بعضهم هو لزنية ونحو هذا وهم اليهود، ويقول بعضهم هو الله تعالى فهذا هو امتراؤهم، وسيأتي شرح ذلك من بعد هذا. وقوله ما كانَ لِلَّهِ أَنْ يَتَّخِذَ معناه النفي وهذا هو معنى هذه الألفاظ حيث وقعت ثم يضاف إلى ذلك بحسب حال المذكور فيها إما نهي وزجر كقوله تعالى: ما كانَ لِأَهْلِ الْمَدِينَةِ وَمَنْ حَوْلَهُمْ مِنَ الْأَعْرابِ أَنْ يَتَخَلَّفُوا [التوبة: ١٢٠] ، وإما تعجيز كقوله تعالى ما كانَ لَكُمْ أَنْ تُنْبِتُوا شَجَرَها [النمل: ٦٠] ، وإما تنزيه كهذه الآية. ومِنْ وَلَدٍ، دخلت مِنْ مؤكدة للجحد لنفي الواحد فما فوقه مما يحتله نظير هذه العبارة إذا لم تدخل «من» ، وقوله، قَضى أَمْراً، أي واحدا من الأمور وليس بمصدر أمر يأمر، فمعنى قَضى أوجد أو أخرج من العدم، وهذه التصاريف في هذه الأفعال من مضي واستقبال هي بحسب تجوز العرب واتساعها، وقد تقدم القول في كُنْ فَيَكُونُ. وقرأ ابن كثير وأبو عمرو ونافع «وأن الله» بفتح الألف وذلك عطف على قوله هذا قَوْلَ الْحَقِّ، «وأن الله ربي» ، كذلك وقرأ ابن عامر وعاصم وحمزة والكسائي «وإن» بكسر الألف وذلك بين على الاستئناف وقرأ أبي بن كعب «إن الله» بكسر الألف دون واو. وقوله فَاعْبُدُوهُ وقف ثم ابتدأ هذا صِراطٌ أي ما أعلمتكم به عن الله تعالى من وحدانيته ونفي الولد عنه وغير ذلك مما يتنزه عنه طريق واضح مفض إلى النجاة ورحمته.
Bir kısmı: 'O zinadan doğmadır' ve benzeri şeyler söyler ki bunlar Yahudilerdir; bir kısmı da: 'O, Yüce Allah'tır' der. İşte onların şüphe ve ihtilafları (imtirâ) budur; bunun açıklaması bundan sonra gelecektir. Yüce Allah'ın {ما كانَ لِلَّهِ أَنْ يَتَّخِذَ} “Çocuk edinmek Allah'a asla yakışmaz” ifadesinin anlamı nefiy (olumsuzluk) bildirmesidir. Bu lafızlar nerede geçerse geçsin anlamı budur; ardından zikredilen durumun haline göre ya bir nehiy ve menetme anlamı eklenir; nitekim Yüce Allah'ın {ما كانَ لِأَهْلِ الْمَدِينَةِ وَمَنْ حَوْلَهُمْ مِنَ الْأَعْرابِ أَنْ يَتَخَلَّفُوا} [et-Tevbe: 120] “Medine halkına ve çevrelerindeki bedevilere geri kalmak yakışmazdı” ayetinde olduğu gibi; ya bir aciz bırakma (ta'cîz) anlamı eklenir; nitekim Yüce Allah'ın {ما كانَ لَكُمْ أَنْ تُنْبِتُوا شَجَرَها} [en-Neml: 60] “Onun bir tek ağacını bile bitirmeniz sizin için mümkün değildi” ayetinde olduğu gibi; ya da bu ayette olduğu gibi tenzih anlamı eklenir. {مِنْ وَلَدٍ} ifadesindeki 'min' (مِنْ) edatı, bu edat girmediğinde cümlenin benzerinin ihtiva edebileceği bir veya daha fazlasını nefyetmek için inkârı pekiştirmek üzere dahil olmuştur. Yüce Allah'ın {قَضى أَمْراً} “Bir işe hükmettiği zaman” ifadesi, işlerden bir iş demektir; yoksa 'emera-ye'muru' (أَمَرَ - يَأْمُرُ) fiilinin masdarı değildir. {قَضى} lafzının anlamı, var etti veya yokluktan varlığa çıkardı demektir. Bu fiillerdeki geçmiş (mâzî) ve gelecek (müstakbel) çekimleri, Arapların mecaz ve geniş ifade tarzına göredir. {كُنْ فَيَكُونُ} ifadesine dair açıklama daha önce geçmişti. İbn Kesîr, Ebû Amr ve Nâfi‘ elifin fethasıyla {وَأَنَّ اللَّهَ} şeklinde okumuşlardır; bu da {هذا قَوْلَ الْحَقِّ} ifadesine ve aynı şekilde 've şüphesiz Allah benim Rabbimdir' cümlesine atıftır. İbn Âmir, Âsım, Hamza ve Kisâî ise elifin kesresiyle {وَإِنَّ} şeklinde okumuşlardır; bu da cümlenin istînâf (yeni başlangıç cümlesi) olduğu açıktır. Übey b. Ka'b ise vâv harfi olmaksızın elifin kesresiyle {إِنَّ اللَّهَ} şeklinde okumuştur. Yüce Allah'ın {فَاعْبُدُوهُ} “O'na kulluk edin” ifadesinde vakıf yapılır (durulur), sonra {هذا صِراطٌ} “İşte bu [yol]dur” diye başlanır. Yani Yüce Allah'ın birliği, O'ndan çocuk edinmenin nefyedilmesi ve O'nun münezzeh olduğu diğer hususlar hakkında size bildirdiğim şeyler, kurtuluşa ve O'nun rahmetine ulaştıran apaçık bir yoldur.
قوله ﷿:
Yüce Allah'ın şu buyruğu:
[سورة مريم (١٩) : الآيات ٣٧ الى ٤٠]
[Meryem Suresi (19), Âyetler 37-40]
فَاخْتَلَفَ الْأَحْزابُ مِنْ بَيْنِهِمْ فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ مَشْهَدِ يَوْمٍ عَظِيمٍ (٣٧) أَسْمِعْ بِهِمْ وَأَبْصِرْ يَوْمَ يَأْتُونَنا لكِنِ الظَّالِمُونَ الْيَوْمَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ (٣٨) وَأَنْذِرْهُمْ يَوْمَ الْحَسْرَةِ إِذْ قُضِيَ الْأَمْرُ وَهُمْ فِي غَفْلَةٍ وَهُمْ لا يُؤْمِنُونَ (٣٩) إِنَّا نَحْنُ نَرِثُ الْأَرْضَ وَمَنْ عَلَيْها وَإِلَيْنا يُرْجَعُونَ (٤٠)
{فَاخْتَلَفَ الْأَحْزابُ مِنْ بَيْنِهِمْ فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ مَشْهَدِ يَوْمٍ عَظِيمٍ (٣٧) أَسْمِعْ بِهِمْ وَأَبْصِرْ يَوْمَ يَأْتُونَنا لكِنِ الظَّالِمُونَ الْيَوْمَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ (٣٨) وَأَنْذِرْهُمْ يَوْمَ الْحَسْرَةِ إِذْ قُضِيَ الْأَمْرُ وَهُمْ فِي غَفْلَةٍ وَهُمْ لا يُؤْمِنُونَ (٣٩) إِنَّا نَحْنُ نَرِثُ الْأَرْضَ وَمَنْ عَلَيْها وَإِلَيْنا يُرْجَعُونَ (٤٠)} “Fakat kendi aralarından çıkan fırkalar ihtilafa düştüler. Artık büyük bir günün şahitliği karşısında inkâr edenlerin vay hâline! Bize gelecekleri gün onlar neler işitecek, neler görecekler! Fakat o zalimler bugün apaçık bir sapıklık içindedirler. Onları, işin bitirildiği ve kendilerinin ise gaflet içinde olup iman etmedikleri o hasret günüyle uyar! Şüphesiz yeryüzüne ve üzerindekilere Biz vâris olacağız ve onlar ancak Bize döndürüleceklerdir.”
هذا ابتداء خبر من الله تعالى لمحمد ﵇ بأن بني إسرائيل اختلفوا أحزابا أي فرقا، وقوله مِنْ بَيْنِهِمْ معناه أن الاختلاف لم يخرج عنهم بل كانوا المختلفين. وروي في هذا عن قتادة أن بني إسرائيل جمعوا من أنفسهم أربعة أحبار غاية في المكانة والجلالة عندهم وطلبوهم بأن يبينوا أمر عيسى فقال أحدهم: عيسى هو الله نزل إلى الأرض فأحيا من أحيا وأمات ثم صعد، فقال له الثلاثة كذبت واتبعه اليعقوبية، ثم قيل للثلاثة فقال أحدهم: عيسى ابن الله فقال له الاثنان كذبت واتبعه النسطورية، ثم قيل للاثنين فقال أحدهم عيسى أحد ثلاثة الله إله، ومريم إله، وعيسى إله، فقال له الرابع كذبت واتبعه الإسرائيلية، فقيل للرابع فقال عيسى عبد الله وكلمته ألقاها إلى مريم فاتبع كل واحد من الأربعة فريق من بني إسرائيل ثم اقتتلوا فغلب المؤمنون وقتلوا وظهرت اليعقوبية على الجميع. وروي أن في ذلك نزلت إِنَّ الَّذِينَ يَكْفُرُونَ بِآياتِ اللَّهِ وَيَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ بِغَيْرِ حَقٍّ وَيَقْتُلُونَ الَّذِينَ يَأْمُرُونَ بِالْقِسْطِ مِنَ النَّاسِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ أَلِيمٍ [آل عمران: ٢١] . و «الويل» الحزن والثبور، وقيل ويل واد في جهنم، ومَشْهَدِ يَوْمٍ عَظِيمٍ هو مشهد يوم القيامة ويحتمل أن يراد ب مَشْهَدِ يَوْمٍ عَظِيمٍ يوم قتل المؤمنون حين اختلف الأحزاب، وقد أشار إلى هذا المعنى قتادة، وقوله أَسْمِعْ بِهِمْ وَأَبْصِرْ، أي ما أسمعهم وأبصرهم يوم يرجعون إلينا ويرون ما نصنع بهم من العذاب، فإن إعراضهم حينئذ يزول ويقبلون على الحقيقة حين لا
Bu, Yüce Allah'tan Muhammed aleyhisselâm'a İsrâiloğullarının hiziplere yani fırkalara ayrılarak ihtilaf ettiklerine dair bir haber başlangıcıdır. {مِنْ بَيْنِهِمْ} ifadesinin anlamı, bu ihtilafın onların dışından kaynaklanmadığı, bizzat kendilerinin ihtilaf edenler olduğudur. Bu hususta Katâde'den şöyle rivayet edilmiştir: İsrâiloğulları kendi içlerinden katlarında son derece saygın ve yüce dört din bilginini (ahbâr) topladılar ve onlardan İsa'nın durumunu açıklığa kavuşturmalarını istediler. İçlerinden biri: 'İsa, yeryüzüne inen, dilediğini diriltip dilediğini öldüren, sonra da göğe yükselen Allah'tır' dedi. Diğer üçü ona: 'Yalan söyledin' dediler ve Ya'kūbiyye fırkası o zata tâbi oldu. Sonra kalan üç kişiye soruldu; onlardan biri: 'İsa, Allah'ın oğludur' dedi. Diğer ikisi ona: 'Yalan söyledin' dediler ve Nastûriyye fırkası o zata tâbi oldu. Sonra geriye kalan iki kişiye soruldu; onlardan biri: 'İsa üçün biridir; Allah bir ilahtır, Meryem bir ilahtır, İsa da bir ilahtır' dedi. Dördüncüsü ona: 'Yalan söyledin' dedi ve İsrâiliyye fırkası o zata tâbi oldu. Sonra dördüncüye soruldu; o da: 'İsa, Allah'ın kulu ve Meryem'e ilka ettiği kelimesidir' dedi. İsrâiloğullarından bir grup bu dört kişinin her birine tâbi oldu, sonra birbirleriyle savaştılar; nihayet müminler mağlup edilip öldürüldü ve Ya'kūbiyye hepsine üstün geldi. Şu ayetin bu hadise hakkında indiği rivayet edilmiştir: {إِنَّ الَّذِينَ يَكْفُرُونَ بِآياتِ اللَّهِ وَيَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ بِغَيْرِ حَقٍّ وَيَقْتُلُونَ الَّذِينَ يَأْمُرُونَ بِالْقِسْطِ مِنَ النَّاسِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ أَلِيمٍ} [Âl-i İmrân: 21] “Allah'ın ayetlerini inkâr edenler, haksız yere peygamberleri öldürenler ve insanlardan adaleti emredenleri katledenler var ya; işte onlara can yakıcı bir azabı müjdele!” 'Veyl' (الْوَيْلُ); hüzün ve helak demektir. Cehennemde bir vadi olduğu da söylenmiştir. {مَشْهَدِ يَوْمٍ عَظِيمٍ} ifadesi, kıyamet gününün toplanma sahnesidir. {مَشْهَدِ يَوْمٍ عَظِيمٍ} ile fırkaların ihtilaf ettiği sırada müminlerin öldürüldüğü günün kastedilmiş olması da muhtemeldir; nitekim Katâde bu manaya işaret etmiştir. Yüce Allah'ın {أَسْمِعْ بِهِمْ وَأَبْصِرْ} ifadesi; Bize döndükleri ve kendilerine uygulayacağımız azabı gördükleri gün ne kadar iyi işitecekler ve ne kadar iyi görecekler demektir! Zira o zaman onların yüz çevirmeleri son bulur ve artık fayda
ينفعهم الإقبال عليها وهم في الدنيا صم عمي إذ لا ينفعهم النظر مع إعراضهم، ثم قال: لكنهم اليوم في الدنيا فِي ضَلالٍ وهو جهل المسلك، و «المبين» في نفسه وإن لم يبين لهم، وحكى الطبري عن أبي العالية أنه قال أَسْمِعْ بِهِمْ وَأَبْصِرْ، وهي بمعنى الأمر لمحمد ﵇ أي أسمع الناس اليوم وأبصرهم بهم وبحديثهم ماذا يصنع بهم من العذاب إذا أتوا محشورين مغلوبين، وقوله وَأَنْذِرْهُمْ يَوْمَ الْحَسْرَةِ، الآية، الخطاب أيضا في هذه الآية لمحمد ﵇ والضمير في أَنْذِرْهُمْ لجميع الناس، واختلف في يَوْمَ الْحَسْرَةِ فقال الجمهور هو يوم ذبح الموت، وفي هذا حديث صحيح، وقع في البخاري وغيره، أن الموت يجاء به في صورة كبش أملح، وفي بعض الطرق كأنه كبش أملح، وقال عبيد بن عمير كأنه دابة فيذبح على الصراط بين الجنة والنار وينادى: يا أهل الجنة خلود لا موت ويا أهل النار خلود لا موت، ويروى أن أهل النار يشرئبون خوفا على ما هم فيه. و «الأمر المقضي» ، هو ذبح الكبش الذي هو مثال الموت وهذا عند حذاق العلماء، كما يقال: تدفن الغوائل وتجعل الترات تحت القدم، ونحو ذلك، وعند ذلك تصيب أهل النار حسرة لا حسرة مثلها، وقال ابن زيد وغيره يَوْمَ الْحَسْرَةِ هو يوم القيامة، وذلك أن أهل النار قد حصلوا من أول أمرهم في سخط الله وأمارته فهم في حال حسرة، و «الأمر المقضي» على هذا هو الحتم عليهم بالعذاب وظهور إنفاذ ذلك عليهم، وقال ابن مسعود يَوْمَ الْحَسْرَةِ حين يرى الكفار مقاعدهم التي فاتتهم في الجنة لو كانوا مؤمنين، ويحتمل أن يكون يَوْمَ الْحَسْرَةِ اسم جنس لأن هذه حسرات كثيرة في مواطن عدة، ومنها يوم الموت ومنها وقت أخذ الكتاب بالشمال وغير ذلك. وقوله وَهُمْ فِي غَفْلَةٍ، يريد في الدنيا الآن وَهُمْ لا يُؤْمِنُونَ كذلك. وقوله نَرِثُ، تجوز وعبارة عن فناء المخلوقات وبقاء الخالق فكأنها وراثة، وقرأ عاصم ونافع وأبو عمرو والحسن والأعمش «يرجعون» بالياء، وقرأ الأعرج «ترجعون» بالتاء من فوق، وقرأ أبو عبد الرحمن وابن أبي إسحاق وعيسى «يرجعون» بالياء من تحت مفتوحة وكسر الجيم، وحكى عنهم أبو عمرو الداني «ترجعون» بالتاء.
vermeyeceği bir anda hakikate yönelirler; oysa dünyada iken sağırdırlar, kördürler; çünkü yüz çevirmeleri sebebiyle bakmaları kendilerine bir fayda sağlamaz. Sonra şöyle buyurmuştur: Fakat onlar bugün dünyada {فِي ضَلالٍ} içindedirler; bu da gidilen yolun bilinmemesidir (cehalettir). 'Mübîn' (الْمُبِينُ) kelimesi ise kendilerine açıklanmamış olsa bile kendi zatında apaçık olandır. Taberî, Ebü'l-Âliye'den {أَسْمِعْ بِهِمْ وَأَبْصِرْ} ifadesinin Muhammed aleyhisselâm'a bir emir anlamında olduğunu; yani 'Bugün insanlara onları ve onların kıssasını işittir, mahşere yenik ve perişan halde getirildiklerinde kendilerine nasıl bir azap uygulanacağını onlara göster' manasına geldiğini nakletmiştir. Yüce Allah'ın {وَأَنْذِرْهُمْ يَوْمَ الْحَسْرَةِ} “Onları hasret günüyle uyar” ayetindeki hitap da Muhammed aleyhisselâm'adır ve {أَنْذِرْهُمْ} ifadesindeki zamir bütün insanlara aittir. {يَوْمَ الْحَسْرَةِ} hususunda ihtilaf edilmiş olup cumhûr bunun ölümün boğazlandığı gün olduğunu söylemiştir. Bu hususta Buhârî ve diğerlerinde geçen sahih bir hadis bulunmaktadır: Ölüm, alaca (ak-kara) bir koç suretinde getirilir -bazı rivayet yollarında sanki alaca bir koçmuş gibi denir, Ubeyd b. Umeyr ise sanki bir binek hayvanı gibidir demiştir- Cennet ile Cehennem arasındaki Sırat üzerinde boğazlanır ve şöyle nida edilir: 'Ey Cennet ehli! Ebediyet vardır, artık ölüm yoktur! Ey Cehennem ehli! Ebediyet vardır, artık ölüm yoktur!' Rivayet edildiğine göre Cehennem ehli içinde bulundukları durumdan dolayı bir korkuyla boyunlarını uzatıp bakarlar. 'Hükme bağlanıp bitirilen iş' (الْأَمْرُ الْمَقْضِيُّ), ölümün timsali olan koçun boğazlanmasıdır; bu, dirayetli âlimlerin görüşüdür. Nitekim: 'Fitneler gömüldü, kan davaları ayaklar altına alındı' vb. denmesi gibidir. İşte o anda Cehennem ehline benzeri olmayan bir hasret ve pişmanlık çöker. İbn Zeyd ve başkaları ise {يَوْمَ الْحَسْرَةِ} ifadesinin kıyamet günü olduğunu söylemişlerdir; zira Cehennem ehli işlerinin başından itibaren Allah'ın gazabına ve bunun alametlerine maruz kalmışlardır, dolayısıyla sürekli bir hasret halindedirler. Bu görüşe göre 'hükme bağlanıp bitirilen iş', onlar hakkında azabın kesinleşmesi ve bunun üzerlerinde infaz edildiğinin açığa çıkmasıdır. İbn Mes'ûd ise {يَوْمَ الْحَسْرَةِ} ifadesinin, kâfirlerin mümin olsalardı Cennet'te elde edecekleri ancak kaçırdıkları makamlarını gördükleri an olduğunu söylemiştir. {يَوْمَ الْحَسْرَةِ} ifadesinin bir cins ismi olması da muhtemeldir; çünkü bunlar çeşitli makamlarda yaşanan birçok hasrettir; ölüm günü bunlardandır, amel defterinin sol taraftan verildiği an bunlardandır ve diğerleridir. Yüce Allah'ın {وَهُمْ فِي غَفْلَةٍ} ifadesi, şu anda dünyada iken demektir; {وَهُمْ لا يُؤْمِنُونَ} ifadesi de aynı şekildedir. Yüce Allah'ın {نَرِثُ} “Biz vâris olacağız” buyruğu mecaz olup yaratılmışların yok olması ve Yaratıcı'nın baki kalmasından kinayedir; sanki bu bir mirasmış gibidir. Âsım, Nâfi‘, Ebû Amr, Hasan ve el-A'meş yâ harfiyle {يُرْجَعُونَ} şeklinde okumuşlardır. el-A'rec üstten tâ harfiyle {تُرْجَعُونَ} şeklinde okumuştur. Ebû Abdirrahmân, İbn Ebî İshâk ve Îsâ ise alttan fethalı yâ ve kesreli cîm ile {يَرْجِعُونَ} şeklinde okumuşlardır. Ebû Amr ed-Dânî onlardan tâ harfiyle {تَرْجِعُونَ} okuyuşunu da nakletmiştir.
قوله ﷿:
Yüce Allah'ın şu buyruğu:
[سورة مريم (١٩) : الآيات ٤١ الى ٤٦]
[Meryem Suresi (19), Âyetler 41-46]
وَاذْكُرْ فِي الْكِتابِ إِبْراهِيمَ إِنَّهُ كانَ صِدِّيقاً نَبِيًّا (٤١) إِذْ قالَ لِأَبِيهِ يا أَبَتِ لِمَ تَعْبُدُ ما لا يَسْمَعُ وَلا يُبْصِرُ وَلا يُغْنِي عَنْكَ شَيْئاً (٤٢) يا أَبَتِ إِنِّي قَدْ جاءَنِي مِنَ الْعِلْمِ ما لَمْ يَأْتِكَ فَاتَّبِعْنِي أَهْدِكَ صِراطاً سَوِيًّا (٤٣) يا أَبَتِ لا تَعْبُدِ الشَّيْطانَ إِنَّ الشَّيْطانَ كانَ لِلرَّحْمنِ عَصِيًّا (٤٤) يا أَبَتِ إِنِّي أَخافُ أَنْ يَمَسَّكَ عَذابٌ مِنَ الرَّحْمنِ فَتَكُونَ لِلشَّيْطانِ وَلِيًّا (٤٥)
{وَاذْكُرْ فِي الْكِتابِ إِبْراهِيمَ إِنَّهُ كانَ صِدِّيقاً نَبِيًّا (٤١) إِذْ قالَ لِأَبِيهِ يا أَبَتِ لِمَ تَعْبُدُ ما لا يَسْمَعُ وَلا يُبْصِرُ وَلا يُغْنِي عَنْكَ شَيْئاً (٤٢) يا أَبَتِ إِنِّي قَدْ جاءَنِي مِنَ الْعِلْمِ ما لَمْ يَأْتِكَ فَاتَّبِعْنِي أَهْدِكَ صِراطاً سَوِيًّا (٤٣) يا أَبَتِ لا تَعْبُدِ الشَّيْطانَ إِنَّ الشَّيْطانَ كانَ لِلرَّحْمنِ عَصِيًّا (٤٤) يا أَبَتِ إِنِّي أَخافُ أَنْ يَمَسَّكَ عَذابٌ مِنَ الرَّحْمنِ فَتَكُونَ لِلشَّيْطانِ وَلِيًّا (٤٥)} “Kitap'ta İbrahim'i de an. Şüphesiz o, dosdoğru bir peygamberdi. Hani o babasına şöyle demişti: ‘Babacığım! İşitmeyen, görmeyen ve sana hiçbir fayda sağlamayan şeylere niçin kulluk ediyorsun? Babacığım! Doğrusu sana gelmeyen bir ilim bana geldi. Öyleyse bana uy ki seni dosdoğru bir yola ileteyim. Babacığım! Şeytana kulluk etme; çünkü şeytan Rahmân'a çok isyankâr olmuştur. Babacığım! Doğrusu ben sana Rahmân'dan bir azabın dokunmasından ve böylece şeytanın dostu olmandan korkuyorum.’”
قالَ أَراغِبٌ أَنْتَ عَنْ آلِهَتِي يا إِبْراهِيمُ لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ لَأَرْجُمَنَّكَ وَاهْجُرْنِي مَلِيًّا (٤٦)
{قالَ أَراغِبٌ أَنْتَ عَنْ آلِهَتِي يا إِبْراهِيمُ لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ لَأَرْجُمَنَّكَ وَاهْجُرْنِي مَلِيًّا (٤٦)} “[Babası] dedi ki: ‘Ey İbrahim! Sen benim ilahlarımdan yüz mü çeviriyorsun? Eğer vazgeçmezsen mutlaka seni taşlarım. Uzun bir süre benden uzak dur!’”
قوله: وَاذْكُرْ بمعنى واتل وشهر، لأن الله تعالى هو الذاكر، والْكِتابِ هو القرآن وهذا وشبهه من لسان الصدق الذي أبقاه الله عليهم، و «الصديق» ، فعيل بناء مبالغة من الصدق، وقرأ أبو البرهسم «إنه كان صادقا» ، والصدق عرفه في اللسان وهو مطرد في الأفعال والخلق، ألا ترى أنه يستعار لما لا يعقل فيقال صدقني الطعام كذا وكذا قفيزا، ويقال عود صدق للصلب الجيد، فكان إبراهيم ﵇ يوصف
Yüce Allah'ın {وَاذْكُرْ} ifadesi 'oku ve duyur' anlamındadır; zira Yüce Allah bizzat anandır (zâkir). {الْكِتابِ} ise Kur'an'dır; bu ve benzeri ifadeler, Allah'ın onlar hakkında baki kıldığı doğruluk dilindendir (güzel övgüdür). 'Sıddîk' (الصِّدِّيقُ), sıdk (doğruluk) kökünden mübalağa vezni olan 'faîl' kalıbındadır. Ebü'l-Berhesîm {إنه كان صادقا} şeklinde okumuştur. Sıdk (doğruluk), dilde bilinen bir kavram olup fiillerde ve ahlakta da geçerlidir. Görmez misin ki akıl sahibi olmayan varlıklar için de mecazen kullanılır; nitekim: 'Yiyecek bana şu kadar ölçek tam ve doğru çıktı' denir ve sağlam ve kaliteli odun için 'doğru odun' tabiri kullanılır. Dolayısıyla İbrahim aleyhisselâm
بالصدق على العموم في أفعاله وأقواله وذلك يغترق صدق اللسان الذي يضاد الكذب، وأبو بكر ﵁ وصف ب «صدّيق» لكثرة ما صدق في تصديقه بالحقائق وصدق في مبادرته إلى الإيمان وما يقرب من الله تعالى، و «الصديق» مراتب ألا ترى أن المؤمنين صديقون لقوله تعالى: الَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ أُولئِكَ هُمُ الصِّدِّيقُونَ [الحديد: ١٩] . وقوله يا أَبَتِ
bütün fiillerinde ve sözlerinde genel olarak sıdk (doğruluk) ile nitelenirdi; bu da yalanın zıddı olan dil doğruluğunu bütünüyle içine alır. Ebû Bekir radıyallâhu anh ise hakikatleri tasdik etmesindeki çokluğu, imana ve Allah'a yaklaştıracak şeylere koşmasındaki doğruluğu ve samimiyeti sebebiyle 'Sıddîk' olarak nitelenmiştir. 'Sıddîk' kelimesinin mertebeleri vardır; baksana müminler de Yüce Allah'ın {الَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ أُولئِكَ هُمُ الصِّدِّيقُونَ} [el-Hadîd: 19] “Allah'a ve peygamberlerine iman edenler var ya, işte onlar sıddîklardır” buyruğu gereğince sıddîktırlar. Yüce Allah'ın {يا أَبَتِ} buyruğuna gelince,
، اختلف النحاة في التاء من أَبَتِ
Nahiv âlimleri {أَبَتِ} kelimesindeki tâ harfi hakkında ihtilaf etmişlerdir.
، فمذهب سيبويه أنها عوض من ياء الإضافة والوقوف عنده عليها بالهاء، ومذهب الفراء أن يوقف عليها بالتاء، لأن الياء التي للإضافة عنده منوية وجمهور القراء على كسر التاء، وفي مصحف ابن مسعود «وا أبت» بواو للنداء، وقرأ ابن عامر والأعرج وأبو جعفر. «يا أبت» بفتح التاء، ووجهها أنه أراد «يا أبتا» فحذف الألف وترك الفتحة دالة عليها، ووجه آخر أن تكون التاء المقحمة كالتي في قوله يا طلحة وفي هذا نظر وقد لحن هارون هذه القراءة، والذي لا يَسْمَعُ وَلا يُبْصِرُ
Sîbeveyhi'nin mezhebine göre bu tâ, izâfet yâ'sının bedelidir ve onun nezdinde üzerinde he (هـ) sesi ile durulur (vakfedilir). Ferrâ'nın mezhebine göre ise üzerinde tâ ile durulur; zira onun nezdinde izâfet bildiren yâ harfi niyet edilmiştir (takdirdedir). Kıraat imamlarının cumhûru tâ harfini kesre ile okumuşlardır. İbn Mes'ûd'un mushafında ise nida için vâv harfiyle {وا أبت} şeklindedir. İbn Âmir, el-A'rec ve Ebû Ca'fer tâ'nın fethasıyla {يا أَبَتَ} şeklinde okumuşlardır. Bunun izahı şöyledir: Aslında {يا أبتا} demek istemiş, elifi hazfetmiş ve fethayı ona delalet etsin diye bırakmıştır. Bir diğer izah ise bu tâ'nın {يا طلحة} sözündeki gibi fazladan eklenmiş (mükham) bir tâ olmasıdır; ancak bu görüş tartışmalıdır ve Hârûn bu kıraati lahn (hata) saymıştır. {ما لا يَسْمَعُ وَلا يُبْصِرُ} “İşitmeyen ve görmeyen şeyler” ifadesi,
، هو الصنم ولو سمع وأبصر كما هي حالة الملائكة وغيرهم ممن عبد لم يحسن عبادتها، لكن بين إبراهيم ﵇ بنفي السمع والبصر شنعة الرأي في عبادتها وفساده.
puttur. Melekler ve kendilerine tapılan diğer varlıklar gibi işitip görselerdi bile onlara kulluk etmek caiz olmazdı; ancak İbrahim aleyhisselâm işitme ve görmeyi nefyederek putlara tapmanın çirkinliğini ve tutarsızlığını beyan etmiştir.
وقوله قَدْ جاءَنِي يدل على أن هذه المقاولة هي بعد أن نبىء، و «الصراط السوي» ، معناه الطريق المستقيم، وهو طريق الإيمان. وقوله يا أَبَتِ لا تَعْبُدِ الشَّيْطانَ، مخاطبة بر واستعطاف على حالة كفره.
Yüce Allah'ın {قَدْ جاءَنِي} “Bana geldi” ifadesi, bu konuşmanın kendisine peygamberlik verildikten sonra gerçekleştiğini gösterir. 'es-Sırâtus-seviyy' (الصِّراطُ السَّوِيُّ); dosdoğru yol demektir ki o da iman yoludur. Yüce Allah'ın {يا أَبَتِ لا تَعْبُدِ الشَّيْطانَ} “Babacığım! Şeytana kulluk etme” ifadesi, küfür halinde olmasına rağmen ona yapılan iyiliksever ve şefkatli bir hitaptır.
وقوله لا تَعْبُدِ الشَّيْطانَ يحتمل أن يكون أبوه ممن عبد الجن ويحتمل أن يجعل طاعة الشيطان المعنوي في عبادة الأوثان والكفر بالله عبادة له. و «العصي» ، فعيل من عصى يعصي إذا خالف الأمر، وقوله أَخافُ أَنْ يَمَسَّكَ قال الطبري وغيره أَخافُ بمعنى أعلم.
Yüce Allah'ın {لا تَعْبُدِ الشَّيْطانَ} “Şeytana kulluk etme” buyruğu, babasının cinlere tapanlardan biri olması ihtimalini taşır; putlara tapma ve Allah'ı inkâr etme hususunda manevi olarak şeytana itaat etmesini ona kulluk saymış olması da muhtemeldir. 'Asiyy' (الْعَصِيُّ), emre muhalefet ettiğinde söylenen 'asâ-ya'sî' (عَصَى - يَعْصِي) kökünden 'faîl' kalıbıdır. Yüce Allah'ın {أَخافُ أَنْ يَمَسَّكَ} “Sana dokunmasından korkuyorum” ifadesi hakkında Taberî ve başkaları: '{أَخافُ} biliyorum anlamındadır' demişlerdir.
قال القاضي أبو محمد: والظاهر عندي أنه خوف على بابه، وذلك أن إبراهيم ﵇ لم يكن في وقت هذه المقاولة يائسا من إيمان أبيه، فكان يرجو ذلك وكان يخاف أن لا يؤمن ويتمادى على كفره إلى الموت فيمسه العذاب. و «الولي» الخالص المصاحب القريب بنسب أو مودة، قال آزر وهو تارخ أَراغِبٌ أَنْتَ عَنْ آلِهَتِي، والرغبة ميل النفس، فقد تكون الرغبة في الشيء وقد تكون عنه، وقوله أَراغِبٌ رفع بالابتداء وأَنْتَ فاعل به يسد مسد الخبر وحسن ذلك وقربه اعتماد «راغب» على ألف الاستفهام، ويجوز أن يكون «راغب» خبرا مقدما وأَنْتَ ابتداء والأول أصوب وهو مذهب سيبويه. وقوله عَنْ آلِهَتِي، يريد الأصنام وكان فيما روي ينحتها وينجرها بيده ويبيعها ويحض عليها فقرر ابنه إبراهيم على رغبته عنها على جهة الإنكار عليه ثم أخذ يتوعده، وقوله لَأَرْجُمَنَّكَ اختلف فيه المتأولون، فقال السدي وابن جريج والضحاك: معناه بالقول، أي لأشتمنك وَاهْجُرْنِي أنت إذا شئت مدة من الدهر، أو سالما حسب الخلاف الذي سنذكره. وقال الحسن بن أبي الحسن: معناه لَأَرْجُمَنَّكَ بالحجارة، وقالت فرقة:
Kādî Ebû Muhammed der ki: Bana göre zahir olan, bunun kendi asıl anlamında bir korku olmasıdır; zira İbrahim aleyhisselâm bu konuşma esnasında babasının iman etmesinden ümidini kesmemişti. Dolayısıyla bunu ümit ediyor ve iman etmeyip ölünceye kadar küfründe ısrar etmesinden, böylece azabın ona dokunmasından korkuyordu. 'Veli' (الْوَلِيُّ); nesep veya sevgi bağıyla yakın olan samimi dost ve yoldaştır. Âzer -ki o Târah'tır- {أَراغِبٌ أَنْتَ عَنْ آلِهَتِي} “Sen benim ilahlarımdan yüz mü çeviriyorsun?” demiştir. 'Rağbet' (الرَّغْبَةُ), nefsin meyletmesidir; bazen bir şeye doğru meyil (ilgi) olur, bazen de ondan öteye meyil (yüz çevirme) olur. {أَراغِبٌ} kelimesi mübteda (özne) olarak merfûdur; {أَنْتَ} ise onun haber makamına geçen fâilidir (öznesidir). 'Râgıb' kelimesinin istifhâm (soru) elifine dayanması bunu güzelleştirmiş ve caiz kılmıştır. 'Râgıb' kelimesinin öne geçmiş haber, {أَنْتَ} zamirinin ise mübteda olması da caizdir; ancak birincisi daha doğrudur ve Sîbeveyhi'nin mezhebi de budur. {عَنْ آلِهَتِي} ifadesiyle putları kastetmektedir. Rivayet edildiğine göre onları bizzat eliyle yontup marangozluk yapar, satar ve insanları onları almaya teşvik ederdi. Bu sebeple oğlu İbrahim'in onlardan yüz çevirmesini inkâr yollu sorgulamış, ardından onu tehdit etmeye başlamıştır. {لَأَرْجُمَنَّكَ} “Mutlaka seni taşlarım” ifadesi hakkında müfessirler ihtilaf etmişlerdir: Süddî, İbn Cüreyc ve Dahhâk: 'Sözle taşlarım, yani sana mutlaka söverim; sen de dilediğin zaman bir müddet benden uzak dur veya zikredeceğimiz ihtilafa göre sağ salim uzaklaş' anlamına geldiğini söylemişlerdir. Hasen-i Basrî ise: 'Taşlarla seni mutlaka taşlarım' manasına geldiğini söylemiştir. Bir grup da:
معناه لأقتلنك، وهذان القولان بمعنى واحد، وقوله وَاهْجُرْنِي على هذا التأويل إنما يترتب بأنه أمر على حياله كأنه قال: إن لم تنته لأقتلنك بالرجم، ثم قال له وَاهْجُرْنِي أي مع انتهائك كأنه جزم له الأمر بالهجرة وإلا فمع الرجم لا تترتب الهجرة ومَلِيًّا معناه دهرا طويلا مأخوذ من الملوين وهما الليل والنهار وهذا قول الجمهور والحسن ومجاهد وغيرهما فهو ظرف، وقال ابن عباس وغيره مَلِيًّا معناه سليما منا سويا فهو حال من إِبْراهِيمُ ﵇، وتلخيص هذا أن يكون بمعنى قوله مستبدا بحالك غنيا عني مليا بالاكتفاء.
'Seni mutlaka öldürürüm' anlamına geldiğini söylemiştir; bu iki görüş aynı manadadır. Bu yoruma göre {وَاهْجُرْنِي} ifadesi, müstakil bir emir olarak yerli yerine oturur; sanki şöyle demiştir: 'Eğer vazgeçmezsen seni taşlayarak öldürürüm; sonra da vazgeçmenle birlikte {وَاهْجُرْنِي} yani benden uzak dur!' Böylece ona uzaklaşmayı kesin olarak emretmiş olur; aksi takdirde taşlanarak öldürülmeyle birlikte hicret (uzaklaşma) söz konusu olamaz. 'Meliyyâ' (مَلِيًّا) kelimesi, gece ve gündüz demek olan 'melevân' (الْمَلَوَانِ) kökünden alınmış olup uzun bir süre demektir. Bu, cumhûrun, Hasan'ın, Mücâhid'in ve başkalarının görüşüdür; dolayısıyla zarftır. İbn Abbas ve başkaları ise {مَلِيًّا} kelimesinin 'bizden yana esen ve sağ salim olarak' anlamına geldiğini söylemişlerdir; bu takdirde İbrahim aleyhisselâm'dan hâl olur. Bunun özeti şudur: 'Kendi haline çekilip benden müstağni kalarak ve yetinmeye muktedir olarak' anlamındadır.
قوله ﷿:
Yüce Allah'ın şu buyruğu:
[سورة مريم (١٩) : الآيات ٤٧ الى ٥٠]
[Meryem Suresi (19), Âyetler 47-50]
قالَ سَلامٌ عَلَيْكَ سَأَسْتَغْفِرُ لَكَ رَبِّي إِنَّهُ كانَ بِي حَفِيًّا (٤٧) وَأَعْتَزِلُكُمْ وَما تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَأَدْعُوا رَبِّي عَسى أَلاَّ أَكُونَ بِدُعاءِ رَبِّي شَقِيًّا (٤٨) فَلَمَّا اعْتَزَلَهُمْ وَما يَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَهَبْنا لَهُ إِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ وَكُلاًّ جَعَلْنا نَبِيًّا (٤٩) وَوَهَبْنا لَهُمْ مِنْ رَحْمَتِنا وَجَعَلْنا لَهُمْ لِسانَ صِدْقٍ عَلِيًّا (٥٠)
{قالَ سَلامٌ عَلَيْكَ سَأَسْتَغْفِرُ لَكَ رَبِّي إِنَّهُ كانَ بِي حَفِيًّا (٤٧) وَأَعْتَزِلُكُمْ وَما تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَأَدْعُوا رَبِّي عَسى أَلاَّ أَكُونَ بِدُعاءِ رَبِّي شَقِيًّا (٤٨) فَلَمَّا اعْتَزَلَهُمْ وَما يَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَهَبْنا لَهُ إِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ وَكُلاًّ جَعَلْنا نَبِيًّا (٤٩) وَوَهَبْنا لَهُمْ مِنْ رَحْمَتِنا وَجَعَلْنا لَهُمْ لِسانَ صِدْقٍ عَلِيًّا (٥٠)} “[İbrahim] dedi ki: ‘Sana selam olsun! Rabbimden senin için bağışlanma dileyeceğim; şüphesiz O bana karşı çok lütufkârdır. Sizi ve Allah'tan başka yalvardığınız şeyleri terk edip ayrılıyorum; Rabbime dua ediyorum. Umulur ki Rabbime yalvarışımla mahrum ve bedbaht olmam.’ O, onları ve Allah'tan başka taptıkları şeyleri terk edip ayrılınca, Biz ona İshak'ı ve Yakub'u bağışladık ve her birini peygamber yaptık. Onlara rahmetimizden bağışta bulunduk ve onlar için yüce bir doğruluk dili (güzel bir nam) kıldık.”
قرأ أبو البرهسم «سلاما عليك» بالنصب، واختلف أهل العلم في معنى تسليمه عليه، فقال بعضهم هي تحية مفارق وجوزوا تحية الكافر وأن يبدأ بها. وقال الجمهور: ذلك التسليم بمعنى المسالمة لا بمعنى التحية، قال الطبري معناه أمنة مني لك، وهذا قول الجمهور وهم لا يرون ابتداء الكافر بالسلام، وقال النقاش: حليم خاطب سفيها كما قال، وإذا خاطبهم الجاهلون قالوا سلاما، ورفع السلام بالابتداء وجاز ذلك مع نكرته لأنها نكرة مخصصة فقربت من المعرفة ولأنه في موضع المنصوب الذي هو سلمت سلاما وهذا كما يجوز ذلك في ما هو في معنى الفاعل كقولهم شرّ أهرّ ذا ناب، هذا مقال سيبويه. وقوله تعالى سَأَسْتَغْفِرُ معناه سأدعو الله تعالى في أن يهديك فيغفر لك بإيمانك وهذا أظهر من أن يتأول على إبراهيم الخليل ﷺ أنه لم يعلم أن الله لا يغفر لكافر، وقد يجوز أن يكون إبراهيم ﵇ أول نبي أوحي إليه أن لا يغفر لكافر، لأن هذه العقيدة إنما طريقها السمع، فكانت هذه المقالة منه لأبيه قبل أن يوحى إليه ذلك، وإبراهيم ﵇ إنما تبين له في أبيه أنه عدو الله بأحد وجهين إما بموته على الكفر كما روي وإما بأن أوحي إليه تعسف الحتم عليه، وقال مكي عن السدي: أخره بالاستغفار إلى السحر، وهذا تعسف، وإنما ذكر ذلك في أمر يعقوب وبنيه وأما هذا فوعد باستغفار كثير مؤتنف فالسين متمكنة.
Ebü'l-Berhesîm nasb ile {سلاما عليك} şeklinde okumuştur. İlim ehli onun babasına selam vermesinin anlamı hakkında ihtilaf etmişlerdir: Bazıları bunun ayrılan kimsenin selamı (vedalaşma) olduğunu söylemiş ve kâfire selam vermeyi ve selamla başlamayı caiz görmüşlerdir. Cumhûr ise bu selamın tahiyye (tebrikleşme) anlamında değil, müsâleme (zararsızlık ve barış) anlamında olduğunu söylemiştir. Taberî bunun anlamının 'benden sana bir emniyet ve güvence vardır' demek olduğunu ifade etmiştir; bu cumhûrun görüşüdür ve onlar kâfire önce selam vermeyi caiz görmezler. en-Nakkâş ise: 'Halim bir kimsenin bir sefihe hitap etmesidir; nitekim: {وَإِذا خاطَبَهُمُ الْجاهِلُونَ قالُوا سَلاماً} “Cahiller onlara hitap edince selam derler” buyrulmuştur' demiştir. {سَلامٌ} kelimesi mübteda olarak merfûdur; nekire (belirsiz) olmasına rağmen buna cevaz verilmiştir, çünkü tahsis edilmiş bir nekiredir ve marifeye (belirli kelimeye) yaklaşmıştır; ayrıca {سَلَّمْتُ سَلامًا} (selam verdim) takdirindeki mansûbun yerindedir. Bu, fâil manasında olan nekirelerin mübteda olabilmesi gibidir; nitekim 'Köpek dişliyi bir kötülük hırlattı' sözünde olduğu gibi. Bu, Sîbeveyhi'nin görüşüdür. Yüce Allah'ın {سَأَسْتَغْفِرُ} buyruğu; iman etmen sebebiyle seni bağışlasın diye Yüce Allah'a seni hidayete erdirmesi için dua edeceğim demektir. Bu izah, İbrahim Halîlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Allah'ın kâfiri bağışlamayacağını bilmediği şeklinde tevil edilmesinden daha açıktır. İbrahim aleyhisselâm'ın kâfirin bağışlanmayacağı kendisine vahiy olunan ilk peygamber olması da caizdir; zira bu inancın yolu ancak nakildir (sem'dir). Dolayısıyla babasına söylediği bu söz, kendisine bu hüküm vahyedilmeden önceydi. İbrahim aleyhisselâm'a babasının Allah düşmanı olduğu iki durumdan biriyle açıklığa kavuşmuştur: Rivayet edildiği üzere ya küfür üzere ölmesiyle ya da onun hakkında kesin hükmün vahiy yoluyla bildirilmesiyle olmuştur. Mekkî, Süddî'den: 'İstiğfarı seher vaktine erteledi' dediğini nakletmiştir; ancak bu zorlama bir tevildir. Zira bu erteleme sadece Yakub ve oğulları meselesinde zikredilmiştir; buradaki ise ileride yapılacak çokça bir istiğfar vaadidir, dolayısıyla sîn (سَـ) harfi kendi yerinde sabittir.
و «الحفي» ، المبتهل المتلطف وهذا شكر من إبراهيم لنعم الله تعالى عليه، ثم أخبره أنه يعتزلهم أي يصير عنهم بمعزل، ويروى أنهم كانوا بأرض كوثا فرحل إبراهيم ﵇ حتى نزل الشام وفي سفرته تلك لقي الجبار الذي أخدم هاجر بسارة الحديث بطوله، وتَدْعُونَ بمعنى تعبدون، وقوله عَسى، ترج، في ضمنه خوف شديد، وقوله فَلَمَّا اعْتَزَلَهُمْ إلى آخر الآية، إخبار من الله تعالى لمحمد ﵇ أنه لما رحل عن بلد أبيه وقومه عوضه الله من ذلك ابنه إِسْحاقَ وابنه يَعْقُوبَ وجعل له الولد تسلية وشدا لعضده، وإِسْحاقَ أصغر من إسماعيل، ولما حملت هاجر بإسماعيل غارت سارة فحملت ب إِسْحاقَ هذا فيما روي، وقوله وَوَهَبْنا لَهُمْ مِنْ رَحْمَتِنا يريد العلم والمنزلة والشرف في الدنيا والنعيم في الآخرة، كل ذلك من رحمة الله، و «لسان الصدق» هو الثناء الباقي عليهم آخر الأبد، قاله ابن عباس. واللسان في كلام العرب المقالة الذائعة كانت في خير أو شر ومنه قول الشاعر: [البسيط]
'Hafiyy' (الْحَفِيُّ); çokça lütuf ve ikramda bulunan, son derece şefkatli davranandır. Bu, İbrahim'in Yüce Allah'ın kendisine olan nimetlerine bir şükrüdür. Sonra onlardan ayrılacağını, yani onlardan uzak bir yere çekileceğini haber verdi. Rivayet edildiğine göre Kûsâ diyarındaydılar; İbrahim aleyhisselâm oradan göç edip Şam'a yerleşti. Bu yolculuğunda Sâre sebebiyle Hâcer'i hizmetçi veren zorba hükümdarla karşılaştı; kıssa uzundur. {تَدْعُونَ} ifadesi 'ibadet ediyorsunuz' demektir. {عَسى} ifadesi bir ümittir ve zımnında şiddetli bir korku barındırır. Yüce Allah'ın {فَلَمَّا اعْتَزَلَهُمْ} ifadesinden ayetin sonuna kadar olan kısım, Yüce Allah'tan Muhammed aleyhisselâm'a bir haberdir: Babasının ve kavminin diyarından göç edince Allah bunun karşılığında ona oğlu İshak'ı ve oğlu Yakub'u bağışlamış, ona çocuğu bir teselli ve pazusuna bir güç kılmıştır. İshak, İsmail'den küçüktür. Rivayet edildiğine göre Hâcer İsmail'e hamile kalınca Sâre kıskanmış, ardından İshak'a hamile kalmıştır. Yüce Allah'ın {وَوَهَبْنا لَهُمْ مِنْ رَحْمَتِنا} “Onlara rahmetimizden bağışta bulunduk” ifadesiyle; dünyada ilim, makam ve şeref, ahirette ise nimet kastedilmektedir; bunların hepsi Allah'ın rahmetindendir. 'Lisân-ı sıdk' (لِسانَ صِدْقٍ); İbn Abbas'ın dediğine göre kıyamete kadar onların üzerinde kalacak olan güzel övgüdür. Arap kelamında 'lisan' (dil); hayırda olsun şerde olsun yaygın olan söz/şöhret demektir. Şairin şu sözü bundandır: [Basît] Şüphesiz bana öyle bir haber (lisan) geldi ki onunla sevinmedim / Yüksekten gelen, içinde yalan ve alay olmayan.
إني أتتني لسان لا أسر بها ... من علو لا كذب فيها ولا سخر
Bir diğeri de şöyle demiştir: [Vâfir] Ağzımdan kaçan söze (lisana) pişman oldum.
وقال آخر: [الوافر] «ندمت على لسان فات مني»
İbrahim Halîlullah ve evlatları bütün ümmetlerde ve dinlerde tazim edilen kimselerdir; Allah'ın salâtı hepsinin üzerine olsun.
وإبراهيم الخليل وبنوه معظمون في جميع الأمم والملل صلى الله عليهم أجمعين.
İbrahim Halîlullah ve evlatları bütün ümmetlerde ve dinlerde tazim edilen kimselerdir; Allah'ın salâtı hepsinin üzerine olsun.
قوله ﷿:
Yüce [Allah]'ın kelamı:
[سورة مريم (١٩) : الآيات ٥١ الى ٥٥]
[Meryem Suresi (19): 51-55. Ayetler]
وَاذْكُرْ فِي الْكِتابِ مُوسى إِنَّهُ كانَ مُخْلَصاً وَكانَ رَسُولاً نَبِيًّا (٥١) وَنادَيْناهُ مِنْ جانِبِ الطُّورِ الْأَيْمَنِ وَقَرَّبْناهُ نَجِيًّا (٥٢) وَوَهَبْنا لَهُ مِنْ رَحْمَتِنا أَخاهُ هارُونَ نَبِيًّا (٥٣) وَاذْكُرْ فِي الْكِتابِ إِسْماعِيلَ إِنَّهُ كانَ صادِقَ الْوَعْدِ وَكانَ رَسُولاً نَبِيًّا (٥٤) وَكانَ يَأْمُرُ أَهْلَهُ بِالصَّلاةِ وَالزَّكاةِ وَكانَ عِنْدَ رَبِّهِ مَرْضِيًّا (٥٥)
{وَاذْكُرْ فِي الْكِتابِ مُوسى إِنَّهُ كانَ مُخْلَصاً وَكانَ رَسُولاً نَبِيًّا (٥١) وَنادَيْناهُ مِنْ جانِبِ الطُّورِ الْأَيْمَنِ وَقَرَّبْناهُ نَجِيًّا (٥٢) وَوَهَبْنا لَهُ مِنْ رَحْمَتِنا أَخاهُ هارُونَ نَبِيًّا (٥٣) وَاذْكُرْ فِي الْكِتابِ إِسْماعِيلَ إِنَّهُ كانَ صادِقَ الْوَعْدِ وَكانَ رَسُولاً نَبِيًّا (٥٤) وَكانَ يَأْمُرُ أَهْلَهُ بِالصَّلاةِ وَالزَّكاةِ وَكانَ عِنْدَ رَبِّهِ مَرْضِيًّا (٥٥)} “Kitap'ta Mûsâ'yı da an. Şüphesiz o ihlasa erdirilmişti ve bir elçi, bir peygamberdi. (51) Ona Tûr'un sağ yanından seslendik ve onu fısıldaşan bir sırdaş olarak yaklaştırdık. (52) Rahmetimizden ona bir peygamber olarak kardeşi Hârûn'u bağışladık. (53) Kitap'ta İsmâil'i de an. Şüphesiz o, sözüne sadıktı ve bir elçi, bir peygamberdi. (54) Halkına namazı ve zekâtı emrederdi; Rabbi katında da rızaya ermiş biriydi. (55)”
هذا أمر من الله ﷿ بذكر مُوسى بن عمران ﵇ على جهة التشريف، له وأعلمه ب إِنَّهُ كانَ مُخْلَصاً، وقرأ ابن كثير ونافع وأبو عمرو وابن عامر «مخلصا» بكسر اللام وهي قراءة الجمهور أي أخلص نفسه لله، وقرأ حمزة والكسائي وعاصم «مخلصا» بفتح اللام وهي قراءة أبي رزين ويحيى وقتادة أي أخلصه الله للنبوءة والعبادة كما قال تعالى إِنَّا أَخْلَصْناهُمْ بِخالِصَةٍ ذِكْرَى الدَّارِ [ص: ٤٦] .
Bu, Aziz ve Celil olan Allah'tan, İmran oğlu Mûsâ aleyhisselâm'ı yüceltme amacıyla anmaya yönelik bir emirdir. [Allah] ona {إِنَّهُ كانَ مُخْلَصاً} olduğunu bildirmiştir. İbn Kesîr, Nâfi', Ebû Amr ve İbn Âmir, lâm harfinin kesresiyle (esresiyle) «mûhlisen» (مُخْلِصاً) şeklinde okumuşlardır ki bu cumhurun kıraatidir; yani nefsini Allah'a halis kıldı demektir. Hamza, Kisâî ve Âsım ise lâmın fethasıyla (üstünüyle) «muhlasen» (مُخْلَصاً) şeklinde okumuşlardır; bu da Ebû Rezîn, Yahyâ ve Katâde'nin kıraatidir; yani Allah Teâlâ'nın {إِنَّا أَخْلَصْناهُمْ بِخالِصَةٍ ذِكْرَى الدَّارِ} [Sâd: 46] “Biz onları, özellikle ahiret yurdunu düşünen ihlaslı kimseler kıldık” buyurduğu gibi, Allah onu peygamberlik ve ibadet için seçkin/ihlaslı kıldı demektir.
و «الرسول» من الأنبياء الذي يكلف تبليغ أمة، وقد يكون نبيا غير رسول، وقوله وَنادَيْناهُ هو تكليم الله تعالى، والطُّورِ الجبل المشهور بالشام، وقوله الْأَيْمَنِ صفة للجانب، وكانت على يمين موسى بحسب وقوفه فيه، وإلا فالجبل نفسه لا يمنة له ولا يسرة ولا يوصف بشيء من ذلك إلا بالإضافة إلى ذي يمين ويسار، ويحتمل أن يكون قوله الْأَيْمَنِ مأخوذا من اليمن كأنه قال الأبرك والأسعد، فيصح على هذا أن يكون صفة للجانب وللجبل بجملته. وقوله، وَقَرَّبْناهُ نَجِيًّا، قال الجمهور هو تقريب التشريف بالكلام والنبوءة، وقال ابن عباس: بل أدني موسى من الملكوت ورفعت له الحجب حتى سمع صريف الأقلام وقاله ميسرة، وقال سعيد: أردفه جبريل، و «النجي» ، فعيل من المناجاة وهي المسارّة بالقول، وقال قتادة نَجِيًّا معناه نجا بصدقة وهذا مختل، وإنما «النجي» المنفرد بالمناجاة، وكان هارُونَ ﵇ أسن من موسى وطلب من الله أن يشد أزره بنبوته ومعونته فأجابه الله تعالى إلى ذلك وعدها في نعمه عليه، وقوله تعالى: وَاذْكُرْ فِي الْكِتابِ إِسْماعِيلَ، هو أيضا من لسان الصدق والشرف المضمون بقاؤه على آل إبراهيم ﵇، وإِسْماعِيلَ هو أبو العرب اليوم وذلك أن اليمنية والمضرية ترجع إلى ولد إِسْماعِيلَ وهو الذي أسكنه أبوه بواد غير ذي زرع وهو الذبيح في قوله الجمهور وقالت فرقة الذبيح إسحاق.
Peygamberlerden 'rasûl' olan, bir ümmete tebliğle görevlendirilen kimsedir; rasûl olmayan nebi de bulunabilir. {وَنادَيْناهُ} ifadesi, Yüce Allah'ın [onunla] konuşmasıdır. 'Tûr' (الطُّورِ), Şam'daki meşhur dağdır. {الْأَيْمَنِ} kelimesi 'yan/taraf' (canib) kelimesinin sıfatıdır ve Mûsâ'nın orada duruşuna göre onun sağ tarafında idi. Aksi takdirde dağın kendisinin sağı veya solu yoktur; sağı ve solu olan bir varlığa izafe edilmedikçe bu şekilde nitelenemez. {الْأَيْمَنِ} kelimesinin 'yümn' (bereket/uğur) kökünden alınmış olması da muhtemeldir; sanki 'daha bereketli ve daha uğurlu olan' demiştir; bu takdirde [ifadenin] hem tarafın hem de bir bütün olarak dağın sıfatı olması sahih olur. Yüce [Allah]'ın {وَقَرَّبْناهُ نَجِيًّا} buyruğu hakkında cumhur: 'Kelam ve peygamberlikle yapılan bir şereflendirme yakınlaştırmasıdır' demiştir. İbn Abbas ise: 'Aksine Mûsâ melekûta yaklaştırıldı ve perdeler onun için kaldırıldı, öyle ki kalemlerin gıcırtısını işitti' demiş, Meysere de böyle söylemiştir. Saîd: 'Cebrail onu terkisine aldı' demiştir. 'Neciyy' (النجي), 'münâcât' kelimesinden fâil vezninde olup sözü fısıldaşarak söylemektir. Katâde {نَجِيًّا} kelimesinin 'doğruluğu sayesinde kurtuldu' manasına geldiğini söylemiştir ki bu bozuk bir görüştür; zira 'neciyy', yalnızca baş başa fısıldaşan kimsedir. Hârûn aleyhisselâm Mûsâ'dan yaşça büyüktü; [Mûsâ] peygamberliği ve yardımıyla arkasını güçlendirmesini Allah'tan istemiş, Yüce Allah da bu talebine icabet etmiş ve bunu ona olan nimetleri arasında saymıştır. Yüce Allah'ın {وَاذْكُرْ فِي الْكِتابِ إِسْماعِيلَ} buyruğu da İbrahim aleyhisselâm hanedanı için devamı teminat altına alınmış olan güzel övgüden ve şereftendir. İsmâil günümüzdeki Arapların atasıdır; çünkü Yemenliler ve Muzarlılar İsmâil'in soyuna dayanır. Babasının ekinsiz bir vadiye yerleştirdiği kimse de odur. Cumhurun görüşüne göre kurban edilmek istenen (zebîh) odur; bir zümre ise kurban edilmek istenenin İshak olduğunu söylemiştir.
قال القاضي أبو محمد: والأول يترجح بجهات منها قول الله ﵎، ومن وراء إسحاق يعقوب فولد قد بشر أبواه أنه سيكون منه ولد هو حفيد لهم كيف يؤمر بعد ذلك بذبحه وهذه العدة قد تقدمت وجهة أخرى وهي أن أمر الذبح لا خلاف بين العلماء أنه كان بمنى عند مكة وما روي قط أن إسحاق دخل تلك البلاد، وإسماعيل بها نشأ وكان أبوه يزور مرارا كثيرة يأتي من الشام ويرجع من يومه على البراق وهو مركب الأنبياء، وجهة أخرى وهي قول النبي ﵇ «أنا ابن الذبيحين» وهو أبوه عبد الله لأنه فدي بالإبل من الذبح، والذبيح الثاني هو أبوه إسماعيل، وجهة أخرى وهي الآيات في سورة الصافات وذلك أنه لما فرغ من ذكر الذبح وحاله، قال وَبَشَّرْناهُ بِإِسْحاقَ [الصافات: ١١٢] ، فترتيب تلك الآيات يكاد ينص على أن
Ebû Muhammed [İbn Atıyye] dedi ki: Birinci görüş birkaç cihetten ağır basmaktadır: Bunlardan biri Yüce Allah'ın {وَمِنْ وَرَاءِ إِسْحَاقَ يَعْقُوبَ} “İshak'ın ardından da Yakub'u müjdeledik” buyruğudur. Anne babasına kendisinden bir çocuk, yani torun doğacağı müjdelenen bir çocuğun, önceden bu vaat yapılmışken daha sonra kurban edilmesi nasıl emredilebilir? Diğer bir cihet şudur: Âlimler arasında kurban etme emrinin Mekke civarındaki Mina'da gerçekleştiği hususunda hiçbir ihtilaf yoktur; oysa İshak'ın o beldelere girdiği asla rivayet edilmemiştir. İsmâil ise orada yetişmiştir ve babası onu defalarca ziyaret etmiş, Şam'dan gelip peygamberlerin bineği olan Burak üzerinde aynı gün geri dönmüştür. Bir diğer cihet ise Nebi aleyhisselâm'ın «Ben iki kurbanlığın oğluyum» buyurmasıdır; biri, kurban edilmekten develer fidye verilerek kurtarılan babası Abdullah, ikinci kurbanlık ise atası İsmâil'dir. Başka bir cihet de Sâffât suresindeki ayetlerdir; şöyle ki kurban hadisesini ve onun durumunu zikretmeyi bitirince {وَبَشَّرْناهُ بِإِسْحاقَ} [es-Sâffât: 112] “Biz onu İshak ile de müjdeledik” buyurmuştur. Dolayısıyla o ayetlerin sıralanışı neredeyse açıkça göstermektedir ki
الذبيح غير إسحاق، ووصفه الله تعالى ب «صدق الوعد» لأنه كان مبالغا في ذلك، روي أنه وعد رجلا أن يلقاه في موضع فجاء إسماعيل وانتظر الرجل يومه وليلته فلما كان في اليوم الآخر جاء الرجل فقال له ما زلت هنا في انتظارك منذ أمس. وفي كتاب ابن سلام أنه انتظره سنة وهذا بعيد غير صحيح والأول أصح، وقد فعل مثله نبينا محمد ﷺ قبل أن يبعث، ذكره النقاش وخرجه الترمذي وغيره، وذلك في مبايعة وتجارة وقيل وصفه ب «صدق الوعد» لوفائه بنفسه في أمر الذبح إذ قال سَتَجِدُنِي إِنْ شاءَ اللَّهُ صابِراً [الكهف: ٦٩] وقال سفيان بن عيينة: أسوأ الكذب إخلاف الميعاد ورمي الأبرياء بالتهم، وقد قال رسول الله ﷺ «العدة دين فناهيك بفضيلة الصدق» في هذا وأَهْلَهُ، يريد بهم قومه وأمته، قاله الحسن، وفي مصحف عبد الله بن مسعود «وكان يأمر قومه» . وقوله مَرْضِيًّا أصله مرضويا لقيت الواو وهي ساكنة الياء فأبدلت ياء وأدغمت ثم كسرت الضاد للتناسب في الحركات، وقرأ ابن أبي عبلة «وكان عند ربه مرضوا» .
kurban edilmek istenen İshak'tan başkasıdır. Yüce Allah onu 'vaadine sadık' (صدق الوعد) olmakla nitelemiştir; çünkü o bu hususta son derece titizdi. Rivayet edildiğine göre o, bir adamla belirli bir yerde buluşmak üzere sözleşti; İsmâil gelip adamı gündüzü ve gecesi boyunca bekledi. Ertesi gün adam gelince ona: 'Dünden beri burada seni beklemekteyim' dedi. İbn Sellâm'ın kitabında onu bir yıl beklediği yer alır; fakat bu uzak bir ihtimaldir, sahih değildir; birinci rivayet daha sahihtir. Benzerini peygamberimiz Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem de peygamber olarak gönderilmeden önce yapmıştır; bunu Nakkâş zikretmiş, Tirmizî ve başkaları da rivayet etmiştir; bu durum bir alışveriş ve ticaret esnasında olmuştur. [İsmâil'in] kurban edilme emrinde {سَتَجِدُنِي إِنْ شاءَ اللَّهُ صابِراً} [el-Kehf: 69] “İnşallah beni sabredenlerden bulacaksın” diyerek kendi canını feda etmeye vefa göstermesi sebebiyle 'vaadine sadık' olarak nitelendiği de söylenmiştir. Süfyân b. Uyeyne: 'Yalanın en kötüsü vaatten dönmek ve masum kimselere iftira atmaktır' demiştir. Nitekim Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Vaat bir borçtur; bu hususta sadakatin fazileti sana yeter» buyurmuştur. Ayetteki {أَهْلَهُ} ifadesiyle kavmini ve ümmetini kastetmektedir; bunu Hasan söylemiştir. Abdullah b. Mes'ûd'un mushafında ise «وكان يأمر قومه» (Kavmine emrederdi) şeklindedir. {مَرْضِيًّا} kelimesinin aslı 'merduvv' (مرضويا) olup sakin olan vâv harfi yâ harfi ile karşılaşınca yâ'ya dönüştürülmüş ve idğam edilmiştir; ardından hareke uyumu sebebiyle dâd harfi kesrelenmiştir. İbn Ebî Able ise «وكان عند ربه مرضوا» şeklinde okumuştur.
قوله ﷿:
Yüce [Allah]'ın kelamı:
[سورة مريم (١٩) : الآيات ٥٦ الى ٥٨]
[Meryem Suresi (19): 56-58. Ayetler]
وَاذْكُرْ فِي الْكِتابِ إِدْرِيسَ إِنَّهُ كانَ صِدِّيقاً نَبِيًّا (٥٦) وَرَفَعْناهُ مَكاناً عَلِيًّا (٥٧) أُولئِكَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ مِنْ ذُرِّيَّةِ آدَمَ وَمِمَّنْ حَمَلْنا مَعَ نُوحٍ وَمِنْ ذُرِّيَّةِ إِبْراهِيمَ وَإِسْرائِيلَ وَمِمَّنْ هَدَيْنا وَاجْتَبَيْنا إِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُ الرَّحْمنِ خَرُّوا سُجَّداً وَبُكِيًّا (٥٨)
{وَاذْكُرْ فِي الْكِتابِ إِدْرِيسَ إِنَّهُ كانَ صِدِّيقاً نَبِيًّا (٥٦) وَرَفَعْناهُ مَكاناً عَلِيًّا (٥٧) أُولئِكَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ مِنْ ذُرِّيَّةِ آدَمَ وَمِمَّنْ حَمَلْنا مَعَ نُوحٍ وَمِنْ ذُرِّيَّةِ إِبْراهِيمَ وَإِسْرائِيلَ وَمِمَّنْ هَدَيْنا وَاجْتَبَيْنا إِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُ الرَّحْمنِ خَرُّوا سُجَّداً وَبُكِيًّا (٥٨)} “Kitap'ta İdrîs'i de an. Şüphesiz o, dosdoğru bir kimse, bir peygamberdi. (56) Onu yüce bir mekâna yükselttik. (57) İşte bunlar; Âdem'in soyundan, Nûh ile birlikte taşıdıklarımızdan, İbrâhim ve İsrâil'in soyundan, doğru yola ilettiğimiz ve seçtiğimiz peygamberlerden, Allah'ın kendilerine nimet verdiği kimselerdir. Rahmân'ın ayetleri onlara okunduğu zaman ağlayarak secdeye kapanırlardı. (58)”
إِدْرِيسَ ﵇ هو من أجداد نوح ﵇، وهو أول نبي بعث إلى أهل الأرض، فيما روي، من بعد آدم، وهو أول من خط بالقلم وكان خياطا، ووصفه الله ب «الصدق» والوجه أن يحمل ذلك على العموم في الأحاديث والأعمال. قال ابن مسعود هو الياس بعث إلى قومه بأن يقولوا لا إله إلا الله.
İdrîs aleyhisselâm, Nûh aleyhisselâm'ın atalarındandır. Rivayet edildiğine göre Âdem'den sonra yeryüzü halkına gönderilen ilk peygamberdir; kalemle ilk yazı yazan ve terzi olan da odur. Allah onu 'sıdk' (doğruluk) ile nitelemiştir; doğru olan yaklaşım, bunun sözlerde ve amellerde genel olarak anlaşılmasıdır. İbn Mes'ûd: 'O İlyas'tır; kavmine 'Lâ ilâhe illallâh' demeleri
ويعملوا ما شاؤوا فأبوا فأهلكوا، والأشهر أنه لم يبعث بإهلاك أمة وإنما نبىء فقط واختلف الناس في قوله وَرَفَعْناهُ مَكاناً عَلِيًّا.
ve dilediklerini yapmaları üzere gönderildi; fakat onlar yüz çevirdiler ve helak edildiler' demiştir. Ancak daha meşhur olan görüş, onun bir ümmetin helaki için gönderilmediği, yalnızca peygamber kılındığıdır. {وَرَفَعْناهُ مَكاناً عَلِيًّا} ayeti hakkında insanlar ihtilaf etmişlerdir.
فقال جماعة من العلماء هو رفع النبوءة والتشريف والمنزلة وهو في السماء كما سائر الأنبياء، وقالت فرقة: بل رفع إلى السماء، قال ابن عباس: كان ذلك بأمر الله كما رفع عيسى وهنالك مات، وقاله مجاهد إلا أنه قال: ولم يمت، وكذلك قال وهب وقال كعب الأحبار لابن عباس كان له خليل من الملائكة فحمله على جناحه وصعد به حتى بلغ السماء الرابعة فلقي هنالك ملك الموت فقال له إنه قيل لي اهبط إلى السماء الرابعة فاقبض فيها روح إِدْرِيسَ وإني لأعجب كيف يكون هذا، فقال له الملك الصاعد هذا إِدْرِيسَ معي فقبض روحه وروي أن هذا كله كان في السماء السادسة قاله ابن عباس، وكذلك هي رتبته في حديث الإسراء في بعض الروايات وحديث أنس بن مالك وأبي هريرة في الإسراء يقتضي أنه في السماء الرابعة. وقوله تعالى: أُولئِكَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ الإشارة ب أُولئِكَ إلى من تقدم ذكره، وقوله مِنْ ذُرِّيَّةِ آدَمَ يريد إِدْرِيسَ ونوحا وممن حمل مع نوح إبراهيم ﵇، وَمِنْ ذُرِّيَّةِ إِبْراهِيمَ وإسماعيل وإسحاق ويعقوب، ومن ذرية إِسْرائِيلَ موسى وهارون وزكرياء ويحيى ومريم. وقوله.
Bir grup âlim şöyle demiştir: 'Bu, peygamberliğin, şerefin ve makamın yükseltilmesidir; o da diğer peygamberler gibi semadadır.' Bir zümre ise: 'Bilakis bizzat semaya yükseltilmiştir' demiştir. İbn Abbas: 'Bu, Îsâ'nın yükseltildiği gibi Allah'ın emriyle olmuş ve orada vefat etmiştir' demiştir; Mücâhid de aynı şeyi söylemiş, ancak: 'Ölmemiştir' diye eklemiştir. Vehb de böyle demiştir. Kâ'b el-Ahbâr, İbn Abbas'a şöyle anlatmıştır: 'Onun meleklerden bir dostu vardı; onu kanadına alıp dördüncü kat semaya kadar yükseltti. Orada ölüm meleği ile karşılaştı; ölüm meleği ona: «Bana dördüncü kat semaya inip İdrîs'in ruhunu orada kabzetmem emredildi; ben de bunun nasıl olacağına şaşıyordum» dedi. Yükselen melek de ona: «İşte İdrîs yanımdadır» dedi ve ruhunu kabzetti.' Bütün bunların altıncı kat semada gerçekleştiği de rivayet edilmiştir; bunu İbn Abbas söylemiştir. Nitekim İsrâ hadisinde bazı rivayetlerdeki mertebesi de böyledir; Enes b. Mâlik ve Ebû Hureyre'nin İsrâ hadisi ise onun dördüncü kat semada olduğunu gerektirmektedir. Yüce Allah'ın {أُولئِكَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ} buyruğunda yer alan {أُولئِكَ} (işte bunlar) ifadesiyle daha önce adı geçen kimselere işaret edilmektedir. {مِنْ ذُرِّيَّةِ آدَمَ} ifadesiyle İdrîs ve Nûh'u; Nûh ile birlikte taşınanlardan İbrahim aleyhisselâm'ı; {وَمِنْ ذُرِّيَّةِ إِبْراهِيمَ} ifadesiyle İsmâil, İshak ve Yakub'u; İsrâil'in soyundan ise Mûsâ, Hârûn, Zekeriyyâ, Yahyâ ve Meryem'i kastetmektedir. [Allah]'ın şu buyruğuna gelince:
وَمِمَّنْ هَدَيْنا، معناه وأولئك ممن هدينا، لأن هدى الله قد ناله غير هؤلاء. وَاجْتَبَيْنا معناه اصطفينا واخترنا وكأنه من جبيت المال إذا جمعته ومنه جباية المال وكأن جابيه يصطفيه، وقرأ الجمهور «إذا تتلى» بالتاء من فوق وقرأ نافع وشيبة، وأبو جعفر «إذا يتلى» بالياء، و «الآيات» هنا الكتب المنزلة، وسُجَّداً نصب على الحال لأن مبدأ السجود سجود، وقرأ عمر بن الخطاب والجمهور «بكيا» ، قالت فرقة: هو جمع باك كما يجمع عاث وجاث على عثّي وجثي، وقالت فرقة: هو مصدر بمعنى البكاء التقدير وبكو بُكِيًّا واحتج الطبري ومكي لهذا القول بأن عمر بن الخطاب ﵁ روي أنه قرأ سورة مريم فسجد ثم قال «هذا السجود فأين البكّي» يعني البكاء، واحتجاجهم بهذا فاسد لأنه يحتمل أن يريد عمر ﵁ «فأين الباكون» ، فلا حجة فيه لهذا وهذا الذي ذكروه عن عمر ذكره أبو حاتم عن النبي ﷺ. وقرأ ابن مسعود ويحيى والأعمش «وبكيا» بكسر الباء وهو مصدر على هذه القراءة لا يحتمل غير ذلك.
{وَمِمَّنْ هَدَيْنا} ifadesinin manası; 've onlar doğru yola ilettiğimiz kimselerdendir'; çünkü Allah'ın hidayetine bunların dışındakiler de erişmiştir. {وَاجْتَبَيْنا} ifadesinin manası; 'seçtik ve süzüp ayırdık' demektir. Bu kelime sanki 'cebeytü'l-mâl' (malı topladım) ifadesinden gelmektedir; vergi toplama manasındaki 'cibâyetü'l-mâl' de bundandır; zira onu toplayan kişi sanki seçip ayırmaktadır. Cumhur üstten tâ ile «izâ tutlâ» (إِذا تُتْلى) şeklinde okumuştur; Nâfi', Şeybe ve Ebû Ca'fer ise yâ ile «izâ yutlâ» (إذا يتلى) şeklinde okumuştur. Buradaki 'ayetler' indirilen kitaplardır. {سُجَّداً} kelimesi hâl (durum belirteci) olarak nasb edilmiştir; çünkü secdenin başlangıcı bizzat secdedir. Ömer b. el-Hattâb ve cumhur «būkiyyen» (بُكِيًّا) şeklinde okumuştur. Bir fırka şöyle demiştir: 'Âsî' (عَاثٍ) ve 'câsî' (جَاثٍ) kelimelerinin çoğulunun 'usiyy' (عُثِيّ) ve 'cusiyy' (جُثِيّ) gelmesi gibi, 'bâkî' (ağlayan) kelimesinin çoğuludur. Bir fırka ise: 'Ağlamak manasında bir masdardır; takdiri: ve ağlayarak ağladılar (وَبَكَوْا بُكِيًّا) şeklindedir' demiştir. Taberî ve Mekkî bu görüş için Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh'tan rivayet edilen şu olayı delil getirmişlerdir: O, Meryem suresini okumuş, secde etmiş, sonra da «Secde işte budur, peki ağlama (el-bükıyy) nerede?» demiştir; yani ağlamayı kastetmiştir. Onların bu delillendirmesi çürüktür; çünkü Ömer radıyallâhu anh'ın «Peki ağlayanlar nerede?» anlamını kastetmiş olması da muhtemeldir; dolayısıyla bunda bu görüş için bir delil yoktur. Ömer'den zikrettikleri bu rivayeti Ebû Hâtim, Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'den zikretmiştir. İbn Mes'ûd, Yahyâ ve el-A'meş ise bâ harfinin kesresiyle «ve bikiyyen» (وبِكِيًّا) şeklinde okumuşlardır; bu kıraate göre bu kelime masdardır ve başka bir ihtimal taşımaz.
قوله ﷿:
Yüce [Allah]'ın kelamı:
[سورة مريم (١٩) : الآيات ٥٩ الى ٦٣]
[Meryem Suresi (19): 59-63. Ayetler]
فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ أَضاعُوا الصَّلاةَ وَاتَّبَعُوا الشَّهَواتِ فَسَوْفَ يَلْقَوْنَ غَيًّا (٥٩) إِلاَّ مَنْ تابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ صالِحاً فَأُولئِكَ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ وَلا يُظْلَمُونَ شَيْئاً (٦٠) جَنَّاتِ عَدْنٍ الَّتِي وَعَدَ الرَّحْمنُ عِبادَهُ بِالْغَيْبِ إِنَّهُ كانَ وَعْدُهُ مَأْتِيًّا (٦١) لا يَسْمَعُونَ فِيها لَغْواً إِلاَّ سَلاماً وَلَهُمْ رِزْقُهُمْ فِيها بُكْرَةً وَعَشِيًّا (٦٢) تِلْكَ الْجَنَّةُ الَّتِي نُورِثُ مِنْ عِبادِنا مَنْ كانَ تَقِيًّا (٦٣)
{فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ أَضاعُوا الصَّلاةَ وَاتَّبَعُوا الشَّهَواتِ فَسَوْفَ يَلْقَوْنَ غَيًّا (٥٩) إِلاَّ مَنْ تابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ صالِحاً فَأُولئِكَ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ وَلا يُظْلَمُونَ شَيْئاً (٦٠) جَنَّاتِ عَدْنٍ الَّتِي وَعَدَ الرَّحْمنُ عِبادَهُ بِالْغَيْبِ إِنَّهُ كانَ وَعْدُهُ مَأْتِيًّا (٦١) لا يَسْمَعُونَ فِيها لَغْواً إِلاَّ سَلاماً وَلَهُمْ رِزْقُهُمْ فِيها بُكْرَةً وَعَشِيًّا (٦٢) تِلْكَ الْجَنَّةُ الَّتِي نُورِثُ مِنْ عِبادِنا مَنْ كانَ تَقِيًّا (٦٣)} “Onların ardından öyle bir nesil geldi ki namazı zayi ettiler ve şehvetlerine uydular. Onlar gayya kuyusunu (cezasını) boylayacaklardır. (59) Ancak tövbe eden, iman eden ve salih amel işleyenler müstesnadır. İşte onlar cennete girecekler ve hiçbir haksızlığa uğratılmayacaklardır. (60) Rahmân'ın kullarına gaybda vadettiği Adn cennetlerine [gireceklerdir]. Şüphesiz O'nun vaadi yerine gelecektir. (61) Orada boş bir söz işitmezler; ancak 'selâm' [işitirler]. Sabah akşam rızıkları da oradadır. (62) İşte kullarımızdan takva sahibi olanlara miras bırakacağımız cennet budur. (63)”
«الخلف» بفتح اللام القرن يأتي بعد آخر يمضي، والابن بعد الأب، وقد يستعمل في سائر الأمور.
Lâmın fethasıyla 'el-halef' (الخَلَف), geçip giden bir neslin ardından gelen nesildir; babadan sonraki evlattır; diğer bütün işlerde de kullanılabilir.
«والخلف» بسكون اللام مستعمل إذا كان الآتي مذموما هذا مشهور كلام العرب وقد ذكر عن بعضهم أن الخلف والخلف بمعنى واحد وحجة ذلك قول الشاعر:
Lâmın sükûnuyla 'el-half' (الخَلْف) ise, gelen nesil yerilmiş/kötü olduğunda kullanılır; Arapların kelamında meşhur olan budur. Bazılarından ise 'el-halef' ile 'el-half'ın aynı manada olduğu zikredilmiştir; bunun delili de şairin şu sözüdür:
لنا القدم الأولى إليك وخلفنا ... لأولنا في طاعة الله تابع
Sana doğru [hizmette] ilk adım bizimdir; sonradan gelenlerimiz (halfünâ) da / Allah'a itaatte öncekilerimize uymaktadır.
وقرأ الجمهور «الصلاة» بالإفراد، وقرأ الحسن «أضاعوا الصلوات» بالجمع، وكذلك في مصحف ابن مسعود، والمراد ب «الخلف» من كفر أو عصى بعد من بني إسرائيل، وقال مجاهد: المراد النصارى خلفوا بعد اليهود وقال محمد بن كعب ومجاهد وعطاء: هم قوم من أمة محمد آخر الزمان، أي يكون في هذه الأمة من هذه صفته لا أنهم المراد بهذه الآية، وروى أبو سعيد الخدري عن النبي ﷺ أنه قال «كان الخلف بعد ستين سنة» ، وهذا عرف إلى يوم القيامة وتتجدد أيضا المبادئ، واختلف الناس في «إضاعة الصلاة» منهم، فقال محمد بن كعب القرظي وغيره: «كانت إضاعة كفر وجحد بها» . وقال القاسم بن مخيمرة وعبد الله بن مسعود: «كانت إضاعة أوقاتها والمحافظة على أوانها» وذكره الطبري عن عمر بن عبد العزيز ﵁ في حديث طويل. والشَّهَواتِ عموم وكل ما ذكر من ذلك فمثال، و «الغي» الخسران والحصول في الورطات ومنه قول الشاعر: [الطويل]
Cumhur {الصَّلاةَ} kelimesini tekil olarak okumuştur; Hasan ise {أضاعُوا الصلوات} şeklinde çoğul okumuştur; İbn Mes'ûd'un mushafında da böyledir. 'Half' (sonradan gelen nesil) ile kastedilenler, İsrâiloğulları'ndan sonra inkâr eden ya da isyan eden kimselerdir. Mücâhid: 'Kastedilenler, Yahudilerden sonra gelen Hristiyanlardır' demiştir. Muhammed b. Ka'b, Mücâhid ve Atâ ise şöyle demişlerdir: 'Onlar âhir zamanda Muhammed'in ümmetinden bir kavimdir; yani bu ayetle doğrudan onlar kastedilmiş olmasa da bu ümmette de bu nitelikte kimseler bulunacaktır.' Ebû Saîd el-Hudrî Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle rivayet etmiştir: «Kötü nesil altmış yıldan sonra ortaya çıktı.» Bu durum kıyamet gününe kadar bilinen bir husustur ve ilkeler de yenilenir. Onların 'namazı zayi etmeleri' hususunda insanlar ihtilaf etmişlerdir: Muhammed b. Ka'b el-Kurazî ve başkaları: 'Bu, inkâr etmek ve reddetmek suretiyle bir zayi edişti' demişlerdir. Kâsım b. Muhaymire ve Abdullah b. Mes'ûd ise: 'Vakitlerini ve zamanlarını gözetmeyi zayi etmekti' demişlerdir; Taberî bunu Ömer b. Abdilazîz radıyallâhu anh'tan uzun bir hadiste nakletmiştir. {الشَّهَواتِ} (şehvetler) genel bir ifadedir; bu konuda zikredilen her şey birer örnektir. 'Gayy' (الْغَيّ), hüsran ve felaketlere sürüklenmektir. Şairin şu sözü bundandır: [Tavîl]
فمن يلق خيرا يحمد الناس أمره ... ومن يغو لا يعدم على الغي لائما
Kim hayırla karşılaşırsa insanlar onun durumunu över / Kim de azgınlığa saparsa azgınlığından ötürü kınayıcıdan mahrum kalmaz.
وبه فسر ابن زيد هذه الآية، وقد يكون «الغي» أيضا بمعنى الضلال فيكون على هذا هنا حذف مضاف تقديره «يلقون جزاء الغي» ، وبهذا فسر الزجاج. وقال عبد الله بن عمرو وابن مسعود «غي» واد في جهنم وبه وقع التوعد في هذه الآية، وقيل «غي وآثام، نيران في جهنم» رواه أبو أمامة الباهلي عن النبي ﵇. وقوله إِلَّا مَنْ تابَ استثناء يحتمل الاتصال والانقطاع، وقوله وَآمَنَ يقتضي أن الإضافة أولا هي إضاعة كفر هذا مع اتصال الاستثناء، وعليه فسر الطبري. وقرأ الجمهور «يدخلون» بضم الياء وفتح الخاء، وقرأ الحسن كل ما في القرآن «يدخلون» بفتح الياء وضم الخاء. وقوله جَنَّاتِ عَدْنٍ، وقرأ جمهور الناس «جنات عدن» بنصب الجنات على البدل من قوله يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ، وقرأ الحسن وعيسى بن عمر وأبو حيوة «جنات» برفعها على تقدير تلك جنات، وقرأ علي بن صالح «جنة» على الإفراد والنصب وكذلك في مصحف ابن مسعود وقرأها الأعمش، و «العدن» الإقامة المستمرة. قوله بِالْغَيْبِ أي أخبرهم من ذلك بما غاب عنهم، وفي هذا مدح لهم على سرعة إيمانهم وبدارهم إذ لم يعاينوا.
İbn Zeyd bu ayeti böyle tefsir etmiştir. 'Gayy' kelimesinin 'dalâlet' (sapıklık) manasına gelmesi de mümkündür; bu takdirde burada bir muzâf (tamlanan) hazfedilmiş olup takdiri: 'gayyın cezasını bulacaklardır' (يلقون جزاء الغي) şeklindedir. Zeccâc bu şekilde tefsir etmiştir. Abdullah b. Amr ve İbn Mes'ûd: 'Gayy, cehennemde bir vadidir ve bu ayetteki tehdit onunla vaki olmuştur' demişlerdir. 'Gayy ve Âsâm, cehennemdeki ateşlerdir' de denilmiştir; bunu Ebû Ümâme el-Bâhilî Nebi aleyhisselâm'dan rivayet etmiştir. Yüce [Allah]'ın {إِلَّا مَنْ تابَ} buyruğu, muttasıl veya munkatı' olma ihtimali taşıyan bir istisnadır. {وَآمَنَ} ifadesi, bu istisnanın muttasıl olması durumunda ilk isnadın küfür sebebiyle bir zayi ediş olduğunu gerektirir; Taberî de bu doğrultuda tefsir etmiştir. Cumhur, yâ'nın dammesi ve hı'nın fethasıyla «yedhulûne» (يُدْخَلُونَ - sokulurlar) şeklinde okumuştur; Hasan ise Kur'an'daki bütün bu kelimeleri yâ'nın fethası ve hı'nın dammesiyle «yedhulûne» (يَدْخُلُونَ - girerler) şeklinde okumuştur. Yüce [Allah]'ın {جَنَّاتِ عَدْنٍ} buyruğuna gelince: İnsanların cumhuru {يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ} ifadesinden bedel olarak cennetler kelimesini nasb ile «cennâti adn» (جَنَّاتِ عَدْنٍ) şeklinde okumuştur. Hasan, Îsâ b. Ömer ve Ebû Hayve, 'bunlar cennetlerdir' (تلك جنات) takdiriyle ref' ile «cennâtü» (جَنَّاتُ) şeklinde okumuşlardır. Ali b. Sâlih tekil ve nasb ile «cennete» (جَنَّةَ) şeklinde okumuştur; İbn Mes'ûd'un mushafında da böyledir ve el-A'meş de bu şekilde okumuştur. 'Adn' (العَدْن), sürekli ikamet demektir. {بِالْغَيْبِ} buyruğu; yani onlara kendilerinden gayb olan şeyleri haber verdi demektir. Bunda, gözleriyle görmedikleri halde hızla iman edip hemen yönelmelerinden ötürü onlara bir övgü vardır.
و «المأتي» مفعول على بابه، والآتي هو الإنجاز والفعل الذي تضمنه الوعد، وكان إتيانه إنما يقصد به «الوعد» الذي تقدمه. وقالت جماعة من المفسرين: هو مفعول في اللفظ بمعنى فاعل بمعنى آت وهذا بعيد، والنظر الأول أصوب، و «اللغو» ، الساقط من القول، وهو أنواع مختلفة كلها ليست في الجنة، وقوله إِلَّا سَلاماً، استثناء منقطع، المعنى لكن يسمعون كلاماً هو تحية الملائكة لهم في كل الأوقات. وقوله بُكْرَةً وَعَشِيًّا، يريد في التقدير أي يأتيهم طعامهم مرتين في مقدار اليوم والليلة من الزمن، ويروى أن أهل الجنة تنسد لهم الأبواب بقدر الليل في الدنيا فهم يعرفون البكرة عند انفتاحها والعشي عند انسدادها، وقال مجاهد: ليس بكرة ولا عشيا لكن يؤتى به على قدر ما كانوا يشتهون في الدنيا، وقد ذكر نحوه قتادة، أن تكون مخاطبة بما تعرفه العرب وتستغربه في رفاهة العيش، وجعل ذلك عبارة عن أن رزقهم يأتي على أكمل وجوهه. وقال الحسن: خوطبوا على ما كانت العرب تعلم من أفضل العيش وذلك أن كثيرا من العرب إنما كان يجد الطعام المرة في اليوم وهي غايته، وكان عيش أكثرهم من شجر البرية ومن الحيوان ونحوه ألا ترى قول الشاعر: [المنسرح]
'Me’tiyy' (الْمَأْتِيُّ) kelimesi kendi kalıbı üzere ism-i mef‘ûldür; 'âti' (gelen) ise vaadin içerdiği gerçekleşme ve fiildir. Onun gelişiyle ise ancak kendisinden önce geçen 'vaad' kastedilmektedir. Müfessirlerden bir grup şöyle demiştir: O lafızda mef‘ûl olup fâil anlamındadır, yani 'âti' (gelici) demektir. Fakat bu uzak [bir ihtimaldir], birinci görüş daha doğrudur. 'Lağv' (اللَّغْوُ), sözün değersiz ve boş olanıdır; cennette bulunmayan muhtelif türleri vardır. Yüce Allah'ın {إِلَّا سَلاماً} “Ancak bir esenlik [işitirler]” buyruğu munkatı‘ bir istisnadır. Anlamı şudur: Fakat her vakitte meleklerin kendilerine selamı olan bir söz işitirler. {بُكْرَةً وَعَشِيًّا} “Sabah akşam” buyruğu ise takdirde [bunu] murad etmektedir; yani bir gün ve bir gece süresinde rızıkları onlara iki defa gelir. Cennet ehli için kapıların dünyadaki gece süresince kapandığı, böylece açıldığında sabahı, kapandığında da akşamı bildikleri rivayet edilir. Mücâhid: "Sabah da akşam da yoktur; fakat [rızıkları] dünyada canlarının istediği ölçüde getirilir" demiştir. Katâde de buna benzer bir görüş zikrederek, bunun Arapların bildiği ve refah dolu bir hayatta hoş gördüğü şeyle bir hitap olduğunu, rızıklarının en mükemmel şekilde gelmesinin bu şekilde ifade edildiğini belirtmiştir. Hasan ise şöyle demiştir: Arapların en güzel yaşam tarzı olarak bildikleri şey üzerinden onlara hitap edilmiştir. Çünkü Arapların çoğu günde ancak bir defa yiyecek bulabilirdi ve gayeleri de buydu; çoğunun geçimi ise kır ağaçlarından, hayvanlardan ve benzerlerinden sağlanırdı. Şairin şu sözünü görmez misin: [Münserih]
عصرته نطفة تضمنها ... لصب توقى مواقع السبل
"Yağmur sellerinin yerlerinden sakınan, dar bir dağ yolunun barındırdığı az bir su onu sıktı [susuzluğunu giderdi]."
أو وجبة من جناة أشكلة ... إن لم يزغها بالقوس لم تنل
"Yahut yay ile meyvesini eğmedikçe ulaşılamayan bir dağ ağacının meyvesinden tek bir öğünlük yiyecek."
الوجبة الأكلة في اليوم. وقرأ الجمهور «نورث» بسكون الواو، وقرأ الأعمش «نورثها» ، وقرأ الحسن والأعرج وقتادة «نورّث» بفتح الواو وشد الراء.
'Vecbe' (الْوَجْبَةُ), günde tek bir öğün yemektir. Cumhûr vâv harfinin sükûnuyla {نُورِثُ} okumuştur. el-A'meş {نُورِثُهَا} okumuştur. Hasan, el-A'rec ve Katâde ise vâv harfinin fethası ve râ harfinin şeddesiyle {نُوَرِّثُ} şeklinde okumuşlardır.
قوله ﷿:
Yüce Allah'ın buyruğu:
[سورة مريم (١٩) : الآيات ٦٤ الى ٦٥]
[Meryem Suresi (19), Ayetler 64-65]
وَما نَتَنَزَّلُ إِلاَّ بِأَمْرِ رَبِّكَ لَهُ ما بَيْنَ أَيْدِينا وَما خَلْفَنا وَما بَيْنَ ذلِكَ وَما كانَ رَبُّكَ نَسِيًّا (٦٤) رَبُّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما بَيْنَهُما فَاعْبُدْهُ وَاصْطَبِرْ لِعِبادَتِهِ هَلْ تَعْلَمُ لَهُ سَمِيًّا (٦٥)
{وَمَا نَتَنَزَّلُ إِلَّا بِأَمْرِ رَبِّكَ لَهُ مَا بَيْنَ أَيْدِينَا وَمَا خَلْفَنَا وَمَا بَيْنَ ذَلِكَ وَمَا كَانَ رَبُّكَ نَسِيًّا (٦٤) رَبُّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا فَاعْبُدْهُ وَاصْطَبِرْ لِعِبَادَتِهِ هَلْ تَعْلَمُ لَهُ سَمِيًّا (٦٥)} “[Cebrail dedi ki:] 'Biz ancak Rabbinin emriyle ineriz. Önümüzde, arkamızda ve bunlar arasında ne varsa hepsi O’nundur. Rabbin asla unutkan değildir.' (64) [O], göklerin, yerin ve ikisi arasındakilerin Rabbidir. O halde O’na kulluk et ve O’na kullukta sabırlı/sebatkâr ol. Hiç O’nun adını taşıyan birini bilir misin? (65)”
قرأ الجمهور «وما نتنزل» بالنون كأن جبريل عنى نفسه والملائكة، وقرأ الأعرج وما «يتنزل» بالياء على
Cumhûr, Cebrail'in kendisini ve melekleri kastetmesi üzere nûn harfiyle {وَمَا نَتَنَزَّلُ} okumuştur. el-A'rec ise yâ harfiyle {وَمَا يَتَنَزَّلُ} şeklinde,
أنه خبر من الله أن جبريل لا يتنزل، قال هذا التأويل بعض المفسرين، ويرده قوله ما بَيْنَ أَيْدِينا لأنه لا يطرد معه وإنما يتجه أن يكون خبرا من جبريل أن القرآن لا يتنزل إلا بأمر الله في الأوقات التي يقدرها.
Cebrail'in inmediğine dair Allah'tan bir haber olması üzere okumuştur. Bazı müfessirler bu tevili söylemişlerdir; fakat {مَا بَيْنَ أَيْدِينَا} “Önümüzde ne varsa” buyruğu bunu reddeder, çünkü onunla uyumlu değildir. Ancak bunun, Cebrail'in Kur'an'ın sadece Allah'ın emriyle ve O'nun takdir ettiği vakitlerde indiğine dair bir haberi olması yönü tutarlıdır.
ورويت قراءة الأعرج بضم الياء، وقرأ ابن مسعود «إلا بقول ربك» ، وقال ابن عباس وغيره: سبب هذه الآية، أن النبي ﵇ أبطأ عنه جبريل مرة فلما جاءه قال «يا جبريل قد اشتقت إليك أفلا تزورنا أكثر مما تزورنا» ، فنزلت هذه الآية. وقال مجاهد والضحاك: سببها أن جبريل تأخر عن النبي ﷺ عند قوله في السؤالات المتقدمة في سورة الكهف «غدا أخبركم» حتى فرح بذلك المشركون واهتم رسول الله ﷺ، ثم جاء جبريل ونزلت هذه في ذلك المعنى، فهي كالتي في الضحى، وهذه الواو التي في قوله وَما نَتَنَزَّلُ هي عاطفة جملة كلام على أخرى وواصلة بين القولين وإن لم يكن معناهما واحدا. وحكى النقاش عن قوم أن قوله وَما نَتَنَزَّلُ متصل بقوله إِنَّما أَنَا رَسُولُ رَبِّكِ لِأَهَبَ لَكِ غُلاماً زَكِيًّا
el-A'rec'in kıraati yâ'nın zammıyla [{وَمَا يُتَنَزَّلُ}] da rivayet edilmiştir. İbn Mes'ûd {إِلَّا بِقَوْلِ رَبِّكَ} okumuştur. İbn Abbâs ve başkaları şöyle demişlerdir: Bu ayetin sebebi, Cebrail'in bir defasında Peygamber aleyhisselâm'a gelmeyi geciktirmesidir; gelince [Peygamber aleyhisselâm]: "Ey Cebrail! Seni özledim, bizi ziyaret ettiğinden daha çok ziyaret etmez misin?" demiş, bunun üzerine bu ayet inmiştir. Mücâhid ve Dahhâk ise şöyle demişlerdir: Sebebi, Kehf Suresi'nde geçen sorularda Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in "Yarın size haber veririm" buyurması üzerine Cebrail'in gecikmesidir; öyle ki müşrikler buna sevinmiş, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de üzülmüştü. Sonra Cebrail gelmiş ve bu ayet o anlamda inmiştir; dolayısıyla Duha Suresi'ndeki [ayet] gibidir. {وَمَا نَتَنَزَّلُ} buyruğundaki bu vâv harfi, bir kelam cümlesini diğerine bağlayan bir atıf harfidir ve anlamları bir olmasa da iki sözü birbirine rapteder. Nakkâş bir topluluktan, {وَمَا نَتَنَزَّلُ} ifadesinin {إِنَّمَا أَنَا رَسُولُ رَبِّكِ لِأَهَبَ لَكِ غُلَامًا زَكِيًّا} [Meryem: 19] buyruğuna bağlı olduğunu nakletmiştir,
[مريم: ١٩] ، وهذا قول ضعيف، وقوله ما بَيْنَ أَيْدِينا وَما خَلْفَنا وَما بَيْنَ ذلِكَ لفظ يحتاج إلى ثلاث مراتب، واختلف المفسرون فيها، فقال أبو العالية «ما بين الأيدي» في الدنيا بأسرها إلى النفخة الأولى، «وما خلف» الآخرة من وقت البعث وَما بَيْنَ ذلِكَ ما بين النفختين. وقال ابن جريج «ما بين الأيدي» هو ما مر من الزمن قبل إيجاد من في الضمير، «وما خلف» هو ما بعد موتهم إلى استمرار الآخرة وَما بَيْنَ ذلِكَ هو مدة الحياة.
fakat bu zayıf bir görüştür. Yüce Allah'ın {مَا بَيْنَ أَيْدِينَا وَمَا خَلْفَنَا وَمَا بَيْنَ ذَلِكَ} “Önümüzde, arkamızda ve bunlar arasında ne varsa” buyruğu üç mertebeyi gerektiren bir lafızdır; müfessirler bunlarda ihtilaf etmişlerdir: Ebu'l-Âliye: "{مَا بَيْنَ أَيْدِينَا} birinci sura üfürülüşe kadar bütün dünyadır; {وَمَا خَلْفَنَا} yeniden diriliş vaktinden itibaren ahirettir; {وَمَا بَيْنَ ذَلِكَ} ise iki sur arasındaki süredir" demiştir. İbn Cüreyc ise: "{مَا بَيْنَ أَيْدِينَا} zamirdeki kimseler yaratılmadan önce geçen zamandır; {وَمَا خَلْفَنَا} ölümlerinden ahiretin devamına kadar olan süredir; {وَمَا بَيْنَ ذَلِكَ} ise [dünyadaki] hayat süresidir" demiştir.
قال القاضي أبو محمد: والآية إنما المقصد بها الإشعار بملك الله تعالى لملائكة وأن قليل تصرفهم وكثيرة إنما هو بأمره وانتقالهم من مكان إلى مكان، إنما هو بحكمته إذ الأمكنة له وهم له، فلو ذهب بالآية إلى أن المراد ب «ما بين الأيدي وما خلف» الأمكنة التي فيها تصرفهم، والمراد ب ما بَيْنَ ذلِكَ هم أنفسهم ومقاماتهم لكان وجهها كأنه قال نحن مقيدون بالقدرة لا ننتقل ولا نتتزل إلا بأمر ربك. وقال ابن عباس وقتادة فيما روي وما أراه صحيحا عنهما «ما بين الأيدي هي الآخرة وما خلف هو الدنيا» ، وهذا مختل المعنى إلا على التشبيه بالمكان لأن ما بين اليد إنما هو ما تقدم وجوده في الزمن بمثابة التوراة والإنجيل من القرآن وقول أبي العالية إنما يتصور في بني آدم وهذه المقالة هي للملائكة فتأمله. وقوله وَما كانَ رَبُّكَ نَسِيًّا أي ممن يلحقه نسيان بعثنا إليكم في وقت المصلحة به فإنما ذلك عن قدر له أي فلا تطلب أنت يا محمد الزيارة أكثر مما شاء الله هذا ما تقتضيه قوة الكلام على التأويل الواحد أو فلا تهتم يا محمد بتأخيري ولا تلفت لفرح المشركين بذلك على التأويل الثاني ونَسِيًّا فعيل من النسيان والذهول عن الأمور، وقالت فرقة نَسِيًّا هنا معناه تاركا، ع: وفي هذا ضعف لأنه إنما نفي النسيان مطلقا فيتمكن ذلك في النسيان الذي هو نقص وأما الترك فلا ينتفي مطلقا ألا ترى قوله تعالى: وَتَرَكَهُمْ فِي ظُلُماتٍ [البقرة: ١٧] وقوله وَتَرَكْنا بَعْضَهُمْ يَوْمَئِذٍ يَمُوجُ فِي بَعْضٍ [الكهف: ٩٩] فلو قال نسيك أو نحوه من التقييد لصح حمله على الترك، ولا حاجة بنا أن نقول إن التقييد في النية لأن المعنى الآخر أظهر. وقرأ ابن مسعود «وما بين ذلك وما نسيك ربك» ، وروى أبو الدرداء أن رسول الله ﷺ قال: «ما أحل الله في كتابه فهو حلال وما حرم فهو حرام، وما سكت عنه فهي عافيته فاقبلوا» ثم تلا هذه الآية وقوله رَبُّ بدل من قوله وَما كانَ رَبُّكَ، وقوله فَاعْبُدْهُ وَاصْطَبِرْ لِعِبادَتِهِ أمر بحمل تكاليف الشرع وإشعار ما بصعوبتها كالجهاد
Kadı Ebû Muhammed der ki: Ayetin asıl gayesi, Yüce Allah'ın melekler üzerindeki mutlak mülkiyetini, onların az ya da çok her tasarrufunun ancak O'nun emriyle olduğunu ve bir mekandan diğerine intikallerinin ancak O'nun hikmetiyle gerçekleştiğini bildirmektir; zira mekanlar da melekler de O'nundur. Ayette '{مَا بَيْنَ أَيْدِينَا وَمَا خَلْفَنَا}' ifadesiyle tasarrufta bulundukları mekanların, {وَمَا بَيْنَ ذَلِكَ} ifadesiyle de bizzat kendilerinin ve makamlarının kastedildiği kabul edilirse, ayetin yönü adeta şöyle demiş gibi olur: Bizler [ilahi] kudretle bağlıyız; ancak Rabbinin emriyle intikal eder ve ineriz. İbn Abbâs ve Katâde'den rivayet edilen -ki bunun onlardan sahih olduğunu düşünmüyorum- bir görüşe göre '{مَا بَيْنَ أَيْدِينَا} ahiret, {وَمَا خَلْفَنَا} dünyadır.' Bu, mekana benzetilmedikçe mana açısından tutarsızdır; çünkü insanın önünde olan (beyne yedeyh), Kur'an'a nispetle Tevrat ve İncil gibi zamanda varlığı önce geçen şeydir. Ebu'l-Âliye'nin sözü ise ancak ademoğulları hakkında tasavvur edilebilir, oysa bu söz meleklere aittir; bunu iyi düşün! Yüce Allah'ın {وَمَا كَانَ رَبُّكَ نَسِيًّا} “Rabbin asla unutkan değildir” buyruğu; kendisinde maslahat bulunan vakitte bizi size göndermeyi unutacak biri değildir, bu durum ancak O'nun bir takdiri iledir, yani ey Muhammed! Allah'ın dilediğinden daha fazla ziyaret talep etme demektir; birinci tevile göre sözün gücünün gerektirdiği budur. İkinci tevile göre ise: Ey Muhammed! Benim gecikmeme üzülme ve müşriklerin buna sevinmesine aldırma demektir. {نَسِيًّا} kelimesi, unutmak ve işlerden gaflet etmek anlamındaki 'nisyân' kökünden 'faîl' veznindedir. Bir grup: "Burada {نَسِيًّا} terk edici anlamındadır" demiştir. (İbn Atiyye der ki): Bunda zayıflık vardır; çünkü burada nisyân mutlak olarak nefyedilmiştir, bu da bir noksanlık olan unutma hakkında geçerlidir. Terk etmeye gelince, o mutlak olarak nefyedilmez; nitekim Yüce Allah'ın {وَتَرَكَهُمْ فِي ظُلُمَاتٍ} “ve onları karanlıklar içinde bıraktı” [el-Bakara: 17] ve {وَتَرَكْنَا بَعْضَهُمْ يَوْمَئِذٍ يَمُوجُ فِي بَعْضٍ} “O gün biz onları birbirleri içinde dalgalanır bir halde bırakmışızdır” [el-Kehf: 99] buyruklarını görmez misin? Eğer 'seni unuttu/terk etti' şeklinde bir kayıt olsaydı, onu terk etmeye hamletmek sahih olurdu; niyet edilenin kayıtlı olduğunu söylememize de gerek yoktur, zira diğer anlam daha açıktır. İbn Mes'ûd {وَمَا بَيْنَ ذَلِكَ وَمَا نَسِيَكَ رَبُّكَ} şeklinde okumuştur. Ebu'd-Derdâ, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: "Allah'ın Kitabı'nda helal kıldığı şey helaldir, haram kıldığı şey haramdır; hakkında sustuğu şey ise O'nun bir affı/bağışıdır, onu kabul edin!" Sonra bu ayeti okudu. {رَبُّ} kelimesi {وَمَا كَانَ رَبُّكَ} ifadesindeki 'Rab' kelimesinden bedeldir. Yüce Allah'ın {فَاعْبُدْهُ وَاصْطَبِرْ لِعِبَادَتِهِ} “O halde O’na kulluk et ve O’na kullukta sabırlı/sebatkâr ol” buyruğu, şeriatın mükellefiyetlerini yüklenme emridir ve cihat,
والحج والصدقات فهي شريعة تحتاج إلى اصطبار أعاننا الله عليها بمنه. وقرأ الجمهور «هل تعلم» بإظهار اللام، وقرأ علي بن نصر عن أبي عمرو بإدغام اللام في التاء وهي قراءة عيسى والأعمش والحسن وابن محيصن قال أبو علي: سيبويه يجيز إدغام اللام في الطاء والتاء والدال والثاء والضاد والزاي والسين، وقرأ أبو عمرو «وهل ثوب» بإدغامها في الثاء وإدغامها في التاء أحق لأنها أدخل معها في الفم ومن إدغامها في التاء ما روي من قول مزاحم العقيلي: [الطويل]
hac ve sadakalar gibi onların zorluğuna bir miktar dikkat çekmedir; nitekim bu, sabır ve sebat gerektiren bir şeriattir, Allah lütfuyla bu konuda bize yardım etsin. Cumhûr lām harfini izhar ederek {هَلْ تَعْلَمُ} okumuştur. Ali b. Nasr'ın Ebû Amr'dan rivayetine göre ise lām harfi tâ harfine idgam edilerek okunmuştur; bu aynı zamanda Îsâ, el-A'meş, Hasan ve İbn Muhaysın'ın kıraatidir. Ebû Ali şöyle demiştir: Sîbeveyh lām harfinin tı, tâ, dâl, sâ, dâd, zây ve sîn harflerine idgam edilmesini caiz görür. Ebû Amr {وَهَلْ ثُوِّبَ} ifadesini lām'ı sâ harfine idgam ederek okumuştur; tâ'ya idgam edilmesi ise daha uygundur, çünkü ağız içinde onunla daha içtedir. Tâ harfine idgamına dair Müzâhim el-Ukaylî'nin şu sözü rivayet edilmiştir: [Tavîl]
فذر ذا ولكن هل تعين متيما ... على ضوء برق آخر الليل ناصب
"Bunu bırak da gecenin sonunda çakan şimşeğin ışığında [sevda çeken] bir aşıka yardım eder misin?"
وقوله سَمِيًّا، قال قوم: وهو ظاهر اللفظ معناه موافقا في الاسم وهذا يحسن فيه أن يريد بالاسم ما تقدم من قوله رَبُّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما بَيْنَهُما أي هل تعلم من يسمى بهذا ويوصف بهذه الصفة؟
Yüce Allah'ın {سَمِيًّا} “bir adaş/isimdeş” buyruğu hakkında bir topluluk şöyle demiştir: Lafzın zahiri de budur ki, isimde ortak olan demektir. Bu görüşe göre, isimle daha önce geçen {رَبُّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا} “Göklerin, yerin ve ikisi arasındakilerin Rabbi” ifadesinin kastedilmesi uygundur; yani 'bu isimle isimlendirilen ve bu sıfatla nitelenen birini biliyor musun?' demektir.
وذلك أن الأمم والفرق لا يسمون بهذا الاسم وثنا ولا شيئا سوى الله تعالى، وأما الألوهية والقدرة وغير ذلك فقد يوجه السمي فيها وذلك باشتراك لا بمعنى واحد. وقال ابن عباس وغيره: قوله سَمِيًّا معناه مثيلا أو شبيها أو نحو ذلك، وهذا قول حسن، وكأن السمي بمعنى المسامي والمضاهي فهو من السمو، وهذا القول يحسن في هذه الآية ولا يحسن فيما تقدم في ذكر يحيى ﵇.
Çünkü milletler ve fırkalar Yüce Allah'tan başka hiçbir puta veya hiçbir şeye bu ismi vermezler. İlâhlık, kudret ve benzeri hususlara gelince, bunlarda adaşlık aynı anlamda olmaksızın sadece lafız ortaklığıyla yönlendirilebilir. İbn Abbâs ve başkaları: "{سَمِيًّا} buyruğunun anlamı benzer, denk veya buna yakın bir şeydir" demişlerdir. Bu güzel bir görüştür; adeta 'semî' (سَمِيّ), üstünlükte boy ölçüşen (el-müsâmî) ve benzeyen (el-muzâhî) anlamındadır ve 'ululuk' manasındaki 'ulüvv/sümüvv' (السُّمُوُّ) kökündendir. Bu görüş bu ayette güzel otururken, Yahyâ aleyhisselâm'ın zikrindeki önceki ayette uygun düşmez.
قوله ﷿:
Yüce Allah'ın buyruğu:
[سورة مريم (١٩) : الآيات ٦٦ الى ٦٩]
[Meryem Suresi (19), Ayetler 66-69]
وَيَقُولُ الْإِنْسانُ أَإِذا ما مِتُّ لَسَوْفَ أُخْرَجُ حَيًّا (٦٦) أَوَلا يَذْكُرُ الْإِنْسانُ أَنَّا خَلَقْناهُ مِنْ قَبْلُ وَلَمْ يَكُ شَيْئاً (٦٧) فَوَ رَبِّكَ لَنَحْشُرَنَّهُمْ وَالشَّياطِينَ ثُمَّ لَنُحْضِرَنَّهُمْ حَوْلَ جَهَنَّمَ جِثِيًّا (٦٨) ثُمَّ لَنَنْزِعَنَّ مِنْ كُلِّ شِيعَةٍ أَيُّهُمْ أَشَدُّ عَلَى الرَّحْمنِ عِتِيًّا (٦٩)
{وَيَقُولُ الْإِنْسَانُ أَإِذَا مَا مِتُّ لَسَوْفَ أُخْرَجُ حَيًّا (٦٦) أَوَلَا يَذْكُرُ الْإِنْسَانُ أَنَّا خَلَقْنَاهُ مِنْ قَبْلُ وَلَمْ يَكُ شَيْئًا (٦٧) فَوَرَبِّكَ لَنَحْشُرَنَّهُمْ وَالشَّيَاطِينَ ثُمَّ لَنُحْضِرَنَّهُمْ حَوْلَ جَهَنَّمَ جِثِيًّا (٦٨) ثُمَّ لَنَنْزِعَنَّ مِنْ كُلِّ شِيعَةٍ أَيُّهُمْ أَشَدُّ عَلَى الرَّحْمَنِ عِتِيًّا (٦٩)} “İnsan der ki: 'Öldüğüm zaman gerçekten diri olarak mı [kabrimden] çıkarılacağım?' (66) İnsan hiç düşünmez mi ki, daha önce o hiçbir şey değilken biz kendisini yarattık? (67) Rabbine andolsun ki, biz onları da şeytanları da mutlaka toplayacağız; sonra onları diz üstü çökmüş vaziyette cehennemin çevresinde hazır bulunduracağız. (68) Sonra her fırkadan, Rahmân'a karşı azgınlıkta en aşırı gidenleri çekip çıkaracağız. (69)”
الْإِنْسانُ اسم للجنس يراد به الكافر، وروي أن سبب هذه الآية هو أن رجالا من قريش كانوا يقولون هذا ونحوه، وذكر أن القائل هو أبي بن خلف جاء إلى النبي ﷺ بعظم مرفت فنفخ فيه وقال أيبعث هذا وكذب وسخر، وقيل إن القائل هو العاصي بن وائل، وقرأ الأعرج وأبو عمرو «أإذا مامت» بالاستفهام الظاهر، وقرأت فرقة «إذا» دون ألف استفهام وقد تقدم هذا مستوعبا، وقرأت فرقة بكسر الميم، وقرأت فرقة «مت» بضمها. واللام في قوله لَسَوْفَ مجلوبة على الحكاية لكلام تقدم بهذا المعنى كأن قائلا قال للكافر إذا مت يا فلان لسوف تخرج حيا فقرر الكافر على الكلام على جهة الاستبعاد وكرر اللام حكاية للقول الأول. وقرأ جمهور الناس «أخرج» بضم الهمزة وفتح الراء، وقرأ الحسن بخلاف وأبو حيوة «أخرج» بفتح الهمزة وضم الراء. وقوله أَوَلا يَذْكُرُ احتجاج خاطب الله تعالى به نبيه ﵇ ردا على مقالة الكافر. وقرأ نافع وعاصم وابن عامر «ويذكر» ، وقرأ ابن كثير وأبو عمرو وحمزة والكسائي «يذكّر» بشد الذال والكاف، وقرأ أبي بن كعب «يتذكر» ، والنشأة الأولى والإخراج من العدم إلى الوجود أوضح دليل على جواز البعث من القبور ثم قرر ذلك وأوجبه السمع، وقوله وَلَمْ يَكُ شَيْئاً دليل على أن المعدوم لا يسمى شَيْئاً وقال أبو علي الفارسي أراد شَيْئاً موجودا.
{الْإِنْسَانُ} cins ismidir, bununla kâfir kastedilmektedir. Bu ayetin nüzul sebebinin, Kureyş'ten bazı adamların bu ve benzeri sözleri söylemeleri olduğu rivayet edilmiştir. Söyleyen kişinin Übey b. Halef olduğu da zikredilmiştir; o, ufalanmış bir kemikle Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip ona üflemiş ve "Bu mu diriltilecek?" diyerek yalanlamış ve alay etmiştir. Söyleyenin Âs b. Vâil olduğu da söylenmiştir. el-A'rec ve Ebû Amr açık istifhamla {أَإِذَا مَا مِتُّ} okumuşlardır. Bir grup istifham elifi olmaksızın {إِذَا} okumuştur; bu husus daha önce etraflıca geçmişti. Bir grup mîm harfinin kesrasıyla [{مِتُّ}], bir grup ise zammıyla {مُتُّ} okumuştur. {لَسَوْفَ} buyruğundaki lām harfi, bu anlamda daha önce geçen bir sözü nakletmek (hikâye) üzere getirilmiştir; sanki biri kâfire "Ey filan! Öldüğün zaman elbette diri olarak çıkarılacaksın" demiş, kâfir de uzak görme yoluyla bu sözü onaylatmak istemiş ve ilk sözü nakletmek üzere lām harfini tekrarlamıştır. İnsanların cumhûru hemzenin zammı ve râ'nın fethasıyla {أُخْرَجُ} okumuştur. Hasan -farklı bir rivayette- ve Ebû Hayve ise hemzenin fethası ve râ'nın zammıyla {أَخْرُجُ} okumuşlardır. Yüce Allah'ın {أَوَلَا يَذْكُرُ} buyruğu, kâfirin sözünü reddetmek üzere Yüce Allah'ın Peygamberi aleyhisselâm'a yönelttiği bir delil getirmedir. Nâfi‘, Âsım ve İbn Âmir {يَذْكُرُ} okumuşlardır. İbn Kesîr, Ebû Amr, Hamza ve el-Kisâî ise zâl ve kâf harflerinin şeddesiyle {يَذَّكَّرُ} okumuşlardır. Übey b. Ka'b {يَتَذَكَّرُ} şeklinde okumuştur. İlk yaratılış ve yokluktan varlığa çıkarılma, kabirlerden dirilmenin caiz olduğuna dair en açık delildir; sonra naklî delil (sem‘) bunu pekiştirmiş ve zorunlu kılmıştır. Yüce Allah'ın {وَلَمْ يَكُ شَيْئًا} “o hiçbir şey değilken” buyruğu, ma'dûmun (yok olanın) 'şey' olarak isimlendirilemeyeceğine delildir. Ebû Ali el-Fârisî ise: "Mevcut olan bir şeyi kastediyor" demiştir.
قال القاضي أبو محمد: وهذه نزعة اعتزالية فتأملها وقوله فَوَ رَبِّكَ الآية وعيد يكون ما نفوه على
Kadı Ebû Muhammed der ki: Bu Mûtezilî bir eğilimdir, bunu iyi düşün! Yüce Allah'ın {فَوَرَبِّكَ} ayeti, inkâr ettikleri şeyin
أصعب وجوهه، والضمير في قوله لَنَحْشُرَنَّهُمْ عائد للكفار القائلين ما تقدم، ثم أخبر أنه يقرن بهم الشَّياطِينَ المغوين لهم. وقوله جِثِيًّا جمع جاث كقاعد وقعود وجالس وجلوس وأصله جثووا وليس في كلام العرب واو متطرفة قبلها ضمة فوجب لذلك أن تعل، ولم يعتد هاهنا بالساكن الذي بينهما لخفته وقلة حوله فقلبت ياء فجاء جثويا فاجتمع الواو والياء وسبقت إحداهما بالسكون فقلبت ياء ثم أدغمت ثم كسرت التاء للتناسب بين الكسرة والياء. وقرأ الجمهور «جثيا» و «صليا» [مريم: ٧٠] بضم الجيم والصاد، وقرأ ابن وثاب وطلحة والأعمش «جثيا» و «صليا» [ذاته] بكسر الجيم والصاد وأخبر الله تعالى أنه يحضر هؤلاء المنكرين للبعث مع الشياطين فيجثون حول جهنم وهي قعدة الخائف الذليل على ركبتيه كالأسير.
en zorlu şekilde gerçekleşeceğine dair bir tehdittir. {لَنَحْشُرَنَّهُمْ} buyruğundaki zamir, daha önce geçen sözü söyleyen kâfirlere aittir; sonra onları saptıran {الشَّيَاطِينَ} şeytanları da kendilerine denk kılacağını haber vermiştir. {جِثِيًّا} kelimesi, 'kaid'in çoğulu 'kuûd' ve 'calis'in çoğulu 'cülûs' gibi 'câsî' (diz çöken) kelimesinin çoğuludur; aslı 'cüsuvv' (جُثُوُوًا) idi. Arap kelamında öncesi zammeli olan sonda bir vâv bulunmaz; bu sebeple i'lâl yapılması zorunlu oldu. Buradaki aradaki sakin harf ise hafifliği ve tesirinin azlığı sebebiyle dikkate alınmadı; böylece vâv yâ harfine dönüştü ve 'cüsviyyen' (جُثْوِيًا) oldu. Vâv ile yâ bir araya gelip birincisi de sakin olunca [vâv] yâ harfine çevrildi, sonra idgam edildi; ardından kesre ile yâ harfi arasındaki uyum için tâ harfi kesrelendi. Cumhûr cîm ve sâd harflerinin zammıyla {جُثِيًّا} ve {صِلِيًّا} [Meryem: 70] okumuştur. İbn Vessâb, Talha ve el-A'meş ise cîm ve sâd harflerinin kesrasıyla {جِثِيًّا} ve {صِلِيًّا} okumuşlardır. Yüce Allah, dirilişi inkâr eden bu kimseleri şeytanlarla birlikte hazır bulunduracağını, onların da esir gibi iki dizi üzerine korkak ve zelil bir oturuşla cehennemin çevresinde diz çökeceklerini haber vermiştir.
ونحوه قال قتادة جِثِيًّا معناه على ركبهم وقال ابن زيد: الجثي شر الجلوس، و «الشيعة» الفرقة المرتبطة بمذهب واحد المتعاونة فيه كأن بعضهم يشيع بعضا أي ينبه، ومنه تشييع النار بالحطب وهو وقدها به شيئا بعد شيء، ومنه قيل للشجاع مشيع القلب فأخبر الله أنه ينزع مِنْ كُلِّ شِيعَةٍ أعتاها وأولاها بالعذاب فتكون تلك مقدمتها إلى النار. قال أبو الأحوص: المعنى نبدأ بالأكابر فالأكابر جرما، ثم أخبر تعالى في الآية بعد، أنه أعلم بمستحقي ذلك وأبصر لأنه لم تخف عليه حالهم من أولها إلى آخرها. وقرأ بعض الكوفيين ومعاذ بن مسلم وهارون القاري «أيّهم» بالنصب، وقرأ الجمهور «أيّهم» بالرفع، إلا أن طلحة والأعمش سكنا ميم «أيهم» واختلف الناس في وجه رفع «أي» ، فقال الخليل رفعه على الحكاية بتقدير الذي يقال فيه من أجل عتوه «أيّهم» أشد وقرنه بقول الشاعر: [الكامل]
Katâde de buna benzer şekilde: "{جِثِيًّا} dizleri üstünde demektir" demiştir. İbn Zeyd: "Diz üstü çöküş (el-cüsiyy), oturuşların en kötüsüdür" demiştir. 'Şîa' (الشِّيعَةُ), tek bir mezhebe/görüşe bağlı olan ve onda yardımlaşan fırkadır; sanki bazısı bazısına taraftarlık edip (yüşeyyi‘u) onu uyandırmaktadır. Odunla ateşi alevlendirmeye 'teşyîu'n-nâr' denmesi de bundandır ki bu, odunla ateşi peyderpey tutuşturmaktır; cesur kimseye 'müşeyyeu'l-kalb' (yüreği pekiştirilmiş) denmesi de bundandır. Allah, {مِنْ كُلِّ شِيعَةٍ} her fırkadan en azgın olanını ve azaba en layık bulunanını çekip çıkaracağını, bunların ateşe gidenlerin öncüleri olacağını haber vermiştir. Ebu'l-Ahvas: "Mana şudur: Suç bakımından en büyüklerden başlayıp sırayla gideriz" demiştir. Sonra Yüce Allah sonraki ayette, buna müstahak olanları en iyi bilen ve en iyi gören olduğunu haber vermiştir; zira onların başından sonuna kadar hiçbir hali O'na gizli kalmamıştır. Bazı Kûfeliler, Muâz b. Müslim ve Hârûn el-Kârî nasb ile {أَيَّهُمْ} okumuşlardır. Cumhûr ise ref ile {أَيُّهُمْ} okumuştur; ancak Talha ve el-A'meş 'eyyühüm'ün mîm harfini sakin kılmışlardır [{أَيُّهُمْ}]. İnsanlar 'eyy' kelimesinin ref ediliş yönünde ihtilaf etmişlerdir. Halîl: "Onun ref'i, azgınlığından ötürü hakkında 'hangisi daha azgın?' denilen kimse takdiriyle hikaye (nakil) üzeredir" demiş ve bunu şairin şu sözüyle eşleştirmiştir: [Kâmil]
ولقد أبيت من الفتاة بمنزل ... فأبيت لا حرج ولا محروم
"Genç kızın yanında öyle bir makamda gecelerim ki; ne günahkâr ne de mahrum kalınmış denilerek gecelerim."
أي فأبيت يقال فيّ لا حرج ولا محروم. ورجح الزجاج قول الخليل وذكر عنه النحاس أنه غلط سيبويه في قوله في هذه المسألة، قال سيبويه: ويلزم على هذا أن يجوز أضرب السارق الخبيث أي الذي يقال له ع: وليس بلازم من حيث هذه أسماء مفردة والآية جملة وتسلط الفعل على المفرد أعظم منه على الجملة، ومذهب سيبويه أن «أيّهم» مبني على الضم إذ هي أخت «الذي ولما» وخالفتهما في جواز الإضافة فيها فأعربت لذلك، فلما حذف من صلتها ما يعود عليها ضعفت فرجعت إلى البناء، وكأن التقدير «أيّهم» هو أشد. قال أبو علي: حذف ما الكلام مفتقر إليه فوجب البناء، وقال يونس: علق عنها الفعل وارتفعت بالابتداء، قال أبو علي: معنى ذلك أنه معمل في موضع من كل شيعة إلا أنه ملغى لأنه لا تعلق جملة إلا أفعال الشك كظننت ونحوها مما لم يتحقق وقوعه، وقال الكسائي لَنَنْزِعَنَّ أريد به لننادين فعومل معاملة الفعل المراد فلم يعمل في «أي» ، وقال المبرد «أيّهم» متعلق ب شِيعَةٍ فلذلك ارتفع، والمعنى من الذين تشايعوا «أيّهم» أشد كأنهم يتبارون إلى هذا ويلزمه أن يقدر مفعولا ل «ننزع» محذوفا. وقرأ طلحة بن مصرف «أيهم أكبر» . وعِتِيًّا مصدر أصله عتووا وعلل بما علل جِثِيًّا وروى أبو سعيد الخدري «أنه يندلق عنق من النار فيقول إني أمرت بكل جبار عنيد» فتلتقطهم الحديث.
Yani hakkımda "ne günahkâr ne de mahrum kalınmış" denilerek gecelerim. Zeccâc, Halîl'in görüşünü tercih etmiş, Nehhâs da onun bu meselede Sîbeveyh'in görüşünü hatalı bulduğunu aktarmıştır. Sîbeveyh şöyle demiştir: "Bu durumda 'hırsızı vururum, o habis kimseyi' yani 'kendisine habis denileni' ifadesinin de caiz olması gerekir." (İbn Atiyye der ki): Bu gerekmez; çünkü bunlar tekil isimlerdir, ayet ise cümledir; fiilin müfred üzerindeki tesiri cümle üzerindekinden daha büyüktür. Sîbeveyh'in mezhebine göre {أَيُّهُمْ}, damme üzere mebnîdir; zira o 'ellezî' ve 'mâ'nın kardeşidir, izafetin caiz olması yönüyle onlardan ayrılmış ve bu yüzden mu'rab olmuştur. Sılasından kendisine dönen zamir hazfedilince zayıflamış ve mebnîliğe geri dönmüştür; adeta takdiri {أَيُّهُمْ هُوَ أَشَدُّ} şeklindedir. Ebû Ali: "Kelamın muhtaç olduğu şey hazfedildi, bu yüzden mebnî olması vacip oldu" demiştir. Yûnus ise: "Fiil ondan ta'lik edilmiş (amelden alıkonulmuş) ve mübteda olarak merfû olmuştur" demiştir. Ebû Ali: "Bunun anlamı, {مِنْ كُلِّ شِيعَةٍ} mahallinde amel etmiştir, ancak lafzen mülğâdır; çünkü şüphe fiilleri olan 'zannettim' ve benzeri vukuu kesinleşmemiş fiiller dışındaki fiiller cümle üzerinde ta'lik edilmez" demiştir. el-Kisâî: "{لَنَنْزِعَنَّ} ile 'mutlaka sesleneceğiz' kastedilmiştir, dolayısıyla kastedilen fiil gibi muamele görmüş ve 'eyy' üzerinde amel etmemiştir" demiştir. el-Müberred ise: "{أَيُّهُمْ} kelimesi {شِيعَةٍ} ile alakalıdır, bu yüzden merfû olmuştur; anlamı: 'Hangisi daha azgın?' diye taraftarlık eden kimselerden [çekip çıkaracağız] şeklindedir, sanki buna yarışmaktadırlar" demiştir; bu görüşe göre {نَنْزِعَنَّ} için hazfedilmiş bir mef'ûl takdir etmesi gerekir. Talha b. Musarrif {أَيُّهُمْ أَكْبَرُ} okumuştur. {عِتِيًّا} masdardır; aslı 'utuvv' (عُتُوُوًا) idi ve {جِثِيًّا} kelimesinde yapılan i'lâl bunda da yapılmıştır. Ebû Saîd el-Hudrî: "Ateşten bir boyun uzanır ve: 'Ben her inatçı zorbaya musallat kılındım' der ve onları toplar..." hadisini rivayet etmiştir.
قوله ﷿:
Yüce Allah'ın buyruğu:
[سورة مريم (١٩) : الآيات ٧٠ الى ٧٢]
[Meryem Suresi (19), Ayetler 70-72]
ثُمَّ لَنَحْنُ أَعْلَمُ بِالَّذِينَ هُمْ أَوْلى بِها صِلِيًّا (٧٠) وَإِنْ مِنْكُمْ إِلاَّ وارِدُها كانَ عَلى رَبِّكَ حَتْماً مَقْضِيًّا (٧١) ثُمَّ نُنَجِّي الَّذِينَ اتَّقَوْا وَنَذَرُ الظَّالِمِينَ فِيها جِثِيًّا (٧٢)
{ثُمَّ لَنَحْنُ أَعْلَمُ بِالَّذِينَ هُمْ أَوْلَى بِهَا صِلِيًّا (٧٠) وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وَارِدُهَا كَانَ عَلَى رَبِّكَ حَتْمًا مَقْضِيًّا (٧١) ثُمَّ نُنَجِّي الَّذِينَ اتَّقَوْا وَنَذَرُ الظَّالِمِينَ فِيهَا جِثِيًّا (٧٢)} “Sonra oraya girmeye/yaslanmaya kimlerin daha layık olduğunu elbette en iyi biz biliriz. (70) İçinizden oraya uğramayacak/varmayacak hiç kimse yoktur. Bu, Rabbinin üzerinde kesinleşmiş bir hükümdür. (71) Sonra sakınanları kurtarırız; zalimleri ise orada diz üstü çökmüş olarak bırakırız. (72)”
أي نحن في ذلك النزع لا نضع شيئا غير موضعه لأنا قد أحطنا علما بكل أحد فالأولى بصلي النار نعرفه، و «الصلي» مصدر صلي يصلى إذا باشره قال ابن جريج: المعنى أَوْلى بالخلود، وقوله وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وارِدُها قسم، والواو تقتضيه، ويفسره قول النبي ﵇ «من مات له ثلاث من الولد لم تمسه النار إلا تحلة القسم» . وقرأ ابن عباس وعكرمة وجماعة «وإن منهم» بالهاء على إرادة الكفار فلا شغب في هذه القراءة، وقالت فرقة من الجمهور القارئين مِنْكُمْ المعنى قل لهم يا محمد فإنما المخاطب منكم الكفرة وتأويل هؤلاء أيضا سهل التناول، وقال الأكثر المخاطب العالم كله ولا بد من «ورود» الجميع، واختلفوا في كيفية «ورود» المؤمنين فقال ابن مسعود وابن عباس وخالد بن معدان وابن جريج وغيرهم:
Yani biz o çekip çıkarmada hiçbir şeyi yerinden başka yere koymayız; çünkü biz herkesi ilimle kuşatmışızdır, dolayısıyla ateşe yaslanmaya en layık olanı biliriz. 'Saliyy' (الصِّلِيُّ), ateşe maruz kaldığında kullanılan 'salâ yaslâ' fiilinin masdarıdır. İbn Cüreyc: "Mana ebedi kalmaya daha layık olandır" demiştir. Yüce Allah'ın {وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وَارِدُهَا} “İçinizden oraya uğramayacak hiç kimse yoktur” buyruğu bir yemindir, başındaki vâv bunu gerektirir; Peygamber aleyhisselâm'ın: "Kimin üç çocuğu ölürse, yeminin gereği müstesna ona ateş dokunmaz" hadisi de bunu tefsir eder. İbn Abbâs, İkrime ve bir topluluk kâfirleri kastetmek üzere hâ zamiriyle {وَإِنْ مِنْهُمْ} şeklinde okumuşlardır; dolayısıyla bu kıraatte bir müşkillik yoktur. {مِنْكُمْ} okuyan cumhûrdan bir grup: "Mana şudur: Ey Muhammed, onlara de ki; burada 'içinizden' hitabıyla muhatap alınanlar sadece kâfirlerdir" demişlerdir; bunların tevili de anlaşılması kolay bir tevildir. Çoğunluk ise muhatabın bütün insanlar olduğunu ve herkesin oraya mutlaka 'vürûd' edeceğini söylemiştir. Müminlerin 'vürûd'unun (uğramasının/varmasının) nasıl olacağı konusunda ise ihtilaf etmişlerdir: İbn Mes'ûd, İbn Abbâs, Hâlid b. Ma'dân, İbn Cüreyc ve başkaları şöyle demişlerdir:
«ورود» دخول لكنها لا تعدو على المؤمنين ثم يخرجهم الله منها بعد معرفتهم بحقيقة ما نجوا منه، وروي عن ابن عباس أنه قال في هذه المسألة لنافع بن الأزرق الخارجي: أما أنا وأنت فلا بد أن نردها، فأما أنا فينجيني الله منها، وأما أنت فما أظنه ينجيك. وقالوا: في القرآن أربعة أوراد معناها الدخول هذه أحدها، وقوله تعالى: يَقْدُمُ قَوْمَهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ فَأَوْرَدَهُمُ النَّارَ [هود: ٩٨] ، وقوله وَنَسُوقُ الْمُجْرِمِينَ إِلى جَهَنَّمَ وِرْداً [مريم: ٨٦] ، وقوله إِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ أَنْتُمْ لَها وارِدُونَ [الأنبياء: ٩٨] ، وقالوا كان من دعاء بعض السلف «اللهم أدخلني النار سالما وأخرجني منها غانما» . وروى جابر بن عبد الله عن النبي ﵇ أنه قال «الورود في هذه الآية هو الدخول» . وأشفق كثير من العلماء من تحقق الورود والجهل بالصدر، وقالت فرقة بل هو ورود إشراف واطلاع وقرب كما تقول وردت الماء إذا جئته، وليس يلزم أن تدخل فيه، قال وحسب المؤمنين بهذا هؤلاء ومنه قوله تعالى: وَلَمَّا وَرَدَ ماءَ مَدْيَنَ [القصص: ٢٣] ، وروت فرقة أن الله تعالى يجعل يوم القيامة النار جامدة الأعلى كأنها اهالة. فيأتي الخلق كلهم، برهم وفاجرهم، فيقفون عليها ثم تسوخ بأهلها ويخرج المؤمنون الفائزون لم ينلهم ضر، قالوا فهذا هو «الورود» ، وروت حفصة أن رسول الله ﷺ قال «لا يدخل النار أحد من أهل بدر والحديبية» ، فقالت يا رسول الله وأين قول الله وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وارِدُها، فقال رسول الله ﷺ «فمه ثم ننجي الذين اتقوا» ، ورجح الزجاج هذا القول بقوله تعالى: إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنى أُولئِكَ عَنْها مُبْعَدُونَ [الأنبياء: ١٠١] ع: وهذا ضعيف وليس هذا موضع نسخ وقال عبد الله بن مسعود: ورودهم هو جوازهم على الصراط وذلك أن الحديث الصحيح تضمن «أن الصراط مضروب على جسر جهنم فيمر الناس كالبرق وكالريح وكالجواد من الخيل على مراتب ثم يسقط الكفار في جهنم وتأخذهم كلاليب» ، قالوا فالجواز على الصراط هو «الورود» الذي تضمنته هذه الآية، وقال مجاهد: ورود المؤمنين هو الحمى التي تصيب في دار الدنيا، وفي الحديث «الحمى من فيح جهنم فأبردوها بالماء» ، وفي الحديث «الحمى حظ كل مؤمن من النار» ، وروى أبو هريرة أن رسول الله ﷺ قال لرجل مريض عاده من الحمى: إن الله تعالى يقول هي ناري أسلطها على عبدي المؤمن لتكون حظه من نار الآخرة فهذا هو الورود. و «الحتم» الأمر المنفذ المجزوم، وقرأ أبي بن كعب وابن عباس «ثم ننجي» بفتح الثاء من
Vürûd, girmektir; ancak ateş müminlere zarar vermez, sonra kurtuldukları şeyin hakikatini anladıktan sonra Allah onları oradan çıkarır. İbn Abbâs'tan bu meselede Hâricî Nâfi‘ b. el-Ezrak'a şöyle dediği rivayet edilmiştir: "Bana ve sana gelince, ikimiz de mutlaka oraya varacağız; fakat Allah beni oradan kurtaracak, sana gelince seni kurtaracağını hiç sanmıyorum." Müfessirler dediler ki: Kur'an'da giriş anlamına gelen dört 'vürûd' vardır; bu ayet onlardan biridir, diğeri Yüce Allah'ın {يَقْدُمُ قَوْمَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَأَوْرَدَهُمُ النَّارَ} “Kıyamet gününde kavminin önüne düşer, onları ateşe götürür” [Hûd: 98], diğeri {وَنَسُوقُ الْمُجْرِمِينَ إِلَى جَهَنَّمَ وِرْدًا} “Günahkârları da susuz olarak cehenneme süreriz” [Meryem: 86] ve diğeri {إِنَّكُمْ وَمَا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ أَنْتُمْ لَهَا وَارِدُونَ} “Siz ve Allah'tan başka taptıklarınız cehennem yakıtısınız; siz oraya gireceksiniz” [el-Enbiyâ: 98] buyruklarıdır. Bazı selefin dualarından birinin: "Allahım, beni ateşe esenlikle girdir ve oradan kazançlı çıkar!" şeklinde olduğu söylenmiştir. Câbir b. Abdillâh, Peygamber aleyhisselâm'ın: "Bu ayetteki vürûd, girmektir" buyurduğunu rivayet etmiştir. Âlimlerin birçoğu vürûdun gerçekleşip oradan çıkışın (sader) meçhul olmasından ötürü büyük endişe duymuşlardır. Bir grup ise: "Aksine o, 'suya vardım' dediğinde yanına gitmiş olman fakat içine girmiş olmanın gerekmemesi gibi üzerine varma, görme ve yaklaşmadır" demiştir. Müminler için bunun yeterli olduğunu söylemişlerdir; Yüce Allah'ın {وَلَمَّا وَرَدَ مَاءَ مَدْيَنَ} “Medyen suyuna vardığında” [el-Kasas: 23] buyruğu da bu kabildendir. Bir grup da şöyle rivayet etmiştir: Allah Teâlâ kıyamet gününde cehennemin üstünü donmuş eritilmiş yağ gibi kılar; bütün mahlukat, iyisiyle kötüsüyle gelip onun üzerinde durur, sonra o ehlinin altına çöker ve kurtulan müminler hiçbir zarar görmeden çıkarlar; işte bu 'vürûd'dur demişlerdir. Hafsa'dan rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Bedir ve Hudeybiye ehlinden hiç kimse cehenneme girmeyecektir" buyurmuş; Hafsa: "Ey Allah'ın Resûlü! Peki Allah'ın {وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وَارِدُهَا} buyruğu nerede kalır?" deyince, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Sakin ol! {ثُمَّ نُنَجِّي الَّذِينَ اتَّقَوْا} 'Sonra sakınanları kurtarırız' [buyruluyor]" buyurmuştur. Zeccâc bu görüşü Yüce Allah'ın {إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنَى أُولَئِكَ عَنْهَا مُبْعَدُونَ} “Şüphesiz kendileri için tarafımızdan en güzel mükâfat takdir edilmiş olanlar, işte onlar cehennemden uzak tutulmuşlardır” [el-Enbiyâ: 101] buyruğuyla tercih etmiştir. (İbn Atiyye der ki): Bu zayıftır ve burası nesh mahalli değildir. Abdullah b. Mes'ûd ise şöyle demiştir: Onların vürûdu, sırat üzerinden geçmeleridir; nitekim sahih hadis "Sıratın cehennem köprüsü üzerine kurulacağını, insanların şimşek gibi, rüzgâr gibi, yarış atı gibi derecelerine göre geçeceklerini, sonra kâfirlerin cehenneme düşeceğini ve onları çengellerin yakalayacağını" içermektedir. Dediler ki: Sırat üzerinden geçiş, bu ayetin içerdiği 'vürûd'dur. Mücâhid ise: "Müminlerin vürûdu, dünya yurdunda kendilerine isabet eden hummadır" demiştir. Hadiste "Humma cehennemin kaynamasındandır, onu suyla serinletin" ve "Humma her müminin cehennemden nasibidir" buyrulmuştur. Ebû Hüreyre'nin rivayetine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem humma sebebiyle ziyaret ettiği hasta bir adama şöyle demiştir: "Şüphesiz Allah Teâlâ: 'O benim ateşimdir, ahiret ateşinden nasibi olsun diye onu mümin kuluma musallat ederim' buyuruyor." İşte vürûd budur. 'Hatm' (الْحَتْمُ), kesinleşmiş ve icra edilecek olan hükümdür. Übey b. Ka'b ve İbn Abbâs
«ثم» على الظرف، وقرأ ابن أبي ليلى «ثمة» بفتح الثاء وهاء السكت، وقرأ نافع وابن كثير وجمهور من الناس «ننجّي» بفتح النون الثانية وشد الجيم، وقرأ يحيى والأعمش «ننجي» بسكون النون الثانية وتخفيف الجيم، وقرأت فرقة «نجّي» بنون واحدة مضمومة وجيم مشددة، وقرأ علي بن أبي طالب «ثم» بفتح الثاء «ننجي» بالحاء غير منقوطة. والَّذِينَ اتَّقَوْا معناه اتقوا الكفر، وقال بعض العلماء لا يضيع أحد بين الإيمان والشفاعة. وَنَذَرُ دالة على أنهم كانوا فيها، والظلم هنا هو ظلم الكفر، وقد تقدم القول في قوله جِثِيًّا، وقرأ ابن عباس «الذين اتقوا منها ونترك الظالمين» .
zarf olmak üzere sâ harfinin fethasıyla {ثَمَّ نُنَجِّي} şeklinde okumuşlardır. İbn Ebî Leylâ sâ'nın fethası ve sekt he'siyle {ثَمَّةَ} okumuştur. Nâfi‘, İbn Kesîr ve insanların cumhûru ikinci nûn'un fethası ve cîm'in şeddesiyle {نُنَجِّي} okumuşlardır. Yahyâ ve el-A'meş ikinci nûn'un sükûnu ve cîm'in tahfifiyle {نُنْجِي} okumuşlardır. Bir grup tek bir zammeli nûn ve şeddeli cîm ile {نُجِّي} okumuştur. Ali b. Ebî Tâlib ise sâ'nın fethasıyla {ثَمَّ} ve noktasız hâ ile [{نُنَحِّي}] okumuştur. {الَّذِينَ اتَّقَوْا} küfürden sakınanlar demektir; bazı âlimler: "İman ile şefaat arasında hiç kimse zayi olmaz" demişlerdir. {وَنَذَرُ} “ve bırakırız” ifadesi onların içinde bulunduklarına delalet eder; buradaki zulüm ise küfür zulmüdür. {جِثِيًّا} buyruğuna dair söz daha önce geçmişti. İbn Abbâs {الَّذِينَ اتَّقَوْا مِنْهَا وَنَتْرُكُ الظَّالِمِينَ} okumuştur.
قوله ﷿:
Yüce Allah'ın buyruğu:
[سورة مريم (١٩) : الآيات ٧٣ الى ٧٥]
[Meryem Suresi (19), Ayetler 73-75]
وَإِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُنا بَيِّناتٍ قالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِلَّذِينَ آمَنُوا أَيُّ الْفَرِيقَيْنِ خَيْرٌ مَقاماً وَأَحْسَنُ نَدِيًّا (٧٣) وَكَمْ أَهْلَكْنا قَبْلَهُمْ مِنْ قَرْنٍ هُمْ أَحْسَنُ أَثاثاً وَرِءْياً (٧٤) قُلْ مَنْ كانَ فِي الضَّلالَةِ فَلْيَمْدُدْ لَهُ الرَّحْمنُ مَدًّا حَتَّى إِذا رَأَوْا ما يُوعَدُونَ إِمَّا الْعَذابَ وَإِمَّا السَّاعَةَ فَسَيَعْلَمُونَ مَنْ هُوَ شَرٌّ مَكاناً وَأَضْعَفُ جُنْداً (٧٥)
{وَإِذَا تُتْلَى عَلَيْهِمْ آيَاتُنَا بَيِّنَاتٍ قَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِلَّذِينَ آمَنُوا أَيُّ الْفَرِيقَيْنِ خَيْرٌ مَقَامًا وَأَحْسَنُ نَدِيًّا (٧٣) وَكَمْ أَهْلَكْنَا قَبْلَهُمْ مِنْ قَرْنٍ هُمْ أَحْسَنُ أَثَاثًا وَرِءْيًا (٧٤) قُلْ مَنْ كَانَ فِي الضَّلَالَةِ فَلْيَمْدُدْ لَهُ الرَّحْمَنُ مَدًّا حَتَّى إِذَا رَأَوْا مَا يُوعَدُونَ إِمَّا الْعَذَابَ وَإِمَّا السَّاعَةَ فَسَيَعْلَمُونَ مَنْ هُوَ شَرٌّ مَكَانًا وَأَضْعَفُ جُنْدًا (٧٥)} “Ayetlerimiz onlara açık açık okunduğu zaman inkâr edenler, iman edenlere: 'Bu iki zümreden hangisinin konumu/makamı daha hayırlı ve meclisi daha güzeldir?' dediler. (73) Oysa biz onlardan önce, malı-mülkü ve görünüşü daha güzel olan nice nesilleri helak ettik. (74) De ki: 'Kim sapıklık içinde ise Rahmân ona mühlet verdikçe versin! Nihayet kendilerine vaad olunan şeyi -ister azabı ister kıyamet saatini- gördükleri zaman, makamı daha kötü ve askeri/taraftarı daha zayıf olanın kim olduğunu bileceklerdir.' (75)”
قرأ الأعرج وابن محيصن وأبو حيوة «يتلى» بالياء من تحت، وسبب هذه الآية أن كفار قريش لما كان الرجل منهم يكلم المؤمن في معنى الدين فيقرأ المؤمن عليه القرآن ويبهره بآيات النبي ﵇، كان الكافر منهم يقول إن الله إنما يحسن لأحب الخلق إليه وإنما ينعم على أهل الحق ونحن قد أنعم الله علينا دونكم فنحن أغنياء وأنتم فقراء ونحن أحسن مجلسا وأجمل شارة فهذا المعنى ونحوه هو المقصود بالتوقيف في قوله أَيُّ الْفَرِيقَيْنِ، وقرأ نافع وابن عامر «مقاما» بفتح الميم ولا مُقامَ لَكُمْ [الأحزاب: ١٣] بالفتح أيضا، وهو المصدر من قام أو الظرف منه أي موضع القيام، وهذا يقتضي لفظ المقام إلا أن المعنى في هذه الآية يحرز أنه واقع على الظرف فقط، وقرأ أبيّ فِي مَقامٍ أَمِينٍ [الدخان: ٥١] بضم الميم، وقرأ ابن كثير «مقاما» بضم الميم وهو ظرف من أقام وكذلك أيضا يجيء المصدر منه مثل مَجْراها وَمُرْساها [هود: ٤١] وقرأ فِي مَقامٍ أَمِينٍ [الدخان: ٥١] «ولا مقام لكم» [الأحزاب: ١٣] بالفتح، وقرأ أبو عمرو وحمزة والكسائي وأبو بكر عن عاصم جميعهن بالفتح، وروى حفص عن عاصم «لا مقام لكم» بالضم. و «الندي» والنادي المجلس فيه الجماعة ومنه قول حاتم الطائي:
el-A'rec, İbn Muhaysın ve Ebû Hayve alttan iki noktalı yâ ile {يُتْلَى} okumuşlardır. Bu ayetin sebebi şudur: Kureyş kâfirlerinden bir kimse müminle din hususunda konuştuğunda, mümin ona Kur'an okur ve Peygamber aleyhisselâm'ın delilleriyle onu sustururdu. Kâfir olan ise: "Allah ancak yaratılmışların kendisine en sevimli olanına ihsanda bulunur ve ancak hak ehline nimet verir; Allah size değil bize nimet verdi, biz zenginiz siz ise fakirsiniz, bizim meclisimiz daha güzel, kılık kıyafetimiz daha gösterişlidir" derdi. {أَيُّ الْفَرِيقَيْنِ} “İki zümreden hangisi” buyruğunda dikkat çekilip ikrar ettirilmek istenen bu ve benzeri manalardır. Nâfi‘ ve İbn Âmir mîm harfinin fethasıyla {مَقَامًا} ve {لَا مَقَامَ لَكُمْ} [el-Ahzâb: 13] ayetinde de fetha ile okumuşlardır; bu 'kāme' fiilinin masdarı veya zarfıdır, yani durulan yer demektir. Bu durum 'el-makām' lafzını gerektirir; ancak bu ayetteki mana onun sadece zarf üzerine vaki olduğunu ortaya koymaktadır. Übey {فِي مُقَامٍ أَمِينٍ} [ed-Duhân: 51] ayetini mîm harfinin zammıyla okumuştur. İbn Kesîr ise {مُقَامًا} kelimesini mîm'in zammıyla okumuştur ki bu 'ekāme' fiilinin zarfıdır; nitekim {مَجْرَاهَا وَمُرْسَاهَا} [Hûd: 41] gibi masdarı da böyle gelir. {فِي مَقَامٍ أَمِينٍ} [ed-Duhân: 51] ve {لَا مَقَامَ لَكُمْ} [el-Ahzâb: 13] ayetlerini fetha ile okumuştur. Ebû Amr, Hamza, el-Kisâî ve Âsım'dan rivayetle Ebû Bekr hepsini fetha ile okumuşlardır. Hafs ise Âsım'dan {لَا مُقَامَ لَكُمْ} ayetini zamme ile rivayet etmiştir. 'Nediyy' (النَّدِيُّ) ve 'nâdî' (النَّادِي), içinde bir topluluğun bulunduğu meclistir; Hâtim et-Tâî'nin şu sözü de bundandır:
فدعيت في أولى الندي ... ولم ينظر إليّ بأعين خزر
"Meclisin en ön saflarına çağrıldım ve bana şaşı/kem gözlerle bakılmadı."
وقوله وَكَمْ مخاطبة من الله تعالى لمحمد خبر يتضمن كسر حجتهم واحتقار أمرهم لأن التقدير:
Yüce Allah'ın {وَكَمْ} “Ve nice” buyruğu, Allah Teâlâ'dan Muhammed'e bir hitaptır; onların delillerini çürütmeyi ve durumlarını küçümsemeyi içeren bir haberdir. Zira takdiri şöyledir:
هذا الذي افتخروا به لا قدر له عند الله وليس بمنج لهم فكم أهلك الله من الأمم لما كفروا وهم أشد من هؤلاء وأكثر أموالا وأجمل منظرا. و «القرن» الأمة يجمعها العصر الواحد، واختلف الناس في قدر المدة التي إذا اجتمعت لأمة سميت تلك الأمة قرنا، فقيل مائة سنة، وقيل ثمانون، وقيل سبعون، وقد تقدم القول في هذا غير مرة، و «الأثاث» المال العين والعرض والحيوان وهو اسم عام واختلف هل هو جمع أو إفراد.
Kendisiyle övündükleri bu şeyin Allah katında hiçbir değeri yoktur ve onları kurtaracak da değildir; nitekim Allah inkâr ettiklerinde bunlardan daha güçlü, malları daha çok ve görünüşleri daha güzel olan nice milletleri helak etmiştir. 'Karn' (الْقَرْنُ), tek bir çağın bir araya getirdiği millettir/nesildir. Bir millette toplandığında o millete 'karn' (nesil/asır) denilen sürenin miktarı hususunda ihtilaf edilmiştir: Yüz yıl denilmiş, seksen denilmiş, yetmiş denilmiştir; bu konudaki söz defalarca geçmişti. 'Esâs' (الْأَثَاثُ); nakit mal, ev eşyası ve hayvandır; umumi bir isimdir. Çoğul mu yoksa tekil mi olduğu konusunda ise ihtilaf edilmiştir.
فقال الفراء: هو اسم جمع لا واحد له من لفظه كالمتاع، وقال خلف الأحمر: هو جمع واحده أثاثة كحمامة وحمام ومنه قول الشاعر: [الوافر]
Ferrâ: "O, 'metâ' gibi kendi lafzından tekili olmayan bir ism-i cem'dir" demiştir. Halef el-Ahmer ise: "'Hamâme' ve 'hamâm' gibi tekili 'esâse' (أَثَاثَة) olan bir çoğuldur" demiştir; şairin şu sözü de bundandır: [Vâfir]
أشاقتك الظعائن يوم بانوا ... بذي الزي الجميل من الأثاث
"Ayrılıp gittikleri gün, o güzel kılık kıyafet ve eşyalar içindeki deve göçleri seni aşka/özleme mi düşürdü?"
وأنشد أبو العباس: [الوافر]
Ebu'l-Abbâs şu beyti inşad etmiştir: [Vâfir]
لقد علمت عرينة حيث كانت ... بأنا نحن أكثرهم أثاثا
"Ureyne kabilesi nerede olursa olsun, bizim eşya/mal bakımından onların en fazlası olduğumuzu kesinlikle bilmiştir."
وقرأ نافع بخلاف وأهل المدينة «وريّا» بياء مشددة، وقرأ ابن عباس فيما روي عنه وطلحة «وريا» بياء مخففة، وقرأ ابن كثير وأبو عمرو وعاصم وحمزة والكسائي «ورءيا» بهمزة بعدها ياء على وزن رعيا، ورويت عن نافع وابن عامر رواها أشهب عن نافع وقرأ أبو بكر عن عاصم «وريئا» بياء ساكنة بعدها همزة وهو على القلب وزنه فلعا وكأنه من راع وقال الشاعر: [الطويل]
Nâfi‘ -farklı bir rivayette- ve Medine ehli şeddeli yâ ile {وَرِيًّا} okumuşlardır. İbn Abbâs -kendisinden rivayet edildiğine göre- ve Talha şeddesiz (hafif) yâ ile {وَرِيَا} okumuşlardır. İbn Kesîr, Ebû Amr, Âsım, Hamza ve el-Kisâî ise 'ra'yen' (رَعْيًا) vezninde, sonrasında yâ bulunan bir hemze ile {وَرِءْيًا} okumuşlardır; bu kıraat Nâfi‘ ve İbn Âmir'den de rivayet edilmiştir; Eşheb bunu Nâfi'den rivayet etmiştir. Âsım'dan rivayetle Ebû Bekr ise sonrasında hemze bulunan sakin bir yâ ile {وَرِيئًا} okumuştur; bu kalb (harf değişimi) kabilindendir, vezni 'fel'an'dır (فَلْعًا) ve adeta 'râ'a' fiilindendir. Şair şöyle demiştir: [Tavîl]
وكل خليل راءني فهو قائل ... من أجلك هذا هامة اليوم أو غد
"Beni gören her dost: 'Senin yüzünden bu adam ya bugün ya da yarın bir ölü/baykuş olacak' der."
فأما القراءتان المهموزتان فهما من رؤية العين الرئي اسم المرئي والظاهر للعين كالطحن والسقي، قال ابن عباس الرئي المنظر قال الحسن «وريا» معناه صورا وأما المشددة الياء فقيل هي بمعنى المهموزة إلا أن الهمزة خففت لتستوي رؤوس الآي، وذكر منذر بن سعيد عن بعض أهل العلم أنه من «الري» في السقي كأنه أراد أنهم خير منهم بلادا وأطيب أرضا وأكثر نعما إذ جملة النعم إنما هي من الري والمطر، وأما القراءة المخففة الياء فضعيفة الوجه، وقد قيل هي لحن، وقرأ سعيد بن جبير ويزيد البربري وابن عباس أيضا «وزيا» بالزاي وهو بمعنى الملبس وهيئته تقول زييت بمعنى زينت، وأما قوله قُلْ مَنْ كانَ فِي الضَّلالَةِ الآية فقول يحتمل معنيين، أحدهما أن يكون بمعنى الدعاء والابتهال كأنه يقول الأضل منا أو منكم «مد» الله له أي أملى له حتى يؤول ذلك إلى عذابه، والمعنى الآخر أن يكون بمعنى الخبر كأنه يقول من كان ضالا من الأمم فعادة الله فيه أنه «يمد» له ولا يعاجله حتى يفضي ذلك إلى عذابه في الآخرة، فاللام في قوله فَلْيَمْدُدْ على المعنى الأول لام رغبة في صيغة الأمر، وعلى المعنى الثاني لام أمر دخلت في معنى الخبر ليكون أوكد وأقوى وهذا موجود في كلام العرب وفصاحتها.
Hemzeli iki kıraate gelince; bunlar gözle görmekten (rü'yetu'l-ayn) türemiştir. 'Ri'y' (الرِّئْيُ), 'tahn' (öğütülmüş) ve 'seky' (sulanmış) gibi görülen ve göze zahir olan şeyin ismidir. İbn Abbâs: "'er-Ri'y', manzaradır/görünüşdür" demiştir. Hasan: "{وَرِيًّا} suretler/şekiller demektir" demiştir. Şeddeli yâ ile olan kıraate gelince; hemzeli kıraatle aynı anlamda olduğu, ancak ayet sonlarının uyumlu olması için hemzenin hafifletildiği (telyîn) söylenmiştir. Münzir b. Saîd bazı ilim ehlinden naklen, bunun sulama anlamındaki 'reyy' (الرَّيُّ) kelimesinden geldiğini aktarmıştır; sanki onların belde bakımından daha hayırlı, toprakça daha güzel ve nimetçe daha bol oldukları murad edilmiştir, zira nimetlerin tamamı sulama ve yağmurdandır. Şeddesiz yâ ile olan kıraate gelince, yönü zayıftır ve onun lahin (hata) olduğu da söylenmiştir. Saîd b. Cübeyr, Yezîd el-Berberî ve yine İbn Abbâs zây harfiyle {وَزِيًّا} okumuşlardır; bu da giysi ve onun heyeti/görünüşü anlamındadır, nitekim süsledim anlamında 'zeyyeytü' (زَيَّيْتُ) denir. Yüce Allah'ın {قُلْ مَنْ كَانَ فِي الضَّلَالَةِ} “De ki: 'Kim sapıklık içinde ise...'” ayetine gelince; iki anlam ihtimali taşıyan bir sözdür: Birincisi, dua ve niyaz anlamında olmasıdır; adeta 'bizden ya da sizden kim daha sapık ise Allah ona mühlet versin, yani bu durum onun azabına varıncaya kadar ona süre tanısın' demektedir. İkinci anlam ise haber anlamında olmasıdır; sanki 'milletlerden kim sapık olursa Allah'ın onun hakkındaki âdeti, ona mühlet vermesi ve bu durum ahiretteki azabına ulaşıncaya dek onu cezalandırmada acele etmemesidir' demektedir. Dolayısıyla {فَلْيَمْدُدْ} buyruğundaki lâm harfi birinci manaya göre emir kipiyle gelmiş bir temenni/dua lâmıdır; ikinci manaya göre ise daha tekitli ve daha güçlü olsun diye haber manasına dahil olmuş bir emir lâmıdır; bu durum Arapların kelamında ve fesahatinde mevcuttur.
قوله ﷿:
Yüce Allah'ın buyruğu:
حَتَّى إِذا رَأَوْا ما يُوعَدُونَ ...
{حَتَّى إِذَا رَأَوْا مَا يُوعَدُونَ} “Nihayet kendilerine vaad olunan şeyi gördükleri zaman...”
حَتَّى في هذه الآية حرف ابتداء دخلت على جملة وفيها معنى الغاية، وإِذا شرط، وجوابها في قوله فَسَيَعْلَمُونَ والرؤية رؤية العين، والْعَذابَ والسَّاعَةَ بدل من ما التي وقعت عليها
Bu ayetteki {حَتَّى} bir cümlenin başına gelmiş ibtidâ harfidir ve içinde gâye (sonuç/ulaşma) anlamı vardır. {إِذَا} şarttır, cevabı ise {فَسَيَعْلَمُونَ} “bileceklerdir” ifadesindedir. Buradaki görme gözle görmektir. {الْعَذَابَ} ve {السَّاعَةَ} kelimeleri,
رَأَوْا وإِمَّا هي المدخلة للشك في أول الكلام والثانية عطف عليها، والْعَذابَ يريد به عذاب الدنيا ونصرة المؤمنين عليهم، و «الجند» النصرة والقائمون بأمر الحرب، وشَرٌّ مَكاناً بإزاء قولهم خَيْرٌ مَقاماً [مريم: ٧٣] وَأَضْعَفُ جُنْداً بإزاء قولهم أَحْسَنُ نَدِيًّا [مريم: ٧٢] قوله ﷿:
{رَأَوْا} fiilinin üzerine vaki olduğu 'mâ' ({مَا}) ism-i mevsûlünden bedeldir. Sözün başındaki {إِمَّا} şüphe bildiren edattır, ikincisi ise ona matuftur. {الْعَذَابَ} ile dünya azabını ve müminlerin onlara karşı muzaffer kılınmasını murad etmektedir. 'Cünd' (الْجُنْدُ); yardım, destek ve savaş işini üstlenenlerdir. {شَرٌّ مَكَانًا} “makamı daha kötü” ifadesi onların {خَيْرٌ مَقَامًا} “makamı daha hayırlı” [Meryem: 73] sözlerine karşılıktır; {وَأَضْعَفُ جُنْدًا} “askeri daha zayıf” ifadesi de onların {أَحْسَنُ نَدِيًّا} “meclisi daha güzel” [Meryem: 73] sözlerine karşılıktır. Yüce Allah'ın buyruğu:
[سورة مريم (١٩) : الآيات ٧٦ الى ٨٠]
[Meryem Suresi (19), Ayetler 76-80]