Binûn

İbn Atıyye'nin Mukaddimesi — 6. Sayfa

Kaynak: el-Muharrerü'l-Vecîz · İbn Atıyye · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وأما شاذ القراءات فلا يصلى به، وذلك لأنه لم يجمع الناس عليه. أما أن المروي منه عن الصحابة ﵃ وعن علماء التابعين لا يعتقد فيه إلا أنهم رووه.

Şazz kıraatlere gelince; bunlarla namaz kılınmaz, çünkü insanlar onun üzerinde icma etmemiştir. Ancak sahabeden radıyallâhu anhum ve tabiîn âlimlerinden rivayet edilenlere gelince, bunlara dair ancak onların bunu rivayet ettiklerine inanılır.

وأما ما يؤثر عن أبي السمال ومن قاربه فلا يوثق به وإنما أذكره في هذا الكتاب لئلا يجهل والله المستعان.

Ebu's-Semmâl ve ona yakın tabakadan nakledilenlere gelince, bunlara güvenilmez. Bunları bu kitapta sırf bilinmezlikten kurtulsun diye zikrediyorum. Yardımına sığınılacak olan Allah'tır.

وكان المصحف غير مشكول ولا منقوط، وقد وقع لبعض الناس خلاف في بعض ما ذكرته في هذا الباب ومنازعات اختصرت ذلك كراهة التطويل وعولت على الأسلوب الواضح الصحيح، والله المرشد للصواب برحمته.

Mushaf harekesiz ve noktasızdı. Bu bölümde zikrettiğim bazı hususlarda kimi insanlar arasında ihtilaflar ve tartışmalar vuku bulmuştur; sözü uzatmayı hoş görmediğim için bunları kısalttım ve açık, doğru üsluba dayandım. Rahmetiyle doğruya ileten Allah'tır.

(باب ذكر جمع القرآن وشكله ونقطه وتحزيبه وتعشيره)

(Kur'an'ın Toplanması, Harekeli ve Noktalı Hale Getirilmesi, Hiziblere ve Aşirlere Ayrılması Bölümü)

كان القرآن في مدة رسول الله ﷺ متفرقا في صدور الرجال، وقد كتب الناس منه في صحف، وفي جريد، وظرر وفي لخاف وفي خزف وغير ذلك، فلما استحرّ القتل بالقراء يوم اليمامة أشار عمر بن الخطاب على أبي بكر الصديق ﵄ بجمع القرآن، مخافة أن يموت أشياخ القراءة كأبيّ وزيد وابن مسعود فيذهب، فندبا إلى ذلك زيد بن ثابت فجمعه غير مرتب السور بعد تعب شديد منه ﵁.

Kur'an, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem zamanında insanların göğüslerinde dağınık haldeydi; insanlar ondan [bazı kısımları] sahifeler, hurma yaprakları, yassı taşlar, ince beyaz taşlar, çanak-çömlek parçaları ve benzeri şeylere yazmışlardı. Yemâme gününde kurrânın öldürülmesi şiddetlenince, Ömer b. el-Hattâb, Ubeyy, Zeyd ve İbn Mes'ûd gibi kıraat üstatlarının vefat edip Kur'an'ın zayi olması endişesiyle Ebû Bekir es-Sıddîk'a radıyallâhu anhümâ Kur'an'ı toplamasını teklif etti. İkisi bu iş için Zeyd b. Sâbit'i görevlendirdiler ve o da radıyallâhu anh büyük bir meşakkatin ardından sureleri sıralanmamış olarak onu topladı.

وروي أن في هذا الجمع سقطت الآية من آخر براءة حتى وجدها عند خزيمة بن ثابت. وحكى الطبري أنه إنما سقطت له في الجمع الأخير، والأول أصح. وهو الذي حكى البخاري إلا أنه قال فيه مع أبي خزيمة الأنصاري، وقال: إن في الجمع الثاني فقد زيد آية من سورة الأحزاب مِنَ الْمُؤْمِنِينَ رِجالٌ [الأحزاب: ٣٣] فوجدها مع خزيمة بن ثابت، وبقيت الصحف عند أبي بكر، ثم عند عمر بن الخطاب بعده، ثم عند حفصة بنته في خلافة عثمان، وانتشرت في خلال ذلك صحف في الآفاق كتبت عن الصحابة كمصحف ابن مسعود وما كتب عن الصحابة بالشام ومصحف أبيّ وغير ذلك، وكان في ذلك اختلاف حسب السبعة الأحرف التي أنزل القرآن عليها.

Rivayet edildiğine göre bu toplamada Berâe (Tevbe) suresinin sonundaki ayet düşmüştü de sonunda onu Huzeyme b. Sâbit'in yanında buldu. Taberî ise bunun ona ancak son toplamada düştüğünü nakletmiştir; fakat birinci görüş daha sahihtir. Buhârî'nin naklettiği de budur, ancak o rivayette Ebû Huzeyme el-Ensârî demiştir. Buhârî ayrıca şunu da zikretmiştir: Zeyd, ikinci toplamada Ahzâb suresinden { مِنَ الْمُؤْمِنِينَ رِجالٌ } “Müminlerden öyle adamlar vardır ki...” ayetini kaybetmiş ve onu Huzeyme b. Sâbit'in yanında bulmuştur. Sahifeler önce Ebû Bekir'in, vefatından sonra Ömer b. el-Hattâb'ın, Osman'ın hilafeti döneminde ise Ömer'in kızı Hafsa'nın yanında kaldı. Bu esnada farklı beldelerde sahabelerden yazılarak çoğaltılan sahifeler yayıldı; İbn Mes'ûd'un mushafı, Şam'daki sahabelerden yazılanlar ve Ubeyy'in mushafı gibi. Bunlarda, Kur'an'ın kendisi üzerine indirildiği yedi harfe göre farklılıklar bulunmaktaydı.

فلما قدم حذيفة من غزوة أرمينية حسبما قد ذكرناه انتدب عثمان لجمع المصحف وأمر زيد بن ثابت بجمعه، وقرن بزيد فيما ذكر البخاري ثلاثة من قريش: سعيد بن العاصي، وعبد الرحمن بن الحارث بن هشام، وعبد الله بن الزبير، وكذلك ذكر الترمذي وغيرهما.

Huzeyfe daha önce bahsettiğimiz üzere Ermeniyye gazvesinden dönünce, Osman mushafın toplanması işini üstlendi ve Zeyd b. Sâbit'e onu toplamasını emretti. Buhârî'nin zikrettiğine göre Zeyd'in yanına Kureyş'ten üç kişiyi kattı: Saîd b. el-Âs, Abdurrahman b. el-Hâris b. Hişâm ve Abdullah b. ez-Zübeyr. Tirmizî ve başkaları da böyle zikretmiştir.

وقال الطبري فيما روي: إنه قرن بزيد أبان بن سعيد بن العاصي وحده، وهذا ضعيف.

Taberî rivayet edilenler arasında, Zeyd'in yanına yalnızca Ebân b. Saîd b. el-Âs'ın katıldığını söylemiştir; ancak bu zayıftır.

وقال الطبري أيضا: إن الصحف التي كانت عند حفصة جعلت إماما في هذا الجمع الأخير. وروي أن عثمان ﵁ قال لهم: «إذا اختلفتم في شيء فاجعلوه بلغة قريش» ، فاختلفوا في التابوه والتابوت، قرأه زيد بن ثابت بالهاء والقرشيون بالتاء، فأثبته بالتاء، وكتب المصحف على ما هو عليه غابر الدهر ونسخ عثمان منه نسخا ووجه بها إلى الآفاق، وأمر بما سواها من المصاحف أن تحرق أو تخرق، وتروى بالحاء غير منقوطة وتروى بالخاء على معنى: ثم تدفن. ورواية الحاء غير منقوطة أحسن.

Taberî ayrıca şunu da söylemiştir: Hafsa'nın yanındaki sahifeler bu son toplamada esas nüsha (imam) kabul edildi. Rivayet edildiğine göre Osman radıyallâhu anh onlara: «Bir hususta ihtilafa düşerseniz onu Kureyş lehçesiyle yazın» demişti. Nitekim et-tâbûh ve et-tâbût kelimesinde ihtilaf ettiler; Zeyd b. Sâbit 'he' ile, Kureyşliler ise 'te' ile okudu ve [Osman] onu 'te' ile sabitledi. Mushaf, zamanın sonuna kadar kalacağı şekil üzere yazıldı. Osman ondan nüshalar istinsah ettirip çeşitli beldelere gönderdi; bunların dışındaki mushafların ise yakılmasını veya yırtılmasını emretti. Bu kelime noktasız 'hâ' ile (tuhrak: yakılması) şeklinde rivayet edildiği gibi noktalı 'hâ' ile (tuhrak: yırtılması) ve ardından gömülmesi anlamında da rivayet edilmiştir. Noktasız 'hâ' ile olan rivayet daha uygundur.

قال القاضي أبو بكر بن الطيب: وترتيب السور اليوم هو من تلقاء زيد ومن كان معه مع مشاركة من عثمان ﵁ في ذلك وقد ذكر ذلك مكي ﵀ في تفسير سورة «براءة» . وذكر أن ترتيب الآيات

Kâdî Ebû Bekir b. et-Tayyib şöyle demiştir: Surelerin bugünkü tertibi, Osman'ın radıyallâhu anh da buna katılmasıyla birlikte bizzat Zeyd ve beraberindekilerin ictihadıyladır. Mekkî rahimehullâh de Berâe suresinin tefsirinde bunu zikretmiştir. Ayrıca o, ayetlerin tertibinin

في السور ووضع البسملة في الأوائل هو من النبي ﷺ، ولما لم يأمر بذلك في أول براءة تركت بلا بسملة.

sureler içindeki yerinin ve başlara besmelenin konulmasının Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem [emirle] olduğunu; Berâe'nin başında bunu emretmediği için besmelesiz bırakıldığını zikretmiştir.

هذا أحد ما قيل في براءة، وذلك مستقصى في موضعه موفى إن شاء الله تعالى. وظاهر الآثار أن السبع الطول والحواميم والمفصل كان مرتبا في زمن النبي ﵇، وكان في السور ما لم يرتب، فذلك هو الذي رتب وقت الكتب.

Bu, Berâe hakkında söylenenlerden biridir ve bu konu inşâallâh Teâlâ kendi yerinde eksiksiz ve etraflıca ele alınacaktır. Rivayetlerin zahirine göre es-Seb'u't-Tıvâl (yedi uzun sure), Havâmîm (Hâ-mîm ile başlayan sureler) ve Mufassal sureler Peygamber aleyhisselâm zamanında tertip edilmişti; sureler arasında tertip edilmemiş olanlar da vardı ki işte bunlar yazım esnasında tertip edilmiştir.

وأما شكل المصحف ونقطه فروي أن عبد الملك بن مروان أمر به وعمله فتجرد لذلك الحجاج بواسط وجد فيه وزاد تحزيبه وأمر وهو والي العراق الحسن ويحيى بن يعمر بذلك، وألف إثر ذلك بواسط كتاب في القراءات، جمع فيه ما روي من اختلاف الناس فيما وافق الخط، ومشى الناس على ذلك زمانا طويلا إلى أن ألف ابن مجاهد كتابه في القراءات. وأسند الزبيدي في كتاب الطبقات إلى المبرد أن أول من نقط المصحف أبو الأسود الدؤلي وذكر أيضا أن ابن سيرين كان له مصحف نقطه له يحيى بن يعمر.

Mushafın harekelenmesi ve noktalanmasına gelince; rivayet edildiğine göre Abdülmelik b. Mervân bunu emretmiş ve yaptırmıştır. Vâsıt'ta bulunan Haccâc bu işe koyulup ciddiyetle üzerine düşmüş, ayrıca mushafı hiziblere ayırmayı artırmış ve Irak valisiyken Hasan [el-Basrî] ile Yahyâ b. Ya'mer'e bunu emretmiştir. Bunun ardından Vâsıt'ta kıraatler hakkında bir kitap telif edilmiş, orada insanların mushaf hattına uygun olan ihtilaflarından rivayet edilenler toplanmıştır. İbn Mücâhid kıraatlere dair kitabını yazıncaya kadar insanlar uzun bir süre bu minval üzere devam etmişlerdir. Zübeydî, Tabakât adlı kitabında Müberred'e dayandırarak mushafı ilk noktalayan kişinin Ebü'l-Esved ed-Düelî olduğunu isnad etmiştir. Ayrıca İbn Sîrîn'in, Yahyâ b. Ya'mer tarafından kendisi için noktalanmış bir mushafı olduğunu da zikretmiştir.

وذكر أبو الفرج أن زياد بن أبي سفيان أمر أبا الأسود بنقط المصاحف.

Ebü'l-Ferec ise Ziyâd b. Ebî Süfyân'ın Ebü'l-Esved'e mushafları noktalamasını emrettiğini zikretmiştir.

وذكر الجاحظ في كتاب الأمصار أن نصر بن عاصم أول من نقط المصاحف وكان يقال له نصر الحروف.

Câhız ise Kitâbü'l-Emsâr'da, mushafları ilk noktalayanın Nasr b. Âsım olduğunu ve kendisine 'Nasrü'l-hurûf' dendiğini zikretmiştir.

وأما وضع الأعشار فيه فمر بي في بعض التواريخ أن المأمون العباسي أمر بذلك وقيل إن الحجاج فعل ذلك.

Mushafa aşir işaretlerinin konulmasına gelince; bazı tarih kitaplarında Abbâsî halifesi Me'mûn'un bunu emrettiğini gördüm; Haccâc'ın bunu yaptığı da söylenmiştir.

وذكر أبو عمرو الداني عن قتادة أنه قال: بدؤوا فنقطوا ثم خمسوا ثم عشروا، وهذا كالإنكار.

Ebû Amr ed-Dânî, Katâde'den onun şöyle dediğini zikretmiştir: «Önce başladılar ve noktaladılar, sonra beşerli işaretler (tahmîs) koydular, sonra da onarlı işaretler (ta'şîr) koydular.» Bu ifade bir nevi kınama/hoş karşılamama gibidir.

(باب في ذكر الألفاظ التي في كتاب الله وللغات العجم بها تعلق)

(Allah'ın Kitabında Bulunup Yabancı Dillerle İlgisi Olan Kelimeler Bölümü)

اختلف الناس في هذه المسألة، فقال أبو عبيدة وغيره: إن في كتاب الله تعالى من كل لغة، وذهب الطبري وغيره إلى أن القرآن ليس فيه لفظة إلا وهي عربية صريحة وأن الأمثلة والحروف التي تنسب إلى سائر اللغات إنما اتفق فيها أن تواردت اللغتان فتكلمت بها العرب والفرس أو الحبشة بلفظ واحد، وذلك مثل قوله تعالى: إِنَّ ناشِئَةَ اللَّيْلِ [المزمل: ٦] قال ابن عباس: نشأ بلغة الحبشة قام من الليل، ومنه قوله تعالى: يُؤْتِكُمْ كِفْلَيْنِ مِنْ رَحْمَتِهِ [الحديد: ٢٨] .

İnsanlar bu meselede ihtilaf etmişlerdir. Ebû Ubeyde ve başkaları: «Allah Teâlâ'nın Kitabında her dilden [kelime] vardır» demişlerdir. Taberî ve başkaları ise Kur'an'da fasih Arapça olmayan hiçbir kelimenin bulunmadığı, diğer dillere nispet edilen kelime ve harflerin ise sadece iki dilin aynı kelimede birleşmesi (tevârüd) neticesinde Arapların da Farsların veya Habeşlilerin de tek bir lafızla konuşmuş olmasından ibaret olduğu görüşüne varmışlardır. Nitekim Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ ناشِئَةَ اللَّيْلِ } “Şüphesiz gece kalkışı...” kavli böyledir. İbn Abbâs: «Neşee (نَشَأَ), Habeş dilinde 'geceleyin kalktı' demektir» demiştir. Yine Allah Teâlâ'nın: { يُؤْتِكُمْ كِفْلَيْنِ مِنْ رَحْمَتِهِ } “Size rahmetinden iki pay versin” kavli de böyledir.

قال أبو موسى الأشعري: كفلان ضعفان من الأجر بلسان الحبشة وكذلك قال ابن عباس في القسورة إنها الأسد بلغة الحبشة إلى غير هذا من الأمثلة.

Ebû Mûsâ el-Eş'arî: «Kiflan, Habeş dilinde iki kat mükâfat demektir» demiştir. Aynı şekilde İbn Abbâs da 'kasvere' (قسورة) kelimesinin Habeş dilinde arslan anlamına geldiğini söylemiştir ve buna benzer başka örnekler de vardır.

قال القاضي أبو محمد عبد الحق ﵁: والذي أقوله إن القاعدة والعقيدة هي أن القرآن نزل بلسان عربي مبين، فليس فيه لفظة تخرج عن كلام العرب فلا تفهمها إلا من لسان آخر، فأما هذه الألفاظ وما جرى مجراها فإنه قد كان للعرب العاربة التي نزل القرآن بلسانها بعض مخالطة لسائر الألسنة بتجارات وبرحلتي قريش، وكسفر مسافر بن أبي عمرو بن أمية بن عبد شمس إلى الشام، وسفر عمر بن الخطاب، وكسفر عمرو بن العاصي وعمارة بن الوليد إلى أرض الحبشة، وكسفر الأعشى إلى الحيرة وصحبته لنصاراها مع كونه حجة في اللغة، فعلقت العرب بهذا كله ألفاظا أعجمية غيرت بعضها بالنقص من حروفها، وجرت إلى تخفيف ثقل العجمة، واستعملتها في أشعارها ومحاوراتها حتى جرت مجرى العربي الصريح، ووقع بها البيان، وعلى هذا الحد نزل بها القرآن، فإن جهلها عربي ما فكجهله الصريح بما في لغة غيره، كما لم يعرف ابن عباس معنى «فاطر» إلى غير ذلك فحقيقة العبارة عن هذه الألفاظ أنها في الأصل أعجمية، لكن استعملتها العرب وعربتها فهي عربية بهذا الوجه، وما ذهب إليه الطبري من أن اللغتين اتفقتا في لفظة فذلك بعيد، بل إحداهما أصل، والأخرى فرع في الأكثر، لأنا لا ندفع أيضا جواز الاتفاق قليلا شاذا.

Kâdî Ebû Muhammed Abdülhak radıyallâhu anh şöyle demiştir: Benim söylediğim şudur: Temel kural ve inanç, Kur'an'ın apaçık Arapça bir lisanla inmiş olduğudur. Dolayısıyla onda Arap kelamının dışına çıkan ve ancak başka bir dilden anlaşılabilecek hiçbir lafız yoktur. Bu ve benzeri lafızlara gelince; Kur'an'ın kendi diliyle indiği Aslî Araplar (Arab-ı Âribe); ticaretler, Kureyş'in iki yolculuğu, Müsâfir b. Ebî Amr b. Ümeyye b. Abdişems'in Şam'a seyahati, Ömer b. el-Hattâb'ın seyahati, Amr b. el-Âs ile Umâre b. el-Velîd'in Habeşistan topraklarına seyahati ve dilde hüccet olmasına rağmen el-A'şâ'nın Hîre'ye seyahat edip oradaki Hristiyanlarla bir arada bulunması gibi vesilelerle diğer dillerle bir miktar temas kurmuşlardı. Araplar bütün bu yollarla bazı yabancı lafızları kapmış, harflerini eksilterek bazısını değiştirmiş, yabancılığın ağırlığını hafifletme yoluna gitmiş ve bunları şiirlerinde ve günlük konuşmalarında fasih Arapça hükmüne geçecek derecede kullanmışlardır; böylece meram bunlarla ifade edilir olmuştur. Kur'an da bu seviye üzere inmiştir. Şayet herhangi bir Arap bu lafızları bilmediyse, bu durum onun başka bir kabilenin lehçesinde bulunan fasih bir kelimeyi bilmemesi gibidir; nitekim İbn Abbâs'ın 'Fâtır' kelimesinin anlamını başlangıçta bilmemesi ve benzeri misaller böyledir. Dolayısıyla bu kelimeler hakkındaki doğru ifade şudur: Bunlar aslen yabancı kökenlidir; fakat Araplar bunları kullanmış ve Araplaştırmıştır, binaenaleyh bu bakımdan Arapçadır. Taberî'nin iki dilin aynı lafızda tesadüfen birleştiği yönündeki görüşü ise uzaktır; bilakis çoğunlukla dillerden biri asıl, diğeri ise ferdir (ondan geçmedir); çünkü biz pek nadir ve istisnai de olsa böyle bir tevârüdün cevazını bütünüyle reddetmesek de durum böyledir.

نبذة مما قال العلماء في إعجاز القرآن

Âlimlerin Kur'an'ın İ'câzı Hakkında Söylediklerinden Bir Kısım

اختلف الناس في إعجاز القرآن بم هو؟ فقال قوم: «إن التحدي وقع بالكلام القديم الذي هو صفة الذات، وإن العرب كلفت في ذلك ما لا يطاق، وفيه وقع عجزها» .

İnsanlar Kur'an'ın i'câzının (mucize oluşunun) ne ile olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bir topluluk şöyle demiştir: «Meydan okuma (tehaddî), zâtî bir sıfat olan kadîm kelam ile gerçekleşmiştir; Araplar bu hususta güç yetiremeyecekleri bir şeyle mükellef tutulmuşlar ve acziyetleri de burada ortaya çıkmıştır.»

وقال قوم: «إن التحدي وقع بما في كتاب الله تعالى من الأنباء الصادقة، والغيوب المسرودة» .

Bir topluluk da: «Meydan okuma, Allah Teâlâ'nın Kitabında yer alan doğru haberler ve sıralanan gaybî bilgilerle gerçekleşmiştir» demiştir.

وهذان القولان إنما يرى العجز فيهما من قد تقررت الشريعة ونبوة محمد ﷺ في نفسه.

Bu iki görüşteki acziyeti ancak şeriat ve Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem nübüvveti kendi nefsinde kesinleşmiş olan kimse idrak eder.

وأما من هو في ظلمة كفره فإنما يتحدى فيما يبين له بينه وبين نفسه عجزه عنه، وأن البشر لا يأتي بمثله ويتحقق مجيئه من قبل المتحدي، وكفار العرب لم يمكنهم قط أن ينكروا أن رصف القرآن ونظمه وفصاحته متلقى من قبل محمد ﷺ. فإذا تحديت إلى ذلك وعجزت فيه علم كل فصيح ضرورة أن هذا نبي يأتي بما ليس في قدرة البشر الإتيان به، إلا أن يخص الله تعالى من يشاء من عباده.

Küfrünün karanlığında olan kimseye gelince, ona ancak kendi iç dünyasında ona karşı aciz kaldığını, beşerin bir benzerini getiremeyeceğini apaçık anlayacağı ve meydan okuyan zât tarafından getirildiğini kesin olarak bileceği bir hususta meydan okunur. Nitekim Arap kâfirleri, Kur'an'ın dizilişinin, nazmının ve fesahatinin Muhammed'den sallallâhu aleyhi ve sellem alındığını asla inkâr edememişlerdir. Kendilerine bu hususta meydan okunup da aciz kaldıklarında, her fasih kimse zorunlu olarak bilmiştir ki bu zât, Allah Teâlâ'nın kullarından dilediğini [vahiy ile] özel kılmasının dışında beşerin getirmeye güç yetiremeyeceği bir şeyi getiren bir peygamberdir.

وهذا هو القول الذي عليه الجمهور والحذاق وهو الصحيح في نفسه أن التحدي إنما وقع بنظمه وصحة معانيه وتوالي فصاحة ألفاظه.

Cumhurun ve müdakkik âlimlerin benimsediği ve bizzat kendisi de doğru olan görüş budur: Meydan okuma ancak onun nazmı, manalarının sıhhati ve lafızlarının kesintisiz fesahati ile vuku bulmuştur.

ووجه إعجازه أن الله تعالى قد أحاط بكل شيء علما، وأحاط بالكلام كله علما، فإذا ترتبت اللفظة من القرآن علم بإحاطته أي لفظة تصلح أن تلي الأولى وتبين المعنى بعد المعنى، ثم كذلك من أول القرآن إلى آخره، والبشر معهم الجهل، والنسيان، والذهول، ومعلوم ضرورة أن بشرا لم يكن قط محيطا.

Onun i'câz veçhi şudur: Allah Teâlâ ilmiyle her şeyi kuşatmış ve bütün kelamı da ilmiyle ihata etmiştir. Kur'an'dan bir lafız dizildiğinde O, ihatası sebebiyle birinci kelimenin ardından hangi kelimenin gelmeye layık olduğunu ve mana üstüne manayı açıklayacağını bilir; sonra Kur'an'ın başından sonuna kadar durum böyledir. İnsanoğlunda ise cehalet, unutma ve gaflet vardır; hiçbir insanın asla her şeyi kuşatıcı olamayacağı da zorunlu olarak malumdur.

فبهذا جاء نظم القرآن في الغاية القصوى من الفصاحة، وبهذا النظر يبطل قول من قال: «إن العرب كان من قدرتها أن تأتي بمثل القرآن فلما جاء محمد ﷺ صرفوا عن ذلك وعجزوا عنه» .

İşte bu sebeple Kur'an'ın nazmı fesahatin en üst zirvesinde gelmiştir. Bu bakış açısıyla: «Arapların Kur'an'ın benzerini getirmeye güçleri yetiyordu; fakat Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem gelince bundan engellendiler ve aciz kaldılar» diyen kimsenin sözü batıl olur.

والصحيح أن الإتيان بمثل القرآن لم يكن قط في قدرة أحد من المخلوقين، ويظهر لك قصور البشر في أن الفصيح منهم يصنع خطبة أو قصيدة يستفرغ فيها جهده، ثم لا يزال ينقحها حولا كاملا، ثم تعطى لآخر نظيره فيأخذها بقريحة جامة فيبدل فيها وينقح ثم لا تزال كذلك فيها مواضع للنظر والبدل، كتاب الله لو نزعت منه لفظة ثم أدير لسان العرب في أن يوجد أحسن منها لم يوجد. ونحن تبين لنا البراعة في أكثره ويخفى علينا وجهها في مواضع لقصورنا عن مرتبة العرب يومئذ في سلامة الذوق وجودة القريحة وميز الكلام.

Doğru olan şudur ki, Kur'an'ın benzerini getirmek yaratılmışlardan hiçbir kimsenin gücü dâhilinde asla olmamıştır. İnsanoğlunun acziyeti şuradan anlaşılır: Onlardan fasih bir kimse bütün gücünü sarf ederek bir hutbe veya kaside yazar; sonra tam bir yıl boyunca onu düzeltip durur; ardından bu metin onun gibi olan bir başkasına verilir, o da duru ve dinç bir zihinle onu ele alıp bazı yerlerini değiştirir ve tashih eder; bundan sonra bile metinde gözden geçirilecek ve değiştirilecek yerler kalmaya devam eder. Allah'ın Kitabına gelince; ondan tek bir lafız çıkarılsa, sonra onun yerine daha güzelini bulmak için bütün Arap lisanı taransa yine de bulunamaz. Bizim o günkü Arapların zevk-i selîm, tabiat üstünlüğü ve kelamı tartma derecelerine nispetle geride olmamız sebebiyle Kur'an'ın çoğundaki edebî üstünlük bize apaçık görünse de bazı yerlerdeki veçhi bize gizli kalmaktadır.

ألا ترى ميز الجارية نفس الأعشى وميز الفرزدق نفس جرير من نفس ذي الرمة ونظر الأعرابي في قوله: «عز فحكم فقطع» إلى كثير من الأمثلة اكتفيت بالإشارة إليها اختصارا.

Görmez misin cariyenin A'şâ'nın üslubunu ayırt etmesini, Ferazdak'ın Cerîr'in üslubunu Zü'r-Rımme'nin üslubundan ayırt etmesini ve bir bedevînin [hırsızlık ayeti hakkındaki]: «O izzet sahibi oldu, hükmetti ve kesti» sözündeki inceliği fark etmesini? Kısa tutmak gayesiyle işaret etmekle yetindiğim daha pek çok örnek vardır.

فصورة قيام الحجة بالقرآن على العرب أنه لما جاء محمد ﷺ به وقال: فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ [البقرة: ٢٣] قال كل فصيح في نفسه: وما بال هذا الكلام حتى لا آتي بمثله؟ فلما تأمله وتدبره، ميز منه ما ميز الوليد بن المغيرة حين قال: «والله ما هو بالشعر ولا هو بالكهانة ولا بالجنون» وعرف كل فصيح بينه وبين نفسه أنه لا يقدر بشر على مثله، فصح عنده أنه من عند الله تعالى.

Kur'an ile Araplara karşı delilin ortaya konuluş şekli şöyledir: Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem onunla gelip de: { فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ } “Onun benzeri bir sure getirin” buyurunca, her fasih kimse kendi kendine: «Bu kelamın nesi var ki benzerini getiremeyeyim?» dedi. Fakat onu etraflıca düşünüp tedebbür edince, Velîd b. el-Mugîre'nin: «Vallahi bu ne şiirdir, ne kâhinliktir, ne de deliliktir!» dediğinde fark ettiği hakikati fark etti ve her fasih kendi iç dünyasında hiçbir beşerin bunun benzerine güç yetiremeyeceğini anladı; böylece onun Allah Teâlâ katından olduğu kesinlik kazandı.

فمنهم من آمن وأذعن، ومنهم من حسد كأبي جهل وغيره ففر إلى القتال، ورضي بسفك الدم عجزا عن المعارضة، حتى أظهر الله دينه، ودخل جميعهم فيه، ولم يمت رسول الله ﷺ وفي الأرض قبيل من العرب يعلن كفره. وقامت الحجة على العالم بالعرب إذ كانوا أرباب الفصاحة ومظنة المعارضة، كما قامت الحجة في معجزة عيسى بالأطباء، وفي معجزة موسى بالسحرة فإن الله تعالى إنما جعل معجزات الأنبياء بالوجه الشهير أبرع ما يكون في زمن النبي الذي أراد إظهاره، فكأن السحر في مدة موسى قد انتهى إلى غايته، وكذلك الطب في زمن عيسى، والفصاحة في مدة محمد عليهم الصلاة والسلام.

Onlardan kimi iman edip boyun eğdi; Ebû Cehil ve benzerleri gibi kimi de haset edip savaşa kaçtı ve [Kur'an'a sözle] karşılık vermekten aciz kaldığı için kan dökmeye razı oldu. Nihayet Allah dinini galip kıldı ve hepsi bu dine girdi; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem vefat ettiğinde yeryüzünde küfrünü açıkça ilan eden hiçbir Arap kabilesi kalmamıştı. Fesahat ehli ve karşı koyması beklenen zümre oldukları için Araplar üzerinden bütün âleme hüccet ikâme edilmiş oldu; tıpkı Îsâ'nın mucizesinde tabipler, Mûsâ'nın mucizesinde sihirbazlar üzerinden hüccetin ikâme edilmesi gibi. Zira Allah Teâlâ, peygamberlerin mucizelerini meşhur veçhiyle, ortaya çıkarmak istediği peygamberin zamanındaki en ileri sahada kılmıştır. Sanki sihir Mûsâ zamanında zirvesine ulaşmış, aynı şekilde tıp Îsâ zamanında, fesahat de Muhammed aleyhimüssalâtü vesselâm zamanında zirvesine ulaşmıştır.

باب في الألفاظ التي يقتضي الإيجاز استعمالها في تفسير كتاب الله تعالى

Allah Teâlâ'nın Kitabının Tefsirinde Îcâzın (Sözü Kısa Tutmanın) Kullanılmasını Gerektirdiği Lafızlar Bölümü

اعلم أن القصد إلى إيجاز العبارة قد يسوق المتكلم في التفسير إلى أن يقول: خاطب الله بهذه الآية المؤمنين وشرف الله بالذكر الرجل المؤمن من آل فرعون، وحكى الله تعالى عن أم موسى أنها قالت:

Bil ki, ifadeyi kısa tutma gayesi, tefsir yapan kimseyi bazen şöyle demeye sevk edebilir: «Allah bu ayetle müminlere hitap etti», «Allah Firavun ailesinden olan mümin adamı zikrederek şereflendirdi», «Allah Teâlâ Mûsâ'nın annesinden onun şöyle dediğini hikâye etti:

«قصيه» ووقف الله ذرية آدم على ربوبيته بقوله: أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ [الأعراف: ١٧٢] ونحو هذا من إسناد أفعال إلى الله تعالى لم يأت إسنادها بتوقيف من الشرع.

«Onu takip et»», «Allah, { أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ } “Ben sizin Rabbiniz değil miyim?” kavliyle Âdemoğullarına Rabliğini ikrar ettirdi» ve şeriatın nassıyla (tevkîfî olarak) sabit olmamış bu gibi fiilleri Allah Teâlâ'ya isnad etmek gibi.

وقد استعمل هذه الطريقة المفسرون والمحدثون والفقهاء، واستعملها أبو المعالي في الإرشاد، وذكر بعض الأصوليين أنه لا يجوز أن يقال: حكى الله ولا ما جرى مجراه.

Bu yöntemi müfessirler, muhaddisler ve fakihler kullanmış; Ebü'l-Meâlî de el-İrşâd'da buna yer vermiştir. Bazı usul âlimleri ise: «Allah hikâye etti» ve benzeri ifadelerin söylenmesinin caiz olmadığını belirtmişlerdir.

قال القاضي أبو محمد عبد الحق: وهذا على تقرير هذه الصفة له وثبوتها مستعملة كسائر أوصافه ﵎، وأما إذا استعمل ذلك في سياق الكلام والمراد منه حكت الآية أو اللفظ فذلك استعمال عربي شائع وعليه مشى الناس، وأنا أتحفظ منه في هذا التعليق جهدي، لكني قدمت هذا الباب لما عسى أن أقع فيه نادرا، واعتذارا عما وقع فيه المفسرون من ذلك.

Kâdî Ebû Muhammed Abdülhak şöyle demiştir: Bu [yasaklama], bu sıfatın O'nun celle celâlüh diğer vasıfları gibi O'na bir sıfat olarak isnad edilip sabit kılınması durumundadır. Şayet bu sözün akışı içinde kullanılır ve bununla «ayet hikâye etti» veya «lafız hikâye etti» manası kastedilirse, bu yaygın bir Arapça kullanımdır ve insanlar bu minval üzere yürümüştür. Ben bu tefsirde gücüm yettiğince bundan sakınmaktayım; ancak nadiren de olsa düşebileceğim durumlara binaen ve müfessirlerin bu tür ifadelerine bir mazeret olsun diye bu bölümü öne aldım.

وقد استعملت العرب أشياء في ذكر الله تعالى تنحمل على مجاز كلامها، فمن ذلك قول أبي عامر يرتجز بالنبي ﷺ: «فاغفر فداء لك ما اقتفينا» . وقول أم سلمة: فعزم الله لي في الحديث في موت أبي سلمة وإبدال الله لها منه رسول الله. ومن ذلك قولهم: الله يدري كذا وكذا والدراية إنما هي التأتي للعلم بالشيء حتى يتيسر ذلك.

Araplar, Allah Teâlâ'yı zikrederken kendi mecazî ifadelerine hamledilen bazı tabirler kullanmışlardır. Ebû Âmir'in Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem hakkında recez söylerken: «Sana feda olayım, işlediğimiz günahları bağışla» demesi bunlardandır. Yine Ebû Seleme'nin vefatı ve Allah'ın onun yerine Resûlullah'ı vermesiyle ilgili hadiste Ümmü Seleme'nin: «Allah benim için kararlaştırdı» demesi de böyledir. Yine onların: «Allah falan şeyi bilir» demeleri de bu kabildendir; zira dirâyet (دِرَايَة), ancak bir şeyi kolaylaşıncaya kadar araştırıp öğrenmeye çalışmaktır.

قال أبو علي: «واحتج بعض أهل النظر على جواز هذا الإطلاق بقول الشاعر الجوهري: [الرجز] .

Ebû Alî şöyle demiştir: «Ehl-i nazardan bazıları bu ifadenin caiz olduğuna şair el-Cevherî'nin şu recezini delil getirmişlerdir:

لا همّ لا أدري وأنت الداري قال أبو علي: «وهذا لا ثبت فيه لأنه يجوز أن يكون من غلط الاعراب» .

'Allahım! Ben bilmem, Sen ise bilensin.'» Ebû Alî dedi ki: «Bunun bir dayanağı yoktur; çünkü bu, bedevîlerin hatasından kaynaklanmış olabilir.»

قال القاضي أبو محمد عبد الحق ﵁: وكذلك أقول إن الطريقة كلها عربية لا يثبت للنظر المنخول شيء منها. وقد أنشد بعض البغداديين: [الرجز] .

Kâdî Ebû Muhammed Abdülhak radıyallâhu anh şöyle demiştir: Ben de aynı şekilde derim ki, bu üslubun tamamı Arapçaya has bir kullanımdır; ince elenip sık dokunmuş aklî tahlile bunlardan hiçbiri dayanmaz. Bazı Bağdatlılar şu recezi inşad etmiştir:

لا همّ إن كنت الذي بعهدي ... ولم تغيرك الأمور بعدي

'Allahım! Eğer benim bildiğim gibiysen... ve benden sonra işler Seni değiştirmemişse.'

وقد قال العجاج: فارتاح ربي وأراد رحمتي.

el-Accâc da şöyle demiştir: 'Rabbim rahatladı/hoşnut oldu ve bana merhamet etmeyi diledi.'

وقال الآخر: قد يصبح الله إمام الساري.

Bir başkası da şöyle demiştir: 'Allah, gece yolcusunun öncüsü olabilir.'

وقال الآخر:

Bir başkası da şöyle demiştir:

يا فقعسيّ لم أكلته لمه ... لو خافك الله عليه حرّمه

'Ey Fak'asî! Onu niçin yedin, niçin? Şayet Allah onun hakkında senden korksaydı onu haram kılardı.'

وقال أوس:

Evs de şöyle demiştir:

أبني لبينى لا أحبّكم ... وجد الإله بكم كما أجد

'Ey Lübeynâ oğulları! Sizi sevmiyorum; İlah da size karşı benim duyduğum [öfkeyi] duysun.'

وقال الآخر:

Bir başkası da şöyle demiştir:

وإنّ الله ذاق عقول تيم ... فلمّا راء خفّتها قلاها

'Şüphesiz Allah Teym [kabilesinin] akıllarını tattı / denedi; onların hafifliğini görünce de onlara buğzetti.'

ومن هذا الاستعمال الذي يبنى الباب عليه قول سعد بن معاذ: «عرّق الله وجهك في النار» يقول هذا للرامي الذي رماه، وقال: «خذها وأنا ابن العرقة» .

Bu bölümün üzerine bina edildiği kullanımlardan biri de Sa'd b. Muâz'ın, kendisine ok atan kimseye söylediği: «Allah senin yüzünü ateşte terletsin/yaksın» sözüdür. O ok atan kimse [ise]: «Al bunu, ben İbnü'l-Araka'yım» demiştir.

وفي هذه الأمثلة كفاية فيما نحوناه إذ النظير لذلك كثير موجود، وإن خرج شيء من هذه على حذف مضاف فذلك متوجه في الاستعمال الذي قصدنا الاعتذار عنه والله المستعان.

Bu örnekler kastettiğimiz husus için yeterlidir; zira bunun benzeri pek çoktur. Şayet bunlardan bir kısmı muzâfın (tamlananın) hazfi yoluyla açıklanacak olursa, bu da mazur göstermeyi amaçladığımız kullanım açısından yerindedir. Yardım istenilecek olan yalnızca Allah'tır.

باب في تفسير أسماء القرآن وذكر السورة والآية

Kur'an'ın İsimlerinin Tefsiri ile Sûre ve Âyetin Zikri Hakkında Bir Bölüm

هو القرآن، وهو الكتاب، وهو الفرقان، وهو الذكر، فالقرآن مصدر من قولك: قرأ الرجل إذا تلا يقرأ قرآنا وقراءة، وحكى أبو زيد الأنصاري: وقرءا. وقال قتادة: «القرآن معناه التأليف قرأ الرجل إذا جمع وألف قولا» وبهذا فسر قتادة قول الله تعالى: إِنَّ عَلَيْنا جَمْعَهُ وَقُرْآنَهُ

O; Kur'an'dır, Kitap'tır, Furkan'dır, Zikir'dir. Kur'an (قُرْآن), kişinin okuduğu zaman söylediğin: «Adam Kur'an ve kıraat okudu (قرأ قرآنا وقراءة)» ifadesinden bir masdardır. Ebû Zeyd el-Ensârî, kure'en (وقرءا) şeklini de nakletmiştir. Katâde ise şöyle demiştir: «Kur'an'ın manası telif etmektir (bir araya getirmektir); adam sözü toplayıp bir araya getirdiğinde 'karee' (قرأ) denir.» Katâde, Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ عَلَيْنا جَمْعَهُ وَقُرْآنَهُ }

[القيامة: ١٧] أي تأليفه، وهذا نحو قول الشاعر عمرو بن كلثوم: [الوافر]

[el-Kıyâme: 17] “Şüphesiz onu toplamak ve onu okutmak/bir araya getirmek bize aittir” kavlini 'yani onu telif etmek/bir araya getirmek' şeklinde tefsir etmiştir. Bu, şair Amr b. Kulsûm'ün şu sözü gibidir:

ذراعي بكرة أدماء بكر ... هجان اللون لم تقرأ جنينا

'Kızıl, genç, saf beyaz renkli ve rahminde hiç cenin toplamamış dişi devenin kolları...'

أي لم تجمع في بطنها ولدا فهو أفره لها، والقول الأول أقوى إن القرآن مصدر من قرأ إذا تلا، ومنه قول حسان بن ثابت يرثي عثمان بن عفان ﵁: [البسيط] .

Yani karnında çocuk toplamamıştır ki bu onun daha çevik ve güçlü olmasını sağlar. Birinci görüş daha kuvvetlidir; o da Kur'an'ın, tilavet etti manasındaki 'karae' (قرأ) fiilinden masdar olduğudur. Hassân b. Sâbit'in Osmân b. Affân radıyallâhu anh için yaktığı ağıttaki şu sözü de bu kabildendir:

ضحوا بأشمط عنوان السجود به ... يقطّع الليل تسبيحا وقرآنا

'Secde izi kendisinde parıldayan, geceyi tesbih ve kıraatle bölen ak saçlı bir zâtı kurban ettiler.'

أي قراءة.

Yani kıraatle.

وأما الكتاب فهو مصدر من كتب إذا جمع. ومنه قيل كتيبة لاجتماعها. ومنه قول الشاعر: «واكتبها بأسيار» أي اجمعها.

el-Kitâb (الْكِتَاب) ise topladı manasındaki 'ketebe' (كتب) fiilinden bir masdardır. Bir araya gelmesinden ötürü askeri birliğe 'ketîbe' (كتيبة) denilmiştir. Şairin: «Onu kayışlarla birleştir/dik» sözü de 'yani topla' manasında bundandır.

وأما الفرقان أيضا فهو مصدر لأنه فرق بين الحق والباطل، والمؤمن والكافر، فرقا وفرقانا.

el-Furkân (الْفُرْقَان) da aynı şekilde bir masdardır; çünkü o hak ile bâtılın, mümin ile kâfirin arasını ayırmıştır (ferkan ve furkânen).

وأما الذكر فسمي به لأنه ذكر به الناس آخرتهم وإلههم وما كانوا في غفلة عنه فهو ذكر لهم، وقيل سمي بذلك لأنه فيه ذكر الأمم الماضية والأنبياء، وقيل: سمي بذلك لأنه ذكر وشرف لمحمد ﷺ وقومه وسائر العلماء به.

ez-Zikr (الذِّكْر) ise insanlara ahiretlerini, ilahlarını ve gaflet içinde oldukları şeyleri hatırlattığı için bu ismi almıştır; dolayısıyla o onlar için bir hatırlatmadır. Geçmiş ümmetlerin ve peygamberlerin zikrini içerdiği için bu adın verildiği de söylenmiştir. Yine Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem, onun kavmi ve onu bilen diğer bütün âlimler için bir şeref ve övgü (zikir) olduğu için böyle isimlendirildiği de söylenmiştir.

وأما السورة فإن قريشا كلها ومن جاورها من قبائل العرب كهذيل، وسعد بن بكر، وكنانة، يقولون:

es-Sûre (السُّورَة) kelimesine gelince; Kureyş'in tamamı ve Hüzeyl, Sa'd b. Bekr ve Kinâne gibi onlara komşu olan Arap kabileleri şöyle derler:

سورة بغير همز، وتميم كلها وغيرهم أيضا يهمزون فيقولون: سؤر وسؤرة.

Hemzesiz olarak 'sûre' (سورة) derler. Temîm'in tamamı ve başkaları ise hemzeli söyleyerek 'sü'r' (سؤر) ve 'sü're' (سؤرة) derler.

فأما من همز فهي عنده كالبقية من الشيء والقطعة منه التي هي سؤر وسؤرة من أسأر إذا أبقى. ومنه «سؤر الشراب» ومنه قول الأعشى- وهو ميمون بن قيس-: [المتقارب]

Hemzeli okuyanlara göre bu, bir şeyden arta kalan kısım ve parça gibidir; nitekim 'es'ere' (geriye bıraktı) fiilinden türeyen 'sü'r' ve 'sü're' artık/kalan demektir. «İçecek artığı (سؤر الشراب)» ifadesi bundandır. el-A'şâ'nın -ki o Meymûn b. Kays'tır- şu beyti de bundandır:

فبانت وقد أسأرت في الفؤا ... د صدعا على نأيها مستطيرا

'Ayrılıp gitti; fakat uzaklığına rağmen kalpte yayılan derin bir yarık bıraktı.'

أي أبقت فيه.

Yani onda [geriye] bıraktı.

وأما من لا يهمز فمنهم من يراها من المعنى المتقدم إلا أنها سهلت همزتها. ومنهم من يراها مشبهة

Hemzesiz okuyanlara gelince, onlardan bir kısmı bunun geçen anlamdan geldiğini ancak hemzesinin teshîl edildiğini (kolaylaştırıldığını) düşünür. Bir kısmı da onun benzetildiğini düşünür

بسورة البناء أي القطعة منه، لأن كل بناء فإنما يبنى قطعة بعد قطعة، وكل قطعة منها سورة، وجمع سورة القرآن سور بفتح الواو، وجمع سورة البناء سور بسكونها.

binanın sûresine yani ondan bir parçaya [benzetildiğini düşünür]. Çünkü her bina ancak parça parça inşa edilir ve ondan her bir parça bir sûredir. Kur'an sûresinin çoğulu vâv'ın fethasıyla 'süver' (سور), bina sûresinin çoğulu ise vâv'ın sükûnuyla 'sûr' (سور) şeklindedir.

قال أبو عبيدة: «إنما اختلفا في هذا فكأن سور القرآن هي قطعة بعد قطعة حتى كمل منها القرآن» .

Ebû Ubeyde şöyle demiştir: «Bu ikisi sadece bu noktada farklılık gösterir; sanki Kur'an sûreleri, Kur'an kendisiyle tamamlanıncaya kadar parça parçadır.»

ويقال أيضا للرتبة الرفيعة من المجد والملك سورة. ومنه قول النابغة الذبياني للنعمان بن المنذر:

Şan, şeref ve mülkteki yüksek mertebeye de 'sûre' denir. en-Nâbiğa ez-Zübyânî'nin Nu'mân b. el-Münzir'e söylediği şu söz bundandır:

[الطويل] .

[Tavîl]

ألم تر أنّ الله أعطاك سورة ... ترى كلّ ملك دونها يتذبذب

'Görmedin mi, Allah sana öyle yüksek bir mertebe verdi ki, diğer bütün hükümdarların onun altında bocaladığını görürsün.'

فكأن الرتبة انبنت حتى كملت.

Sanki mertebe kemale erinceye kadar bina edilmiştir.

وأما الآية فهي العلامة في كلام العرب. ومنه قول الأسير الموصي إلى قومه باللّغز: «بآية ما أكلت معكم حيسا» .

el-Âyet (الْآيَة) kelimesi ise Arapların kelamında alamet/işaret demektir. Kavmine bilmece yoluyla vasiyette bulunan esirin: «Sizinle hays yediğimin işaretiyle (bi-âyeti mâ ekeltü maaküm haysen)...» sözü bundandır.

فلما كانت الجملة التامة من القرآن علامة على صدق الآتي بها وعلى عجز المتحدى بها سمّيت آية. هذا قول بعضهم، وقيل سميت آية لما كانت جملة وجماعة كلام كما تقول العرب: «جئنا بآيتنا» أي بجماعتنا. وقيل: لما كانت علامة للفصل بين ما قبلها وما بعدها سميت آية. ووزن آية عند سيبويه فعلة بفتح العين أصلها أيية تحركت الياء الأولى وما قبلها مفتوح فجاءت آية.

Kur'an'dan tam bir cümle, onu getirenin doğruluğuna ve kendisiyle meydan okunanların acziyetine bir alamet olduğu için 'âyet' diye isimlendirilmiştir. Bu bazılarının görüşüdür. Cümle ve söz topluluğu olduğu için 'âyet' diye isimlendirildiği de söylenmiştir; nitekim Araplar: «Cemaatimizle geldik» manasında: «Âyetimizle geldik (جئنا بآيتنا)» derler. Öncesi ile sonrası arasındaki ayrımın bir alameti olduğu için 'âyet' diye isimlendirildiği de söylenmiştir. Sîbeveyh'e göre âyet kelimesinin vezni ayn'ın fethasıyla 'feale' (فَعَلَة)dir; aslı 'eyeye' (أيية) olup birinci yâ harfi harekeli ve öncesi fethalı olduğundan 'âyet' (آية) haline gelmiştir.

وقال الكسائي: «أصل آية آيية على وزن فاعلة، حذفت الياء الأولى مخافة أن يلتزم فيها من الإدغام ما لزم في دابة» .

el-Kisâî ise şöyle demiştir: «Âyet'in aslı fâile (فَاعِلَة) vezninde 'âyiye' (آيية)dir; dâbbe (دَابَّة) kelimesinde lazım gelen idgamın bunda da lazım gelmesinden çekinilerek birinci yâ hazfedilmiştir.»

وقال مكي في تعليل هذا الوجه: «سكّنت الأولى وأدغمت فجاءت آية على وزن دابة، ثم سهلت الياء المثقلة» ، وقيل: أصلها أية على وزن فعلة بسكون العين، أبدلت الياء الساكنة ألفا استثقالا للتضعيف، قاله الفراء، وحكاه أبو علي عن سيبويه في ترجمة وَكَأَيِّنْ مِنْ نَبِيٍّ [آل عمران: ١٤٦] .

Mekkî bu görüşün illetini açıklarken şöyle demiştir: «Birincisi sâkin kılınıp idgam edildi ve dâbbe vezninde 'âyyeh' haline geldi, sonra şeddeli yâ teshîl edildi (hafifletildi).» Ayn'ın sükûnuyla fe'le (فَعْلَة) vezninde aslının 'eye' (أية) olduğu, şeddeli kullanımdan kaçınmak için sâkin olan yâ'nın elife dönüştürüldüğü de söylenmiştir; bunu el-Ferrâ söylemiş, Ebû Alî de Sîbeveyh'ten { وَكَأَيِّنْ مِنْ نَبِيٍّ } [Âl-i İmrân: 146] “Nice peygamberler...” başlığı altında nakletmiştir.

وقال بعض الكوفيين: «أصلها أيية على وزن فعلة بكسر العين أبدلت الياء الأولى ألفا لثقل الكسر عليها وانفتاح ما قبلها» .

Kûfelilerden bazıları da şöyle demiştir: «Aslı ayn'ın kesrasıyla feile (فَعِلَة) vezninde 'eyiye' (أيية)dir; kesrenin yâ harfine ağır gelmesi ve öncesinin fethalı olması sebebiyle birinci yâ elife dönüştürülmüştür.»

باب القول في الاستعاذة

İstiazeye (Eûzü Çekmeye) Dair Bölüm

قال الله ﷿: فَإِذا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ مِنَ الشَّيْطانِ الرَّجِيمِ [النحل: ٩٨] .

Allah Azze ve Celle şöyle buyurmuştur: { فَإِذا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ مِنَ الشَّيْطانِ الرَّجِيمِ } [en-Nahl: 98] “Kur'an okuduğun zaman, o kovulmuş şeytandan Allah'a sığın.”

معناه: إذا أردت أن تقرأ وشرعت فأوقع الماضي موقع المستقبل لثبوته. وأجمع العلماء على أن قول القارئ: «أعوذ بالله من الشيطان الرجيم» ليس بآية من كتاب الله. وأجمعوا على استحسان ذلك والتزامه في كل قراءة في غير صلاة، واختلفوا في التعوذ في الصلاة، فابن سيرين، وإبراهيم النخعي، وقوم، يتعوذون في الصلاة في كل ركعة، ويمتثلون أمر الله بالاستعاذة على العموم في كل قراءة، وأبو حنيفة، والشافعي، يتعوذان في الركعة الأولى من الصلاة، ويريان أن قراءة الصلاة كلها كقراءة واحدة. ومالك ﵀ لا يرى التعوذ في الصلاة المفروضة، ويراه في قيام رمضان. ولم يحفظ عن النبي ﷺ أنه تعوذ في صلاة.

Bunun anlamı: Okumak istediğin ve başladığın zamandır; kesinliği sebebiyle geçmiş zaman kipi gelecek zaman kipi yerine kullanılmıştır. Âlimler, okuyucunun: «Eûzü billâhi mine'ş-şeytâni'r-racîm» sözünün Allah'ın Kitabı'ndan bir ayet olmadığı konusunda icma etmişlerdir. Namaz dışındaki her kıraatte bunu söylemenin müstehap olduğu ve yapılması gerektiği hususunda da icma etmişlerdir. Namazda istiazede bulunma konusunda ise ihtilaf etmişlerdir: İbn Sîrîn, İbrâhîm en-Nehaî ve bir topluluk, namazda her rekâtta istiaze çekerler ve Allah'ın istiaze emrini her kıraatte genel olarak yerine getirirler. Ebû Hanîfe ve eş-Şâfiî ise namazın sadece birinci rekâtında istiaze çekerler ve bütün namaz kıraatini tek bir kıraat gibi görürler. Mâlik rahimehullâh ise farz namazda istiazeyi uygun görmez, Ramazan kıyamında (teravih namazında) uygun görür. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in namazda istiaze çektiği hıfzedilip nakledilmemiştir.

وحكى الزهري عن الحسن أنه قال: «نزلت الآية في الصلاة، وندبنا إلى الاستعاذة في غير الصلاة وليس بفرض» .

ez-Zührî, el-Hasan'dan şöyle dediğini nakletmiştir: «Ayet namaz hakkında inmiştir; namaz dışındaki istiazeye ise teşvik edildik, [fakat] o farz değildir.»

قال غيره: «كانت فرضا على النبي ﷺ وحده، ثم تأسينا به» .

Başkası da şöyle demiştir: «Bu yalnızca Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e farz idi, sonra biz ona tâbi olduk.»

وأما لفظ الاستعاذة فالذي عليه جمهور الناس هو لفظ كتاب الله تعالى «أعوذ بالله من الشيطان الرجيم» .

İstiazenin lafzına gelince; insanların cumhurunun benimsediği lafız, Allah Teâlâ'nın Kitabı'ndaki lafız olan «Eûzü billâhi mine'ş-şeytâni'r-racîm (Kovulmuş şeytandan Allah'a sığınırım)» sözüdür.

وروي عن ابن عباس أنه قال: «أول ما نزل جبريل على محمد ﷺ قال له: قل يا محمد: أستعيذ بالله السميع العليم من الشيطان الرجيم، ثم قال: قل: بسم الله الرّحمن الرّحيم» .

İbn Abbâs'tan şöyle rivayet edilmiştir: «Cibrîl, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e ilk indiğinde ona: 'Ey Muhammed! De ki: Her şeyi işiten ve her şeyi bilen Allah'a o kovulmuş şeytandan sığınırım (Esteîzü billâhi's-semîi'l-alîmi mine'ş-şeytâni'r-racîm)' dedi. Sonra: 'De ki: Bismillâhirrahmânirrahîm' dedi.»

وروى سليمان بن سالم عن ابن القاسم ﵀: أن الاستعاذة «أعوذ بالله العظيم من الشيطان الرجيم إن الله هو السميع العليم بسم الله الرّحمن الرّحيم» .

Süleymân b. Sâlim, İbnü'l-Kâsım rahimehullâh'tan rivayet ettiğine göre istiaze şöyledir: «Yüce Allah'a o kovulmuş şeytandan sığınırım; şüphesiz Allah hakkıyla işiten, kemaliyle bilendir. Rahmân ve Rahîm olan Allah'ın adıyla (Eûzü billâhi'l-azîmi mine'ş-şeytâni'r-racîm inne'llâhe hüve's-semîu'l-alîm, bismillâhirrahmânirrahîm).»

وأما المقرءون فأكثروا في هذا من تبديل الصفة في اسم الله تعالى وفي الجهة الأخرى كقول بعضهم: «أعوذ بالله المجيد من الشيطان المريد» . ونحو هذا مما لا أقول فيه نعمت البدعة ولا أقول إنه لا يجوز.

Kıraat âlimlerine gelince; onlar bu konuda Allah Teâlâ'nın ismindeki sıfatı ve diğer taraftaki [şeytanın sıfatını] değiştirmeyi çokça yapmışlardır. Nitekim bazılarının: «Şanı yüce olan Allah'a inatçı ve azgın şeytandan sığınırım (Eûzü billâhi'l-mecîdi mine'ş-şeytâni'l-merîd)» demesi böyledir. Ben bu tür ifadeler hakkında ne 'ne güzel bidattir' derim ne de 'caiz değildir' derim.

ومعنى الاستعاذة: الاستجارة، والتحيز إلى الشيء على معنى الامتناع به من المكروه، والكلام على المكتوبة يجيء في بسم الله فذلك الموضع أولى به.

İstiazenin manası: Hoşlanılmayan şeyden korunma anlamında himaye talep etmek ve bir şeye sığınmaktır. Yazılı metin hakkındaki kelam ise Besmele bahsinde gelecektir; zira orası buna daha uygundur.

وأما الشيطان فاختلف الناس في اشتقاقه، فقال الحذاق: «هو فيعال من شطن إذا بعد لأنه بعد عن الخير ورحمة الله» . ومن اللفظة قولهم: نوى شطون، أي بعيدة.

eş-Şeytân (الشَّيْطَان) kelimesine gelince; insanlar onun türeyişi konusunda ihtilaf etmişlerdir. İlimde mahir olanlar şöyle demiştir: «O, uzaklaştı manasındaki 'şatana' (شطن) fiilinden fey'âl (فَيْعَال) veznindedir; çünkü o hayırdan ve Allah'ın rahmetinden uzaklaşmıştır.» Bu kelimeden olmak üzere onların: «Neva şatûn (نوى شطون)» yani 'uzak diyar' demeleri bundandır.

قال الأعشى: [الوافر] .

el-A'şâ şöyle demiştir:

نأت بسعاد عنك نوى شطون ... فبانت والفؤاد بها رهين

'Uzak bir diyar Suâd'ı senden kopardı; o ayrıldı gitti, kalpse onunla rehindir.'

ومنه قيل للحبل شطن، لبعد طرفيه وامتداده، وقال قوم: إن شيطانا مأخوذ من شاط يشيط إذا هاج وأحرق ونحوه، إذ هذه أفعاله، فهو فعلان.

İki ucu uzak olduğu ve uzadığı için ipe de 'şaten' (شطن) denilmiştir. Bir topluluk ise şeytan kelimesinin, feveran etti, yandı ve benzeri manalara gelen 'şâte yeşîtu' (شاط يشيط) fiilinden alındığını söylemiştir; zira bunlar onun filleridir, dolayısıyla o fa'lân (فَعْلَان) veznindedir.

قال القاضي أبو محمد عبد الحق ﵁: ويرد على هذه الفرقة أن سيبويه حكى أن العرب تقول تشيطن فلان إذا فعل أفاعيل الشياطين، فهذا بين أنه تفعيل من شطن، ولو كان من شاط لقالوا تشيط.

Kâdî Ebû Muhammed Abdülhak radıyallâhu anh şöyle demiştir: Bu fırkaya karşı şu delil getirilir ki, Sîbeveyh Arapların, şeytanların fiillerini işlediği zaman 'falanca teşeytane (تشيطن فلان)' dediklerini nakletmiştir. Bu da onun 'şatana'dan tefa''ul vezninde olduğunu açıkça gösterir; şayet 'şâte'den olsaydı 'teşeyyeta (تشيط)' derlerdi.

ويرد أيضا عليهم بيت أمية بن أبي الصلت: [الخفيف] .

Yine Ümeyye b. Ebi's-Salt'ın şu beyti de onlara bir reddiyedir:

أيّما شاطن عصاه عكاه ... ثمّ يلقى في السّجن والأكبال

'Hangi asi ve uzaklaşan ona isyan ederse onu bağlar, sonra zindana ve bukağılara atılır.'

فهذا شاطن من شطن لا شك فيه.

İşte bu şâtın (شاطن), şüphe yok ki 'şatana' (شطن) fiilindendir.

وأما الرجيم فهو فعيل بمعنى مفعول، كقتيل وجريح ونحوه، ومعناه أنه رجم باللعنة، والمقت، وعدم الرحمة.

er-Racîm (الرَّجِيم) kelimesine gelince; o, katîl (قتيل: öldürülmüş) ve cerîh (جريح: yaralanmış) gibi mef'ûl (مَفْعُول) anlamında faîl (فَعِيل) veznindedir. Manası ise lanetle, nefretle ve rahmetten mahrum bırakılmak suretiyle taşlanmış/kovulmuş demektir.

قال المهدوي ﵀: «أجمع القراء على إظهار الاستعاذة في أول قراءة سورة الحمد إلا حمزة فإنه أسرها» .

el-Mehdevî rahimehullâh şöyle demiştir: «Hamd (Fâtiha) sûresinin kıraatinin başında, istiazeyi gizli okuyan Hamza müstesna, kurrâ istiazenin açıktan okunacağı hususunda icma etmiştir.»