Binûn

İbn Atıyye'nin Mukaddimesi — 4. Sayfa

Kaynak: el-Muharrerü'l-Vecîz · İbn Atıyye · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وكان ابن عطية ينقل منه كثير وهذا يتضح لقارىء الكتاب.

İbn Atıyye ondan çokça nakilde bulunurdu; bu durum, kitabı okuyan kimseye açıkça görülür.

مصادر ابن عطية في اللغة والنحو والمعاني

İbn Atıyye'nin Dil, Nahiv ve Meâni İlmindeki Kaynakları

١- معاني القرآن للفراء وهو لأبي زكريا يحيى بن زياد الفراء كان من أعلام أهل الكوفة بالنحو بعد أستاذه الكسائي وقال فيه أبو العباس ثعلب: لولا الفراء ما كانت عربية، لأنه خلصها وضبطها، ولولا الفراء لسقطت العربية لأنها كانت تتنازع ويدعيها كل من أراد، توفي سنة ٢١٧ هـ .

1- Ferrâ'nın Meâni'l-Kur'ân'ı: Ebû Zekeriyyâ Yahyâ b. Ziyâd el-Ferrâ'ya aittir. Hocası el-Kisâî'den sonra Kûfelilerin nahivdeki önde gelen şahsiyetlerindendi. Ebü'l-Abbâs Sa'leb onun hakkında şöyle demiştir: 'Şayet Ferrâ olmasaydı Arapça olmazdı; zira o, Arapçayı arındırmış ve kurallara bağlamıştır. Eğer Ferrâ olmasaydı Arapça zayi olup giderdi; çünkü [herkes] onda çekişiyor ve dileyen herkes onda hak iddia ediyordu.' Hicri 217 yılında vefat etmiştir.

٢- معاني القرآن للزجاج لأبي إسحاق إبراهيم بن محمد بن السري الزجاج، أحد أئمة أهل العربية وأقدم أصحاب المبرد توفي سنة ٣١١ هـ.

2- Zeccâc'ın Meâni'l-Kur'ân'ı: Arap dili ehlinin imamlarından ve el-Müberred'in en eski talebelerinden olan Ebû İshâk İbrâhîm b. Muhammed b. es-Serî ez-Zeccâc'a aittir. Hicri 311 yılında vefat etmiştir.

٣- «الاغفال فيما أغفله الزجاج من المعاني» وهو لأبي علي الفارسي.

3- «el-İğfâl fîmâ Ağfelehü'z-Zeccâc mine'l-Meânî»: Ebû Alî el-Fârisî'ye aittir.

٤- مجاز القرآن لأبي عبيدة معمر بن المثنى التيمي البصري.

4- Ebû Ubeyde Ma'mer b. el-Müsennâ et-Teymî el-Basrî'nin Mecâzü'l-Kur'ân'ı.

كان من أعلم الناس بالعربية وأخبار العرب توفي سنة ٢٠٩ هـ.

Arap dilini ve Arapların ahbarını (tarih ve haberlerini) en iyi bilen insanlardandı; hicri 209 yılında vefat etmiştir.

٥- «الكتاب» لسيبويه أبي بشر عمرو بن عثمان بن قنبر إمام البصريين ويقال له أبو الحسن مولى بني الحارث بن كعب ولقب بسيبويه ومعناه رائحة التفاح توفي سنة ١٨٠ هـ وقيل غير ذلك .

5- Basralıların imamı Sîbeveyh Ebû Bişr Amr b. Osmân b. Kanber'in «el-Kitâb»ı. Kendisine Benî Hâris b. Kâ'b'ın azatlısı Ebü'l-Hasen de denir. Elma kokusu anlamına gelen Sîbeveyh lakabıyla anılmıştır. Hicri 180 yılında vefat etmiştir; başka bir tarih de söylenmiştir.

٦- المقتضب لأبي العباس محمد بن يزيد بن عبد الأكبر الأزدي البصري أبي العباس المبرد إمام العربية في زمانه توفي سنة ٢٨٥ هـ .

6- Zamanında Arap dilinin imamı olan Ebü'l-Abbâs el-Müberred Ebü'l-Abbâs Muhammed b. Yezîd b. Abdi'l-Ekber el-Ezdî el-Basrî'nin el-Muktedab'ı. Hicri 285 yılında vefat etmiştir.

٧- العين للخليل بن أحمد الفراهيدي، سيد أهل الأدب قاطبة في علمه وزهده، والغاية في تصحيح القياس، واستخراج مسائل النحو وتعليله، توفي سنة ١٧٠ هـ .

7- İlminde ve zühdünde bütün edebiyat ehlinin efendisi, kıyası tashih etmede, nahiv meselelerini çıkarıp illetlendirmede zirve olan Halîl b. Ahmed el-Ferâhîdî'nin el-Ayn'ı. Hicri 170 yılında vefat etmiştir.

٨- إصلاح المنطق ليعقوب بن إسحاق بن السكيت أبي يوسف من أكابر أهل اللغة قال المبرد عن كتابه: ما رأيت للبغداديين كتابا خيرا من كتاب يعقوب بن السكيت في المنطق، توفي سنة ٢٤٤ هـ .

8- Dil ehlinin büyüklerinden Ebû Yûsuf Ya'kūb b. İshâk b. es-Sikkît'in Islâhu'l-Mantık'ı. el-Müberred onun kitabı hakkında: 'Bağdatlılara ait, Ya'kūb b. es-Sikkît'in mantık [dil düzeltme] hususundaki kitabından daha hayırlı bir kitap görmedim' demiştir. Hicri 244 yılında vefat etmiştir.

٩- الفصيح لأبي العباس أحمد بن يحيى بن يسار الشيباني مولاهم البغدادي الإمام أبي العباس ثعلب إمام الكوفيين في النحو واللغة، توفي سنة ٢٩١ هـ .

9- Kûfelilerin nahiv ve lügatteki imamı olan İmam Ebü'l-Abbâs Sa'leb Ebü'l-Abbâs Ahmed b. Yahyâ b. Yesâr eş-Şeybânî mevlahum el-Bağdâdî'nin el-Fasîh'i. Hicri 291 yılında vefat etmiştir.

١٠- «المجمل في اللغة» لأحمد بن فارس بن زكريا بن محمد بن حبيب أبي الحسين اللغوي القزويني، توفي سنة ٣٩٥ بالريّ .

10- Ebü'l-Hüseyn el-Lugavî el-Kazvînî Ahmed b. Fâris b. Zekeriyyâ b. Muhammed b. Habîb'in «el-Mücmel fi'l-Luga» adlı eseri. Hicri 395 yılında Rey'de vefat etmiştir.

١٠- المخصص لعلي بن أحمد بن سيده اللغوي النحوي الأندلسي أبي الحسن الضرير صاحب المحكم والمحيط توفي سنة ٤٥٨ هـ .

10- el-Muhkem ve el-Muhît sahibi Endülüslü dilci ve nahivci Ebü'l-Hasen ed-Darîr Alî b. Ahmed b. Sîde'nin el-Muhassas'ı. Hicri 458 yılında vefat etmiştir.

مصادر ابن عطية في الفقه

İbn Atıyye'nin Fıkıhtaki Kaynakları

والفقه هو العلم بالأحكام الشرعية العملية من أدلتها التفصيلية وعرفه ابن خلدون في مقدمته فقال: الفقه معرفة أحكام الله تعالى في أفعال المكلفين بالوجوب والحظر والندب والكراهة والإباحة وهي متلقاة من الكتاب وما نصه الشارع لمعرفته من الأدلة فإذا استخرجت الأحكام من تلك الأدلة قيل لها فقه.

Fıkıh; ameli şer'i hükümleri tafsili delillerinden bilmektir. İbn Haldûn da Mukaddime'sinde onu şöyle tarif etmiştir: Fıkıh, mükelleflerin fiilleri hakkındaki Allah Teâlâ'nın vücub, tahrim, nedb, kerahet ve ibaha türünden hükümlerini bilmektir. Bu hükümler Kitap'tan ve Şâri'in bilinmesi için nas kıldığı delillerden alınır. Dolayısıyla hükümler bu delillerden çıkarıldığında buna fıkıh denir.

فالفقه في تفسير ابن عطية متلقى من كتب المذاهب المختلفة خاصة المذهب المالكي حيث إنه السائد آنذاك فمن أهم المصادر:

İbn Atıyye'nin tefsirindeki fıkıh, muhtelif mezheplerin kitaplarından, bilhassa o dönemde hâkim mezhep olması hasebiyle Mâlikî mezhebinden alınmıştır. Bu kaynakların en önemlileri şunlardır:

١- الموطأ وهو لإمام دار الهجرة مالك بن أنس وهو أحد أعلام الإسلام وإمام دار الهجرة، توفي سنة ١٧٩ هـ ودفن بالبقيع .

1- el-Muvatta: Dârü'l-hicre imamı Mâlik b. Enes'e aittir. O, İslâm'ın önde gelen şahsiyetlerinden ve Dârü'l-hicre imamıdır; hicri 179 yılında vefat etmiş ve Bakî' mezarlığına defnedilmiştir.

٢- المختصر لعبد الله بن عبد الحكم بن أعين كان من أعلم أصحاب مالك بمختلف قوله، وأفضت إليه الرياسة بعد أشهب، توفي سنة ٢١٤ هـ .

2- Abdullah b. Abdi'l-Hakem b. A'yen'in el-Muhtasar'ı: İmam Mâlik'in talebeleri arasında onun farklı görüşlerini en iyi bilenlerdendi ve Eşheb'den sonra riyaset (ilim reisliği) ona intikal etmiştir. Hicri 214 yılında vefat etmiştir.

٣- المدونة وهي أصل المذهب المالكي وعمدته قال سحنون: إنما المدونة من العلم بمنزلة أم القرآن من القرآن تجزي في الصلاة عن غيرها ولا يجزي غيرها عنها.

3- el-Müdevvene: Mâlikî mezhebinin aslı ve dayanağıdır. Sahnûn şöyle demiştir: 'İlim içinde el-Müdevvene'nin konumu, Kur'an içinde Ümmü'l-Kur'ân'ın (Fâtiha'nın) konumu gibidir; namazda diğer [surelerin] yerini tutar ama başka sureler onun yerini tutamaz.'

وأصل المدونة أسئلة أسد بن الفرات علي بن عبد الرحمن بن القاسم بعد وفاة مالك فأجابه ابن القاسم بنص قول مالك مما سمعه منه أو بلغه عنه أو قاسه على قوله ورحل بها أسد إلى القيروان فكانت تسمى «الأسدية» و «كتاب أسد» و «مسائل ابن القاسم» ثم طلبها سحنون من أسد فمنعه إياها فتلطف به سحنون حتى وصلت إليه فرحل بها سحنون إلى ابن القاسم فسمعها منه وأصلح فيها أشياء كثيرة رجع ابن القاسم عنها ثم كتب ابن القاسم إلى أسد أن يعرض كتابه على سحنون ويصلحه منها فأنف عن ذلك فرتبها سحنون فأصبحت المدونة المشهورة بين الخلائق .

el-Müdevvene'nin aslı; Mâlik'in vefatından sonra Esed b. el-Fürât'ın Alî b. Abdirrahmân b. el-Kāsım'a sorduğu sorulardır. İbnü'l-Kāsım ona, Mâlik'ten bizzat işittiği yahut kendisine ulaşan veya onun sözüne kıyas ettiği bizzat Mâlik'in kavlinin lafzıyla cevap vermiştir. Esed bu eseri alıp Kayrevan'a gittiğinde eser «el-Esediyye», «Kitâbu Esed» ve «Mesâilü İbni'l-Kāsım» olarak anılmaktaydı. Daha sonra Sahnûn bunu Esed'den talep etti fakat o vermekten kaçındı; bunun üzerine Sahnûn ona nazikçe yaklaştı ve nihayet eser eline ulaştı. Sahnûn eseri alıp İbnü'l-Kāsım'a gitti, ondan bizzat dinledi ve İbnü'l-Kāsım'ın [daha sonra] vazgeçtiği pek çok hususu eserde düzeltti. Ardından İbnü'l-Kāsım, Esed'e mektup yazarak kitabını Sahnûn'a arz etmesini ve ondan düzeltmesini istedi fakat Esed buna yanaşmadı. Bunun üzerine Sahnûn onu tertip etti ve böylece insanlar arasında meşhur olan el-Müdevvene haline geldi.

٤- الواضحة لعبد الملك بن حبيب السلمي فقيه أهل الأندلس، توفي سنة ١٨٣ هـ .

4- Endülüs ehlinin fakihi Abdülmelik b. Habîb es-Sülemî'nin el-Vâdıha'sı. [Müellif] hicri 183 yılında vefat etmiştir.

٥- التفريع لأبي القاسم بن الجلاب المتوفى سنة ٣٧٨ هـ .

5- Hicri 378 yılında vefat eden Ebü'l-Kāsım b. el-Cellâb'ın et-Tefrî' adlı eseri.

٦- «الإشراف على مذاهب أهل العلم» لأبي بكر محمد بن إبراهيم بن المنذر النيسابوري المتوفى سنة ٣٠٩ هـ .

6- Hicri 309 yılında vefat eden Ebû Bekir Muhammed b. İbrâhîm b. el-Münzir en-Nîsâbûrî'nin «el-İşrâf ʿalâ mezâhibi ehli'l-ʿilm» adlı eseri.

الترجمة

Biyografisi

اسمه ومولده القاضي أبو محمد: عبد الحق بن غالب بن عبد الرحمن بن غالب بن عبد الرؤوف بن تمام بن عبد الله بن تمام بن عطية بن خالد بن عطية المحاربي الداخل .

İsmi ve Doğumu: Kadı Ebû Muhammed Abdülhak b. Gālib b. Abdirrahmân b. Gālib b. Abdirraûf b. Temmâm b. Abdillâh b. Temmâm b. Atıyye b. Hâlid b. Atıyye el-Muhâribî ed-Dâhil.

ولد سنة ثمانين وأربعمائة واعتنى به والده ولحق به الكبار وطلب العلم وهو مراهق وكان يتوقد ذكاء.

Hicri dört yüz seksen (480) yılında doğdu; babası onunla yakından ilgilendi, büyük âlimlere yetişti, henüz ergenlik çağındayken ilim tahsil etti ve zekâsı parıldıyordu.

شيوخه ١- والده الحافظ الناقد المجود أبوبكر غالب بن عبد الرحمن. وكان والده يعتبر اللبنة الأولى له في تلقينه للعلوم والمعارف لا سيما وهو إمام جليل قال عنه ابن بشكوال كان حافظا للحديث وطرقه وعلله عارفا بالرجال ذاكرا لمتونه ومعانيه وكان أديبا شاعرا لغويا دينا فاضلا توفي سنة ثمان عشرة وخمسمائة من جمادى الآخرة وله سبع وسبعون سنة.

Hocaları: 1- Babası hâfız, münekkit ve mükemmel okuyucu Ebû Bekir Gālib b. Abdirrahmân. Babası, özellikle de celil bir imam olması hasebiyle, onun ilimleri ve marifetleri telakkisinde ilk yapı taşı sayılırdı. İbn Beşküvâl onun hakkında şöyle demiştir: Hadisi, tariklerini ve illetlerini hıfzetmiş, ricali iyi bilen, metinlerini ve manalarını ezbere okuyan biriydi; edip, şair, dilci, dindar ve faziletli bir kimseydi. Beş yüz on sekiz yılı Cemaziyelahir ayında yetmiş yedi yaşında vefat etti.

٢- الحافظ الحسين بن محمد بن أحمد أبو علي الغساني محدث الأندلس، كان بصيرا بالعربية واللغة والشعر والأنساب وتصدر بجامع قرطبة وأخذ عنه الأعلام وكان مما أخذ عنه الإمام ابن عطية رحمهما الله. وتوفي سنة ٤٩٨ هـ .

2- Endülüs'ün muhaddisi Hâfız el-Hüseyn b. Muhammed b. Ahmed Ebû Alî el-Gassânî: Arapça, lügat, şiir ve ensâb ilminde basiret sahibiydi; Kurtuba Camii'nde ders halkasının başına geçti ve önde gelen âlimler ondan ders aldı. İmam İbn Atıyye'nin -Allah her ikisine de rahmet eylesin- kendisinden ilim tahsil ettiği kimselerden biriydi. Hicri 498 yılında vefat etti.

٣- الحافظ أبو علي الحسين بن محمد بن سكرة الصدفي. كان عالما بالحديث وطرقه، عارفا بالقراءات وله الباع الطويل في الرجال والعلل والأسماء والجرح والتعديل وكان حسن الخط جيد الضبط توفي سنة ٥١٤ .

3- Hâfız Ebû Alî el-Hüseyn b. Muhammed b. Sükkere es-Sadefî: Hadisi ve tariklerini bilen, kıraatlere vâkıf; rical, illetler, isimler ve cerh-tadil konusunda engin bir bilgiye sahip bir kimseydi. Yazısı güzel ve zaptı sağlamdı. 514 yılında vefat etti.

٤- الإمام أبو الحسن علي بن أحمد بن خلف الأنصاري المعروف بابن الباذش كانت له الإمامة بالأندلس في صناعة العربية وإقراء القرآن توفي سنة ٥٢٨ .

4- İbnü'l-Bâziş olarak bilinen İmam Ebü'l-Hasen Alî b. Ahmed b. Halef el-Ensârî: Endülüs'te Arap dili ilmi ve Kur'an kıraati hususunda riyaset (imâmet) ona aitti. 528 yılında vefat etti.

٥- الفقيه أبو محمد عبد الرحمن بن محمد بن عتاب القرطبي وصفه ابن بشكوال بقوله «آخر الشيوخ الجلة الأكابر بالأندلس في علو الإسناد وسعة الرواية» توفي سنة ٥٢٠ هـ.

5- Fakih Ebû Muhammed Abdurrahmân b. Muhammed b. Attâb el-Kurtubî: İbn Beşküvâl onu «Endülüs'te âlî isnad ve geniş rivayet sahibi ulu ve büyük hocaların sonuncusu» şeklinde tavsif etmiştir. Hicri 520 yılında vefat etmiştir.

٦- الفقيه أبو عبد الله محمد بن علي بن عبد العزيز بن حمدين التغلبي أجلّ رجال الأندلس وزعيمها في وقته ومقدمها جلالة ووجاهة وفهما ونباهة، مع النظر الصحيح في الفقه والأدب البارع والتقدم في النثر والنظم توفي سنة ٥٠٨ هـ .

6- Fakih Ebû Abdillâh Muhammed b. Alî b. Abdilazîz b. Hamdîn et-Tağlibî: Fıkıhta sahih bir bakış açısı, üstün bir edebi yetenek, nesir ve nazımda öncülük ile birlikte kendi zamanında Endülüs ricalinin en ulusu, onun lideri, celâdet, itibar, anlayış ve zekâda en önde geleni idi. Hicri 508 yılında vefat etmiştir.

٧- الفقيه أبو بحر سفيان بن العاصي بن أحمد الأسدي من جلة العلماء وكبار الأدباء ضابطا لكتبه صدوقا في روايته من أهل الرواية والدراية توفي سنة ٥٢٠ هـ .

7- Fakih Ebû Bahr Süfyân b. el-Âsî b. Ahmed el-Esedî: Ulu âlimlerden ve büyük ediplerden olup kitaplarını sağlam zapt eden, rivayetinde doğru sözlü, rivayet ve dirayet ehlinden bir zat idi. Hicri 520 yılında vefat etmiştir.

تلاميذه لقد فاق الإمام ابن عطية الغرناطي في كثير من العلوم والمعارف فكان من الطبيعي أن ينهل منه وينتفع به ويتتلمذ عليه فقد درس عليه كثير من رواد العلم فمن أشهرهم:

Talebeleri: İmam İbn Atıyye el-Gırnâtî pek çok ilim ve marifette temayüz etmişti; dolayısıyla ilim taliplerinin ondan istifade etmesi, feyz alması ve talebesi olması son derece doğaldı. Nitekim pek çok ilim öncüsü onun yanında ders okumuştur; bunların en meşhurları şunlardır:

١- الإمام الحافظ الثقة أبو بكر محمد بن خير بن عمر الإشبيلي المتوفى سنة ٥٧٥ هـ.

1- Hicri 575 yılında vefat eden sika İmam Hâfız Ebû Bekir Muhammed b. Hayr b. Ömer el-İşbîlî.

٢- الإمام الفقيه أبو بكر محمد بن أحمد بن عبد الملك بن أبي جمرة المرسي المتوفى سنة ٥٩٩ هـ.

2- Hicri 599 yılında vefat eden İmam Fakih Ebû Bekir Muhammed b. Ahmed b. Abdilmelik b. Ebî Cemre el-Mürsî.

٣- الإمام الحافظ أبو القاسم عبد الرحمن بن محمد بن عبد الله الأنصاري المشهور بابن حبيش المتوفى سنة ٥٨٤ هـ.

3- İbn Hubeyş diye meşhur olan ve hicri 584 yılında vefat eden İmam Hâfız Ebü'l-Kāsım Abdurrahmân b. Muhammed b. Abdillâh el-Ensârî.

٤- الإمام الفيلسوف أبو بكر محمد بن عبد الملك بن طفيل القيسي المتوفى سنة ٥٨١ هـ.

4- Hicri 581 yılında vefat eden İmam Filozof Ebû Bekir Muhammed b. Abdilmelik b. Tufeyl el-Kaysî.

٥- الإمام العالم الثقة أبو جعفر أحمد بن عبد الرحمن بن محمد بن مضاء اللخمي القرطبي توفي سنة ٥٩٢ هـ.

5- Hicri 592 yılında vefat eden İmam, Âlim, Sika (güvenilir) Ebû Ca‘fer Ahmed b. Abdirrahmân b. Muhammed b. Madâ el-Lahmî el-Kurtubî.

مصنفاته

Eserleri

ساهم ابن عطية ﵀ في إثراء المكتبة الإسلامية بالذخائر والنفائس فكان من أشهر هذه النفائس.

İbn Atıyye -Allah ona rahmet eylesin- İslâm kütüphanesini kıymetli hazineler ve nefis eserlerle zenginleştirmeye katkıda bulunmuştur; bu nefis eserlerin en meşhurları şunlardır:

التفسير

Tefsir

وهو يعد من أشهر كتب التفسير بالمأثور فهو جليل الفائدة عظيم النفع، وكان الباعث على وضع هذا التفسير هو التقرب إلى الله تعالى فقال في مقدمة تفسيره إنه أراد أن يختار لنفسه وينظر في علم يعد أنواره لظلم رمسه، فعلم أن شرف العلم على قدر شرف المعلوم ووجد أن علم كتاب الله هو أمتن العلوم حبالا وأرسخها جبالا وأجملها آثارا وأسطعها أنوارا، وأيقن أنه أعظم العلوم تقربا إلى الله تعالى وتخليصا للنيات، ونهيا عن الباطل وحضا على الصالحات ورجا من وراء اشتغاله بهذا العلم- أن الله تعالى يحرم على النار فكرا عمرته أكثر عمره معانيه، ولسانا مرن على آياته ومثانيه، ونفسا ميزت براعة رصفه ومبانيه، وجالت سوامها في ميادينه ومغانيه ومن أجل هذا كله ثنى إلى هذا العلم عنان النظر وأقطع جانب الفكر وجعله فائدة العمر.

Rivayet tefsirinin en meşhur kitaplarından sayılır; faydası pek celil, menfaati pek büyüktür. Bu tefsiri kaleme almaktaki saik Allah Teâlâ'ya yakınlaşmaktı. Nitekim tefsirinin mukaddimesinde, kendisi için bir tercih yapmak ve nurlarını kabrinin karanlıkları için hazırlayacağı bir ilme yönelmek istediğini; ilmin şerefinin bilinenin (konusunun) şerefine göre olduğunu bildiğini ve Allah'ın Kitabı ilmini bağları en muhkem, dağları en sağlam, eserleri en güzel ve nurları en parlak ilim olarak bulduğunu; bunun Allah Teâlâ'ya yakınlaşmada, niyetleri ihlaslı kılmada, batıldan sakındırmada ve salih amellere teşvik etmede en büyük ilim olduğunu kesin olarak anladığını belirtmiştir. Bu ilimle meşgul olmasının arkasından da Allah Teâlâ'nın; manalarının ömrünün çoğunu kapladığı bir zihne, ayetlerine ve mesânîsine alışmış bir dile, tertibinin ve yapısının üstünlüğünü temyiz eden ve otlak hayvanları onun meydanlarında ve konaklarında dolaşan bir nefse cehennem ateşini haram kılmasını ummuştur. Bütün bunlardan dolayı nazarlarının dizginini bu ilme çevirmiş, fikrinin yönünü buna hasretmiş ve onu ömrünün kazancı kılmıştır.

هل وضع له اسما؟

Ona Bir İsim Koydu mu?

يرى الدكتور عبد الوهاب فائد مع جمع من المؤرخين أن ابن عطية لم يضع لتفسيره اسما خاصا به فقد ذكره ابن عميرة الضبي فقال: ألف ابن عطية تفسيرا ضخما أربى فيه على كل متقدم وذكر أيضا لسان الدين بن الخطيب وهو من علماء القرن الثامن الهجري أنه ألف كتابا في التفسير يسمى بالوجيز فأحسن فيه وأبدع- وطار- لحسن نيته- كل مطار وأما من أطلق عليه اسمه المعروف الآن وهو المحرر الوجيز في تفسير الكتاب العزيز. فهو ملا كاتب حلبي المتوفى سنة ١٠٦٧ هـ فهو الذي أطلق عليه ومن ثم نستطيع أن نقول إن هذا الاسم لم يكن من وضع ابن عطية .

Dr. Abdülvehhâb Fâyid birtakım tarihçilerle birlikte İbn Atıyye'nin tefsirine bizzat özel bir isim koymadığı görüşündedir. Nitekim İbn Umeyre ed-Dabbî ondan bahsederek şöyle demiştir: 'İbn Atıyye, önceki bütün [müellifleri] geride bıraktığı hacimli bir tefsir kaleme aldı.' Hicri sekizinci asır âlimlerinden Lisânüddîn İbni'l-Hatîb de onun tefsir alanında el-Vecîz adıyla anılan bir kitap telif ettiğini, onda pek güzel ve özgün davrandığını ve -halis niyeti sebebiyle eserin- her tarafa yayıldığını zikretmiştir. Eseri günümüzde bilinen «el-Muharrerü'l-Vecîz fî Tefsîri'l-Kitâbi'l-Azîz» ismiyle tesmiye eden kimse ise hicri 1067 yılında vefat eden Molla Kâtib Çelebi'dir; ona bu ismi veren odur. Dolayısıyla bu ismin İbn Atıyye tarafından konulmadığını söyleyebiliriz.

الفهرست وقد كتبه سنة (٥٣٣) وهو محفوظ بدار الكتب المصرية تحت رقم (٢٦٤٩١) ب.

el-Fihrist'tir; onu (533) senesinde yazmıştır ve [bu nüsha] Dârü'l-Kütübi'l-Mısriyye'de (26491) B numarası altında muhafaza edilmektedir.

ثناء العلماء عليه

Âlimlerin Onun Hakkındaki Övgüleri

قال الذهبي في السير : الإمام العلامة شيخ المفسرين كان إماما في الفقه وفي التفسير وفي العربية قويّ المشاركة، ذكيا فطنا مدركا من أوعية العلم.

ez-Zehebî Siyer'de şöyle demiştir: 'İmam, allâme, müfessirlerin şeyhi; fıkıhta, tefsirde ve Arapçada bir imam, ilmi birikimi güçlü, zeki, anlayışlı, kavrayış sahibi ve ilim dağarlarından biriydi.'

وقال ابن الزبير: كان فقيها جليلا عارفا بالأحكام والحديث والتفسير، نحويا لغويا أديبا، بارعا شاعرا مفيدا، ضابطا سنيا فاضلا من بيت علم وجلالة، غاية في توقد الذهن وحسن الفهم وجلالة التصرف .

İbnü'z-Zübeyr ise şöyle demiştir: 'Celil bir fakih, hükümleri, hadisi ve tefsiri iyi bilen; nahivci, dilci, edip, mahir bir şair, faydalı, zaptı sağlam, sünnete bağlı, ilim ve itibar sahibi bir hanedandan gelen faziletli bir zat idi. Zekâsının parıltısı, anlayışının güzelliği ve tasarrufunun yüceliğinde son noktadaydı'.

وقال ابن فرحون : كان فقيها عالما بالتفسير، والأحكام والحديث والفقه والنحو واللغة والأدب مقيدا حسن التقييد.

İbn Ferhûn ise şöyle demiştir: 'Tefsir, ahkâm, hadis, fıkıh, nahiv, lügat ve edebiyatı iyi bilen bir fakih idi; [rivayet ve nakilleri] zapt eden ve zaptı güzel olan biriydi.'

وقال الداودي كما قال ابن فرحون وبهذا نكون قد علمنا أن كتب التراجم والسير أجمعت على توثيقه وسعة علمه، وتفسيره خير شاهد على ثقته وأمانته.

ed-Dâvûdî de İbn Ferhûn'un dediği gibi demiştir. Böylece tabakat ve biyografi kitaplarının onun güvenilirliği ve ilminin genişliği üzerinde icma ettiğini öğrenmiş bulunuyoruz. Tefsiri de onun sika ve emanet ehli olduğuna en güzel şahittir.

ولله الحمد والمنة

Hamd ve minnet Allah'a mahsustur.

وفاته

Vefatı

في ليلة خامس عشر رمضان سنة اثنتين- وقيل إحدى، وقيل ست- وأربعين وخمسمائة توفي هذا الإمام الجليل بلورقة عليه هواطل رحمة الغفور المنان.

Beş yüz kırk iki -bir rivayette [kırk] bir, diğer bir rivayette [kırk] altı- senesinin Ramazan ayının on beşinci gecesinde bu yüce imam Lûrka'da vefat etmiştir. Çok bağışlayıcı ve bol ihsan sahibi olan [Allah]'ın sağanak rahmeti üzerine olsun.

[مقدمة]

[Mukaddime]

بسم الله الرّحمن الرّحيم والحمد لله الملك العظيم وصلى الله على سيدنا محمد الكريم وعلى آله قال الشيخ الإمام، الفقيه الأجل، الحافظ الأكمل، القاضي الأعدل، أبو محمد عبد الحق، ابن الفقيه الإمام الحافظ أبي بكر غالب، بن عبد الرحمن، بن غالب، بن عبد الرؤوف، بن تمام، بن عبد الله، بن تمام، بن عطية، بن خالد، بن عطية، وهو الداخل إلى الأندلس، ابن خالد، بن خفاف، بن أسلم، بن مكرم المحاربي من ولد زيد، بن محارب، بن خصفة، بن قيس عيلان من أهل غرناطة، ﵀ ونفعه والمسلمين بما دون.

Rahmân ve Rahîm olan Allah'ın adıyla. Hamd, yüce mülk sahibi Allah'a mahsustur. Allah, kerim efendimiz Muhammed'e ve âline salât eylesin. Şeyh, İmam, en saygın fakih, kâmil hâfız, en âdil kadı, Gırnatalı Kays Aylân'ın [oğlu] Hasfe'nin [oğlu] Muhârib'in [oğlu] Zeyd soyundan gelen el-Muhâribî; Endülüs'e giren İbn Hâlid İbn Hufâf İbn Eslem İbn Mükrem [oğlu], İbn Hâlid İbn Atıyye [oğlu], İbn Temmâm İbn Abdillâh İbn Temmâm İbn Abdirraûf İbn Gâlib İbn Abdirrahmân İbn Ebî Bekr Gâlib olan fakih, imam ve hâfızın oğlu Ebû Muhammed Abdülhak -Allah ona rahmet etsin, onu ve Müslümanları kaydettiği şeylerle faydalandırsın- şöyle dedi:

الحمد لله الذي برأ النسم، وأفاض النعم، ومنح القسم، وسنى من توحيده وعبادته العصم، ذي العزة القاهرة، والقدرة الباهرة، والآلاء المتظاهرة، الذي أوجدنا بعد العدم، وجعلنا الخيار الوسط من الأمم، وخولنا عوارف لا تحصى، وهدانا شرعة رمت بنا من رضوانه إلى الغرض الأقصى، أنزل إلينا القرآن العزيز، وعد فيه وبشر وأوعد وحذر، ونهى وأمر، وأكمل فيه الدين، وجعله الوسيلة الناجحة والحبل المتين، ويسره للذكر، وخلده غابر الدهر، عصمة للمعتصمين، ونورا صادعا في مشكلات المختصمين، وحجة قائمة على العالم، ودعوة شاملة لفرق بني آدم، كلامه الذي أعجز الفصحاء، وأخرس البلغاء، وشرف العلماء، له الحمد دائبا، والشكر واصبا، لا إله إلا هو رب العرش العظيم، وأفضل الصلاة والتسليم، على محمد رسوله الكريم، صفوته من العباد، وشفيع الخلائق في المعاد، صاحب المقام المحمود، والحوض المورود، الناهض بأعباء الرسالة والتبليغ الأعصم، والمخصوص بشرف السعاية في الصلاح الأعظم، صلى الله عليه وعلى آله صلاة مستمرة الدوام، جديدة على مر الليالي والأيام.

Canları yaratan, nimetleri bolca ihsan eden, nasipleri taksim edip bağışlayan, tevhidini ve ibadetini [kullarına] birer korunak kılan; mutlak izzet, göz kamaştırıcı kudret ve açıkça görünen nimetler sahibi; bizi yokluktan sonra var eden, ümmetlerin en hayırlısı ve vasatı kılan, bize sayısız lütuflar bahşeden ve bizi rızasından en nihai gayeye ulaştıran bir şeriata ileten Allah'a hamdolsun. O, bize aziz Kur'an'ı indirmiş; onda vaatte bulunup müjdelemiş, tehdit edip sakındırmış, yasaklamış ve emretmiş; onda dini kemale erdirmiş, onu kurtarıcı bir vesile ve kopmaz sağlam bir ip yapmış, düşünüp öğüt almak için kolaylaştırmış, zamanın akışında onu ebedi kılmış; sığınanlar için bir masumiyet/korunak, ihtilaf edenlerin müşkil meselelerinde parıldayan bir nur, bütün âleme karşı ayakta duran bir hüccet, Âdemoğlunun fırkalarına şamil bir davet eylemiştir. O, fesahat ehlini aciz bırakan, belagat ehlini susturan ve âlimleri şereflendiren kelamıdır. O'na daimi bir hamd ve kesintisiz bir şükür olsun. Yüce Arş'ın Rabbi olan O'ndan başka ilah yoktur. En faziletli salât ve selam; O'nun kerim elçisi, kulları arasından seçtiği, ahirette yaratılmışların şefaatçisi, Makâm-ı Mahmûd ve Havz-ı Mevrûd sahibi, risalet ve kusursuz tebliğ yüklerini omuzlayan, en büyük ıslah uğrunda gayret gösterme şerefiyle tahsis edilen Muhammed'e olsun. Allah ona ve âline geceler ve gündüzler akıp gittikçe yenilenen, kesintisiz ve daimi bir salât ile salât eylesin.

وبعد، أرشدني الله وإياك، فإني لما رأيت العلوم فنونا، وحديث المعارف شجونا، وسلكت فإذا هي أودية، وفي كل للسلف مقامات حسان وأندية، رأيت أن الوجه لمن تشزن للتحصيل، وعزم على الوصول، أن يأخذ من كل علم طرفا خيارا، ولن يذوق النوم مع ذلك إلا غرارا، ولن يرتقي هذا النجد، ويبلغ هذا المجد، حتى ينضي مطايا الاجتهاد، ويصل التأويب بالإسئاد، ويطعم الصبر ويكتحل بالسهاد، فجريت في هذا المضمار صدر العمر طلقا، وأدمنت حتى تفسخت أينا وتصببت عرقا، إلى أن انتهج بفضل الله عملي، وحزت من ذلك ما قسم لي، ثم رأيت أن من الواجب على من احتبى، وتخير من العلوم واجتبى، أن يعتمد على علم من علوم الشرع، يستنفد فيه غاية الوسع، يجوب آفاقه، ويتتبع أعماقه، ويضبط أصوله، ويحكم فصوله، ويلخص ما هو منه، أو يؤول إليه، ويعنى بدفع الاعتراضات عليه، حتى يكون لأهل ذلك العلم

İmdi, Allah beni de seni de doğru yola iletsin; ilimlerin pek çok çeşit, marifet bahislerinin ise dallı budaklı olduğunu gördüğümde ve yollarına koyulduğumda baktım ki onlar nice vadilerdir ve her birinde selefin güzel mevkileri ve meclisleri vardır. Tahsile hazırlanan ve [hedefe] ulaşmaya azmeden kimse için uygun olan yolun, her ilimden seçkin bir pay alması olduğunu gördüm. Bununla beraber o kimse uykuyu ancak pek az tadacak, gayret bineklerini yorup zayıflatmadıkça, gece yürüyüşünü gündüz yürüyüşüne eklemedikçe, sabrın tadına bakıp uykusuzluğu gözüne sürme yapmadıkça bu yüksek tepeye tırmanamayacak ve bu şerefe ulaşamayacaktır. Ben de ömrümün ilk döneminde bu yarış meydanında hızla koştum, yorgunluktan dermansız kalıp terler dökünceye kadar [çalışmaya] devam ettim; nihayet Allah'ın lütfuyla tuttuğum yol aydınlandı ve bundan bana taksim olunan nasibi elde ettim. Sonra gördüm ki dizlerini bağlayıp oturan, ilimlerden seçip derleyen kimseye düşen vacip vazife; şeriat ilimlerinden bir ilme dayanması, onda gücünün son sınırını harcaması, ufuklarında dolaşması, derinliklerini araştırması, usulünü zapt edip fasıllarını sağlamlaştırması, o ilimden olanı veya ona döneni özetlemesi ve ona yöneltilen itirazları defetmeye özen göstermesidir. Ta ki o ilmin ehli için

كالحصن المشيد، والذخر العتيد، يستندون فيه إلى أقواله، ويحتذون على مثاله.

muhkem bir kale ve hazır bir azık gibi olsun; onda onun sözlerine dayansınlar ve onun örneğini takip etsinler.

فلما أردت أن أختار لنفسي، وأنظر في علم أعد أنواره لظلم رمسي، سبرتها بالتنويع والتقسيم، وعلمت أن شرف العلم على قدر شرف المعلوم فوجدت أمتنها حبالا، وأرسخها جبالا، وأجملها آثارا، وأسطعها أنوارا، علم كتاب الله جلت قدرته، وتقدست أسماؤه، الذي لا يأتيه الباطل من بين يديه ولا من خلفه، تنزيل من حكيم حميد، الذي استقل بالسنة والفرض، ونزل به أمين السماء إلى أمين الأرض، هو العلم الذي جعل للشرع قواما، واستعمل سائر المعارف خداما منه تأخذ مبادئها، وبه تعتبر نواشئها، فما وافقه منها نصع وما خالفه رفض ودفع، فهو عنصرها النمير، وسراجها الوهاج، وقمرها المنير.

Kendim için bir seçim yapmak ve nurlarını kabrimin karanlıkları için hazırlayacağım bir ilme bakmak istediğimde, [ilimleri] kısımlara ve nevilerine ayırarak sınadım. Bildim ki ilmin şerefi, bilinen şeyin (malûmun) şerefi nispetindedir. İpleri en sağlam, dağları en sarsılmaz, eserleri en güzel ve nurları en parlak olanın; kudreti yüce, isimleri mukaddes olan, önünden de ardından da batılın kendisine yaklaşamadığı, Hakîm ve Hamîd olandan indirilmiş, sünneti ve farzı bünyesinde toplayan, semanın emininin yerin eminine kendisiyle indiği Allah'ın Kitabı'nın ilmi olduğunu gördüm. O, şeriat için bir direk kılınan ve diğer bütün ilimleri kendine hizmetçi yapan bir ilimdir; onlar ilkelerini ondan alırlar, gelişip doğan neticeleri onunla muteber sayılır. Dolayısıyla onlardan Kur'an'a uyan parıldayıp kabul görür, ona muhalif olan ise reddedilip geri çevrilir. Zira Kur'an o ilimlerin tatlı/berrak kaynağı, parıldayan kandili ve aydınlatan ayıdır.

وأيقنت أنه أعظم العلوم تقريبا إلى الله تعالى، وتخليصا للنيات، ونهيا عن الباطل، وحضا على الصالحات، إذ ليس من علوم الدنيا فيختل حامله من منازلها صيدا، ويمشي في التلطف لها رويدا.

Kesin olarak anladım ki o; Allah Teâlâ'ya yakınlaştırmada, niyetleri arındırmada, batıldan nehyetmede ve salih amellere teşvik etmede ilimlerin en büyüğüdür. Zira o, dünya ilimlerinden değildir ki onu taşıyan kimse dünyanın mertebelerinden bir av elde etmek için hileye başvursun ve ona ulaşmak için sinsice yavaş adımlarla yürüsün.

ورجوت أن الله تعالى يحرم على النار فكرا عمرته أكثر عمره معانيه، ولسانا مرن على آياته ومثانيه، ونفسا ميزت براعة رصفه ومبانيه، وجالت سومها في ميادينه ومغانيه، فثنيت إليه عنان النظر، وأقطعته جانب الفكر، وجعلته فائدة العمر، وما ونيت- علم الله- إلا عن ضرورة بحسب ما يلم في هذه الدار من شغوب، ويمس من لغوب، أو بحسب تعهد نصيب من سائر المعارف.

Allah Teâlâ'nın; manalarının ömrünün çoğunu kapladığı bir zihne, ayetlerine ve mesânîsine alışmış bir dile, tertibinin ve yapısının üstünlüğünü temyiz eden ve otlak hayvanları onun meydanlarında ve konaklarında dolaşan bir nefse cehennem ateşini haram kılmasını umdum. Bütün bunlardan dolayı nazarlarımın dizginini bu ilme çevirdim, fikrimin yönünü buna hasrettim ve onu ömrümün kazancı kıldım. -Allah bilir ya- bu dünyada başa gelen meşgale ve sıkıntılar ile dokunan yorgunluklar sebebiyle veya diğer ilimlerden bir payı gözetme zarureti dışında asla gevşeklik göstermedim.

فلما سلكت سبله بفضل الله ذللا، وبلغت من اطراد الفهم فيه أملا، رأيت أن نكته وفوائده تغلب قوة الحفظ وتفدح، وتسنح لمن يروم تقييدها في فكره وتبرح، وأنها قد أخذت بحظها من الثقل، فهي تتفصى من الصدر تفصي الإبل من العقل.

Allah'ın lütfuyla onun yollarını kolaylıkla aşıp onda anlayışın sürekliliğine dair umuduma ulaştığımda gördüm ki, onun incelikleri ve faydaları hafıza kuvvetine baskın çıkmakta ve ağır gelmektedir; onları zihninde zapt etmek isteyen kimseye bir görünüp bir kaybolmaktadır ve ağırlıktan yana büyük bir pay almıştır. Nitekim o, develerin kösteklerinden kurtulup kaçtığı gibi göğüsten sıyrılıp çıkmaktadır.

قال الله تعالى: إِنَّا سَنُلْقِي عَلَيْكَ قَوْلًا ثَقِيلًا [المزمل: ٥] .

Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { إِنَّا سَنُلْقِي عَلَيْكَ قَوْلًا ثَقِيلًا } “Şüphesiz biz sana ağır bir söz vahyedeceğiz.” [Müzzemmil: 5].

قال المفسرون: أي علم معانيه والعمل بها، وقد قال النبي ﷺ: «قيدوا العلم بالكتاب» ففزعت إلى تعليق ما يتخيل لي في المناظرة من علم التفسير وترتيب المعاني، وقصدت فيه أن يكون جامعا وجيزا محررا، لا أذكر من القصص إلا ما لا تنفك الآية إلا به، وأثبت أقوال العلماء في المعاني منسوبة إليهم على ما تلقى السلف الصالح- رضوان الله عليهم- كتاب الله من مقاصده العربية السليمة من إلحاد أهل القول بالرموز، وأهل القول بعلم الباطن، وغيرهم، فمتى وقع لأحد من العلماء الذين قد حازوا حسن الظن بهم لفظ ينحو إلى شيء من أغراض الملحدين، نبهت عليه، وسردت التفسير في هذا التعليق بحسب رتبة ألفاظ الآية من حكم، أو نحو، أو لغة، أو معنى، أو قراءة، وقصدت تتبع الألفاظ حتى لا يقع طفر كما في كثير من كتب المفسرين، ورأيت أن تصنيف التفسير كما صنع المهدوي- ﵀ مفرق للنظر، مشعب للفكر وقصدت إيراد جميع القراءات: مستعملها وشاذها، واعتمدت تبيين المعاني وجميع محتملات الألفاظ، كل ذلك بحسب جهدي وما انتهى إليه علمي، وعلى غاية من الإيجاز وحذف فضول القول.

Müfessirler şöyle demiştir: 'Yani manalarının ilmi ve onlarla amel etmektir.' Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «İlmi yazıyla bağlayıp kaydedin» buyurmuştur. Bunun üzerine ben de tefsir ilminden ve manaların tertibinden münazara esnasında zihnimde beliren şeyleri not etmeye koyuldum. Bu çalışmada; ayetin anlaşılmasının kendisi olmaksızın mümkün olmadığı kıssalar müstesna [gereksiz] kıssaları zikretmeyerek, kapsamlı, özlü ve tahkikli olmasını hedefledim. Âlimlerin manalara dair görüşlerini, Selef-i Sâlihîn'in -rıdvânullâhi aleyhim- remiz (sembol) ehlinin, batın ilmi iddiasında bulunanların ve başkalarının mülhidce yorumlarından uzak, sağlam Arap dili gayelerine uygun olarak Allah'ın Kitabı'nı telakki ettikleri şekliyle kendilerine nispet ederek kaydettim. Kendileri hakkında hüsnüzan beslenen âlimlerden birinden mülhidlerin maksatlarından bir şeye meyleden bir lafız sâdır olduğunda buna dikkat çektim. Bu ta'likatta tefsiri, ayetin lafızlarının hüküm, nahiv, lügat, mana veya kıraat bakımından mertebesine göre sıraladım. Müfessirlerin pek çok kitabında olduğu gibi atlamalar vuku bulmasın diye lafızları teker teker takip etmeyi kastettim. el-Mehdevî'nin -Allah ona rahmet etsin- yaptığı gibi tefsiri tasnif etmenin bakışı dağıttığını ve fikri böldüğünü gördüm. Bütün kıraatleri -müstamel olanını da şazz olanını da- zikretmeyi hedefledim; bütün bunlar gücüm yettiğince, ilmimin ulaştığı kadarıyla ve son derece veciz olup lüzumsuz sözleri çıkararak manaları ve lafızların tüm muhtemel yönlerini açıklamaya dayandı.

وأنا أسأل الله جلت قدرته، أن يجعل ذلك كله لوجهه، وأن يبارك فيه وينفع به، وأنا وإن كنت من

Kudreti yüce olan Allah'tan, bütün bunları sırf kendi rızası için kılmasını, bunda bereket yaratmasını ve bununla faydalandırmasını niyaz ediyorum. Ben her ne kadar

المقصرين فقد ذكرت في هذا الكتاب كثيرا من علم التفسير، وحملت خواطري فيه على التعب الخطير، وعمرت به زمني، واستفرغت فيه منني، إذ كتاب الله تعالى لا يتفسر إلا بتصريف جميع العلوم فيه، وجعلته ثمرة وجودي، ونخبة مجهودي، فليستصوب للمرء اجتهاده، وليعذر في تقصيره وخطئه وحسبنا الله ونعم الوكيل.

kusurlu olanlardan isem de bu kitapta tefsir ilminden pek çok şey zikrettim, onda zihnime büyük bir zahmet yükledim, vaktimi onunla mamur kıldım ve bütün takatimi onda sarf ettim. Zira Allah Teâlâ'nın Kitabı, ancak bütün ilimlerin onda işletilmesiyle tefsir edilebilir. Ben onu varlığımın meyvesi ve emeğimin seçkini kıldım. Artık kişiye içtihadı sebebiyle hak verilmeli; kusuru ve hatası sebebiyle de mazur görülmelidir. Allah bize yeter, O ne güzel vekildir!

ولنقدم بين يدي القول في التفسير أشياء قد قدم أكثرها المفسرون، وأشياء ينبغي أن تكون راسخة في حفظ الناظر في هذا العلم مجتمعة لذهنه

Tefsire dair söze başlamadan önce, müfessirlerin çoğunun mukaddime olarak sunduğu şeyleri ve bu ilme nazar eden kimsenin hafızasında yer etmesi, zihninde toplanması gereken hususları takdim edelim:

باب ما ورد عن النبي ﷺ، وعن الصحابة، وعن نبهاء العلماء، في فضل القرآن المجيد وصورة الاعتصام به

Yüce Kur'an'ın Fazileti ve Ona Sımsıkı Sarılmanın Keyfiyeti Hakkında Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den, Sahâbîlerden ve Seçkin Âlimlerden Rivayet Edilenler Babı

قال رسول الله ﷺ:

Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur:

«إنه ستكون فتن كقطع الليل المظلم، قيل: فما النجاة منها يا رسول الله؟ قال: كتاب الله تعالى، فيه نبأ من قبلكم، وخبر ما بعدكم، وحكم ما بينكم، وهو فصل ليس بالهزل، من تركه تجبرا قصمه الله، ومن ابتغى الهدى في غيره أضله الله، وهو حبل الله المتين، ونوره المبين، والذكر الحكيم، والصراط المستقيم، هو الذي لا تزيغ به الأهواء، ولا تتشعب معه الآراء، ولا يشبع منه العلماء، ولا يمله الأتقياء، من علم علمه سبق، ومن عمل به أجر، ومن حكم به عدل، ومن اعتصم به فقد هدي إلى صراط مستقيم» .

«Karanlık gecenin parçaları gibi fitneler olacaktır.» 'Onlardan kurtuluş nedir ey Allah'ın Resûlü?' denildi. Şöyle buyurdu: «Allah Teâlâ'nın Kitabı'dır; onda sizden öncekilerin haberi, sizden sonrakilerin haberi ve aranızdakilerin hükmü vardır. O, [hakkı batıldan ayıran] kesin bir hükümdür, şaka/boş söz değildir. Kim zorbalık ederek onu terk ederse Allah onun belini kırar. Kim doğru yolu ondan başkasında ararsa Allah onu saptırır. O, Allah'ın sağlam ipi, apaçık nuru, hikmet dolu zikri ve dosdoğru yoludur. O, heva ve heveslerin kendisiyle sapmadığı, fikirlerin onunla dallanıp budaklanmadığı, âlimlerin kendisine doyamadığı ve takva sahiplerinin kendisinden usanmadığı [bir kelamdır]. Onun ilmini bilen öne geçer, onunla amel eden mükâfatlandırılır, onunla hükmeden adaletle hükmeder ve ona sımsıkı sarılan kimse dosdoğru yola iletilmiş olur.»

قال أنس بن مالك في تفسير قوله تعالى: فَقَدِ اسْتَمْسَكَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقى [البقرة: ٢٥٦، لقمان: ٢٢] . قال: هي القرآن.

Enes b. Mâlik, Allah Teâlâ'nın: { فَقَدِ اسْتَمْسَكَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقى } “Şüphesiz sağlam bir kulpa yapışmıştır” [el-Bakara: 256, Lokmân: 22] ayetinin tefsirinde: “O, Kur'an'dır” demiştir.

وقال رسول الله ﷺ: «من أراد علم الأولين والآخرين فليثور القرآن» .

Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Öncekilerin ve sonrakilerin ilmini isteyen kimse Kur'an'ı derinlemesine incelesin [ve araştırsın].»

وقال ﵇: «اتلوا هذا القرآن، فإن الله يأجركم بالحرف منه عشر حسنات، أما إني لا أقول «الم» حرف، ولكن الألف حرف، واللام حرف، والميم حرف» .

Peygamber aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: «Şu Kur'an'ı okuyun; zira Allah onun her bir harfine karşılık size on sevap verir. Dikkat edin, ben "Elif-lâm-mîm" bir harftir demiyorum; fakat elif bir harf, lâm bir harf ve mîm bir harftir.»

وروي عنه ﵇ أنه قال في آخر خطبة خطبها وهو مريض: «أيها الناس إني تارك فيكم الثقلين، إنه لن تعمى أبصاركم، ولن تضل قلوبكم، ولن تزل أقدامكم، ولن تقصر أيديكم، كتاب الله سبب بينكم وبينه، طرفه بيده، وطرفه بأيديكم، فاعملوا بمحكمه، وآمنوا بمتشابهه، وأحلوا حلاله، وحرموا حرامه، ألا وعترتي، وأهل بيتي، هو الثقل الآخر، فلا تسبعوهم فتهلكوا» .

Peygamber aleyhisselâm'dan, hasta iken irat ettiği son hutbesinde şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: «Ey insanlar! Ben aranızda iki ağır emanet (sekaleyn) bırakıyorum; gözleriniz asla körleşmeyecek, kalpleriniz asla sapmayacak, ayaklarınız asla kaymayacak ve elleriniz asla kısalmayacaktır: [Biri] Allah'ın Kitabı'dır; sizinle O'nun arasında bir bağdır (sebeptir), bir ucu O'nun elinde, bir ucu da sizin ellerinizdedir. Onun muhkemiyle amel edin, müteşabihine inanın, helalini helal kılın ve haramını haram bilin. Dikkat edin, ıstıfam/akrabalarım ve Ehl-i Beytim de diğer ağır emanettir; sakın onlara haksızlık edip sövmeyin, yoksa helak olursunuz.»

وقيل لجعفر بن محمد الصادق: لم صار الشعر والخطب يمل ما أعيد منها، والقرآن لا يمل؟ فقال:

Câfer b. Muhammed es-Sâdık'a: 'Niçin şiir ve hutbeler tekrarlandıkça bıkkınlık veriyor da Kur'an bıkkınlık vermiyor?' diye sorulduğunda şöyle demiştir:

لأن القرآن حجة على أهل الدهر الثاني، كما هو حجة على أهل الدهر الأول، فكل طائفة تتلقاه غضا جديدا ولأن كل امرئ في نفسه متى أعاده وفكر فيه تلقى منه في كل مرة علوما غضة، وليس هذا كله في الشعر والخطب.

'Çünkü Kur'an, önceki asırların ehline hüccet olduğu gibi sonraki asırların ehline de hüccettir; dolayısıyla her topluluk onu taptaze ve yeni olarak karşılar. Ayrıca her fert bizzat kendisi onu ne zaman tekrarlayıp üzerinde düşünse her defasında ondan yepyeni ilimler alır. Bütün bunlar ise şiir ve hutbelerde bulunmaz.'

وقيل لمحمد بن سعيد: ما هذا الترديد للقصص في القرآن؟ فقال: ليكون لمن قرأ ما تيسر منه حظ في الاعتبار.

Muhammed b. Saîd'e: 'Kur'an'daki bu kıssa tekrarları nedir?' denildiğinde şöyle demiştir: 'Ondan kolayına geleni okuyan kimsenin ibret almaktan bir nasibi olsun diyedir.'

وروي عن رسول الله ﷺ أنه قال: «من قرأ القرآن فرأى أن أحدا أوتي أفضل مما أوتي فقد استصغر ما عظم الله» .

Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: «Kim Kur'an'ı okur da bir kimseye kendisine verilenden daha faziletli bir şey verildiğini düşünürse, Allah'ın yücelttiği şeyi küçük görmüş olur.»

وقال ﵇: «ما من شفيع أفضل عند الله من القرآن، لا نبي ولا ملك» .

Peygamber aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: «Allah katında Kur'an'dan daha faziletli hiçbir şefaatçi yoktur; ne bir peygamber ne de bir melek.»

وقال ﵇: «أفضل عبادة أمتي القرآن» .

Peygamber aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: «Ümmetimin en faziletli ibadeti Kur'an['ı okumak]dır.»

وقال عبد الله بن عمرو بن العاصي: «من قرأ القرآن فقد أدرجت النبوة بين جنبيه، إلا أنه لا يوحى إليه» .

Abdullah b. Amr b. el-Âs şöyle demiştir: «Kim Kur'an'ı okursa, kendisine vahiy gelmemesi dışında peygamberlik adeta iki yanı (göğsü) arasına dercedilmiş olur.»

وحدث أنس بن مالك عن رسول الله ﷺ أنه قال: «من قرأ مائة آية كتب من القانتين ومن قرأ مائتي آية لم يكتب من الغافلين، ومن قرأ ثلاثمائة آية لم يحاجه القرآن» .

Enes b. Mâlik, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: «Kim yüz ayet okursa itaat edenlerden (kānitîn) yazılır. Kim iki yüz ayet okursa gafillerden yazılmaz. Kim de üç yüz ayet okursa Kur'an onun aleyhine delil getirip davacı olmaz.»

وروى ابن عباس عن النبي ﷺ أنه قال: «أشراف أمتي حملة القرآن» .

İbn Abbâs'tan, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: «Ümmetimin en şereflileri Kur'an hâfızları/taşıyıcılarıdır.»

وروي عن عمر بن الخطاب ﵁ أنه قرأ هذه الآية: ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْكِتابَ الَّذِينَ اصْطَفَيْنا مِنْ عِبادِنا [فاطر: ٣٢] . فقال: «سابقكم سابق، ومقتصدكم ناج، وظالمكم مغفور له» .

Ömer b. el-Hattâb'dan radıyallâhu anh şu ayeti okuduğu rivayet edilmiştir: { ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْكِتابَ الَّذِينَ اصْطَفَيْنا مِنْ عِبادِنا } “Sonra bu Kitab'ı kullarımızdan seçtiğimiz kimselere miras bıraktık” [Fâtır: 32]. Bunun üzerine şöyle demiştir: «[Hayırlarda] öne geçeniniz öne geçmiştir, orta yolu tutanınız kurtulmuştur, kendine zulmedeniniz ise bağışlanmıştır.»

وقال رسول الله ﷺ: «ألا إن أصفر البيوت بيت صفر من كتاب الله» .

Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Haberiniz olsun ki evlerin en boşu, Allah'ın Kitabı'ndan yoksun olan evdir.»

وروى أنس أن رسول الله ﷺ قال: «القرآن شافع، مشفع، وما حل مصدق من شفع له القرآن نجا، ومن محل به القرآن يوم القيامة كبه الله لوجهه في النار، وأحق من شفع له القرآن أهله وحملته، وأولى من محل به من عدل عنه وضيعه» .

Enes, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: «Kur'an; şefaati kabul edilen bir şefaatçi ve şikâyeti tasdik olunan bir davacıdır. Kur'an kime şefaat ederse o kurtulur; kıyamet günü Kur'an kimden davacı olursa Allah onu yüzüstü cehenneme atar. Kur'an'ın şefaat etmesine en layık olanlar onun ehli ve taşıyıcıları (hâfızları)dır; ondan davacı olmasına en layık olan kimse ise ondan yüz çevirip onu zayi edendir.»

وقال ﷺ: «إن الذي يتعاهد هذا القرآن ويشتد عليه له أجران، والذي يقرأه وهو خفيف عليه مع السفرة الكرام البررة» .

Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Şu Kur'an'ı sürekli okumaya gayret edip de bu kendisine zor gelen kimse için iki ecir vardır. Onu kolaylıkla okuyan kimse ise saygıdeğer, itaatkâr elçi meleklerle (seferetü'l-kirâm) beraberdir.»

وقال ابن مسعود: مل أصحاب النبي ﷺ ملة فقالوا: يا رسول الله حدثنا، فأنزل الله تعالى: اللَّهُ نَزَّلَ أَحْسَنَ الْحَدِيثِ كِتاباً مُتَشابِهاً مَثانِيَ تَقْشَعِرُّ مِنْهُ جُلُودُ الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ الآية [الزمر: ٢٣] ، ثم ملوا ملة أخرى، فقالوا: قص علينا يا رسول الله، فأنزل الله تعالى: نَحْنُ نَقُصُّ عَلَيْكَ أَحْسَنَ الْقَصَصِ بِما أَوْحَيْنا إِلَيْكَ هذَا الْقُرْآنَ [يوسف: ٣] .

İbn Mes'ûd şöyle demiştir: Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem sahâbîleri bir ara usanç hissettiler ve: 'Ey Allah'ın Resûlü, bize bir şeyler anlat' dediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { اللَّهُ نَزَّلَ أَحْسَنَ الْحَدِيثِ كِتاباً مُتَشابِهاً مَثانِيَ تَقْشَعِرُّ مِنْهُ جُلُودُ الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ } “Allah, sözün en güzelini; ayetleri birbirine benzeyen ve ikişerli/tekrarlanan bir kitap halinde indirmiştir. Rablerinden korkanların tenleri ondan ürperir...” [ez-Zümer: 23] ayetini indirdi. Sonra başka bir zaman yine usanç hissettiler ve: 'Ey Allah'ın Resûlü, bize kıssa anlat' dediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { نَحْنُ نَقُصُّ عَلَيْكَ أَحْسَنَ الْقَصَصِ بِما أَوْحَيْنا إِلَيْكَ هذَا الْقُرْآنَ } “Biz sana bu Kur'an'ı vahyetmekle kıssaların en güzelini anlatıyoruz” [Yûsuf: 3] ayetini indirdi.

وروى عثمان بن عفان ﵁، أن رسول الله ﷺ قال: «أفضلكم من تعلم القرآن وعلمه» .

Osman b. Affân'dan radıyallâhu anh, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: «Sizin en faziletliniz, Kur'an'ı öğrenen ve öğretendir.»

وقال عبد الله بن مسعود: «إن كل مؤدب يحب أن يؤتى أدبه، وإن أدب الله القرآن» .

Abdullah b. Mes'ûd şöyle demiştir: «Şüphesiz her edep öğreten/ziyafet veren (müeddib/me'debe sahibi), terbiyesine/ziyafetine gelinmesini sever. Kuşkusuz Allah'ın edeb/ziyafeti de Kur'an'dır.»

ومر أعرابي على عبد الله بن مسعود وعنده قوم يقرؤون القرآن، فقال: ما يصنع هؤلاء؟ فقال له ابن مسعود: يقتسمون ميراث محمد ﷺ.

Bir bedevi, yanında Kur'an okuyan bir topluluk bulunan Abdullah b. Mes'ûd'a uğradı ve: 'Bunlar ne yapıyor?' dedi. İbn Mes'ûd ona: 'Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem mirasını paylaşıyorlar' dedi.

ومرت امرأة على عيسى ابن مريم ﵇ فقال: طوبى لبطن حملك، ولثديين رضعت منهما، فقال عيسى: طوبى لمن قرأ كتاب الله واتبع ما فيه.

Bir kadın Îsâ b. Meryem'e aleyhisselâm uğradı ve: 'Seni taşıyan karına ve emdiğin iki memeye ne mutlu (tûbâ)!' dedi. Îsâ ise: 'Allah'ın Kitabı'nı okuyup içindekilere uyan kimseye ne mutlu!' buyurdu.

وقال محمد بن كعب القرظي في قوله تعالى: رَبَّنا إِنَّنا سَمِعْنا مُنادِياً يُنادِي لِلْإِيمانِ [آل عمران: ١٩٣] قال: هو القرآن، ليس كلهم رأى النبي ﷺ.

Muhammed b. Ka'b el-Kurazî, Allah Teâlâ'nın: { رَبَّنا إِنَّنا سَمِعْنا مُنادِياً يُنادِي لِلْإِيمانِ } “Rabbimiz! Şüphesiz biz imana çağıran bir davetçiyi işittik” [Âl-i İmrân: 193] ayeti hakkında şöyle demiştir: 'O, Kur'an'dır; zira onların hepsi Peygamber'i sallallâhu aleyhi ve sellem görmüş değildir.'

وقال بعض العلماء في تفسير قوله تعالى: قُلْ بِفَضْلِ اللَّهِ وَبِرَحْمَتِهِ [يونس: ٥٨] قال: «الإسلام والقرآن» .

Bazı âlimler Allah Teâlâ'nın: { قُلْ بِفَضْلِ اللَّهِ وَبِرَحْمَتِهِ } “De ki: Allah'ın lütfuyla ve rahmetiyle...” [Yûnus: 58] ayetinin tefsirinde: 'İslam ve Kur'an'dır' demişlerdir.

وقيل لعبد الله بن مسعود: إنك لتقل الصوم؟ فقال: «إنه يشغلني عن قراءة القرآن، وقراءة القرآن أحب إليّ منه» .

Abdullah b. Mes'ûd'a: 'Sen orucu pek az tutuyorsun?' denildi. O da: «Zira [oruç] beni Kur'an okumaktan alıkoyuyor; Kur'an okumak ise bana oruçtan daha sevimlidir» dedi.

وقال قوم من الأنصار للنبي ﷺ: «ألم تر يا رسول الله ثابت بن قيس لم تزل داره البارحة يزهر فيها وحولها أمثال المصابيح فقال لهم: فلعله قرأ سورة البقرة، فسئل ثابت بن قيس، فقال:

Ensardan bir topluluk Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Görmedin mi ey Allah'ın Resûlü, dün gece Sâbit b. Kays'ın evinin içinde ve etrafında kandiller gibi [nurlar] parıldayıp durdu' dediler. [Peygamber] onlara: «Belki de Bakara Suresi'ni okumuştur» buyurdu. Sâbit b. Kays'a sorulunca o şöyle dedi:

نعم قرأت سورة البقرة» . وفي هذا المعنى حديث صحيح عن أسيد بن حضير في تنزل الملائكة في الظلة لصوته بقراءة سورة البقرة.

«Evet, Bakara Suresi'ni okumuştum.» Bu manada Üseyd b. Hudayr'dan da Bakara Suresi'ni okurken çıkardığı sesten dolayı meleklerin bulut/gölgelik şeklinde inmesine dair sahih bir hadis rivayet edilmiştir.

وذكر أبو عمرو الداني عن علي الأثرم قال: كنت أتكلم في الكسائي وأقع فيه، فرأيته في النوم وعليه ثياب بيض ووجهه كالقمر فقلت: يا أبا الحسن ما فعل الله بك؟ فقال: «غفر لي بالقرآن» .

Ebû Amr ed-Dânî, Ali el-Esrem'den şöyle dediğini nakletmiştir: 'Ben el-Kisâî hakkında ileri geri konuşur, onu kötülerdim. Rüyada onu üzerinde beyaz elbiselerle ve yüzü ay gibi parıldarken gördüm. 'Ey Ebe'l-Hasan! Allah sana ne muamele etti?' dedim. Şöyle dedi: «Kur'an sebebiyle beni bağışladı.»'