هو أكثر الصحابة تفسيرا للقرآن، سماه ابن مسعود: ترجمان القرآن، وكان يقول: نعم ترجمان القرآن ابن عباس.
O, sahabeler arasında Kur'an'ı en çok tefsir edendir. İbn Mes'ûd onu «Kur'an'ın tercümanı» olarak isimlendirmiş ve şöyle derdi: «İbn Abbâs ne güzel Kur'an tercümanıdır!»
تردد ابن عباس كثيرا على بيت النبوة، إذ فيه خالته «ميمونة» زوج الرسول ﷺ.
İbn Abbâs, Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem eşi olan teyzesi Meymûne orada bulunduğu için peygamber hanesine sık sık uğrardı.
فكانت تؤنسه وتلاطفه، وكان ﷺ ينظر إليه نظرة إعجاب، وتوسم فيه الخير الكثير، ودعا له بقوله: اللهم آته الحكمة.
Teyzesi ona yakınlık ve şefkat gösterir, [Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem de ona takdir dolu bir nazarla bakar, onda pek çok hayır sezerdi ve: «Allahım, ona hikmeti ver!» diyerek dua ederdi.
ودعا له ﷺ قائلا: اللهم فقهه في الدين وعلمه التأويل.
[Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem ona: «Allahım, onu dinde fakih kıl ve ona tevili (yorumlamayı) öğret!» diyerek de dua etmiştir.
ورآه جبريل عند الرسول ﷺ فأوصاه به وقال: إنه كائن حبر هذه الأمة فاستوص به خيرا وقد نهل من مأدبة الرسول العلمية والخلقية فهو الذي قال له ﷺ:
Cebrail onu Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem yanında görmüş ve onun hakkında tavsiyede bulunarak: «Şüphesiz o, bu ümmetin âlimi olacaktır; onun hakkında hayır tavsiye et» demiştir. O, Resûlullah'ın ilmî ve ahlakî sofrasından kana kana içmiştir; nitekim [Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem ona şöyle buyuran kişidir:
يا غلام: «إني أعلمك كلمات، احفظ الله يحفظك، احفظ الله تجده تجاهك، إذا سألت فاسأل الله، وإذا استعنت فاستعن بالله، واعلم أن الأمة لو اجتمعت على أن ينفعوك بشيء لم ينفعوك إلا بشيء قد كتبه الله لك، وإن اجتمعوا على أن يضروك لم يضروك إلا بشيء قد كتبه الله عليك، رفعت الأقلام وجفت الصحف» .
«Delikanlı! Sana bazı kelimeler öğreteceğim: Allah'ı gözet ki O da seni gözetsin; Allah'ı gözet ki O'nu karşında bulasın. Bir şey istediğinde Allah'tan iste; yardım dilediğinde Allah'tan yardım dile. Bil ki bütün ümmet sana bir hususta fayda vermek için toplansa, ancak Allah'ın senin için takdir ettiği bir şeyle fayda verebilirler. Eğer sana zarar vermek için toplansalar, ancak Allah'ın senin aleyhine yazdığı bir şeyle sana zarar verebilirler. Kalemler kaldırılmış, sahifeler kurumuştur» .
ولما توفي الرسول ﷺ واصل ابن عباس رحلة العلم، فتتلمذ على كبار الصحابة، فكان كثيرا ما يجلس على باب أحدهم وهو قائل- أي وقت القيلولة- فيتوسد رداءه، وتسفي عليه الريح التراب، حتى يخرج الصحابي فيراه فيقول له:
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem vefat edince İbn Abbâs ilim yolculuğunu sürdürdü ve ashâbın ileri gelenlerine talebelik etti. Çoğu zaman onlardan birinin kapısında -kaylûle (öğle uykusu) vaktinde- oturur, ridasını yastık yapar, rüzgâr üzerine toz savurur, nihayet o sahabi çıkıp onu görünce kendisine şöyle derdi:
يا ابن عم رسول الله: ما جاء بك؟ ألا أرسلت إليّ فآتيك؟
«Ey Allah'ın Resûlü'nün amcaoğlu! Seni buraya ne getirdi? Bana haber gönderseydin de ben sana gelseydim ya?»
فيجيب حبر الأمة: لا، أنا أحق أن آتيك، ثم يسأله عما يحتاج إليه من العلم.
Ümmetin âlimi de şöyle cevap verirdi: «Hayır, benim sana gelmem daha uygundur.» Sonra da ihtiyaç duyduğu ilmi ona sorardı.
وفي خلافة عمر بن الخطاب ظهر نبوغه الشديد فكان عمر يدنيه من مجلسه، ويعده للمعضلات، وإذا أشكلت عليه قضية دعاه، فقال له: أنت لها ولأمثالها، ثم يأخذ بقوله، ولا يدعو لذلك أحدا .
Ömer b. el-Hattâb'ın hilafetinde onun üstün zekâsı ortaya çıkmıştır; öyle ki Ömer onu meclisine yaklaştırır, çetin meseleler için hazır bulundurur ve kendisine bir mesele müşkil geldiğinde onu çağırıp şöyle derdi: «Sen bu [mesele] ve benzerleri içinsin.» Sonra da onun görüşünü alır ve bu hususta başka kimseyi çağırmazdı .
وأحب عمر فيه- مع علمه- جرأته رغم حداثة سنه. قال عمر يوما لأصحاب النبي ﷺ: فيمن ترون نزلت هذه الآية أَيَوَدُّ أَحَدُكُمْ أَنْ تَكُونَ لَهُ جَنَّةٌ مِنْ نَخِيلٍ وَأَعْنابٍ ... الآية؟ قالوا:
Ömer onda, ilmiyle birlikte -yaşının küçüklüğüne rağmen- cesaretini de çok severdi. Bir gün Ömer, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem ashabına: «Sizce şu { أَيَوَدُّ أَحَدُكُمْ أَنْ تَكُونَ لَهُ جَنَّةٌ مِنْ نَخِيلٍ وَأَعْنَابٍ } “Hiç biriniz ister mi ki, kendisinin hurmalardan ve üzümlerden bir bahçesi olsun...” ayeti kimin hakkında inmiştir?» diye sordu. Onlar:
الله أعلم. فغضب عمر وقال: قولوا: نعلم أو لا نعلم.
«Allah en iyi bilendir» dediler. Bunun üzerine Ömer öfkelendi ve: «'Biliyoruz' yahut 'bilmiyoruz' deyin!» dedi.
وهنا برزت جرأة ابن عباس فقال بكل أدب وتوقير لأصحاب النبي ﷺ: في نفسي منها شيء. فقال عمر: يا ابن أخي قل ولا تحقر نفسك.
İşte burada İbn Abbâs'ın cesareti öne çıktı ve Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem ashabına karşı son derece edepli ve saygılı bir şekilde: «Benim içimde bundan bir şey var» dedi. Ömer de: «Ey kardeşimin oğlu, söyle ve kendini küçük görme» dedi.
قال: ضربت مثلا لعمل، فقال عمر: أي عمل؟ قال ابن عباس: رجل غني يعمل بطاعة الله، ثم بعث له الشيطان، فعمل بالمعاصي حتى أغرق أعماله .
[İbn Abbâs]: «Bir amel için mesel (örnek) getirilmiştir» dedi. Ömer: «Hangi amel?» diye sordu. İbn Abbâs: «Zengin bir adamdır; Allah'a itaatle amel eder, sonra şeytan ona [vesvese] gönderir de günahlar işler, nihayet amellerini batırır» dedi .
قال عطاء: ما رأيت أكرم من مجلس ابن عباس: أصحاب الفقه عنده، وأصحاب القرآن عنده، وأصحاب الشعر عنده.
Atâ şöyle demiştir: «İbn Abbâs'ın meclisinden daha değerlisini görmedim: Fıkıh ehli onun yanındadır, Kur'an ehli onun yanındadır, şiir ehli onun yanındadır.»
وقال عبيد الله بن عبد الله بن عتبة: كان ابن عباس قد فات الناس بخصال: بعلم ما سبقه، وفقه فيما احتيج إليه من رأيه، وحلم، ونسب، وتأويل وما رأيت أحدا كان أعلم بما سبقه من حديث رسول الله ﷺ منه ولا بقضاء أبي بكر وعمر وعثمان منه ولا أفقه في رأي، ولا أثقب رأيا فيما احتيج إليه منه. ولقد كان يجلس يوما ولا يذكر فيه إلا الفقه، ويوما التأويل، ويوما المغازي، ويوما الشعر، ويوما أيام العرب، ولا رأيت عالما قط جلس إليه إلا خضع له، وما رأيت سائلا قط مسألة إلا وجد عنده علما.
Ubeydullah b. Abdillâh b. Utbe şöyle demiştir: «İbn Abbâs meziyetleriyle insanları geride bırakmıştı: Kendisinden önceki ilmi bilmesiyle, görüşüne ihtiyaç duyulan konulardaki anlayışıyla, hilmiyle, nesebiyle ve teviliyle. Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem kendisinden önceki hadisini ondan daha iyi bilen, Ebû Bekir, Ömer ve Osman'ın kazalarını (hükümlerini) ondan daha iyi bilen, re'y konusunda ondan daha fakih ve ihtiyaç duyulan hususlarda re'yi ondan daha isabetli birini görmedim. O bir gün oturur sadece fıkıhtan söz ederdi, bir gün tevil, bir gün megâzî (gazveler), bir gün şiir, bir gün de Eyyâmü'l-Arab (Arap tarihi ve savaşları) anlatırdı. Onun yanına oturup da ona boyun eğmeyen hiçbir âlim görmedim ve ona bir mesele sorup da onun katında bir ilim bulamayan hiçbir sorucu görmedim.»
وقيل لطاوس:
Tâvûs'a şöyle denildi:
لزمت هذا الغلام- يعني ابن عباس- وتركت الأكابر من أصحاب رسول الله ﷺ!! قال: إني رأيت سبعين رجلا من أصحاب رسول الله ﷺ إذا تدارؤوا في أمر صاروا إلى قول ابن عباس.
«Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem ashabının büyüklerini bırakıp bu gence -yani İbn Abbâs'a- bağlandın [öyle mi]?!» O da şöyle dedi: «Ben Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem ashabından yetmiş kişinin, bir hususta ihtilafa düştüklerinde İbn Abbâs'ın sözüne döndüklerini gördüm.»
قيمة تفسيره:
Tefsirinin Değeri:
يقول علي كرم الله وجهه عن تفسيره: «كأنما ينظر إلى الغيب من ستر رقيق» .
Ali kerremallâhu vecheh onun tefsiri hakkında şöyle demektedir: «Sanki gayba ince bir perdenin ardından bakmaktadır.»
وقال ابن عمر: ابن عباس أعلم أمة محمد بما نزل على محمد.
İbn Ömer de şöyle demiştir: «İbn Abbâs, Muhammed'e ineni Muhammed ümmeti içinde en iyi bilendir.»
وقال تلميذه مجاهد عنه: إنه إذا فسر الشيء رأيت عليه النور.
Talebesi Mücâhid onun hakkında şöyle demiştir: «O bir şeyi tefsir ettiği zaman, üzerinde bir nur görürdün.»
قيمة التفسير المأثور عن الصحابة
Sahabeden Rivayet Edilen Tefsirin Değeri
قال العلماء:
Âlimler şöyle demişlerdir:
- إن التفسير المأثور عن الصحابة له حكم المرفوع إذا كان مما يرجع إلى أسباب النزول وما ليس للصحابي فيه رأي.
- Sahabeden rivayet edilen tefsir; esbâb-ı nüzûle (iniş sebeplerine) ve sahabi için re'y (şahsi görüş) alanı olmayan konulara dair ise merfû hükmündedir.
- أما ما يكون للرأي فيه مجال فهو موقوف عليه ما دام لم يسنده إلى رسول الله ﷺ.
- Re'y (şahsi görüş) için alan bulunan hususlara gelince; [sahabi] onu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e isnad etmediği müddetçe sahabiye mevkûftur (kendi sözü sayılır).
- وما حكم عليه بأنه من قبيل المرفوع لا يجوز رده اتفاقا، بل يأخذه المفسر ولا يعدل عنه إلى غيره بأية حال.
- Merfû kabilinden olduğuna hükmedilen şeyin ittifakla reddedilmesi caiz değildir; bilakis müfessir onu alır ve hiçbir şekilde ondan başkasına sapmaz.
- وما حكم عليه بالوقف اختلف العلماء فيه:
- Mevkûf olduğuna hükmedilen hususta ise âlimler ihtilaf etmiştir:
- قال بعضهم: لا يجب الأخذ به لأن الصحابي مجتهد والمجتهد قد يخطىء وقد يصيب.
- Bazıları şöyle demiştir: Onun alınması zorunlu değildir; çünkü sahabi bir müctehiddir, müctehid ise hata da edebilir, isabet de edebilir.
- وقال بعضهم: يجب الأخذ به لظن سماعهم من الرسول ﷺ، ولأنهم حتى مع تفسيرهم القرآن برأيهم فهم أصوب لدرايتهم بكتاب الله، إذ هم أهل اللسان، ولبركة صحبتهم للرسول ﷺ، والتخلق بأخلاقه ﷺ ولما لهم من الفهم التام والعلم الصحيح ولا سيما علماؤهم الكبار كابن مسعود وابن عباس.
- Bazıları ise şöyle demiştir: Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem işitmiş olmaları zannı sebebiyle ve kendi re'yleriyle tefsir etseler dahi Allah'ın Kitabı'na dair vukufları, lisan ehli olmaları, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile arkadaşlıklarının bereketi, onun ahlakıyla ahlaklanmış olmaları, tam anlayışları ve doğru ilimleri -özellikle İbn Mes'ûd ve İbn Abbâs gibi büyük âlimleri- sebebiyle en isabetli olanlar oldukları için onu almak vaciptir.
قال ابن كثير:
İbn Kesîr şöyle demiştir:
« ... وحينئذ إذا لم نجد التفسير في القرآن ولا في السنة رجعنا في ذلك إلى أقوال الصحابة، فإنهم أدرى الناس بذلك لما شاهدوه من القرائن والأحوال التي اختصوا بها، ولما لهم من الفهم التام والعلم الصحيح والعمل الصالح ... »
«...Bu durumda tefsiri Kur'an'da ve Sünnet'te bulamazsak, bu hususta sahabenin sözlerine başvururuz. Çünkü onlar kendilerine has olan karinelere ve hâllere şahit olmaları, tam anlayışları, doğru ilimleri ve salih amelleri sebebiyle bunu insanların en iyi bilenleridir...»
وقال الزركشي:
Zerkeşî de şöyle demiştir:
«اعلم أن القرآن قسمان: قسم ورد تفسيره بالنقل وقسم لم يرد.
«Bil ki Kur'an iki kısımdır: Bir kısmının tefsiri nakil yoluyla gelmiştir, bir kısmınınki ise gelmemiştir.
والأول: إما أن يرد عن النبي ﷺ أو الصحابة، أو رؤوس التابعين، فالأول يبحث فيه عن صحة السند. والثاني ينظر في تفسير الصحابي، فإن فسره من حيث اللغة فهم أهل اللسان فلا شك في اعتماده، أو مما شاهدوه من الأسباب والقرائن فلا شك فيه» .
Birincisi: Ya Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem ya sahabeden ya da tabiinin önde gelenlerinden rivayet edilir. Birincisinde senedin sıhhati araştırılır. İkincisinde ise sahabinin tefsirine bakılır; eğer dil açısından tefsir etmişse onlar lisan ehlidir, ona dayanılmasında şüphe yoktur veya şahit oldukları sebeplerden ve karinelerden ise onda da şüphe yoktur.»
مدارس التفسير
Tefsir Ekolleri
١- مدرسة مكة قامت مدرسة التفسير في مكة على يدي عبد الله بن عباس، فهو مؤسسها وأستاذها. فكان يجلس لأصحابه من التابعين يفسر لهم كتاب الله تعالى، ويوضح لهم ما خفي من معانيه وقد كانت هذه المدرسة أهم المدارس نظرا ل:
1- Mekke Ekolü: Mekke'deki tefsir ekolü Abdullah b. Abbâs eliyle kurulmuştur; nitekim o, bu ekolün kurucusu ve hocasıdır. Tabiinden olan talebelerine oturur, onlara Yüce Allah'ın Kitabı'nı tefsir eder ve manalarından kapalı kalanları açıklardı. Bu ekol şu sebeplerden dolayı ekollerin en önemlisiydi:
- مركز مكة الروحي لدى المسلمين جميعا.
- Mekke'nin bütün Müslümanlar nezdindeki manevi konumu.
- لأن أستاذها ابن عباس حبر الأمة وترجمان القرآن.
- Hocasının, ümmetin âlimi ve Kur'an'ın tercümanı olan İbn Abbâs olması.
يقول ابن تيمية: أعلم الناس بالتفسير أهل مكة لأنهم أصحاب ابن عباس كمجاهد، وعطاء بن أبي رباح. وعكرمة مولى ابن عباس، وطاوس، وسعيد بن جبير، وأمثالهم.
İbn Teymiyye şöyle der: «Tefsiri insanların en iyi bileni Mekke ehlidir; çünkü onlar Mücâhid, Atâ b. Ebî Rebâh, İbn Abbâs'ın azatlısı İkrime, Tâvûs, Saîd b. Cübeyr ve benzerleri gibi İbn Abbâs'ın talebeleridir.»
وتتميز هذه المدرسة بنهج المنهج اللغوي في تفسير القرآن، ولا عجب فأستاذها ابن عباس وهو من
Bu ekol, Kur'an tefsirinde lügavî (dilbilimsel) yöntemi benimsemesiyle öne çıkar. Buna şaşmamak gerekir; zira onun hocası İbn Abbâs'tır ve o,
هو في حفظ الشعر العربي، ومسائل نافع بن الأزرق وأجوبة ابن عباس عليها تدل على مدى تبحره في ذلك..
Arap şiirini ezberlemede [en ileri düzeyde] olan kimsedir; Nâfi' b. el-Ezrak'ın soruları ve İbn Abbâs'ın bunlara verdiği cevaplar bu konudaki engin derinliğini göstermektedir.
٢- مدرسة المدينة قامت هذه المدرسة على يدي أبي بن كعب ﵁، ولأن المدينة كانت دار الإسلام وقطب رحاه في حياة النبي ﷺ بعد الهجرة، وكانت مقر الخلافة الراشدة- كانت لها مكانتها عند المسلمين ولا زالت، ومن هنا كانت مركزا علميا مهما- ومن أشهر من تتلمذ على يدي أبيّ في هذه المدرسة: زيد بن أسلم، أبو العالية، محمد بن كعب القرظي ...
2- Medine Ekolü: Bu ekol Übeyy b. Ka'b radıyallâhu anh eliyle kurulmuştur. Medine, hicretten sonra Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem hayatında İslam'ın yurdu ve değirmeninin ekseni olduğu, ayrıca Hulefâ-yi Râşidîn'in makamı olduğu için Müslümanlar nezdinde bir mevkiye sahipti ve hâlâ da öyledir; bu sebeple önemli bir ilim merkezi olmuştur. Bu ekolde Übeyy'in yanında yetişenlerin en meşhurları: Zeyd b. Eslem, Ebu'l-Âliye ve Muhammed b. Ka'b el-Kurazî'dir...
مدرسة العراق وقد قامت هذه المدرسة على يدي الصحابي الجليل عبد الله بن مسعود، فهو أستاذها الأول، ذلك أن عمر بن الخطاب لما ولّي عمار بن ياسر على الكوفة سيّر معه عبد الله بن مسعود معلما ووزيرا.
Irak Ekolü: Bu ekol yüce sahabi Abdullah b. Mes'ûd eliyle kurulmuştur; nitekim o, bu ekolün ilk hocasıdır. Zira Ömer b. el-Hattâb, Ammâr b. Yâsir'i Kûfe'ye vali tayin ettiğinde Abdullah b. Mes'ûd'u da bir muallim ve vezir olarak onunla birlikte göndermiştir.
ويمتاز أهل العراق بأنهم أهل الرأي. وهذه ظاهرة نجدها بكثرة في مسائل الخلاف. وأشهر رجال هذه المدرسة: علقمة بن قيس، مسروق، الأسود بن يزيد، مرة الهمداني، عامر الشعبي، الحسن البصري، قتادة.
Irak ehli, re'y ehli olmalarıyla temayüz eder. Bu, ihtilaflı meselelerde çokça rastladığımız bir tezahürdür. Bu ekolün en meşhur ricali şunlardır: Alkame b. Kays, Mesrûk, el-Esved b. Yezîd, Mürre el-Hemedânî, Âmir eş-Şa'bî, Hasan-ı Basrî ve Katâde.
وهؤلاء الذين تخرجوا في تلك المدارس هم مفسرو التابعين للقرآن الكريم.
Bu ekollerden mezun olanlar, Kur'ân-ı Kerîm'in tâbiîn müfessirleridir.
من أهم كتب التفسير بالمأثور
Rivayet Tefsirinin En Önemli Kitaplarından
١- جامع البيان في تفسير القرآن للطبري.
1- Taberî'nin Câmiu'l-Beyân fî Tefsîri'l-Kur'ân'ı.
٢- بحر العلوم لأبي الليث السمرقندي انظر الكلام مفصلا في تحقيقنا لدار الكتب العلمية.
2- Ebü'l-Leys es-Semerkandî'nin Bahru'l-Ulûm'u; Dâru'l-Kütübi'l-İlmiyye için yaptığımız tahkikimizde ayrıntılı açıklamaya bakınız.
٣- معالم التنزيل للبغوي.
3- Begavî'nin Meâlimu't-Tenzîl'i.
٤- المحرر الوجيز في تفسير الكتاب العزيز لابن عطية وهو الذي نحن بصدده.
4- İbn Atıyye'nin el-Muharrerü'l-Vecîz fî Tefsîri'l-Kitâbi'l-Azîz'i; ki şu anda üzerinde çalıştığımız [eser] budur.
٥- تفسير القرآن العظيم للحافظ ابن كثير.
5- Hâfız İbn Kesîr'in Tefsîrü'l-Kur'âni'l-Azîm'i.
٦- الدر المنثور في التفسير بالمأثور للسيوطي.
6- Süyûtî'nin ed-Dürrü'l-Mensûr fi't-Tefsîri bi'l-Me'sûr'u.
ثانيا: التفسير بالرأي والمراد بالرأي: الاجتهاد.. فالتفسير بالرأي: هو تفسير القرآن بالاجتهاد بعد معرفة المفسر لكلام العرب ومفاهيمهم في القول، ومعرفته للألفاظ ووجوه دلالتها، واستعانته في ذلك بالشعر الجاهلي، ووقوفه على أسباب النزول، ومعرفته بالناسخ والمنسوخ من آيات القرآن، وغير ذلك من الأدوات التي يحتاج إليها المفسر.
İkincisi: Re'y ile Tefsir. Re'yden maksat içtihattır. Re'y ile tefsir; müfessirin Arapların kelâmını, sözdeki maksatlarını, lafızları ve delalet yönlerini bilmesi, bu hususta Câhiliye şiirinden yararlanması, esbâb-ı nüzûle (iniş sebeplerine) vâkıf olması, Kur'an ayetlerinin nâsih ve mensûhunu bilmesi ve bir müfessirin ihtiyaç duyduğu diğer alet [ilimlerine] sahip olması sonrasında Kur'an'ı içtihatla tefsir etmesidir.
وقد اختلف العلماء في جواز التفسير بالرأي اختلافا كبيرا لا داعي للخوض فيه فعليك بمقدمه البحر المحيط واللباب في علوم الكتاب وبحر العلوم فقد فصلنا القول فيه وفي مذاهب أهل العلم في حكم التفسير بالرأي.
Âlimler, re'y ile tefsirin caiz olup olmadığı hususunda burada derinlemesine girmeye gerek olmayan büyük bir ihtilafa düşmüşlerdir. Bu konuda el-Bahru'l-Muhît, el-Lübâb fî Ulûmi'l-Kitâb ve Bahru'l-Ulûm'un mukaddimesine bakmalısın; zira orada bu meseleyi ve ilim ehlinin re'y ile tefsirin hükmüne dair mezheplerini ayrıntılı olarak açıkladık.
من أشهر كتب التفسير بالرأي
Re'y Tefsirinin En Meşhur Kitaplarından
١- مفاتيح الغيب للإمام الفخر الرازي.
1- İmam Fahreddin er-Râzî'nin Mefâtîhu'l-Gayb'ı.
٢- أنوار التنزيل وأسرار التأويل للبيضاوي.
2- Beyzâvî'nin Envârü't-Tenzîl ve Esrârü't-Te'vîl'i.
٣- مدارك التنزيل وحقائق التأويل للتقي.
3- et-Takî'nin Medârikü't-Tenzîl ve Hakâiku't-Te'vîl'i.
٤- لباب التأويل في معاني التنزيل للخازن ٥- البحر المحيط لأبي حيان..
4- el-Hâzin'in Lübâbü't-Te'vîl fî Meâni't-Tenzîl'i. 5- Ebû Hayyân'ın el-Bahru'l-Muhît'i...
منهج ابن عطية في التفسير
İbn Atıyye'nin Tefsirdeki Metodu
لقد سلك ابن عطية في تأليف كتابه «المحرر الوجيز» مسالك المفسرين فجاء كتابه جامعا بين المأثور والمعقول فمن أهم الأسس التي قام عليها منهجه في تفسيره:
İbn Atıyye «el-Muharrerü'l-Vecîz» adlı eserini telif ederken müfessirlerin yollarını izlemiş, böylece kitabı rivayet ile dirayeti (akli tefsiri) bir araya getiren bir eser olmuştur. Onun tefsirindeki metodunun dayandığı en önemli esaslar şunlardır:
١- الجانب الأثري يذكر ابن عطية دائما ما روي عن سيدنا رسول الله ﷺ وما روي عن الصحابة والتابعين في تفسير القرآن ولكن دون ذكر أسانيد المرويات وكثيرا لا يذكر تخريج الحديث ويكتفي أحيانا بذكر الصحابي الراوي للحديث وكان ينقل عن ابن جرير الطبري كثيرا ويناقش رأيه ويرد عليه أحيانا.
1- Rivayet Yönü: İbn Atıyye, Kur'an tefsirinde Efendimiz Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem, sahabeden ve tâbiînden rivayet edilenleri daima zikreder; ancak rivayetlerin senetlerini zikretmez. Çoğu zaman hadisin tahricini vermez ve bazen sadece hadisi rivayet eden sahabiyi zikretmekle yetinir. İbn Cerîr et-Taberî'den çokça nakilde bulunur, onun görüşünü tartışır ve bazen ona itiraz ederdi.
٢- جانب الرأي عند ابن عطية كان ابن عطية ﵀ يكثر في تفسيره من ذكر وجوه الاحتمالات التي يمكن حمل الآية عليها ناقلا ذلك عن المفسرين وغيرهم فيقوم بتفسير الآية بعبارة عذبة سهلة- مناقشا ما ينقله من آراء وكان كثير الاستشهاد بالشعر العربي، فعني بالشواهد الأدبية للعبارات كما أنه يحتكم إلى اللغة العربية عند ما يوجه بعض المعاني، وهو كثير الاهتمام بالصناعة النحوية كما أنه يتعرض كثيرا للقراءات وتوجيهها في آيات الذكر الحكيم.
2- İbn Atıyye'de Dirayet (Re'y) Yönü: İbn Atıyye rahimehullâh, tefsirinde müfessirlerden ve diğer âlimlerden naklederek ayetin hamledilebileceği muhtemel vecihleri çokça zikreder, naklettiği görüşleri tartışarak ayeti akıcı ve kolay bir üslupla tefsir ederdi. Arap şiiriyle çokça istişhad eder, ifadelerin edebî şahitlerine özen gösterirdi. Nitekim bazı manaları tevcih ederken Arap diline başvurur ve nahiv sanatına (dilbilgisi kurallarına) büyük önem verirdi. Ayrıca Zikr-i Hakîm'in (Kur'an'ın) ayetlerindeki kıraatlere ve bunların tevcihlerine de sıkça yer verirdi.
قال أبو حيان في مقدمة تفسيره في صدد المقارنة بين ابن عطية والزمخشري: «وكتاب ابن عطية أنقل، وأجمع، وأخلص، وكتاب الزمخشري ألخص، وأغوص» .
Ebû Hayyân, tefsirinin mukaddimesinde İbn Atıyye ile Zemahşerî'yi mukayese ederken şöyle demiştir: «İbn Atıyye'nin kitabı rivayet bakımından daha zengin, daha kapsamlı ve daha arıdır; Zemahşerî'nin kitabı ise daha veciz ve daha derindir.»
مصادر ابن عطية
İbn Atıyye'nin Kaynakları
لا شك أن المصادر تعتبر النواة الأولى للمفسر سواء كانت هذه المصادر تلقى عن الشيوخ أو متمثلة في الكتب التي استفاد منها في كتابة التفسير فيمكن أن نقسم المصادر إلى نوعين: المصدر الأول وهو شيوخه وقد تقدم الكلام عليهم والمصدر الثاني وهو الكتب التي استفاد منها في كتابة التفسير فنقول ولله الحمد والمنة: فكان من أهم الكتب التي تأثر بها التفسير القيم المسمى ب:
Şüphe yok ki kaynaklar, ister hocalardan telakki edilen [bilgiler] olsun ister tefsirin yazımında istifade ettiği kitaplar şeklinde olsun, müfessir için ilk çekirdek kabul edilir. Kaynakları iki türe ayırmamız mümkündür: Birinci kaynak hocalarıdır ki onlara dair açıklamalar geçmişti. İkinci kaynak ise tefsirin yazımında istifade ettiği kitaplardır. Allah'a hamd ve minnetle deriz ki, etkilendiği en önemli kitaplardan biri şu isimle anılan kıymetli tefsirdi:
١- «جامع البيان في تفسير القرآن» :
1- «Câmiu'l-Beyân fî Tefsîri'l-Kur'ân»:
وتفسير ابن جرير هو لأبي جعفر محمد بن جرير بن يزيد الطبري ولد سنة أربع وعشرين ومائتين وتوفي سنة عشر وثلاثمائة وكان حافظا لكتاب الله ومحيطا بالآيات ناسخها ومنسوخها وبطرق الرواية صحيحها وسقيمها وبأحوال الصحابة ولذلك كان تفسيره من أجل التفاسير بالمأثور وأصحها وأجمعها.
İbn Cerîr'in tefsiri; iki yüz yirmi dört yılında doğup üç yüz on yılında vefat eden Ebû Ca'fer Muhammed b. Cerîr b. Yezîd et-Taberî'ye aittir. O, Allah'ın Kitabı'nı hıfzetmiş, nâsihiyle mensûhuyla ayetleri, sahihiyle sakimiyle rivayet yollarını ve sahabenin ahvalini kuşatmış bir âlimdi. Bu sebeple onun tefsiri, rivayet tefsirlerinin en yücesi, en sahihi ve en kapsamlısı olmuştur.
قال النووي في تهذيب الأسماء واللغات: كتاب ابن جرير في التفسير لم يصنف أحد مثله .
Nevevî, Tehzîbü'l-Esmâ ve'l-Lugât'ta şöyle demiştir: «İbn Cerîr'in tefsirdeki kitabı gibisini hiç kimse telif etmemiştir».
ومع جلال قدر الإمام الطبري عند أهل العلم وخاصة الإمام ابن عطية الغرناطي لم يكن موقف ابن عطية موقف المتأثر دائما الذي ينقل أقوال الطبري ويوافقه في جميع ما ذهب إليه، بل كان ابن عطية كثيرا ما يناقش الإمام الطبري فيما ذهب إليه وهنا تتضح شخصية الإمام ابن عطية في نظر الباحثين.
İmam Taberî'nin ilim ehli ve bilhassa İmam İbn Atıyye el-Gırnâtî nezdindeki yüce kadrine rağmen, İbn Atıyye'nin tutumu daima Taberî'nin sözlerini aktaran ve onun benimsediği her görüşte ona muvafakat eden salt bir müteessir (etkilenen) tutumu olmamıştır. Bilakis İbn Atıyye, İmam Taberî'nin benimsediği görüşleri çoğu zaman tartışmıştır; araştırmacıların nazarında İmam İbn Atıyye'nin şahsiyeti işte burada belirginleşmektedir.
٢- «شفاء الصدور» :
2- «Şifâu's-Sudûr»:
لأبي بكر محمد بن الحسن بن زياد الموصلي المعروف بالنقاش المقرئ المفسر، كان إمام أهل العراق في القراءات والتفسير قرأ القرآن على هارون بن موسى الأخفش، وابن أبي مهران وجماعة وقرأ عليه خلائق وروى الحديث عن أبي مسلم الكجّي ومطين والحسن بن سفيان وآخرين، وروى عنه الدارقطني وابن شاهين وأبو علي بن شاذان وجماعة.
en-Nakkâş diye bilinen mukri ve müfessir Ebû Bekr Muhammed b. el-Hasen b. Ziyâd el-Mevsılî'ye aittir. O, kıraat ve tefsirde Irak ehlinin imamıydı. Kur'an'ı Hârûn b. Mûsâ el-Ahfeş, İbn Ebî Mihrân ve bir topluluktan okudu; pek çok kimse de ondan okudu. Hadisi Ebû Müslim el-Keccî, Mutayyen, el-Hasen b. Süfyân ve başkalarından rivayet etti; ondan da Dârekutnî, İbn Şâhîn, Ebû Alî b. Şâzân ve bir topluluk rivayette bulundu.
ضعفه جماعة قال البرقاني: كل حديث النقاش منكر، فقال الخطيب: في حديثه مناكير بأسانيد مشهورة، وقال الذهبي: ليس بثقة على جلالته ونبله . ولضعف هذا الرجل كان نقل الإمام ابن عطية عنه على حذر وخيفة فكان ينظر إلى كلامه بعين الناقد البصير فإن كان ضعيفا نبه عليه وعبر عنه بأنه وهم.
Bir grup [âlim] onu zayıf saymıştır. Berkânî: «Nakkâş'ın bütün hadisleri münkerdir» demiştir. Hatîb ise: «Onun hadisinde meşhur senetlerle [gelen] münkerler vardır» demiştir. Zehebî de: «Kadrinin yüceliğine ve faziletine rağmen sika (güvenilir) değildir» demiştir. Bu zatın zayıflığından ötürü İmam İbn Atıyye'nin ondan yaptığı nakiller ihtiyat ve çekinceyle olmuştur; nitekim onun sözüne basiretli bir münekkit gözüyle bakar, zayıf olduğu takdirde buna dikkat çeker ve bunun bir vehim olduğunu ifade ederdi.
٣- «التحصيل لفوائد كتاب التفصيل الجامع لعلوم التنزيل» :
3- «et-Tahsîl li-Fevâidi Kitâbi't-Tafsîl el-Câmi' li-Ulûmi't-Tenzîl»:
وهو لأبي العباس أحمد بن عمار المهدوي التميمي مقرىء أندلسي أصله من المهدية بالقيروان وكان
Bu [eser], aslen Kayrevan'a bağlı Mehdiye'den olan Endülüslü kurrâ Ebu'l-Abbâs Ahmed b. Ammâr el-Mehdevî et-Temîmî'ye aittir. Kendisi
مقدما في القراءات والعربية ومات في حدود سنة ثلاثين وأربعمائة . والمهدوي: نسبة إلى المهدية، بينها وبين القيروان مرحلتان بناها أحمد بن إسماعيل المهدي على ساحل البحر .
kıraat ve Arapça [ilminde] önde gelen bir zat olup dört yüz otuz yılı civarında vefat etmiştir. el-Mehdevî nisbesi, Kayrevan ile arasında iki konaklık mesafe bulunan ve Ahmed b. İsmâil el-Mehdî tarafından deniz sahilinde inşa edilmiş olan Mehdiye'ye aittir.
يقول شيخنا الأستاذ الدكتور عبد الوهاب فايد: وكان موقف ابن عطية من هذا المصدر أننا نجده أحيانا يستشهد بكلام المهدوي دون أن يعقب عليه وكأنه بذلك يشير إلى أن كلامه محتمل في معنى الآية وفي كثير من الأحيان ينقل كلام المهدوي في الآية ثم يردفه بالتعقيب عليه .
Hocamız Prof. Dr. Abdülvehhâb Fâyid şöyle der: «İbn Atıyye'nin bu kaynağa karşı tutumu şöyleydi: Bazen Mehdevî'nin sözünü peşine bir değerlendirme eklemeksizin delil getirir; sanki bununla onun sözünün ayetin manası açısından muhtemel olduğuna işaret ederdi. Çoğu zaman ise Mehdevî'nin ayet hakkındaki sözünü nakleder, ardından peşine kendi değerlendirmesini eklerdi».
٤- «الهداية إلى بلوغ النهاية» :
4- «el-Hidâye ilâ Bulûgi'n-Nihâye»:
هو لمكي بن أبي طالب حموش بن محمد بن مختار أبو محمد القيسي، كان من أهل التبحر في علوم القرآن والعربية.
Mekkî b. Ebî Tâlib Hammûş b. Muhammed b. Muhtâr Ebû Muhammed el-Kaysî'ye aittir. O, Kur'an ilimlerinde ve Arapça [dilinde] derinleşmiş (mütebahhir) kimselerdendi.
وكان موقف ابن عطية من هذا التفسير مشابها إلى حد كبير تفسير الإمام المهدوي .
İbn Atıyye'nin bu tefsire karşı tutumu, büyük ölçüde İmam Mehdevî'nin tefsirine karşı [olan tutumuna] benzemekteydi.
مصادر ابن عطية في الحديث
İbn Atıyye'nin Hadisteki Kaynakları
السنة النبوية الشريفة تعتبر أصلا من أصول التشريع الإسلامي فهي شارحة للقرآن الكريم مفصلة لمجمله، مقيدة لمطلقه مخصصة لعامه مبينة لمبهمه مظهرة لأسراره فكان ابن عطية ينهل من الكتاب الكريم فإن لم يجد أخذ من السنة الصحيحة فكان من أهم المصادر التي استفاد منها في كتابه أولا:
Şerefli Nebevî Sünnet, İslam teşriinin asıllarından biri kabul edilir. Nitekim o; Kur'ân-ı Kerîm'i açıklayıcı, mücmelini tafsil edici, mutlakını takyit edici, âmmını tahsis edici, mübhemini beyan edici ve sırlarını açığa çıkarıcıdır. İbn Atıyye de Yüce Kitap'tan beslenir, [aradığını onda] bulamazsa sahih sünnetten alırdı. Eserinde istifade ettiği en önemli kaynaklardan ilki şunlardı:
١- صحيح البخاري المسمى بالجامع الصحيح.
1- el-Câmiu's-Sahîh diye isimlendirilen Sahîh-i Buhârî.
وهو لأبي عبد الله محمد بن إسماعيل البخاري المتوفى سنة ٢٥٦ هـ وقد خرج الإمام ابن عطية عنه كثيرا.
Bu [eser], hicri 256 yılında vefat eden Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmâîl el-Buhârî'ye aittir. İmam İbn Atıyye ondan çokça tahricte bulunmuştur.
٢- المسند الصحيح للإمام مسلم بن الحجاج النيسابوري المتوفى سنة ٢٦١ هـ وهو من المصادر الهامة لابن عطية قد خرج عنه كثيرا.
2- Hicri 261 yılında vefat eden İmam Müslim b. el-Haccâc en-Nîsâbûrî'nin el-Müsnedü's-Sahîh'i. Bu, İbn Atıyye için önemli kaynaklardan biridir; ondan çokça tahricte bulunmuştur.
٣- سنن أبي داود.
3- Sünen-i Ebî Dâvûd.
وهو سليمان بن الأشعث بن شداد بن عمرو بن عامر المتوفى سنة ٢٧٥ هـ.
O, hicri 275 yılında vefat eden Süleyman b. el-Eş'as b. Şeddâd b. Amr b. Âmir'dir.
٤- الجامع الصحيح المسمى بسنن الترمذي.
4- Sünen-i Tirmizî diye isimlendirilen el-Câmiu's-Sahîh.
وهو للإمام أبي عيسى بن محمد بن سورة بن موسى بن الضحاك السلمي البوغي الترمذي الضرير، توفي سنة ٢٧٩ هـ وقيل غير ذلك .
Bu [eser], hicri 279 yılında vefat eden -başka tarihler de söylenmiştir- İmam Ebû Îsâ b. Muhammed b. Sevre b. Mûsâ b. ed-Dahhâk es-Sülemî el-Bûgî et-Tirmizî ed-Darîr'e aittir.
٥- سنن النسائي للإمام أحمد بن شعيب بن علي بن سنان بن بحر بن دينار الخراساني توفي في شعبان سنة ثلاث وثلاثمائة «٣٠٣» هـ .
5- İmam Ahmed b. Şuayb b. Alî b. Sinân b. Bahr b. Dînâr el-Horasânî'nin Sünen-i Nesâî'si. [Müellif] hicri üç yüz üç (303) yılı Şaban ayında vefat etmiştir.
وغير ذلك من المصادر التي ستقف عليها من خلال قراءتك في الكتاب.
Kitabı okurken vâkıf olacağın diğer kaynaklar da mevcuttur.
مصادره في علم القراءات
Kıraat İlmindeki Kaynakları
١- القراءات علم بكيفيات أداء كلمات القرآن واختلافها بعزو الناقلة ... والمقري: العالم بها رواها مشافهة، فلو حفظ التيسير مثلا ليس له أن يقرىء، بما فيه إن لم يشافهه من شوفه به مسلسلا، لأن في القراءات أشياء لا تحكم إلا بالسماع والمشافهة.
1- Kıraat; nakledenlere isnat edilerek Kur'an kelimelerinin eda ediliş biçimlerini ve aralarındaki farklılıkları bilme ilmidir... Mukri ise: Bu ilmi bilen ve şifahi (yüz yüze/ağızdan) olarak rivayet eden kimsedir. Mesela bir kimse et-Teysîr'i ezberlese bile, silsile yoluyla kendisiyle şifahen meşkleşen kimseden şifahen almadıkça oradaki kıraatleri okutma hakkına sahip olamaz; çünkü kıraat ilminde ancak işitme ve şifahi aktarımla sağlamlaşan hususlar vardır.
وكان تفسير ابن عطية مملوءا بالقراءات مستعملها وشاذها فكان اعتماده على مصادر كثيرة من أبرزها:
İbn Atıyye'nin tefsiri, müstamel (mütevatir/kullanılan) ve şazz olanlarıyla kıraatlerle doluydu; bu hususta pek çok kaynağa dayanmaktaydı, bunların en belirginleri şunlardır:
١- «المحتسب» وهو كتاب متداول بين أهل العلم مطبوع في مجلدين وهو لأبي الفتح عثمان بن جني- بسكون الياء معرب- من حذاق أهل الأدب وأعلمهم بالنحو والتصريف، توفي سنة ٣٩٢ .
1- «el-Muhteseb»: İlim ehli arasında elden ele dolaşan, iki cilt halinde basılmış bir kitaptır. Edebiyat ehlinin mâhirlerinden, nahiv ve sarfı en iyi bilenlerinden olan ve 392 yılında vefat eden Ebü'l-Feth Osmân b. Cinnî'ye -ya harfinin sükûnu ile muarrebdir- aittir.
قلت: وقد أكثر النقل عنه بخاصة في توجيه القراءات الشاذة.
Derim ki: Bilhassa şazz kıraatlerin tevcihinde ondan çokça nakilde bulunmuştur.
٢- «الحجة في علل القراءات السبع» لأبي الحسن بن أحمد بن عبد الغفار بن محمد بن سليمان الإمام أبي علي الفارسي توفي ببغداد سنة ٣٧٧ هـ .
2- İmam Ebû Alî el-Fârisî diye bilinen Ebü'l-Hasen b. Ahmed b. Abdilgaffâr b. Muhammed b. Süleymân'ın «el-Hücce fî İleli'l-Kırââti's-Seb'» adlı eseri. [Müellif] hicri 377 yılında Bağdat'ta vefat etmiştir.
يقول الأستاذ عبد الوهاب: «وقد لا حظت أن ابن عطية في بعض نقوله عن أبي علي الفارسي كانت له شخصيته الناقدة وعقليته الفاحصة، حيث كان أحيانا يناقش الفارسي ويتعقبه في أقواله وآرائه» .. وذكر لذلك أمثلة ...
Üstat Abdülvehhâb şöyle demektedir: «İbn Atıyye'nin, Ebû Alî el-Fârisî'den yaptığı bazı nakillerde eleştirel bir şahsiyete ve inceleyici bir zihniyete sahip olduğunu fark ettim; zira o, bazen el-Fârisî ile tartışmakta, söz ve görüşlerini tenkitle takip etmektedir.» [Müellif] buna dair örnekler zikretmiştir...
٣- التيسير لأبي عمرو بن عثمان بن سعيد بن عثمان، أبي عمرو الداني ويقال له ابن الصيرفي من موالي بني أمية: أحد حفاظ الحديث، توفي سنة ٤٤٤ هـ .
3- et-Teysîr: Hadis hafızlarından biri olup hicri 444 yılında vefat eden Ebû Amr ed-Dânî -kendisine Emevîlerin azatlılarından İbnü's-Sayrafî de denir- Ebû Amr b. Osmân b. Saîd b. Osmân'a aittir.