وقال عقبة بن عامر: «عهد إلينا رسول الله ﷺ في حجة الوداع فقال: عليكم بالقرآن» .
Ukbe b. Âmir şöyle demiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Veda Haccı'nda bize vasiyette bulunup: 'Kur'an'a sarılın' buyurdu.»
وقال عبد الله بن عمرو بن العاص: إن من أشراط الساعة أن يبسط القول ويخزن الفعل ويرفع الأشرار ويوضع الأخيار وأن تقرأ المثناة على رؤوس الناس لا تغير، قيل وما المثناة؟ قال: ما استكتب من غير كتاب الله، قيل له: فكيف بما جاء من حديث رسول الله ﷺ؟ فقال: ما أخذتموه عمن تأمنونه على نفسه ودينه فاعقلوه، وعليكم بالقرآن فتعلموه وعلموه أبناءكم فإنكم عنه تسألون وبه تجزون، وكفى به واعظا لمن عقل.
Abdullah b. Amr b. el-Âs şöyle demiştir: 'Kıyamet alametlerindendir ki söz yayılır, amel gizlenir/saklanır; kötüler yükseltilir, iyiler alçaltılır ve insanların başları üzerinde Mesnât okunur da değiştirilmez.' 'Mesnât nedir?' denildi. Şöyle dedi: 'Allah'ın Kitabı'ndan başka yazdırılan şeylerdir.' Kendisine: 'Peki, Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem hadisinden gelen şeyler ne olacak?' denildi. O da şöyle dedi: 'Nefsi ve dini hususunda güvendiğiniz kimseden aldığınız şeyleri akledip belleyin. Kur'an'a sarılın; onu öğrenin ve çocuklarınıza öğretin. Zira siz ondan hesaba çekilecek ve onunla karşılık göreceksiniz. Akleden kimse için o, öğüt olarak yeter.'
وقال رجل لأبي الدرداء: إن إخوانا لك من أهل الكوفة يقرئونك السلام ويأمرونك أن توصيهم، فقال: أقرئهم السلام، ومرهم فليعطوا القرآن بخزائمهم فإنه يحملهم على القصد والسهولة، ويجنبهم الجور والحزونة.
Bir adam Ebü'd-Derdâ'ya: 'Kûfe ehlinden olan kardeşlerin sana selam söylüyor ve onlara tavsiyede bulunmanı istiyorlar' dedi. O da şöyle dedi: 'Onlara selam söyle ve onlara emret de yularlarını Kur'an'a teslim etsinler; zira o, onları orta yola ve kolaylığa iletir, haksızlıktan ve zorluktan uzak tutar.'
وقال رجل لعبد الله بن مسعود: أوصني، فقال: إذا سمعت الله تعالى يقول يا أيها الذين آمنوا فأرعها سمعك فإنه خير يأمر به أو شر ينهى عنه.
Bir adam Abdullah b. Mes'ûd'a: 'Bana tavsiyede bulun' dedi. O da şöyle dedi: 'Allah Teâlâ'nın «Ey iman edenler!» dediğini işittiğin zaman ona kulak ver; zira o, ya emrettiği bir hayırdır yahut nehyettiği bir şerdir.'
وروى أبو هريرة: أن رسول الله ﷺ سئل عن أحسن الناس قراءة أو صوتا بالقرآن، فقال: «الذي إذا سمعته رأيته يخشى الله تعالى» .
Ebû Hüreyre rivayet etmiştir: Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem Kur'an okuyuşu veya sesi en güzel olan insan soruldu. O da şöyle buyurdu: «İşittiğin zaman Allah Teâlâ'dan korktuğunu gördüğün kimsedir.»
وقال ﵇: «اقرؤوا القرآن قبل أن يجيء قوم يقيمونه كما يقام القدح ويضيعون معانيه يتعجلون أجره ولا يتأجلونه» .
O [Peygamber] aleyhisselâm şöyle buyurdu: «Onu okun düzeltildiği gibi düzelten, manalarını zayi eden, sevabını hemen dünyada isteyen ve ahirete ertelemeyen bir kavim gelmeden önce Kur'an'ı okuyun.»
ويروى أن أهل اليمن لما قدموا أيام أبي بكر الصديق- ﵁ سمعوا القرآن فجعلوا يبكون فقال أبو بكر: «هكذا كنا، ثم قست القلوب» .
Rivayet edildiğine göre, Yemen ehli Ebû Bekir es-Sıddîk'ın -radıyallâhu anh- zamanında geldiklerinde Kur'an'ı dinlediler ve ağlamaya başladılar. Bunun üzerine Ebû Bekir: «Biz de böyleydik, sonra kalpler katılaştı» dedi.
وروي أن عمر بن الخطاب ﵁ قرأ مرة: إِنَّ عَذابَ رَبِّكَ لَواقِعٌ، ما لَهُ مِنْ دافِعٍ [الطور: ٧] فأنّ أنة عيد منها عشرين يوما.
Rivayet edildiğine göre Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh bir defasında: { إِنَّ عَذابَ رَبِّكَ لَواقِعٌ، ما لَهُ مِنْ دافِعٍ } “Şüphesiz Rabbinin azabı mutlaka gerçekleşecektir. Onu defedecek hiçbir şey yoktur” [et-Tûr: 7-8] ayetini okudu ve öyle bir inledi ki bundan dolayı yirmi gün hasta yattı/ziyaret edildi.
وقال الحسن بن أبي الحسن البصري: إنكم اتخذتم قراءة القرآن مراحل، وجعلتم الليل جملا تركبونه، فتقطعون به المراحل، وإن من كان قبلكم رأوه رسائل إليهم من ربهم، فكانوا يتدبرونها بالليل، وينفذونها بالنهار.
Hasan b. Ebi'l-Hasan el-Basrî şöyle demiştir: 'Siz Kur'an okumayı merhaleler/konaklar kıldınız; geceyi de bindiğiniz bir deve yaptınız, onunla o merhaleleri katediyorsunuz. Oysa sizden öncekiler, onu Rablerinden kendilerine gelen mektuplar olarak görürlerdi; bu yüzden geceleyin onu derin derin düşünür, gündüzleyin de gereğini yerine getirirlerdi.'
وكان ابن مسعود ﵁ يقول: «أنزل عليهم القرآن ليعملوا به فاتخذوا درسه عملا، إن أحدهم ليتلو القرآن من فاتحته إلى خاتمته ما يسقط منه حرفا وقد أسقط العمل به» .
İbn Mes'ûd radıyallâhu anh şöyle derdi: «Kur'an kendilerine onunla amel etsinler diye indirildi, onlarsa onun dersini/okunmasını amel edindiler. Onlardan biri Kur'an'ı başından sonuna kadar tek bir harfini bile düşürmeden okur da onunla ameli terk edip düşürür.»
قال القاضي عبد الحق ﵁: قال الله تعالى: وَلَقَدْ يَسَّرْنَا الْقُرْآنَ لِلذِّكْرِ فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ.
Kadı Abdülhak radıyallâhu anh dedi ki: Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَلَقَدْ يَسَّرْنَا الْقُرْآنَ لِلذِّكْرِ فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ } “Andolsun biz Kur'an'ı öğüt alınsın diye kolaylaştırdık. Yok mu hiç öğüt alan?”
[القمر: ١٧- ٢٢، ٣٢- ٤٠] .
[el-Kamer: 17, 22, 32, 40].
وقال تعالى: إِنَّا سَنُلْقِي عَلَيْكَ قَوْلًا ثَقِيلًا [المزمل: ٥] أي علم معانيه، والعمل به، والقيام بحقوقه ثقيل، فمال الناس إلى الميسر، وتركوا الثقيل، وهو المطلوب منهم.
Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { إِنَّا سَنُلْقِي عَلَيْكَ قَوْلًا ثَقِيلًا } “Şüphesiz biz sana ağır bir söz vahyedeceğiz” [el-Müzzemmil: 5]. Yani onun manalarını bilmek, onunla amel etmek ve haklarını ikame etmek ağırdır. İnsanlar ise kolaylaştırılmış olana yönelip kendilerinden istenen o ağır olanı terk ettiler.
وقيل ليوسف بن أسباط: بأي شيء تدعو إذا ختمت القرآن؟ قال: «أستغفر الله من تلاوتي لأني إذا ختمته وتذكرت ما فيه من الأعمال خشيت المقت فأعدل إلى الاستغفار والتسبيح» .
Yûsuf b. Esbât'a: 'Kur'an'ı hatmettiğinde ne ile dua edersin?' denildi. O: «Okuyuşumdan dolayı Allah'tan bağışlanma dilerim; zira onu hatmedip içindeki amelleri hatırladığımda [Allah'ın] gazabından korkarım da istiğfara ve tesbihe yönelirim» dedi.
وقرأ رجل القرآن على بعض العلماء، قال: فلما ختمته أردت الرجوع من أوله فقال لي: اتخذت القراءة عليّ عملا اذهب فاقرأه على الله تعالى في ليلك وانظر ماذا يفهمك منه فاعمل به.
Bir adam âlimlerden birine Kur'an okudu ve şöyle dedi: 'Onu hatmettiğimde baştan tekrar başlamak istedim. Bana dedi ki: Bana okumayı kendine iş edindin; git, gecende onu Allah Teâlâ'ya oku ve ondan sana neyi fehmettirdiğine bak da onunla amel et.'
باب في فضل تفسير القرآن والكلام على لغته والنظر في إعرابه ودقائق معانيه
Kur'an Tefsirinin, Dilini İncelemenin, İrabına ve İnce Manalarına Bakmanın Faziletine Dair Bölüm
روى ابن عباس أن رجلا سأل النبي ﷺ فقال: أي علم القرآن أفضل؟ فقال النبي ﷺ: «عربيته فالتمسوها في الشعر» .
İbn Abbas rivayet etti ki bir adam Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem sorup: 'Kur'an ilminin hangisi daha faziletlidir?' dedi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Onun Arapçasıdır, onu da şiirde arayın» buyurdu.
وقال أيضا ﷺ: «أعربوا القرآن والتمسوا غرائبه فإن الله يحب أن يعرب» .
O [Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem ayrıca şöyle buyurdu: «Kur'an'ı irablı okuyun ve garib lafızlarını araştırın; zira Allah irablı okunmasını sever.»
قال القاضي أبو محمد عبد الحق ﵁: إعراب القرآن أصل في الشريعة، لأن بذلك تقوم معانيه التي هي الشرع.
Kadı Ebû Muhammed Abdülhak radıyallâhu anh dedi ki: Kur'an'ın irabı şeriatta bir esastır/asıldır; çünkü bizzat şeriat olan manaları ancak bununla ayakta durur.
وقال أبو العالية في تفسير قوله ﷿: وَمَنْ يُؤْتَ الْحِكْمَةَ فَقَدْ أُوتِيَ خَيْراً كَثِيراً [البقرة: ٢٦٩] ، قال: «الحكمة» الفهم في القرآن، وقال قتادة: «الحكمة» القرآن والفقه فيه، وقال غيره:
Ebü'l-Âliye, Azîz ve Celîl olan Allah'ın: { وَمَنْ يُؤْتَ الْحِكْمَةَ فَقَدْ أُوتِيَ خَيْراً كَثِيراً } “Kime hikmet verilmişse, şüphesiz ona pek çok hayır verilmiştir” [el-Bakara: 269] ayetinin tefsirinde: «Hikmet», Kur'an'ı anlamaktır demiştir. Katâde ise: «Hikmet», Kur'an ve onda derin anlayış sahibi (fıkıh) olmaktır demiştir. Başkası da şöyle demiştir:
«الحكمة» تفسير القرآن.
«Hikmet», Kur'an tefsiridir.
وذكر علي بن أبي طالب ﵁ جابر بن عبد الله فوصفه بالعلم، فقال له رجل: جعلت فداك، تصف جابرا بالعلم وأنت أنت؟ فقال: إنه كان يعرف تفسير قوله تعالى: إِنَّ الَّذِي فَرَضَ عَلَيْكَ الْقُرْآنَ لَرادُّكَ إِلى مَعادٍ [القصص: ١٩٧] .
Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh Câbir b. Abdullah'ı anarak onu ilimle vasfetti. Bir adam ona: 'Sana feda olayım, sen sen olduğun halde Câbir'i ilimle mi vasfediyorsun?' dedi. Ali şöyle buyurdu: 'O, Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ الَّذِي فَرَضَ عَلَيْكَ الْقُرْآنَ لَرادُّكَ إِلى مَعادٍ } “Şüphesiz o Kur'an'ı sana farz kılan [Allah], seni elbette dönülecek yere geri getirecektir” [el-Kasas: 85] ayetinin tefsirini biliyordu.'
وقال الشعبي: رحل مسروق إلى البصرة في تفسير آية، فقيل له: إن الذي يفسرها رحل إلى الشام، فتجهز ورحل إليه حتى علم تفسيرها.
Şa'bî şöyle demiştir: 'Mesrûk bir ayetin tefsiri için Basra'ya yolculuk yaptı. Ona: «Onu tefsir eden kişi Şam'a gitti» denildi. Bunun üzerine hazırlandı ve onun tefsirini öğreninceye kadar onun peşinden [Şam'a] yolculuk etti.'
وقال إياس بن معاوية: مثل الذين يقرؤون القرآن وهم لا يعلمون تفسيره كمثل قوم جاءهم كتاب من ملكهم ليلا وليس عندهم مصباح فتداخلتهم روعة لا يدرون ما في الكتاب، ومثل الذي يعرف التفسير كمثل رجل جاءهم بمصباح فقرؤوا ما في الكتاب.
İyâs b. Muâviye şöyle demiştir: 'Kur'an'ı tefsirini bilmeksizin okuyanların misali, gece vakti kendilerine krallarından bir mektup gelen ve yanlarında lamba olmadığı için mektupta ne olduğunu bilemeyip içlerini bir korku saran topluluğun misali gibidir. Tefsiri bilenin misali ise onlara bir lamba getiren ve böylece mektupta olanı okudukları adamın misali gibidir.'
وقال ابن عباس: «الذي يقرأ ولا يفسر كالأعرابي الذي يهذ الشعر» .
İbn Abbas şöyle demiştir: «[Kur'an'ı] okuyup da tefsir etmeyen kimse, şiiri hızlıca ve anlamadan okuyan bedevi gibidir.»
وقال مجاهد: «أحب الخلق إلى الله أعلمهم بما أنزل» .
Mücâhid şöyle demiştir: «Yaratılanların Allah'a en sevimli olanı, indirdiğini en iyi bilenleridir.»
وقال الحسن: «والله ما أنزل الله آية إلا أحب أن يعلم فيمن أنزلت وما يعني بها» .
Hasan[-ı Basrî] şöyle demiştir: «Allah'a yemin olsun ki, Allah indirdiği her bir ayetin kim hakkında indiğinin ve onunla ne kastedildiğinin bilinmesini istemiştir.»
وقال النبي ﷺ: «لا يفقه الرجل كل الفقه حتى يرى للقرآن وجوها كثيرة» .
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Kişi Kur'an için birçok vecihler görmedikçe tam anlamıyla fakih/anlayış sahibi olamaz.»
وقال الحسن: «أهلكتهم العجمة، يقرأ أحدهم الآية فيعيى بوجوهها حتى يفتري على الله فيها» .
Hasan[-ı Basrî] şöyle demiştir: «Arapçayı bilmemek (ucme) onları helak etti; onlardan biri ayeti okur da onun vecihlerinden aciz kalır, nihayet o ayet hakkında Allah'a iftira eder.»
وكان ابن عباس يبدأ في مجلسه بالقرآن ثم بالتفسير ثم بالحديث.
İbn Abbas meclisinde [söze] önce Kur'an ile başlar, sonra tefsire, sonra da hadise geçerdi.
وقال علي بن أبي طالب ﵁: «ما من شيء إلا وعلمه في القرآن ولكن رأي الرجل يعجز عنه» .
Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh şöyle demiştir: «Hiçbir şey yoktur ki onun ilmi Kur'an'da bulunmasın; fakat kişinin anlayışı/görüşü ona yetmez.»
باب ما قيل في الكلام في تفسير القرآن، والجرأة عليه، ومراتب المفسرين
Kur'an Tefsiri Hakkında Konuşmak, Buna Cüret Etmek ve Müfessirlerin Mertebeleri Hakkında Söylenenler Bölümü
روي عن عائشة ﵂ أنها قالت: «ما كان رسول الله ﷺ يفسّر من كتاب الله إلّا آيا بعدد علّمه إياهنّ جبريل» .
Âişe'den radıyallâhu anhâ rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Allah'ın Kitabı'ndan, Cebrail'in kendisine öğrettiği sayılı ayetler dışında hiçbir şeyi tefsir etmezdi.»
قال القاضي أبو محمد عبد الحق ﵁: ومعنى هذا الحديث: في مغيبات القرآن، وتفسير مجمله، ونحو هذا مما لا سبيل إليه إلا بتوقيف من الله تعالى، ومن جملة مغيباته ما لم يعلم الله به كوقت قيام الساعة ونحوه، ومنها ما يستقرأ من ألفاظه كعدد النفخات في الصور، وكرتبة خلق السماوات والأرض.
Kadı Ebû Muhammed Abdülhak radıyallâhu anh dedi ki: Bu hadisin manası; Kur'an'ın gaybî hususları, mücmel olanının tefsiri ve ancak Allah Teâlâ'dan bir bildirme (tevkif) ile ulaşılabilecek benzeri şeyler hakkındadır. Bu gaybî hususların bir kısmı, kıyametin kopma vakti ve benzeri Allah'ın bildirmediği şeylerdir; bir kısmı da Sûr'a üfürülme sayısı ve gökler ile yerin yaratılış sırası gibi Kur'an'ın lafızlarından çıkarılan hususlardır.
ويروى أن رسول الله ﷺ قال: «من تكلم في القرآن برأيه فأصاب فقد أخطأ» .
Rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Kim Kur'an hakkında kendi reyiyle konuşup isabet etse bile hata etmiştir.»
قال القاضي أبو محمد عبد الحق ﵁: ومعنى هذا أن يسأل الرجل عن معنى في كتاب الله فيتسور عليه برأيه، دون نظر فيما قال العلماء، أو اقتضته قوانين العلوم كالنحو، والأصول، وليس يدخل في هذا الحديث أن يفسر اللغويون لغته، والنحاة نحوه، والفقهاء معانيه، ويقول كل واحد باجتهاده المبني على قوانين علم ونظر، فإن القائل على هذه الصفة ليس قائلا بمجرد رأيه. وكان جلة من السلف كسعيد بن المسيب، وعامر الشعبي، وغيرهما، يعظمون تفسير القرآن، ويتوقفون عنه تورعا واحتياطا لأنفسهم، مع إدراكهم، وتقدمهم، وكان جلة من السلف كثير عددهم يفسرونه وهم أبقوا على المسلمين في ذلك ﵃.
Kadı Ebû Muhammed Abdülhak radıyallâhu anh dedi ki: Bunun manası; kişinin Allah'ın Kitabı'ndaki bir mana hakkında sorulup âlimlerin dediklerine veya nahiv ve usul gibi ilimlerin kurallarının gerektirdiğine bakmaksızın kendi reyiyle ona cüret etmesidir. Dilcilerin onun lügatini, nahivcilerin nahvini, fakihlerin manalarını tefsir etmesi ve her birinin ilim ve nazar kurallarına dayanan kendi ictihadıyla görüş belirtmesi bu hadisin kapsamına girmez; zira bu vasıfta söz söyleyen kişi yalnızca kendi reyiyle söylemiş olmaz. Saîd b. el-Müseyyeb ve Âmir eş-Şa'bî gibi Selef'in ileri gelenleri, derin anlayışlarına ve üstünlüklerine rağmen, takvalarından ve kendilerini sağlama alma düşüncesinden dolayı Kur'an'ın tefsirini büyük bir sorumluluk görür ve bundan çekinirlerdi. Selef'ten sayıca çok olan ileri gelenler de onu tefsir etmişler ve bu hususta Müslümanları [ilimsiz] bırakmamışlardır, radıyallâhu anhum.
فأما صدر المفسرين والمؤيد فيهم فعلي بن أبي طالب ﵁، ويتلوه عبد الله بن العباس ﵄، وهو تجرد للأمر وكمله وتتبعه، وتبعه العلماء عليه، كمجاهد، وسعيد بن جبير، وغيرهما، والمحفوظ عنه في ذلك أكثر من المحفوظ عن علي بن أبي طالب ﵁.
Müfessirlerin önderi ve aralarında teyit edilmiş olanı Ali b. Ebî Tâlib'dir radıyallâhu anh. Ondan sonra Abdullah b. el-Abbâs radıyallâhu anhümâ gelir; o kendini bu işe vermiş, onu ikmal etmiş ve araştırmıştır. Mücâhid, Saîd b. Cübeyr ve başkaları gibi âlimler de bu hususta ona uymuşlardır. Bu konuda ondan rivayet edilip korunan [bilgiler], Ali b. Ebî Tâlib'den radıyallâhu anh korunandan daha fazladır.
وقال ابن عباس: «ما أخذت من تفسير القرآن فعن علي بن أبي طالب» .
İbn Abbas şöyle demiştir: «Kur'an tefsirinden her ne aldıysam, Ali b. Ebî Tâlib'den almışımdır.»
وكان علي بن أبي طالب يثني على تفسير ابن عباس ويحث على الأخذ عنه.
Ali b. Ebî Tâlib, İbn Abbas'ın tefsirini över ve ondan [ilim] alınmasını teşvik ederdi.
وكان عبد الله بن مسعود يقول: «نعم ترجمان القرآن عبد الله بن عباس» ، وهو الذي يقول فيه رسول الله ﷺ: «اللهم فقهه في الدين» وحسبك بهذه الدعوة.
Abdullah b. Mes'ûd şöyle derdi: «Kur'an'ın tercümanı olarak Abdullah b. Abbas ne güzeldir!» O, hakkında Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem: «Allah'ım, onu dinde fakih kıl/derin anlayış sahibi eyle» dediği zattır; bu dua sana kâfidir.
وقال عنه علي بن أبي طالب: «ابن عباس كأنما ينظر إلى الغيب من ستر رقيق» ، ويتلوه عبد الله بن مسعود، وأبيّ بن كعب، وزيد بن ثابت، وعبد الله بن عمرو بن العاص، وكل ما أخذ عن الصحابة فحسن متقدم.
Ali b. Ebî Tâlib onun hakkında şöyle demiştir: «İbn Abbas sanki gayba ince bir perdenin ardından bakmaktadır.» Ondan sonra Abdullah b. Mes'ûd, Übey b. Ka'b, Zeyd b. Sâbit ve Abdullah b. Amr b. el-Âs gelir. Sahabeden alınan her şey güzeldir ve önceliklidir.
ومن المبرزين في التابعين الحسن بن أبي الحسن، ومجاهد، وسعيد بن جبير، وعلقمة.
Tâbiînden öne çıkanlar ise Hasan b. Ebi'l-Hasan, Mücâhid, Saîd b. Cübeyr ve Alkame'dir.
قرأ مجاهد على ابن عباس قراءة تفهم ووقوف عند كل آية، ويتلوهم عكرمة، والضحاك بن مزاحم، وإن كان لم يلق ابن عباس، وإنما أخذ عن ابن جبير.
Mücâhid, İbn Abbas'a anlayarak ve her ayette durarak [Kur'an] okumuştur. Onları İkrime ve -İbn Abbas ile karşılaşmamış, sadece İbn Cübeyr'den almış olsa da- Dahhâk b. Müzâhim takip eder.
وأما السدي ﵀ فكان عامر الشعبي يطعن عليه وعلى أبي صالح، لأنه كان يراهما مقصرين في النظر، ثم حمل تفسير كتاب الله تعالى عدول كل خلف، وألف الناس فيه كعبد الرزاق، والمفضل، وعلي بن أبي طلحة، والبخاري، وغيرهم.
Süddî'ye rahimehullâh gelince; Âmir eş-Şa'bî, inceleme ve değerlendirmede kusurlu gördüğü için onu ve Ebû Sâlih'i tenkit ederdi. Daha sonra Allah Teâlâ'nın Kitabı'nın tefsirini her neslin güvenilir kimseleri yüklendi ve Abdürrezzâk, el-Mufaddal, Ali b. Ebî Talha, el-Buhârî ve diğerleri gibi insanlar bu hususta eserler telif ettiler.
ثم إن محمد بن جرير الطبري ﵀ جمع على الناس أشتات التفسير، وقرب البعيد وشفى في الإسناد.
Sonra Muhammed b. Cerîr et-Taberî rahimehullâh tefsirin dağınık kısımlarını insanlar için bir araya getirdi, uzak olanı yakınlaştırdı ve isnad konusunda şifa verici/tatmin edici açıklamalar yaptı.
ومن المبرزين في المتأخرين أبو إسحاق الزجاج وأبو علي الفارسي فإن كلامهما منخول وأما أبو بكر النقاش، وأبو جعفر النحاس، فكثيرا ما استدرك الناس عليهما، وعلى سننهما مكي بن أبي طالب ﵁، وأبو العباس المهدوي ﵀ متقن التأليف، وكلهم مجتهد مأجور ﵏، ونضر وجوههم.
Müteahhirînden öne çıkanlar arasında Ebû İshâk ez-Zeccâc ve Ebû Ali el-Fârisî yer alır; zira onların sözleri elenmiş/inceden inceye tetkik edilmiştir. Ebû Bekir en-Nakkâş ve Ebû Ca'fer en-Nühâs'a gelince, insanlar onlara karşı pek çok eleştiride (istidrak) bulunmuşlardır. Onların izinde giden Mekkî b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh ve telifi sağlam olan Ebü'l-Abbâs el-Mehdevî rahimehullâh vardır. Onların hepsi ecir kazanmış birer müctehiddir, radıyallâhu anhumâ, Allah yüzlerini ak etsin.
(باب معنى قول النبي ﷺ «إن هذا القرآن أنزل على سبعة أحرف فاقرؤوا ما تيسر منه»
(Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem «Şüphesiz bu Kur'an yedi harf üzere indirilmiştir; öyleyse ondan kolay geleni okuyun» Sözünün Anlamına Dair Bölüm
اختلف الناس في معنى هذا الحديث، اختلافا شديدا، فذهب فريق من العلماء إلى أن تلك الحروف السبعة هي فيما يتفق أن يقال على سبعة أوجه فما دونها، كتعال، وأقبل، وإليّ، ونحوي، وقصدي، واقرب، وجىء، وكاللغات التي في أف، وكالحروف التي في كتاب الله فيها قراءات كثيرة، وهذا قول ضعيف.
İnsanlar bu hadisin anlamı hakkında çok şiddetli bir ihtilafa düştüler. Âlimlerden bir grup, bu yedi harfin, teâl (تعال), akbil (أقبل), ileyye (إليّ), nahvî (نحوي), kasdî (قصدي), ikreb (اقرب) ve cî' (جىء) gibi ve uff (أف) kelimesinde bulunan lehçeler ile Allah'ın Kitabı'nda çokça kıraati bulunan harfler gibi, yedi veya daha az vecihle söylenmesinde ittifak edilen lafızlar hakkında olduğu görüşüne varmıştır; ancak bu zayıf bir görüştür.
قال ابن شهاب في كتاب مسلم: «بلغني أن تلك السبعة الأحرف إنما هي في الأمر الذي يكون واحدا لا يختلف في حلال ولا حرام» .
İbn Şihâb, Müslim'in Kitabı'nda şöyle demiştir: «Bana ulaştığına göre o yedi harf, ancak helal veya haramda ihtilaf bulunmayan ve tek bir manaya gelen husus hakkındadır.»
قال القاضي أبو محمد عبد الحق ﵁: وهذا كلام محتمل.
Kadı Ebû Muhammed Abdülhak radıyallâhu anh dedi ki: Bu, [doğru olma] ihtimali bulunan bir sözdür.
وقال فريق من العلماء: «إن المراد بالسبعة الأحرف معاني كتاب الله تعالى، وهي: أمر، ونهي، ووعد، ووعيد، وقصص، ومجادلة، وأمثال. وهذا أيضا ضعيف، لأن هذه لا تسمى أحرفا، وأيضا:
Âlimlerden bir grup da şöyle demiştir: «Yedi harften murat, Allah Teâlâ'nın Kitabı'nın manalarıdır; bunlar da: emir, nehiy, vaad, vaîd (tehdit), kıssalar, mücadele ve mesellerdir.» Bu da zayıf bir görüştür; zira bunlara 'harfler' denmez. Ayrıca:
فالإجماع أن التوسعة لم تقع في تحريم حلال، ولا في تحليل حرام، ولا في تغيير شيء من المعاني المذكورة.
İcma vardır ki, bu kolaylık ve ruhsat helalin haram kılınmasında, haramın helal kılınmasında veya zikredilen bu manalardan herhangi birinin değiştirilmesinde vuku bulmamıştır.
وحكى صاحب الدلائل عن بعض العلماء، وقد حكى نحوه القاضي أبو بكر بن الطيب، قال:
Sahibü'd-Delâil bazı âlimlerden nakletmiştir; Kadı Ebû Bekir b. et-Tayyib de buna benzer bir nakilde bulunarak şöyle demiştir:
تدبرت وجوه الاختلاف في القراءة فوجدتها سبعة، منها ما تتغير حركته ولا يزول معناه ولا صورته، مثل:
Kıraatteki ihtilaf vecihlerini düşündüm ve bunların yedi [vecih] olduğunu gördüm: Bunlardan bir kısmı harekesi değiştiği halde manası da yazılış biçimi de zail olmayanlardır; örneğin:
هن أطهر، وأطهر. ومنها ما لا تتغير صورته، ويتغير معناه بالإعراب، مثل: ربنا باعد وباعد. ومنها ما تبقى صورته ويتغير معناه باختلاف الحروف، مثل: نشرها، وننشزها. ومنها ما تتغير صورته ويبقى معناه كقوله:
{هُنَّ أَطْهَرُ} “Onlar [sizin için] daha temizdir” [kıraatindeki] 'atharu' ve 'athara' gibi. Bir kısmı yazılış biçimi değişmeyip irab ile manası değişenlerdir; örneğin: {رَبَّنَا بَاعِدْ} “Rabbimiz! [Seferlerimizin] arasını uzaklaştır” ve 'bâada' gibi. Bir kısmı yazılış biçimi aynı kalıp harflerin değişmesiyle manası değişenlerdir; örneğin: 'neşerahâ' ve {نُنْشِزُهَا} “onları nasıl birleştirip yerli yerine koyduğumuza” gibi. Bir kısmı yazılış biçimi değişip manası aynı kalanlardır; nitekim [Allah Teâlâ'nın]:
كَالْعِهْنِ الْمَنْفُوشِ [القارعة: ٥] ، وكالصوف المنفوش، ومنها ما تتغير صورته ومعناه، مثل: وَطَلْحٍ مَنْضُودٍ [الواقعة: ٢٩] وطلع منضود، ومنها بالتقديم والتأخير كقوله: وَجاءَتْ سَكْرَةُ الْمَوْتِ بِالْحَقِّ [ق: ١٩] . وسكرة الحق بالموت. ومنها بالزيادة والنقصان كقوله: «تسع وتسعون نعجة أنثى» .
{كَالْعِهْنِ الْمَنْفُوشِ} [el-Kâria: 5] “atılmış renkli yün gibi” ve 'atılmış yün gibi' sözü böyledir. Bir kısmı yazılış biçimi de manası da değişenlerdir; örneğin: {وَطَلْحٍ مَنْضُودٍ} [el-Vâkıa: 29] “meyveleri üst üste dizilmiş muz ağaçları” ve 'meyveleri küme küme dizilmiş tomurcuk' gibi. Bir kısmı takdim ve tehir iledir; nitekim [Allah Teâlâ'nın]: {وَجاءَتْ سَكْرَةُ الْمَوْتِ بِالْحَقِّ} [Kâf: 19] “Ölüm sarhoşluğu gerçekten gelir” ve 'hak sarhoşluğu ölümle gelir' sözü böyledir. Bir kısmı da ziyade ve noksanlık iledir; nitekim «doksan dokuz dişi koyun» sözü böyledir.
وذكر القاضي أبو بكر بن الطيب في معنى هذه السبعة الأحرف حديثا عن النبي ﷺ قال: «إن هذا القرآن من سبعة أبواب على سبعة أحرف، نهي، وأمر، وحلال، وحرام، ومحكم، ومتشابه، وأمثال، فأحلوا حلاله، وحرموا حرامه، وائتمروا، وانتهوا، واعتبروا بمحكمه، وآمنوا بمتشابهه» .
Kadı Ebû Bekir b. et-Tayyib bu yedi harfin anlamı hakkında Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem şu hadisi zikretmiştir: «Şüphesiz bu Kur'an yedi kapıdan yedi harf üzere [indirilmiştir]: Nehiy, emir, helal, haram, muhkem, müteşabih ve meseller. Öyleyse helalini helal kılın, haramını haram kılın, emirlerine uyun, yasaklarından kaçının, muhkemiyle ibret alın, müteşabihine iman edin.»
قال القاضي أبو محمد: فهذا تفسير منه ﷺ للأحرف السبعة، ولكن ليست هذه التي أجاز لهم القراءة بها على اختلافها، وإنما الحرف في هذه بمعنى الجهة والطريقة، ومنه قوله تعالى:
Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Bu, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem yedi harfe dair bir tefsiridir; fakat bunlar, farklılıklarıyla okumalarına izin verilen [yedi harf] değildir. Bu [hadiste] harf ancak yön ve yol manasındadır; Allah Teâlâ'nın şu kavli de bu kabildendir:
وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَعْبُدُ اللَّهَ عَلى حَرْفٍ [الحج: ١١] أي على وجه وطريقة، هي ريب وشك، فكذلك معنى هذا الحديث على سبع طرائق، من تحليل، وتحريم، وغير ذلك.
{وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَعْبُدُ اللَّهَ عَلى حَرْفٍ} [el-Hac: 11] “İnsanlardan kimi de Allah'a bir kenardan (şüphe ve tereddüt içinde) ibadet eder” yani şüphe ve tereddüt olan bir vecih ve yol üzere [ibadet eder]. İşte bu hadisin manası da helal kılma, haram kılma ve benzeri yedi yol üzeredir.
وذكر القاضي أيضا أن أبيّا ﵁ روى عن النبي ﷺ أنه قال: «يا أبيّ إني أقرئت القرآن على حرف أو حرفين ثم زادني الملك حتى بلغ سبعة أحرف ليس منها إلا شاف وكاف إن قلت غفور رحيم، سميع عليم، أو عليم حكيم، وكذلك ما لم تختم عذابا برحمة، أو رحمة بعذاب» .
Kadı ayrıca Übeyy'in radıyallâhu anh Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle rivayet ettiğini zikretmiştir: «Ey Übeyy! Bana Kur'an bir veya iki harf üzere okutuldu; sonra bir azabı rahmetle veya bir rahmeti azapla bitirmediğin sürece 'Gafûr Rahîm', 'Semî' Alîm' veya 'Alîm Hakîm' desen de hepsi şifa verici ve yeterli olmak üzere melek yedi harfe ulaşıncaya kadar bana [harfleri] artırdı.»
قال القاضي أبو محمد عبد الحق: وقد أسند ثابت بن قاسم نحو هذا الحديث عن أبي هريرة عن النبي ﷺ، وذكر من كلام ابن مسعود نحوه.
Kadı Ebû Muhammed Abdülhak dedi ki: Sâbit b. Kāsım da Ebû Hüreyre'den, Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem bu hadisin benzerini isnad etmiş ve İbn Mes'ûd'un sözünden de bunun bir benzerini zikretmiştir.
قال القاضي ابن الطيب: «وهذه أيضا سبعة غير السبعة التي هي وجوه وطرائق، وغير السبعة التي هي قراءات ووسع فيها، وإنما هي سبعة أوجه من أسماء الله تعالى» .
Kadı İbnü't-Tayyib şöyle demiştir: «Bunlar da vecihler ve yollar olan yediden ve kıraatler olup kendisinde genişlik sağlanan yediden başka bir yedidir; bunlar ancak Allah Teâlâ'nın isimlerinden yedi vecihtir.»
وإذا ثبتت هذه الرواية حمل على أن هذا كان مطلقا ثم نسخ، فلا يجوز للناس أن يبدلوا اسما لله في موضع بغيره مما يوافق معناه أو يخالفه.
Bu rivayet sabit olduğu takdirde, bunun [önceleri] mutlak olup sonra neshedildiğine yorulur; dolayısıyla insanların bir yerde Allah'ın bir ismini manasına uyan veya uymayan başka bir isimle değiştirmeleri caiz değildir.
قال القاضي: «وزعم قوم أن كل كلمة تختلف القراءة فيها فإنها على سبعة أوجه، وإلا بطل معنى الحديث» .
Kadı şöyle demiştir: «Bir topluluk, kıraatinde ihtilaf bulunan her kelimenin yedi vecih üzere olduğunu, aksi takdirde hadisin manasının boşa çıkacağını iddia etmiştir.»
قالوا: «وتعرف بعض الوجوه بمجيء الخبر به، ولا نعرف بعضها، إذا لم يأت به خبر» .
Onlar: «Bu vecihlerin bir kısmı hakkında rivayet gelmesiyle bilinir, hakkında rivayet gelmeyen bir kısmını ise bilmeyiz» demişlerdir.
قال: وقال قوم: ظاهر الحديث يوجب أن يوجد في القرآن كلمة أو كلمتان تقرءان على سبعة أوجه، فإذا حصل ذلك تم معنى الحديث» .
[Kadı] dedi ki: Bir topluluk da: «Hadisin zahiri, Kur'an'da yedi vecih üzere okunan bir veya iki kelimenin bulunmasını gerektirir; bu gerçekleştiğinde hadisin manası tamamlanmış olur» demiştir.
قال القاضي أبو بكر بن الطيب: «وقد زعم قوم أن معنى الحديث أنه نزل على سبع لغات مختلفات وهذا باطل إلا أن يريد الوجوه المختلفة التي تستعمل في القصة الواحدة.
Kadı Ebû Bekir b. et-Tayyib şöyle demiştir: «Bir topluluk hadisin manasının, Kur'an'ın yedi farklı lehçe üzere indirildiği şeklinde olduğunu iddia etmiştir. Tek bir kıssada kullanılan farklı vecihler kastedilmedikçe bu [iddia] batıldır.
والدليل على ذلك أن لغة عمر بن الخطاب، وأبي بن كعب، وهشام بن حكيم، وابن مسعود، واحدة، وقراءتهم مختلفة، وخرجوا بها إلى المناكرة» .
Bunun delili ise Ömer b. el-Hattâb, Übeyy b. Ka'b, Hişâm b. Hakîm ve İbn Mes'ûd'un lehçelerinin bir olmasıdır; oysa onların kıraatleri farklıydı ve bu yüzden birbirlerini yadırgamaya/inkâr etmeye kadar vardılar.»
فأما الأحرف السبعة التي صوب رسول الله ﷺ القراءة بجميعها- وهي التي راجع فيها فزاده وسهل عليه لعلمه تعالى بما هم عليه من اختلافهم في اللغات- فلها سبعة أوجه، وسبع قراءات مختلفات، وطرائق يقرأ بها على اختلافها في جميع القرآن أو معظمه، حسبما تقتضيه العبارة في قوله:
Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem hepsiyle okumayı doğru kabul ettiği -ki Allah Teâlâ'nın onların lehçelerdeki farklılıklarını bilmesi sebebiyle [Cebrail'e] müracaat ettiği, onun da artırdığı ve kolaylaştırdığı- yedi harfe gelince; Kur'an'ın tamamında veya çoğunda, şu sözdeki ifadenin gerektirdiğine göre:
«أنزل القرآن» فإنما يريد به الجميع أو المعظم، فجائز أن يقرأ بهذه الوجوه على اختلافها ويدل على ذلك قول الناس: حرف أبيّ وحرف ابن مسعود، ونقول في الجملة إن القرآن منزل على سبعة أحرف من اللغات، والإعراب، وتغيير الأسماء والصور، وإن ذلك مفترق في كتاب الله ليس بموجود في حرف واحد، وسورة واحدة، يقطع على اجتماع ذلك فيها.
«Kur'an indirildi» [sözüyle] tamamı veya çoğunluğu kastedilmektedir; bu sebeple Kur'an'ın bu vecihlerle farklılıkları üzere okunması caizdir. İnsanların 'Übeyy'in harfi' ve 'İbn Mes'ûd'un harfi' demeleri de buna delalet eder. Genel olarak deriz ki: Kur'an; lehçelerden, irabdan, isimlerin ve suretlerin değişiminden ibaret yedi harf üzere indirilmiştir ve bu [çeşitlilik] Allah'ın Kitabı'nda dağınık haldedir; hepsinin bir arada bulunduğu kesin olan tek bir harfte veya tek bir surede mevcut değildir.
قال القاضي أبو محمد عبد الحق ﵁: انتهى ما جمعت من كلام القاضي أبي بكر ﵁، وإطلاقه البطلان على القول الذي حكاه فيه نظر، لأن المذهب الصحيح الذي قرره آخرا من قوله
Kadı Ebû Muhammed Abdülhak radıyallâhu anh dedi ki: Kadı Ebû Bekir'in radıyallâhu anh sözlerinden derlediklerim burada bitti. Onun naklettiği görüşe mutlak olarak batıl demesi tartışmaya açıktır (nazar vardır); zira onun en son:
«ونقول في الجملة» إنما صح وترتب من جهة اختلاف لغات العرب الذين نزل القرآن بلسانهم، وهو اختلاف ليس بشديد التباين حتى يجهل بعضهم ما عند بعض في الأكثر، وإنما هو أن قريشا استعملت في عباراتها شيئا، واستعملت هذيل شيئا غيره في ذلك المعنى، وسعد بن بكر غيره، والجميع كلامهم في الجملة ولغتهم.
«Genel olarak deriz ki» sözüyle ortaya koyduğu sahih mezhep; ancak Kur'an'ın dilleriyle indiği Arapların lehçe farklılıkları cihetinden sahih ve mürettep olur. Bu ihtilaf, çoğunlukla birbirlerinin bildiklerini bilmeyecek kadar aşırı derecede bir ayrılık değildir. Aksine bu, Kureyş'in ifadelerinde bir lafzı, Hüzeyl'in o manada başka bir lafzı, Sa'd b. Bekr'in de bir başkasını kullanması gibidir; neticede hepsi genel olarak onların kelamı ve lehçesidir.
واستدلال القاضي ﵁ بأن لغة عمر وأبيّ وهشام وابن مسعود واحدة فيه نظر، لأن ما استعملته قريش في عبارتها ومنهم عمر وهشام، وما استعملته الأنصار ومنهم أبيّ وما استعملته هذيل ومنهم ابن مسعود، قد يختلف، ومن ذلك النحو من الاختلاف هو الاختلاف في كتاب الله سبحانه، فليست لغتهم واحدة في كل شيء، وأيضا فلو كانت لغتهم واحدة بأن نفرضهم جميعا من قبيلة واحدة، لما كان اختلافهم حجة على من قال: إن القرآن أنزل على سبع لغات لأن مناكرتهم لم تكن لأن المنكر سمع ما ليس في لغته فأنكره، وإنما كانت لأنه سمع خلاف ما أقرأه النبي ﷺ وعساه قد أقرأه ما ليس من لغته واستعمال قبيلته.
Kadı'nın radıyallâhu anh Ömer, Übeyy, Hişâm ve İbn Mes'ûd'un dillerinin bir olduğuyla istidlal etmesi de tartışmaya açıktır. Zira aralarında Ömer ve Hişâm'ın bulunduğu Kureyş'in ifadelerinde kullandığı şeyler ile aralarında Übeyy'in bulunduğu Ensâr'ın ve aralarında İbn Mes'ûd'un bulunduğu Hüzeyl'in kullandığı şeyler farklılık gösterebilir. Allah Sübhânehu'nun Kitabı'ndaki ihtilaf da işte bu türden bir ihtilaftır; dolayısıyla onların dili her hususta bir değildir. Ayrıca onların hepsini tek bir kabileden varsayıp dillerinin bir olduğunu kabul etsek bile, onların [kıraatteki] ihtilafı 'Kur'an yedi lehçe üzere indirilmiştir' diyen kimseye karşı bir delil teşkil etmezdi. Çünkü onların birbirini inkâr etmesi, inkâr edenin kendi lehçesinde olmayan bir şeyi işitip inkâr etmesinden ötürü değildi; aksine Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem kendisine okuttuğunun hilafını işittiği içindi. Belki de Peygamber ona kendi lehçesinden ve kabilesinin kullanımından olmayan bir vecihle okutmuştu.
فكأن القاضي ﵀، إنما أبطل أن يكون النبي ﷺ قصد في قوله: على سبعة أحرف عد اللغات التي تختلف بجملتها وأن تكون سبعا متباينة لسبع قبائل تقرأ كل قبيلة القرآن كله بحرفها ولا تدخل عليها لغة غيرها، بل قصد النبي ﵇ عنده- عد الوجوه والطرائق المختلفة في كتاب الله مرة من جهة لغة، ومرة من جهة إعراب، وغير ذلك، ولا مرية أن هذه الوجوه والطرائق إنما اختلفت لاختلاف في العبارات بين الجملة التي نزل القرآن بلسانها وذلك يقال فيه اختلاف لغات.
Sanki Kadı rahimehullâh, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem «yedi harf üzere» sözünde tamamen farklı olan lehçeleri saymayı ve her kabilenin Kur'an'ın tamamını kendi harfiyle okuduğu ve içine başka bir lehçenin girmediği yedi kabileye ait yedi ayrı lehçeyi kastetmiş olmasını batıl saymıştır. Aksine ona göre Peygamber aleyhisselâm, Allah'ın Kitabı'nda kâh lehçe cihetinden kâh irab ve benzeri cihetlerden farklılaşan vecihleri ve yolları saymayı kastetmiştir. Şüphe yoktur ki bu vecihler ve yollar, Kur'an'ın diliyle indiği topluluğun kendi arasındaki ifade farklılıklarından dolayı farklılaşmıştır ve buna da lehçe farklılığı denir.
وصحيح أن يقصد ﵇ عد الأنحاء والوجوه التي اختلفت في القرآن، بسبب اختلاف عبارات اللغات.
Peygamber'in aleyhisselâm, lehçelerin ifade farklılıkları sebebiyle Kur'an'da farklılaşan cihetleri ve vecihleri saymayı kastetmiş olması sahihtir.
وصحيح أن يقصد عد الجماهير والرؤوس من الجملة التي نزل القرآن بلسانها، وهي قبائل مضر فجعلها سبعة، وهذا أكثر توسعة للنبي ﵇، لأن الانحاء تبقى غير محصورة، فعسى أن الملك أقرأه بأكثر من سبعة طرائق ووجوه.
Kur'an'ın diliyle indiği topluluğun çoğunluğunu ve reislerini, yani Mudar kabilelerini saymayı kastedip bunları yedi kılmış olması da sahihtir. Bu, Peygamber aleyhisselâm için daha geniş bir ruhsattır; çünkü cihetler sınırsız kalır, belki de melek ona yediden fazla yol ve vecihle okutmuştur.
قال القاضي في كلامه المتقدم: «فجائز أن يقرأ بهذه الوجوه على اختلافها» .
Kadı önceki sözünde şöyle demiştir: «Bu vecihlerle farklılıkları üzere okunması caizdir.»
قال القاضي أبو محمد ﵁: والشرط الذي يصح به هذا القول هو أن تروى عن النبي ﵇، ومال كثير من أهل العلم كأبي عبيد، وغيره، إلى أن معنى الحديث المذكور أنه أنزل على سبع لغات لسبع قبائل انبث فيه من كل لغة منها، وهذا القول هو المتقرر من كلام القاضي ﵁ وقد ذكر بعضهم قبائل من العرب روما منهم أن يعينوا السبع التي يحسن أن تكون مراده ﵇، نظروا في ذلك بحسب القطر ومن جاور منشأ النبي ﵇. واختلفوا في التسمية وأكثروا، وأنا ألخص الغرض جهدي بحول الله:
Kadı Ebû Muhammed radıyallâhu anh dedi ki: Bu görüşün sahih olmasının şartı, bunların Peygamber'den aleyhisselâm rivayet edilmiş olmasıdır. Ebû Ubeyd ve diğerleri gibi ilim ehlinden pek çok kimse, zikredilen hadisin manasının 'Kur'an'ın yedi kabileye ait yedi lehçe üzere indirildiği ve bu lehçelerin her birinden Kur'an'a kelimeler dağıtıldığı' şeklinde olduğu görüşüne meyletmiştir; Kadı'nın radıyallâhu anh sözünden sabit olan da bu görüştür. Bazıları, Peygamber'in aleyhisselâm muradı olması uygun düşen bu yedi kabileyi belirlemek arzusuyla Arap kabilelerini zikretmiş; buna bölgeye ve Peygamber'in aleyhisselâm yetiştiği çevreye komşu olanlara bakarak karar vermişlerdir. İsimlendirmede ihtilaf etmiş ve görüşleri çoğaltmışlardır; ben de Allah'ın yardımıyla gücüm yettiğince bu maksadı özetleyeceğim:
فأصل ذلك وقاعدته قريش، ثم بنو سعد بن بكر، لأن النبي ﵇ قرشي، واسترضع في بني سعد، ونشأ فيهم، ثم ترعرع وعقت تمائمه وهو يخالط في اللسان كنانة، وهذيلا، وثقيفا، وخزاعة،
Bunun aslı ve esası Kureyş, sonra Benî Sa'd b. Bekr'dir. Çünkü Peygamber aleyhisselâm Kureyşlidir, Benî Sa'd'da emzirilmiş ve onların içinde büyümüştür. Sonra serpilip çocukluk nazarlıkları çıkarılırken dil bakımından Kinâne, Hüzeyl, Sakîf ve Huzâa ile,
وأسدا، وضبة، وألفافها لقربهم من مكة، وتكرارهم عليها، ثم بعد هذه تميما، وقيسا، ومن انضاف إليهم وسط جزيرة العرب، فلما بعثه الله تعالى ويسر عليه أمر الأحرف أنزل عليه القرآن بلغة هذه الجملة المذكورة، وهي التي قسمها على سبعة لها السبعة الأحرف، وهي اختلافاتها في العبارات حسبما تقدم.
Mekke'ye yakınlıkları ve oraya sıkça gelip gitmeleri sebebiyle Esed, Dabba ve müttefikleriyle bir arada bulunmuş; bunlardan sonra da Arap Yarımadası'nın ortasında yer alan Temîm, Kays ve onlara katılanlarla karışmıştır. Allah Teâlâ onu peygamber olarak gönderip harfler konusunu ona kolaylaştırınca, Kur'an'ı bu zikredilen topluluğun lehçesiyle indirdi; yedi harfin ait olduğu yedi kısma ayırdığı [topluluk] da budur ki bunlar da daha önce geçtiği üzere ifadelerdeki farklılıklardır.
قال ثابت بن قاسم: «لو قلنا من هذه الأحرف لقريش، ومنها لكنانة، ومنها لأسد، ومنها لهذيل، ومنها لتميم، ومنها لضبة وألفافها، ومنها لقيس، لكان قد أتى على قبائل مضر في مراتب سبعة تستوعي اللغات التي نزل بها القرآن» .
Sâbit b. Kāsım şöyle demiştir: «Bu harflerden biri Kureyş'e, biri Kinâne'ye, biri Esed'e, biri Hüzeyl'e, biri Temîm'e, biri Dabba ve müttefiklerine, biri de Kays'a aittir deseydik, Kur'an'ın kendisiyle indiği lehçeleri içine alan yedi mertebede Mudar kabilelerini kuşatmış olurdu.»
قال القاضي أبو محمد عبد الحق: وهذا نحو ما ذكرناه، وهذه الجملة هي التي انتهت إليها الفصاحة، وسلمت لغاتها من الدخيل ويسرها الله لذلك ليظهر آية نبيه بعجزها عن معارضة ما أنزل عليه، وسبب سلامتها أنها في وسط جزيرة العرب في الحجاز ونجد وتهامة فلم تطرقها الأمم، فأما اليمن وهي جنوبي الجزيرة فأفسدت كلام عربه خلطة الحبشة والهنود، على أن أبا عبيد القاسم بن سلام، وأبا العباس المبرد، قد ذكرا أن عرب اليمن من القبائل التي نزل القرآن بلسانها.
Kadı Ebû Muhammed Abdülhak dedi ki: Bu da bizim zikrettiğimize yakındır. Fesahatin nihayetine ulaştığı ve dillerinin yabancı unsurlardan salim kaldığı topluluk işte bunlardır. İndirilen şeyin benzerini getirmekten aciz kalmalarıyla Peygamberinin mucizesi ortaya çıksın diye Allah onları buna hazırlamıştır. Dillerinin korunmuş olmasının sebebi ise Hicaz, Necid ve Tihâme'de, Arap Yarımadası'nın ortasında bulunmaları ve yabancı milletlerin buralara uğramamış olmasıdır. Yarımada'nın güneyi olan Yemen'e gelince; Habeşlilerin ve Hintlilerin karışması oradaki Arapların kelamını bozmuştur. Bununla birlikte Ebû Ubeyd el-Kāsım b. Sellâm ve Ebü'l-Abbâs el-Müberred, Yemen Araplarının da Kur'an'ın dilleriyle indiği kabilelerden olduğunu zikretmişlerdir.
قال القاضي أبو محمد عبد الحق: وذلك عندي إنما هو فيما استعملته عرب الحجاز من لغة اليمن كالعرم والفتاح. فأما ما انفردوا به كالزخيخ، والقلوبي، ونحوه، فليس في كتاب الله منه شيء.
Kadı Ebû Muhammed Abdülhak dedi ki: Bana göre bu, ancak Hicaz Araplarının Yemen lehçesinden kullandıkları 'el-Arem' ve 'el-Fettâh' gibi kelimelerdedir. Onların kendilerine has olan 'ez-zahîh' ve 'el-kulûbî' gibi kelimelerine gelince, Allah'ın Kitabı'nda bunlardan hiçbir şey yoktur.
وأما ما والى العراق من جزيرة العرب، وهي بلاد ربيعة، وشرقي الجزيرة، فأفسدت لغتها مخالطة الفرس، والنبط، ونصارى الحيرة، وغير ذلك.
Arap Yarımadası'nın Irak'a komşu olan tarafına, yani Rebîa diyarına ve Yarımada'nın doğusuna gelince; Farsların, Nabatîlerin, Hîre Hristiyanlarının ve başkalarının karışması onların dilini bozmuştur.
وأما الذي يلي الشام وهو شمالي الجزيرة وهي بلاد آل جفنة، وابن الرافلة، وغيرهم. فأفسدها مخالطة الروم، وكثير من بني إسرائيل.
Şam'a komşu olan, Yarımada'nın kuzeyine, yani Âl-i Cefne, İbnü'r-Râfile ve diğerlerinin diyarına gelince; Bizanslıların ve pek çok İsrâiloğullarının karışması burayı da bozmuştur.
وأما غربي الجزيرة فهي جبال تسكن بعضها هذيل وغيرهم وأكثرها غير معمور. فبقيت القبائل المذكورة سليمة اللغات لم تكدر صفو كلامها أمة من العجم، ويقوي هذا المنزع أنه لما اتسع نطاق الإسلام وداخلت الأمم العرب وتجرد أهل المصرين: البصرة، والكوفة، لحفظ لسان العرب، وكتب لغتها لم يأخذوا إلا عن هذه القبائل الوسيطة المذكورة، ومن كان معها، وتجنبوا اليمن، والعراق، والشام، فلم يكتب عنهم حرف واحد. وكذلك تجنبوا حواضر الحجاز مكة، والمدينة، والطائف. لأن السبي والتجار من الأمم كثروا فيها فأفسدوا اللغة. وكانت هذه الحواضر في مدة النبي ﷺ سليمة لقلة المخالطة.
Yarımada'nın batısına gelince; bunlar bir kısmında Hüzeyl ve diğerlerinin ikamet ettiği, çoğu ise meskûn olmayan dağlardır. Böylece zikredilen kabilelerin dilleri salim kalmış, hiçbir Acem milleti onların duru kelamını bulandırmamıştır. Bu görüşü şu husus da kuvvetlendirir: İslam'ın sınırları genişleyip yabancı milletler Araplara karıştığında ve iki şehrin (Basra ve Kûfe) ehli Arap dilini muhafaza etmek ve lügatini yazmak için kolları sıvadığında, sadece zikredilen bu orta kabilelerden ve onlarla beraber olanlardan [dil] almışlar; Yemen, Irak ve Şam'dan uzak durmuşlar ve onlardan tek bir harf dahi kaydetmemişlerdir. Aynı şekilde Hicaz'ın şehir merkezleri olan Mekke, Medine ve Tâif'ten de uzak durmuşlardır; zira buralarda diğer milletlerden esirler ve tüccarlar çoğalmış ve dili bozmuştu. Bu şehirler Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem döneminde ise yabancılarla temasın azlığı sebebiyle salimdi.
فمعنى قول النبي ﷺ: «أنزل القرآن على سبعة أحرف» أي فيه عبارات سبع قبائل بلغة جملتها نزل القرآن فيعبر عن المعنى فيه مرة بعبارة قريش، ومرة بعبارة هذيل، ومرة بغير ذلك بحسب الأفصح والأوجز في اللفظة. ألا ترى أن فطر معناها عند غير قريش ابتدأ خلق الشيء وعمله فجاءت في القرآن فلم تتجه لابن عباس حتى اختصم إليه أعرابيان في بئر فقال أحدهما: «أنا فطرتها» قال ابن عباس:
Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem «Kur'an yedi harf üzere indirildi» sözünün manası: 'Onda yedi kabilenin ifadeleri vardır; Kur'an bu kabilelerin toplamının diliyle indirilmiştir' demektir. Dolayısıyla Kur'an'da bir mana bazen Kureyş'in ifadesiyle, bazen Hüzeyl'in ifadesiyle, bazen de lafızdaki en fasih ve en veciz olanına göre başka bir ifadeyle dile getirilir. Görmez misin ki 'fatara' (فطر) kelimesinin manası Kureyş dışındakilere göre bir şeyin yaratılışına ve yapılışına ilk defa başlamak demektir. Bu kelime Kur'an'da geçtiğinde, iki bedevi bir kuyu hakkında kendisine davalaşmak için gelip içlerinden biri: «Onu ilk ben kazıp çıkardım (ene fatartühâ)» deyinceye kadar İbn Abbas'a manası açık olmamıştı. İbn Abbas şöyle demiştir:
«ففهمت حينئذ موقع قوله تعالى: فاطِرِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ [فاطر: ١، الزمر: ٤٦] .
«O vakit Allah Teâlâ'nın: {فاطِرِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ} [Fâtır: 1, ez-Zümer: 46] “Gökleri ve yeri yaratan” kavlinin yerini anladım.»
وقال أيضا: «ما كنت أدري معنى قوله: رَبَّنَا افْتَحْ بَيْنَنا وَبَيْنَ قَوْمِنا بِالْحَقِّ [الأعراف: ٨٩] حتى سمعت بنت ذي يزن تقول لزوجها: تعال أفاتحك أي أحاكمك» .
Yine şöyle demiştir: «Zû Yezen'in kızının kocasına: 'Gel seninle muhakeme olalım (üfâtihuke)' dediğini işitinceye kadar, [Allah Teâlâ'nın]: {رَبَّنَا افْتَحْ بَيْنَنا وَبَيْنَ قَوْمِنا بِالْحَقِّ} [el-A'râf: 89] “Rabbimiz! Bizimle kavmimiz arasında adaletle hükmet” sözünün manasını bilmiyordum.»
وكذلك قال عمر بن الخطاب، وكان لا يفهم معنى قوله تعالى: أَوْ يَأْخُذَهُمْ عَلى تَخَوُّفٍ [النحل:
Aynı şekilde Ömer b. el-Hattâb da Allah Teâlâ'nın: {أَوْ يَأْخُذَهُمْ عَلى تَخَوُّفٍ} [en-Nahl:
٤٧] فوقف به فتى فقال: «إن أبي يتخوفني حقي» فقال عمر: «الله أكبر، أو يأخذهم على تخوف أي على تنقص لهم» .
47] “Yahut onları azar azar eksilterek yakalamasından [emin mi oldular?]” sözünün manasını anlamıyordu. Yanına bir genç gelip durdu ve: «Babam benim hakkımdan eksiltiyor (yetehavvefunî)» dedi. Bunun üzerine Ömer: «Allahu Ekber! {أَوْ يَأْخُذَهُمْ عَلى تَخَوُّفٍ} yani onları eksilterek [yakalamasıdır]» dedi.
وكذلك اتفق لقطبة بن مالك إذ سمع النبي ﷺ يقرأ في الصلاة: وَالنَّخْلَ باسِقاتٍ [ق: ١٠] ، ذكره مسلم في باب القراءة في صلاة الفجر، إلى غير هذا من الأمثلة.
Kutbe b. Mâlik'in, Peygamber'i sallallâhu aleyhi ve sellem namazda: {وَالنَّخْلَ باسِقاتٍ} [Kâf: 10] “ve birbiri üstüne binmiş meyveleri olan uzun boylu hurma ağaçlarını” okurken işitmesi de bu kabildendir; bunu Müslim 'Sabah Namazında Kıraat' babında zikretmiştir. Bu misaller daha da çoğaltılabilir.
فأباح الله تعالى لنبيه هذه الحروف السبعة وعارضه بها جبريل في عرضاته على الوجه الذي فيه الإعجاز وجودة الوصف، ولم تقع الإباحة في قوله ﵇: «فاقرؤوا ما تيسر منه» بأن يكون كل واحد من الصحابة إذا أراد أن يبدل اللفظة من بعض هذه اللغات جعلها من تلقاء نفسه. ولو كان هذا لذهب إعجاز القرآن وكان معرضا أن يبدل هذا وهذا حتى يكون غير الذي نزل من عند الله وإنما وقعت الإباحة في الحروف السبعة للنبي ﵇ ليوسع بها على أمته، فقرأ مرة لأبيّ بما عارضه به جبريل صلوات الله عليهما، ومرة لابن مسعود بما عارضه به أيضا.
Allah Teâlâ Peygamberine bu yedi harfi mubah kılmış ve Cebrail de mukabelelerinde ona icaz ve nitelik güzelliğini haiz bir vecih üzere bunları arz etmiştir. Peygamber'in aleyhisselâm: «Ondan kolay geleni okuyun» sözündeki ruhsat, sahabelerden her birinin bu lehçelerden bir lafzı değiştirmek istediğinde bunu kendi kafasından yapması şeklinde vuku bulmamıştır. Eğer böyle olsaydı Kur'an'ın icazı yok olur, şunun bunun değiştirmesine maruz kalır ve nihayetinde Allah katından indirilenin gayrısı bir hale gelirdi. Yedi harfteki ruhsat ancak ümmetine genişlik sağlaması için Peygamber'e aleyhisselâm verilmiştir; o da bir defasında Übeyy'e Cebrail'in -Allah'ın salâtı ikisinin üzerine olsun- kendisine arz ettiği vecihle, bir defasında da İbn Mes'ûd'a yine onun kendisine arz ettiği vecihle okutmuştur.
وفي صحيح البخاري عن النبي ﷺ قال: «أقرأني جبريل على حرف، فراجعته، فلم أزل أستزيده ويزيدني حتى انتهى إلى سبعة أحرف» .
Sahîh-i Buhârî'de Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: «Cebrail bana bir harf üzere okuttu; ben ona müracaat ettim. Nihayet yedi harfe ulaşıncaya kadar ben ondan artırmasını istedim, o da bana artırdı.»
وعلى هذا تجيء قراءة عمر بن الخطاب لسورة الفرقان وقراءة هشام بن حكيم لها، وإلا فكيف يستقيم أن يقول النبي ﷺ في قراءة كل منهما- وقد اختلفتا-: هكذا أقرأني جبريل؟ هل ذلك إلا لأنه أقرأه بهذه مرة وبهذه مرة. وعلى هذا يحمل قول أنس بن مالك حين قرأ إن ناشئة الليل هي أشد وطئا وأصوب قيلا [المزمل: ٦] ، فقيل له: إنما تقرأ وأقوم، فقال أنس: «أصوب وأقوم وأهيأ واحد» . فإنما معنى هذا أنها مروية عن النبي ﷺ، وإلا فلو كان هذا لأحد من الناس أن يضعه لبطل معنى قول الله تعالى: إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ وَإِنَّا لَهُ لَحافِظُونَ [الحجر: ٩] .
Ömer b. el-Hattâb'ın Furkān Suresi'ni okuyuşu ile Hişâm b. Hakîm'in onu okuyuşu da işte bu esas üzeredir. Aksi takdirde, ikisinin kıraati farklı olduğu halde Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem her ikisinin kıraati hakkında: «Cebrail bana böyle okuttu» demesi nasıl izah edilebilir? Bu durum, melek ona bir defasında bu vecihle, diğer defasında da şu vecihle okuttuğu için değil midir? Enes b. Mâlik'in: {إِنَّ ناشِئَةَ اللَّيْلِ هِيَ أَشَدُّ وَطْئاً وَأَصْوَبُ قِيلاً} [el-Müzzemmil: 6] “Şüphesiz gece kalkışı daha tesirli ve sözce daha düzgündür” şeklinde okuduğunda kendisine: «Bu ancak 've akvemu' (وَأَقْوَمُ) diye okunur» denilmesine karşılık Enes'in: «'Esvab' (أصوب), 'akvem' (أقوم) ve 'ehyâ' (أهيأ) birdir» şeklindeki sözü de buna yorulur. Bunun manası ancak söz konusu lafızların Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem rivayet edilmiş olduğudur; yoksa insanlardan birinin bunu kendiliğinden koyması söz konusu olsaydı, Allah Teâlâ'nın: {إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ وَإِنَّا لَهُ لَحافِظُونَ} [el-Hicr: 9] “Şüphesiz o Zikr'i (Kur'an'ı) biz indirdik ve muhakkak onu muhafaza edecek olan da biziz” kavlinin bir manası kalmazdı.
ثم إن هذه الروايات الكثيرة لما انتشرت عن رسول الله ﷺ، وافترق الصحابة في البلدان، وجاء الخلف وقرأ القرآن كثير من غير العرب، وقع بين أهل الشام والعراق ما ذكر حذيفة بن اليمان ﵁، وذلك أنهم لما اجتمعوا في غزوة أرمينية، فقرأت كل طائفة بما روي لها، فاختلفوا وتنازعوا حتى قال بعضهم لبعض: «أنا كافر بما تقرأ به» فأشفق حذيفة مما رأى منهم. فلما قدم حذيفة المدينة فيما ذكر البخاري وغيره دخل إلى عثمان بن عفان قبل أن يدخل بيته، فقال: أدرك هذه الأمة قبل أن تهلك، قال: فيما ذا؟ قال: في كتاب الله، إني حضرت هذه الغزوة وجمعت ناسا من العراق، ومن الشام، ومن الحجاز، فوصف له ما تقدم وقال: إني أخشى عليهم أن يختلفوا في كتابهم كما اختلفت اليهود والنصارى، قال عثمان ﵁: أفعل، فتجرد للأمر، واستناب الكفاة العلماء الفصحاء في أن يكتبوا القرآن ويجعلوا ما اختلفت القراءة فيه على أشهر الروايات عن رسول الله ﷺ وأفصح
Sonra Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem bu çok sayıdaki rivayet yayılıp sahabeler şehirlere dağılınca ve sonraki nesil gelip Arap olmayan pek çok kimse Kur'an okumaya başlayınca, Huzeyfe b. el-Yemân'ın radıyallâhu anh zikrettiği durum Şam ve Irak ehli arasında vuku buldu. Şöyle ki: Ermeniyye gazvesinde bir araya geldiklerinde her topluluk kendisine rivayet edilen vecihle okudu; derken ihtilaf edip çekiştiler, hatta birbirlerine: «Ben senin okuduğun şeyi inkâr ediyorum» dediler. Huzeyfe onlardan gördüğü bu durumdan endişeye düştü. Buhârî ve diğerlerinin zikrettiğine göre Huzeyfe Medine'ye geldiğinde, evine girmeden önce Osman b. Affân'ın yanına girdi ve: «Helak olmadan önce bu ümmete yetiş!» dedi. [Osman]: «Ne hususta?» diye sordu. [Huzeyfe]: «Allah'ın Kitabı hususunda. Ben bu gazveye katıldım; Irak'tan, Şam'dan ve Hicaz'dan insanları bir araya getirdim» diyerek daha önce geçen hadiseyi ona anlattı ve: «Yahudi ve Hristiyanların ihtilaf ettiği gibi onların da kitaplarında ihtilaf etmelerinden korkuyorum» dedi. Osman radıyallâhu anh: «Gereğini yaparım» dedi ve bu işe koyuldu. Kur'an'ı yazmaları ve hakkında kıraat ihtilafı bulunan yerleri Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem gelen en meşhur rivayetler ile en fasih
اللغات، وقال لهم: «إذا اختلفتم في شيء فاكتبوه بلغة قريش» .
lehçeler üzerine kaydetmeleri için ehil, âlim ve fasih kimseleri görevlendirdi. Onlara da: «Herhangi bir hususta ihtilafa düşerseniz onu Kureyş lehçesiyle yazın» dedi.
فمعنى هذا إذا اختلفتم فيما روي، وإلا فمحال أن يحيلهم على اختلاف من قبلهم، لأنه وضع قرآن فكتبوا في القرآن من كل اللغات السبع، مرة من هذه، ومرة من هذه، وذلك مقيد بأن الجميع مما روي عن النبي ﷺ وقرىء عليه، واستمر الناس على هذا المصحف المتخير وترك ما خرج عنه مما كان كتب سدا للذريعة وتغليبا لمصلحة الألفة وهي المصاحف التي أمر عثمان بن عفان ﵁ أن تحرق أو تخرق.
Bunun manası: 'Rivayet edilen hususlarda ihtilafa düşerseniz' demektir; yoksa onları kendi içlerindeki bir ihtilafa havale etmiş olması imkânsızdır, zira bu Kur'an'ı [yeniden] yazmaktır. Böylece Kur'an'a yedi lehçenin hepsinden bazen bundan, bazen şundan yazdılar. Bu da hepsinin Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem rivayet edilmiş ve onun huzurunda okunmuş olmasıyla kayıtlıydı. İnsanlar bu seçilmiş mushaf üzere devam ettiler; sedd-i zerîa (kötülüğe giden yolu kapama) gayesiyle ve birlik beraberlik maslahatını üstün tutarak bunun haricinde kalanları terk ettiler ki bunlar da Osman b. Affân'ın radıyallâhu anh yakılmasını veya yırtılmasını emrettiği mushaflardır.
فأما ابن مسعود فأبى أن يزال مصحفه فترك، ولكن أبى العلماء قراءته سدا للذريعة، ولأنه روي أنه كتب فيه أشياء على جهة التفسير فظنها قوم من التلاوة فتخلط الأمر فيه ولم يسقط فيما ترك معنى من معاني القرآن لأن المعنى جزء من الشريعة، وإنما تركت ألفاظ معانيها موجودة في الذي أثبت.
İbn Mes'ûd'a gelince; o kendi mushafının ortadan kaldırılmasına yanaşmadı ve mushafı [kendi haline] bırakıldı; ancak âlimler sedd-i zerîa gayesiyle onun mushafından okumayı reddettiler. Bir de rivayet edildiğine göre o, mushafına tefsir kabilinden bazı şeyler yazmıştı ve bir topluluk bunları tilavetten zannetmiş, böylece iş karışmıştı. Terk edilen şeylerde Kur'an'ın manalarından hiçbir mana zayi olmamıştır; zira mana şeriatın bir parçasıdır. Terk edilenler ancak manaları sabit kılınan metinde mevcut olan lafızlardır.
ثم إن القراء في الأمصار تتبعوا ما روي لهم من اختلافات لا سيما فيما وافق خط المصحف، فقرؤوا بذلك حسب اجتهاداتهم، فلذلك ترتب أمر القراء السبعة وغيرهم ﵏ ومضت الأعصار والأمصار على قراءة السبعة وبها يصلى لأنها ثبتت بالإجماع.
Sonra şehirlerdeki kurrâ (kıraat âlimleri), özellikle mushafın hattına uygun olanlar başta olmak üzere kendilerine rivayet edilen ihtilafları takip ettiler ve kendi içtihatlarına göre bunlarla okudular. İşte bu sebeple Yedi İmam ve diğerlerinin rahimehumullâh kıraat sistemi tertip edildi; asırlar ve beldeler yedi kıraat üzere devam etti ve icma ile sabit olduğu için namazlar da bunlarla kılınageldi.