Binûn

Meryem Suresi — 3. Sayfa

Kaynak: el-Muharrerü'l-Vecîz · İbn Atıyye · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَيَزِيدُ اللَّهُ الَّذِينَ اهْتَدَوْا هُدىً وَالْباقِياتُ الصَّالِحاتُ خَيْرٌ عِنْدَ رَبِّكَ ثَواباً وَخَيْرٌ مَرَدًّا (٧٦) أَفَرَأَيْتَ الَّذِي كَفَرَ بِآياتِنا وَقالَ لَأُوتَيَنَّ مالاً وَوَلَداً (٧٧) أَطَّلَعَ الْغَيْبَ أَمِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمنِ عَهْداً (٧٨) كَلاَّ سَنَكْتُبُ ما يَقُولُ وَنَمُدُّ لَهُ مِنَ الْعَذابِ مَدًّا (٧٩) وَنَرِثُهُ ما يَقُولُ وَيَأْتِينا فَرْداً (٨٠)

{وَيَزِيدُ اللَّهُ الَّذِينَ اهْتَدَوْا هُدىً وَالْباقِياتُ الصَّالِحاتُ خَيْرٌ عِنْدَ رَبِّكَ ثَواباً وَخَيْرٌ مَرَدًّا (٧٦) أَفَرَأَيْتَ الَّذِي كَفَرَ بِآياتِنا وَقالَ لَأُوتَيَنَّ مالاً وَوَلَداً (٧٧) أَطَّلَعَ الْغَيْبَ أَمِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمنِ عَهْداً (٧٨) كَلاَّ سَنَكْتُبُ ما يَقُولُ وَنَمُدُّ لَهُ مِنَ الْعَذابِ مَدًّا (٧٩) وَنَرِثُهُ ما يَقُولُ وَيَأْتِينا فَرْداً (٨٠)} “Allah, doğru yolu bulanların hidayetini artırır. Kalıcı olan salih ameller ise Rabbinin katında hem sevapça daha hayırlı hem de sonuç bakımından daha hayırlıdır. (76) Ayetlerimizi inkâr edip 'Bana kesinlikle mal ve evlat verilecektir' diyeni gördün mü? (77) O gaybı mı bildi, yoksa Rahmân'ın katından bir söz mü aldı? (78) Hayır, asla! Biz onun söylediklerini yazacağız ve azabını uzattıkça uzatacağız. (79) O söylediklerine de Biz vâris olacağız; o ise Bize yapayalnız gelecektir. (80)”

ولما ذكر ضلالة الكفرة وارتباكهم في الافتخار بنعم الدنيا وعماهم عن الطريق المستقيم عقب ذلك بذكر نعمته على المؤمنين في أنهم يزيدهم هُدىً في الارتباط إلى الأعمال الصالحة والمعرفة بالدلائل الواضحة وزيادة العلم دأبا. قال الطبري عن بعضهم المعنى بناسخ القرآن ومنسوخه ع: وهذا مثال وقوله وَالْباقِياتُ الصَّالِحاتُ إشارة إلى ذلك الهدى الذي يزيدهم الله تعالى أي وهذه النعم على هؤلاء خَيْرٌ عند الله ثَواباً وخير مرجعا. والقول في زيادة الهدى سهل بين الوجوه، وأما الْباقِياتُ الصَّالِحاتُ فقال بعض العلماء هو كل عمل صالح يرفع الله به درجة عامله، وقال الحسن هي «الفرائض» ، وقال ابن عباس هي «الصلوات الخمس» وروي عن النبي ﵇ «أنها الكلمات المشهورات سبحان الله، والحمد لله، ولا إله إلا الله، والله أكبر» . وقد قال رسول الله ﵇ لأبي الدرداء «خذهن يا أبا الدرداء قبل أن يحال بينك وبينهن فهن الباقيات الصالحات وهن من كنوز الجنة» . وروي عنه ﵇ أنه قال يوما «خذوا جنتكم» قالوا يا رسول الله أمن عدو حضر قال «من النار» قالوا ما هي يا رسول الله، قال «سبحان الله، ولا إله إلا الله، والله أكبر» ، وهن الباقيات الصالحات» . وكان أبو الدرداء يقول إذا ذكر هذا الحديث: لأهللن، ولأكبرن الله، ولأسبحنه حتى إذا رآني الجاهل ظنني مجنونا، وقوله أَفَرَأَيْتَ الَّذِي كَفَرَ الآية، الفاء في قوله أَفَرَأَيْتَ عاطفة بعد ألف الاستفهام وهي عاطفة جملة على جملة، والَّذِي كَفَرَ يعني به العاصي بن وائل السمهي، قاله جمهور المفسرين، وكان خبره أن خباب بن الأرت كان قينا في الجاهلية فعمل له عملا واجتمع له عنده دين فجاءه يتقاضاه فقال له العاصي لا أنصفك حتى تكفر بمحمد، فقال خباب: لا أكفر بمحمد حتى يمييتك الله ثم يبعثك، قال العاصي: أو مبعوث أنا بعد الموت؟ قال خباب نعم، قال: فإنه إذا كان ذلك فسيكون لي مال وولد وعند ذلك أقضيك دينك، فنزلت الآية في ذلك، وقال الحسن نزلت الآية في الوليد بن المغيرة المخزومي وقد كانت للوليد أيضا أقوال تشبه هذا الغرض، وقرأ ابن كثير وأبو عمرو «وولدا» على معنى اسم الجنس بفتح الواو واللام وكذلك في سائر ما في القرآن إلا في سورة نوح مالُهُ وَوَلَدُهُ [نوح: ٢١] فإنما قرأ بضم الواو وسكون اللام، وقرأ نافع وعاصم وابن عامر بفتح الواو في كل القرآن، وقرأ حمزة والكسائي «وولدا» بضم الواو وسكون اللام وكذلك في جميع القرآن، وقرأ ابن مسعود «ولدا» بكسر الواو وسكون اللام، واختلف مع ضم الواو فقال بعضهم: هو جمع «ولد كأسد وأسد» واحتجوا بقول الشاعر: [مجزوء الكامل]

[Yüce Allah] kâfirlerin sapıklıklarını, dünya nimetleriyle övünmedeki şaşkınlıklarını ve doğru yoldan sapıp körleşmelerini zikredince, bunun peşinden müminlere olan nimetini zikretti: Şöyle ki, salih amellere bağlanma, apaçık delilleri tanıma ve sürekli bilgi artırma hususunda onların hidayetini artırmaktadır ({هُدًى}). Taberî bazılarından naklettiğine göre bunun anlamı Kur'an'ın nâsih ve mensûhudur. [İbn Atıyye der ki]: Bu bir örnektir. Yüce Allah'ın {وَالْباقِياتُ الصَّالِحاتُ} “Kalıcı olan salih ameller” buyruğu, Allah Teâlâ'nın onlara artırdığı bu hidayete işarettir; yani bunlara verilen bu nimetler, Allah katında {خَيْرٌ عِنْدَ رَبِّكَ ثَواباً وَخَيْرٌ مَرَدًّا} “hem sevapça daha hayırlı hem de sonuç bakımından daha hayırlıdır”. Hidayetin artırılması hakkındaki söz vecihleri açık ve kolaydır. Kalıcı salih amellere ({الْباقِياتُ الصَّالِحاتُ}) gelince; bazı âlimler bunun, Allah'ın yapan kişinin derecesini yükselttiği her türlü salih amel olduğunu söylemiştir. Hasan: "Bunlar farzlardır" demiştir. İbn Abbas: "Beş vakit namazdır" demiştir. Peygamber aleyhisselâm'dan şöyle rivayet edilmiştir: "Onlar meşhur kelimelerdir: Sübhânallâh, velhamdülillâh, ve lâ ilâhe illallâh, vallâhu ekber." Nitekim Resûlullah aleyhisselâm Ebü'd-Derdâ'ya şöyle buyurmuştur: "Ey Ebü'd-Derdâ! Seninle onlar arasına engel girilmeden önce bunları al; zira onlar kalıcı salih amellerdir ve cennet hazinelerindendir." Kendisinden aleyhisselâm bir gün şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: "Kalkanınızı alınız!" "Ey Allah'ın Resûlü, gelen bir düşmandan mı?" dediler. "Cehennem ateşinden" buyurdu. "Onlar nedir ey Allah'ın Resûlü?" dediler. Buyurdu ki: "Sübhânallâh, ve lâ ilâhe illallâh, vallâhu ekber [demektir], bunlar kalıcı salih amellerdir." Ebü'd-Derdâ bu hadisi zikrettiğinde şöyle derdi: "Cahil kimse beni görünce deli zannetsin diye Allah'ı tehlil edeceğim (lâ ilâhe illallâh diyeceğim), tekbir getireceğim ve tesbih edeceğim." Yüce Allah'ın {أَفَرَأَيْتَ الَّذِي كَفَرَ} “Gördün mü inkâr edeni...” ayetindeki fâ harfi ({ف}), istifham elifinden sonra gelen atıf harfidir ve bir cümleyi diğerine bağlar. İnkâr eden kişi ({الَّذِي كَفَرَ}) ile kastedilen Âs b. Vâil es-Sehmî'dir; müfessirlerin cumhuru böyle demiştir. Onun haberi şöyledir: Habbâb b. Eret Cahiliye döneminde demirciydi; Âs için bir iş yapmış ve Âs'ta bir alacağı birikmişti. Onu istemeye geldiğinde Âs ona: "Sen Muhammed'i inkâr edinceye kadar hakkını vermem" dedi. Habbâb: "Allah seni öldürüp sonra diriltinceye kadar Muhammed'i inkâr etmem" dedi. Âs: "Ben öldükten sonra diriltilecek miyim?" dedi. Habbâb: "Evet" dedi. Âs: "Öyleyse o vakit malım ve çocuğum olacak, işte o zaman borcunu öderim" dedi. Bunun üzerine bu ayet indi. Hasan ise ayetin Velîd b. el-Mugîre el-Mahzûmî hakkında indiğini söylemiştir; zira Velîd'in de bu anlama benzer sözleri vardı. İbn Kesîr ve Ebû Amr, cins ismi manasında vâv ve lâm harflerinin fethasıyla {وولدا} (ve veleden) okumuşlardır; Nûh suresindeki {مالُهُ وَوَلَدُهُ} [Nûh: 21] ayeti hariç Kur'an'ın geri kalanında da böyledir; orada vâv'ın zammesi ve lâm'ın sükûnu ile okumuşlardır. Nâfi', Âsım ve İbn Âmir bütün Kur'an'da vâv'ın fethasıyla okumuşlardır. Hamza ve Kisâî bütün Kur'an'da vâv'ın zammesi ve lâm'ın sükûnu ile {وولدا} (ve vüllden) okumuşlardır. İbn Mes'ûd vâv'ın kesresi ve lâm'ın sükûnu ile {ولدا} (vilden) okumuştur. Vâv'ın zammesiyle okunuş hakkında ihtilaf edilmiştir; bazısı: "Bu, esed (أَسَد) ve üsd (أُسْد) gibi 'veled'in çoğuludur" demiş ve şairin şu sözünü delil getirmişlerdir: [Meczûu'l-Kâmil]

فلقد رأيت معاشرا ... قد ثمروا مالا وولدا

"Nice topluluklar gördüm ki... Mallarını ve çocuklarını çoğalttılar."

وقال بعضهم هو بمعنى الولد واحتجوا بقول الشاعر: [الطويل]

Bazıları ise bunun 'veled' (tekil çocuk) anlamında olduğunu söylemiş ve şairin şu sözünü delil getirmişlerdir: [Tavîl]

فليت فلانا كان في بطن أمه ... وليت فلانا كان ولد حمار

"Keşke falan anasının karnında kalsaydı... Ve keşke falan bir eşeğin yavrusu olsaydı."

قال أبو علي في قراءة حمزة والكسائي ما كان منه مفردا قصد به المفرد، وما كان منه جمعا قصد

Ebû Ali, Hamza ve Kisâî'nin kıraati hakkında: "Tekil olan yerlerde tekil kastedilmiş, çoğul olan yerlerde çoğul kastedilmiştir"

الجمع، وقال الأخفش: الولد الابن والابنة، والولد الأهل والوالد وقال غيره: والولد بطن الذي هو منه، حكاه أبو علي في الحجة، وقوله أَطَّلَعَ الْغَيْبَ توقيف والألف للاستفهام وحذفت ألف الوصل للاستغناء عنها، واتخاذ العهد معناه بالإيمان والأعمال الصالحة، وكَلَّا زجر ورد، ثم أخبر تعالى أن قول هذا الكافر سيكتب على معنى حفظه عليه ومعاقبته به. وقرأ «سنكتب» بالنون أبو عمرو والحسن وعيسى، وقرأ عاصم والأعمش «سيكتب» بياء مضمومة، ومد العذاب هو إطالته وتعظيمه وقوله ما يَقُولُ أي هذه الأشياء التي سمى أنه يؤتاها في الآخرة يرث الله ما له منها في الدنيا فإهلاكه وتركه لها، فالوراثة مستعارة ويحتمل أن يكون خيبته في الآخرة كوراثة ما أمل. وفي حرف ابن مسعود «ونرثه ما عنده» ، وقال النحاس نَرِثُهُ ما يَقُولُ معناه نحفظه عليه لنعاقبه، ومنه قول النبي ﵇ «العلماء ورثة الأنبياء» أي حفظة ما قالوا فكأن هذا المجرم يورث هذا المقالة. وقوله فَرْداً يتضمن ذلته وقلة انتصاره.

demiştir. Ahfeş: "Veled (الولد) erkek ve kız çocuktur; veled (الولد) aile ve babadır" demiştir. Başkası ise: "Veled (الولد), kendisinden doğduğu kimsedir" demiştir; bunu Ebû Ali el-Hücce'de nakletmiştir. Yüce Allah'ın {أَطَّلَعَ الْغَيْبَ} “O gaybı mı bildi?” buyruğu kınama amaçlıdır. Elif istifham (soru) içindir ve vasıl elifi ona ihtiyaç kalmadığı için hazfedilmiştir. Ahit edinmek ({اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمنِ عَهْداً}) iman ve salih ameller iledir. {كَلَّا} “Hayır, asla!” bir azarlama ve reddir. Sonra Allah Teâlâ bu kâfirin sözünün aleyhine korunması ve onunla cezalandırılması anlamında yazılacağını haber vermiştir. Ebû Amr, Hasan ve Îsâ nûn ile {سنكتب} okumuşlardır. Âsım ve A'meş ötreli yâ ile {سيكتب} okumuşlardır. Azabın uzatılması ({وَنَمُدُّ لَهُ مِنَ الْعَذابِ مَدًّا}) onun uzatılması ve büyütülmesidir. {ما يَقُولُ} “söylediklerine” ifadesi, ahirette kendisine verileceğini iddia ettiği bu şeylerdir; Allah dünyadaki malını onu helak edip geride bıraktırmak suretiyle vâris olur. Buradaki miras mecazidir; ya da ahiretteki hüsranı umduğu şeyin vârisi olmak gibi olması da muhtemeldir. İbn Mes'ûd mushafında {ونرثه ما عنده} (katındakilere vâris oluruz) şeklindedir. Nehhâs ise: "{نَرِثُهُ ما يَقُولُ} ifadesinin anlamı, onu cezalandırmak için sözünü aleyhine muhafaza ederiz demektir. Peygamber aleyhisselâm'ın 'Âlimler peygamberlerin vârisleridir' yani onların söylediklerini koruyanlardır sözü de bu kabildendir; sanki bu suçluya bu söz miras bırakılmaktadır" demiştir. {فَرْداً} “yapayalnız” buyruğu onun zilletini ve yardımcısının azlığını içerir.

قوله ﷿:

Yüce Allah'ın buyruğu:

[سورة مريم (١٩) : الآيات ٨١ الى ٨٧]

[Meryem Suresi (19), Ayetler 81-87]

وَاتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ آلِهَةً لِيَكُونُوا لَهُمْ عِزًّا (٨١) كَلاَّ سَيَكْفُرُونَ بِعِبادَتِهِمْ وَيَكُونُونَ عَلَيْهِمْ ضِدًّا (٨٢) أَلَمْ تَرَ أَنَّا أَرْسَلْنَا الشَّياطِينَ عَلَى الْكافِرِينَ تَؤُزُّهُمْ أَزًّا (٨٣) فَلا تَعْجَلْ عَلَيْهِمْ إِنَّما نَعُدُّ لَهُمْ عَدًّا (٨٤) يَوْمَ نَحْشُرُ الْمُتَّقِينَ إِلَى الرَّحْمنِ وَفْداً (٨٥)

{وَاتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ آلِهَةً لِيَكُونُوا لَهُمْ عِزًّا (٨١) كَلاَّ سَيَكْفُرُونَ بِعِبادَتِهِمْ وَيَكُونُونَ عَلَيْهِمْ ضِدًّا (٨٢) أَلَمْ تَرَ أَنَّا أَرْسَلْنَا الشَّياطِينَ عَلَى الْكافِرِينَ تَؤُزُّهُمْ أَزًّا (٨٣) فَلا تَعْجَلْ عَلَيْهِمْ إِنَّما نَعُدُّ لَهُمْ عَدًّا (٨٤) يَوْمَ نَحْشُرُ الْمُتَّقِينَ إِلَى الرَّحْمنِ وَفْداً (٨٥)} “Kendilerine bir izzet ve güç olsunlar diye Allah'tan başka ilahlar edindiler. (81) Hayır, asla! [İlahları] onların ibadetlerini inkâr edecekler ve onların aleyhine hasım olacaklardır. (82) Görmedin mi, Biz şeytanları kâfirlerin üzerine saldık, onları kışkırttıkça kışkırtıyorlar! (83) Öyleyse onlar hakkında acele etme; Biz onlar için [günlerini/nefeslerini] teker teker sayıyoruz. (84) O gün takva sahiplerini Rahmân'ın huzurunda bir heyet olarak toplayacağız. (85)”

وَنَسُوقُ الْمُجْرِمِينَ إِلى جَهَنَّمَ وِرْداً (٨٦) لا يَمْلِكُونَ الشَّفاعَةَ إِلاَّ مَنِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمنِ عَهْداً (٨٧)

{وَنَسُوقُ الْمُجْرِمِينَ إِلى جَهَنَّمَ وِرْداً (٨٦) لا يَمْلِكُونَ الشَّفاعَةَ إِلاَّ مَنِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمنِ عَهْداً (٨٧)} “Günahkârları da susuz olarak cehenneme sevk edeceğiz. (86) Rahmân'ın katından bir söz almış olan kimseden başkası şefaate malik olamaz. (87)”

اتخذ افتعل من أخذ لكنه يتضمن إعدادا من المتخذ وليس ذلك في أخذ، والضمير في اتَّخَذُوا لعبادة الأوثان والآلهة الأصنام وكل ما عبد من دون الله، ومعنى قوله عِزًّا العموم في النصرة والمنفعة وغير ذلك من وجوه الخير، وقوله كَلَّا زجر وردع، وهذا المعنى لازم ل كَلَّا فإن كان القول المردود منصوصا عليه بان المعنى، وإن لم يكن منصوصا عليه فلا بد من أمر مردود يتضمنه القول كقوله ﷿ كَلَّا إِنَّ الْإِنْسانَ لَيَطْغى [العلق: ٦] فإن قوله عَلَّمَ الْإِنْسانَ ما لَمْ يَعْلَمْ [العلق: ٥] يتضمن مع ما قبله أن الإنسان يزعم من نفسه ويرى أن له حولا ما ولا يتفكر جدا في أن الله علمه ما لم يعلم وأنعم عليه بذلك وإلا كان معمور جهل، وقرأ الجمهور «كلا» على ما فسرناه، وقرأ أبو نهيك «كلا» بفتح الكاف والتنوين حكاه عنه أبو الفتح وهو نعت ل آلِهَةً وحكى عنه أبو عمرو الداني «كلا» بضم الكاف والتنوين وهو منصوب بفعل مضمر يدل عليه سيكفرون تقديره يرفضون أو ينكرون أو يجحدون أو نحوه، واختلف المفسرون في الضمير الذي في سَيَكْفُرُونَ وفي بِعِبادَتِهِمْ فقالت فرقة: الأول للكفار والثاني للمعبودين والمعنى أنه سيجيء يوم القيامة من الهول على الكفار والشدة ما يدفعهم إلى جحد الكفر وعبادة الأوثان، وذلك كقوله تعالى حكاية عنهم وَاللَّهِ رَبِّنا ما كُنَّا مُشْرِكِينَ [الأنعام: ٢٣] وقالت فرقة: الأول للمعبودين والثاني للكفار والمعنى أن الله تعالى يجعل للأصنام حياة تنكر بها ومعها عبادة الكفار وأن يكون لها من ذلك ذنب، وأما المعبود من الملائكة وغيرهم فهذا منهم بين. وقوله ضِدًّا معناه يجيئهم منهم خلاف ما كانوا أملوه فيؤول ذلك بهم إلى ذلة ضد ما أملوه من العز وهذه صفة عامة، وقال قتادة ضِدًّا معناه قرناء، وقال ابن عباس:

'İttehaze' (اتَّخَذَ), 'ehaze'den (أَخَذَ) ifti'âl veznindedir; fakat edinen kimse tarafından bir hazırlamayı da içerir ki bu 'ehaze' fiilinde yoktur. {اتَّخَذُوا} fiilindeki zamir putlara tapanlara, {آلِهَةً} kelimesi de putlara ve Allah'tan başka tapılan her şeye aittir. {عِزًّا} “bir izzet/destek” buyruğunun anlamı; yardım, fayda ve diğer hayır cihetlerinde umumilik bildirmesidir. {كَلَّا} “Hayır, asla!” sözü azarlama ve menetmedir. Bu anlam {كَلَّا} kelimesi için lazımdır (ayrılmaz vasfıdır). Eğer reddedilen söz açıkça zikredilmişse mana bellidir; şayet açıkça zikredilmemişse sözün içerdiği reddedilen bir durum mutlaka vardır; nitekim Yüce Allah'ın {كَلَّا إِنَّ الْإِنْسانَ لَيَطْغى} “Hayır! Doğrusu insan azar” [Alak: 6] buyruğunda olduğu gibi. Zira {عَلَّمَ الْإِنْسانَ ما لَمْ يَعْلَمْ} “İnsana bilmediğini öğretti” [Alak: 5] buyruğu öncekiyle birlikte insanın kendi kendine bir güç ve kudrete sahip olduğunu sandığını ve iddia ettiğini, Allah'ın kendisine bilmediğini öğrettiğini ve bunu ona lütfettiğini, yoksa cehalet içinde kalacağını pek düşünmediğini içerir. Cumhur bizim açıkladığımız şekilde {كَلَّا} okumuştur. Ebû Nehîk kâf'ın fethası ve tenvin ile {كلا} okumuştur; bunu ondan Ebü'l-Feth nakletmiştir ve bu {آلِهَةً} kelimesinin sıfatıdır. Ebû Amr ed-Dânî ise ondan kâf'ın zammesi ve tenvin ile {كلا} okuduğunu nakletmiştir; bu da {سَيَكْفُرُونَ} fiilinin delalet ettiği 'reddederler, inkâr ederler, tanımazlar' veya benzeri takdir edilen gizli bir fiille mensuptur. Müfessirler {سَيَكْفُرُونَ} ve {بِعِبادَتِهِمْ} ifadelerindeki zamir hakkında ihtilaf etmişlerdir: Bir grup şöyle demiştir: Birinci zamir kâfirlere, ikincisi ise tapılanlara aittir. Anlamı şudur: Kıyamet gününde kâfirlerin başına öyle bir dehşet ve şiddet gelecek ki onları küfrü ve putlara tapmayı inkâr etmeye sevk edecektir; bu da Allah Teâlâ'nın onlardan naklettiği: {وَاللَّهِ رَبِّنا ما كُنَّا مُشْرِكِينَ} “Rabbimiz Allah'a andolsun ki biz müşriklerden değildik” [En'âm: 23] sözü gibidir. Diğer bir grup ise şöyle demiştir: Birinci zamir tapılanlara, ikincisi ise kâfirlere aittir. Anlamı şudur: Allah Teâlâ putlara, kâfirlerin ibadetini ve bundan ötürü kendilerine bir günah olduğunu inkâr edecekleri bir hayat verir. Melekler ve benzeri tapılanlara gelince, onların inkârı zaten açıktır. {ضِدًّا} “hasım/karşıt” buyruğunun anlamı; kâfirlere umduklarının tam tersi gelmesidir ve bu durum onları umdukları izzetin zıddı olan bir zillete düşürür; bu genel bir niteliktir. Katâde: "{ضِدًّا} dostlar/yandaşlar demektir" demiştir. İbn Abbas:

معناه أعوانا، وقال لضحاك: أعداء، وقال ابن زيد: بلاء، وقيل غير هذا مما لفظ القرآن أعم منه وأجمع للمعنى المقصود، والضد هنا مصدر وصف به الجمع كما يوصف به الواحد، وحكى الطبري عن أبي نهيك أنه قرأ «كل» بالرفع ورفعها بالابتداء، وقوله أَلَمْ تَرَ أَنَّا أَرْسَلْنَا الشَّياطِينَ الآية، الرؤية في الآية رؤية القلب، وأَرْسَلْنَا معناه سلطنا أو لم نحل بينهم وبينهم فكله تسليط وهو مثل قوله نقيض له شيطانا وتعديته ب عَلَى دال على أنه تسليط، وتَؤُزُّهُمْ معناه تغليهم وتحركهم إلى الكفر والضلال قال قتادة تزعجهم إزعاجا، قال ابن زيد: تشليهم أشلاء ومنه أزير القدر وهو غليانه وحركته ومنه الحديث أتيت رسول الله ﷺ «فوجدته يصلي وهو يبكي ولصدره أزيز كأزيز المرجل» وقوله فَلا تَعْجَلْ عَلَيْهِمْ أي لا تستبطىء عذابهم وتحب تعجيله، وقوله نَعُدُّ لَهُمْ عَدًّا أي مدة نعمتهم وقبيح أعمالهم لنصيرهم إلى العذاب إما في الدنيا وإلا ففي الآخرة، قال ابن عباس: نعد أنفاسهم.

"Yardımcılar demektir" demiştir. Dahhâk: "Düşmanlar demektir" demiştir. İbn Zeyd: "Bela demektir" demiştir. Kur'an lafzının daha kapsamlı ve kastedilen manayı daha çok toplayıcı olduğu başka açıklamalar da yapılmıştır. Buradaki zıdd (الضد) tekil için sıfat yapıldığı gibi çoğul için de sıfat yapılmış bir masdardır. Taberî, Ebû Nehîk'ten ref ile {كل} okuduğunu ve ref'inin mübteda olarak olduğunu nakletmiştir. Yüce Allah'ın {أَلَمْ تَرَ أَنَّا أَرْسَلْنَا الشَّياطِينَ} “Görmedin mi, Biz şeytanları saldık...” buyruğuna gelince; ayetteki görme (rü'yet) kalbin görmesidir (bilmektir). {أَرْسَلْنَا} ifadesi 'musallat ettik' veya 'onlarla aralarını açmadık/engel olmadık' anlamındadır; hepsi musallat etmektir. Bu, {نقيض له شيطانا} (ona bir şeytan tahsis ederiz) sözü gibidir; {عَلَى} ile geçişli kılınması da musallat etmeye delildir. {تَؤُزُّهُمْ} ifadesi 'onları kaynatır ve küfre, sapıklığa sevk eder' demektir. Katâde: "Onları şiddetle sarsıp kışkırtırlar" demiştir. İbn Zeyd: "Onları kışkırtırlar" demiştir. Tencerenin kaynaması ve hareketi anlamına gelen 'ezîrü'l-kıdr' (أزير القدر) tabiri de buradan gelir. Hadiste geçen: "Resûlullah ﷺ'in yanına gittim, 'namaz kılıyor ve ağlıyordu; göğsünden tencere kaynaması gibi kaynama sesi (ezîz) geliyordu' ifadesi de bundandır." Yüce Allah'ın {فَلا تَعْجَلْ عَلَيْهِمْ} “Öyleyse onlar hakkında acele etme” buyruğu; onların azabını gecikmiş sayma ve çabuklaşmasını arzu etme demektir. {إِنَّما نَعُدُّ لَهُمْ عَدًّا} “Biz onlar için teker teker sayıyoruz” buyruğu ise, onları dünyada veya ahirette azaba ulaştırmak için nimetlerinin müddetini ve çirkin amellerini sayarız demektir. İbn Abbas: "Onların nefeslerini sayarız" demiştir.

قال القاضي أبو محمد: وما تضمنته هذه الألفاظ من الوعيد بعذاب الآخرة هو العامل في قوله يَوْمَ ويحتمل أن يعمل فيه لفظ مقدر تقديره واذكر أو احذر ونحو هذا، و «الحشر» الجمع، وقد صار في عرف ألفاظ الشرع البعث من القبور، وقرأ الحسن يوم «يحشر المتقون ويساق المجرمون» ، وروي عنه «ويسوق المجرمين» بالياء. و «المتقون» هم المؤمنون الذين قد غفر لهم، وظاهر هذه الوفادة أنها بعد انقضاء الحساب، وإنما هي النهوض إلى الجنة، وكذلك سوق المجرمين إنما هو لدخول النار. ووَفْداً قال المفسرون معناه ركبانا وهي عادة الوفود لأنهم سراة الناس وأحسنهم شكلا فشبه أهل الجنة بأولئك لا أنهم في معنى الوفادة إذ هو مضمن الانصراف، وإنما المراد تشبيههم بالوفد هيئة وكرامة، وروي عن علي بن أبي طالب ﵁ أنهم يجيئون ركبانا على النوق المحلاة بحلية الجنة خطمها من ياقوت وزبرجد ونحو هذا، وروي عن عمر بن قيس الملائي أنهم يركبون على تماثيل من أعمالهم الصالحة هي في غاية الحسن، وروي «أنهم يركب كل أحد منهم ما أحب فمنهم من يركب الإبل ومن يركب الخيل ومن يركب السفن فتجيء عائمة بهم» ، وقد ورد في الضحايا أنها مطاياكم إلى الجنة، وفي أكثر هذا بعد، لكن ذكرناه بحسب الجمع للأقوال و «السوق» يتضمن هوانا لأنهم يحفزون من ورائهم، و «الورد» العطاش قاله ابن عباس وأبو هريرة والحسن، وهم القوم الذين يحتفزون من عطشهم لورود لماء، ويحتمل أن يكون المصدر المعنى نوردهم وِرْداً وهكذا يجعله من رأى في القرآن أربعة أوراد في النار وقد تقدم ذكر ذلك في هذه السورة، واختلف المتأولون في الضمير في قوله يَمْلِكُونَ فقالت فرقة: هو عائد على المجرمين، أي لا يَمْلِكُونَ أن يشفع لهم ولا سبيل لهم إليها، وعلى هذا التأويل فهم المشركون خاصة، ويكون قوله إِلَّا مَنِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمنِ عَهْداً استثناء منقطعا، أي لكن من اتخذ عهدا يشفع له، والعهد على هذا الإيمان قال ابن عباس: العهد لا إله إلا الله. وفي الحديث «يقول الله تعالى يوم القيامة من كان له عندي عهد فليقم» وفي الحديث «خمس صلوات كتبهن الله على العباد فمن جاء بهن تامة كان له عند الله عهد أن يدخل الجنة» . والعهد أيضا الإيمان وبه فسر قوله لا يَنالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ [البقرة: ١٢٤] ويحتمل أن يكون «المجرمون» يعم الكفرة والعصاة ثم أخبر أنهم لا يَمْلِكُونَ الشَّفاعَةَ إلا العصاة المؤمنون فإنهم يشفع فيهم فيكون الاستثناء متصلا، وقال رسول الله ﷺ «لا أزال أشفع حتى أقول يا رب شفعني

Kâdı Ebû Muhammed dedi ki: Bu lafızların içerdiği ahiret azabı tehdidi, {يَوْمَ} lafzında âmildir. Ona 'hatırla' veya 'sakın' gibi takdir edilen bir lafzın âmil olması da muhtemeldir. Haşr (الْحَشْر); toplamak demektir, şer'î ıstılahta ise kabirlerden diriltilip çıkarılma manasına gelmiştir. Hasan {يوم يحشر المتقون ويساق المجرمون} (takva sahipleri toplanacağı ve suçlular sevk edileceği gün) şeklinde okumuş, kendisinden yâ ile {ويسوق المجرمين} okuduğu da rivayet edilmiştir. Müttakiler ({الْمُتَّقِينَ}); kendileri bağışlanmış olan müminlerdir. Bu heyet olarak gelişin (vifâde) zâhiri, hesabın bitmesinden sonra olduğudur ve bu ancak cennete yönelmektir; aynı şekilde suçluların sevki de cehenneme girmek içindir. {وَفْداً} kelimesi hakkında müfessirler: "Süvariler olarak [gelecekler] demektir, heyetlerin âdeti de budur; zira onlar insanların ileri gelenleri ve şekilce en güzel olanlarıdır. Cennet ehli de onlara benzetilmiştir; yoksa geri dönüşü içeren 'elçilik/heyet' anlamında değildir. Kastedilen, heyet ve ikram bakımından gelen heyetlere benzetilmeleridir" demişlerdir. Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh'tan, onların cennet süsleriyle süslenmiş, yularları yakut ve zebercetten olan develer üzerinde süvari olarak gelecekleri rivayet edilmiştir. Ömer b. Kays el-Melâî'den, onların salih amellerinden oluşan son derece güzel sûretler üzerine binecekleri rivayet edilmiştir. "Her birinin sevdiği şeye bineceği; bazılarının develere, bazılarının atlara, bazılarının gemilere bineceği ve gemilerin onları yüzdürerek getireceği" rivayet edilmiştir. Kurbanlar hakkında da "onlar sizin cennete bineklerinizdir" rivayeti gelmiştir. Bunların çoğunda uzaklık vardır; fakat görüşleri toplamak adına zikrettik. Sevk etmek ({السَّوْقُ}); arkalarından sürüldükleri için bir aşağılanmayı içerir. Vird ({وِرْداً}); susuzlar demektir; bunu İbn Abbas, Ebû Hureyre ve Hasan söylemiştir; bunlar suya varmak için susuzluktan aceleyle sevk edilen topluluktur. Masdar olması da muhtemeldir, anlamı: "Onları bir gelişle ({وِرْداً}) oraya ulaştırırız" olur; Kur'an'da cehennemde dört 'vird' olduğunu gören kimse de böyle kabul etmiştir; bunun zikri bu surede daha önce geçmişti. Müteviller {يَمْلِكُونَ} fiilindeki zamir hakkında ihtilaf etmişlerdir: Bir grup: "O suçlulara dönmektedir; yani onlar kendilerine şefaat edilmesine güç yetiremezler ve buna bir yolları yoktur" demiştir. Bu tefsire göre onlar özellikle müşriklerdir. {إِلَّا مَنِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمنِ عَهْداً} “Rahmân'ın katından bir söz almış olan kimseden başkası” buyruğu münkâtı' (kesintili) bir istisna olur; yani fakat bir ahit almış olana şefaat edilir. Buradaki ahit imandır. İbn Abbas: "Ahit, lâ ilâhe illallâh'tır" demiştir. Hadiste şöyle buyrulur: "Allah Teâlâ kıyamet gününde: 'Kimin Benim katımda bir ahdi varsa ayağa kalksın' buyurur." Başka bir hadiste: "Allah'ın kullara farz kıldığı beş vakit namaz vardır; kim onları tastamam getirirse, cennete girmesi için Allah katında bir ahdi olur" buyrulmuştur. Ahit aynı zamanda imandır ve {لا يَنالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ} “Benim ahdim zalimlere erişmez” [Bakara: 124] ayeti de böyle tefsir edilmiştir. Suçlular ({الْمُجْرِمُونَ}) ifadesinin hem kâfirleri hem de günahkârları kapsaması, sonra da günahkâr müminler müstesna {لا يَمْلِكُونَ الشَّفاعَةَ} “şefaate malik olamazlar” diye haber verilmesi de muhtemeldir; zira onlara şefaat edilir, bu durumda istisna muttasıl (bitişik) olur. Resûlullah ﷺ: "Ben, 'Ey Rabbim! Lâ ilâhe illallâh diyene de şefaat etmeme izin ver' deyinceye kadar şefaat etmeye devam ederim"

فيمن قال لا إله إلا الله» فيقول يا محمد إنها ليست لك ولكنها لي. وقالت فرقة: الضمير في قوله لا يَمْلِكُونَ للمتقين، قوله إِلَّا مَنِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمنِ عَهْداً أي إلا من كان له عمل صالح مبرز يحصل به في حيز من يشفع وقد تظاهرت الأحاديث بأن أهل الفضل والعلم والصلاح يشفعون فيشفعون، روي عن رسول الله ﷺ أنه قال «إن في أمتي رجلا يدخل الله بشفاعته الجنة أكثر من بني تميم» ، قال قتادة: وكنا نحدث أن الشهيد يشفع في سبعين، وقال بعض هذه الفرقة معنى الكلام إِلَّا مَنِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمنِ عَهْداً أي لا يملك المتقون الشفاعة إلا لهده الصنيفة فيجيء مَنِ في التأويل الواحد للشافعين، وفي الثاني للمشفوع فيهم، وتحتمل الآية أن يراد ب مَنِ محمد ﵇ وبالشفاعة الخاصة لمحمد العامة للناس، ويكون الضمير في يَمْلِكُونَ لجميع أهل الموقف، ألا ترى أن سائر الأنبياء يتدافعون الشفاعة حتى تصير إليه فيقوم إليها مدلا، فالعهد على هذا النص على أمر الشفاعة، وقوله تعالى: عَسى أَنْ يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقاماً مَحْمُوداً [الإسراء: ٧٩] .

"Bunun üzerine [Allah]: 'Ey Muhammed! O sana ait değildir, fakat Bana aittir' buyurur." Bir grup ise şöyle demiştir: {لا يَمْلِكُونَ} ifadesindeki zamir takva sahiplerine aittir. {إِلَّا مَنِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمنِ عَهْداً} buyruğu da 'ancak kendisiyle şefaat edenler zümresine gireceği seçkin bir salih ameli bulunan kimse müstesna' demektir. Fazilet, ilim ve salah ehlinin şefaat edeceği ve şefaatlerinin kabul olunacağı hususunda hadisler birbirini desteklemektedir. Resûlullah ﷺ'den şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: "Şüphesiz ümmetimden bir adam vardır ki, onun şefaatiyle Benî Temîm'den daha çok kimse cennete girer." Katâde: "Biz şehidin yetmiş kişiye şefaat edeceğini rivayet ederdik" demiştir. Bu gruptan bazıları sözün manasının: {إِلَّا مَنِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمنِ عَهْداً} yani 'Müttakiler ancak bu zümreye şefaat etmeye malik olurlar' şeklinde olduğunu söylemiştir. Böylece {مَنِ} kelimesi birinci yoruma göre şefaat edenler, ikinci yoruma göre ise kendilerine şefaat edilenler için olur. Ayetteki {مَنِ} ile Muhammed aleyhisselâm'ın, şefaat ile de Muhammed'e has olup bütün insanları kapsayan şefaatin kastedilmesi ve {يَمْلِكُونَ} fiilindeki zamirin mahşer ehlinin tamamına ait olması da muhtemeldir. Görmez misin ki diğer peygamberler şefaati birbirlerine havale ederler, nihayet ona gelir ve o güvenle öne çıkarak şefaati üstlenir. Bu durumda ahit, şefaat emrine dair açık nass ve Allah Teâlâ'nın: {عَسى أَنْ يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقاماً مَحْمُوداً} “Umulur ki Rabbin seni övülmüş bir makama ulaştırır” [İsrâ: 79] buyruğudur.

قوله ﷿:

Yüce Allah'ın buyruğu:

[سورة مريم (١٩) : الآيات ٨٨ الى ٩٦]

[Meryem Suresi (19), Ayetler 88-96]

وَقالُوا اتَّخَذَ الرَّحْمنُ وَلَداً (٨٨) لَقَدْ جِئْتُمْ شَيْئاً إِدًّا (٨٩) تَكادُ السَّماواتُ يَتَفَطَّرْنَ مِنْهُ وَتَنْشَقُّ الْأَرْضُ وَتَخِرُّ الْجِبالُ هَدًّا (٩٠) أَنْ دَعَوْا لِلرَّحْمنِ وَلَداً (٩١) وَما يَنْبَغِي لِلرَّحْمنِ أَنْ يَتَّخِذَ وَلَداً (٩٢)

{وَقالُوا اتَّخَذَ الرَّحْمنُ وَلَداً (٨٨) لَقَدْ جِئْتُمْ شَيْئاً إِدًّا (٨٩) تَكادُ السَّماواتُ يَتَفَطَّرْنَ مِنْهُ وَتَنْشَقُّ الْأَرْضُ وَتَخِرُّ الْجِبالُ هَدًّا (٩٠) أَنْ دَعَوْا لِلرَّحْمنِ وَلَداً (٩١) وَما يَنْبَغِي لِلرَّحْمنِ أَنْ يَتَّخِذَ وَلَداً (٩٢)} “'Rahmân çocuk edindi' dediler. (88) Andolsun ki siz çok çirkin/korkunç bir şey ortaya attınız. (89) Neredeyse bundan dolayı gökler çatlayacak, yer yarılacak ve dağlar yıkılıp çökecektir! (90) Rahmân'a çocuk isnat ettiler diye. (91) Hâlbuki Rahmân'a çocuk edinmek yaraşmaz. (92)”

إِنْ كُلُّ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ إِلاَّ آتِي الرَّحْمنِ عَبْداً (٩٣) لَقَدْ أَحْصاهُمْ وَعَدَّهُمْ عَدًّا (٩٤) وَكُلُّهُمْ آتِيهِ يَوْمَ الْقِيامَةِ فَرْداً (٩٥) إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمنُ وُدًّا (٩٦)

{إِنْ كُلُّ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ إِلاَّ آتِي الرَّحْمنِ عَبْداً (٩٣) لَقَدْ أَحْصاهُمْ وَعَدَّهُمْ عَدًّا (٩٤) وَكُلُّهُمْ آتِيهِ يَوْمَ الْقِيامَةِ فَرْداً (٩٥) إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمنُ وُدًّا (٩٦)} “Göklerde ve yerde olan herkes Rahmân'a ancak birer kul olarak gelecektir. (93) Andolsun ki O, onları kuşatmış ve teker teker saymıştır. (94) Ve onların hepsi kıyamet günü O'na yapayalnız gelecektir. (95) İman edip salih amel işleyenlere gelince, Rahmân onlar için bir sevgi var edecektir. (96)”

الضمير في قالُوا للكفار من العرب في قولهم للملائكة بنات الله وللنصارى ولكل من كفر بهذا النوع من الكفر، وقوله جِئْتُمْ شَيْئاً بعد الكناية عنهم بمعنى قل لهم يا محمد، و «الإد» الأمر الشنيع الصعب وهي الدواهي والشنع العظيمة، ويروى عن النبي ﵇ أن هذه المقالة أول ما قيلت في العالم شاك الشجر وحدثت، وفي نسخة، وحدثت مرائره واستعرت جهنم وغضبت الملائكة وقرأ الجمهور، «إدا» بكسر الهمزة، وقرأ أبو عبد الرحمن «أدا» بفتح الهمزة، ويقال إد وأد وآد بمعنى، وقرأ ابن كثير هنا وفي حم عسق «تكاد» بالتاء «يتفطرن» بياء وتاء وفتح الطاء وشدها، ورواها حفص عن عاصم، وقرأ أبو عمرو وعاصم في رواية أبي بكر «تكاد» بالتاء «ينفطرن» بياء ونون وكسر الطاء، وقرأ نافع والكسائي «يكاد» بالياء على زوال علامة التأنيث «يتفطّرن» بالياء والتاء وشد الطاء وفتحها في الموضعين، وقرأ حمزة وابن عامر في مريم مثل أبي عمرو وفي عسق مثل ابن كثير وقال أبو الحسن الأخفش «تكاد» بمعنى تريد، وكذلك قوله تعالى أَكادُ أُخْفِيها [طه: ١٥] وأنشد على أن كاد بمعنى أراد قول الشاعر: [الكامل]

{قالُوا} fiilindeki zamir, melekler için 'Allah'ın kızlarıdır' diyen Arapların kâfirlerine, Hristiyanlara ve küfrün bu türüyle inkâr eden herkese aittir. Onlardan gâib zamiriyle bahsedildikten sonra gelen {جِئْتُمْ شَيْئاً} “bir şey ortaya attınız” buyruğu, 'Onlara de ki ey Muhammed' manasındadır. 'İdd' (الإد); çirkin ve korkunç iş demektir; bunlar büyük felaketler ve dehşetli kötülüklerdir. Peygamber aleyhisselâm'dan rivayet edildiğine göre bu söz dünyada ilk söylendiğinde ağaçlar dikenlendi ve içi parçalandı -bir nüshada ödü koptu-, cehennem alevlendi ve melekler gazaplandı. Cumhur hemzenin kesresiyle {إدا} (idden) okumuştur. Ebû Abdirrahmân hemzenin fethasıyla {أدا} (edden) okumuştur. İdd (إد), edd (أد) ve âdd (آد) aynı anlamda kullanılır. İbn Kesîr burada ve Hâ-Mîm Ayn-Sîn-Kâf'ta [Şûrâ suresinde] {تكاد} kelimesini tâ ile; {يتفطرن} kelimesini yâ, tâ ve şeddeli fethalı tâ (tı) ile okumuştur; bunu Hafs Âsım'dan rivayet etmiştir. Ebû Amr ve Ebû Bekr rivayetinde Âsım {تكاد} tâ ile; {ينفطرن} yâ, nûn ve kesreli tı ile okumuşlardır. Nâfi' ve Kisâî müenneslik alametinin kalkmasıyla {يكاد} yâ ile; her iki yerde de yâ, tâ, şeddeli ve fethalı tı ile {يتفطّرن} okumuşlardır. Hamza ve İbn Âmir Meryem'de Ebû Amr gibi, Şûrâ'da ise İbn Kesîr gibi okumuşlardır. Ebü'l-Hasen el-Ahfeş {تكاد} kelimesinin 'ister/arzu eder' anlamında olduğunu söylemiştir; nitekim Allah Teâlâ'nın {أَكادُ أُخْفِيها} [Tâhâ: 15] buyruğu da böyledir. 'Kâde' fiilinin 'erâde' (istedi) anlamında olduğuna şairin şu sözünü delil getirmiştir: [Kâmil]

كادت وكدت وتلك خير إرادة ... لو عاد من زمن الصبابة ما مضى

"O istedi, ben de istedim; bu en hayırlı istekti... Gençlik ve aşk zamanından geçenler geri gelseydi."

ولا حجة في هذا البيت وهذا قول قلق، وقال الجمهور: إنما هي استعارة لشنعة الأمر أي هذا حقه لو

Bu beyitte bir delil yoktur ve bu zayıf/tutarsız bir sözdür. Cumhur ise şöyle demiştir: Bu ancak işin çirkinliğini anlatmak için bir istiaredir; yani şayet

فهمت الجمادات قدره وهذا المعنى مهيع للعرب فمنه قول جرير: [الكامل]

cansız varlıklar onun vahametini anlasalardı, ona yaraşan bu olurdu. Bu mana Arapların açık bir üslubudur; Cerîr'in şu sözü bundandır: [Kâmil]

لما أتى خبر الزبير تواضعت ... سور المدينة والجبال الخشع

"Zübeyr'in haberi geldiğinde eğildi... Şehrin surları ve boyun eğen ulu dağlar."

ومنه قول الآخر: [الطويل]

Bir diğer şairin şu sözü de bundandır: [Tavîl]

ألم تر صدعا في السماء مبينا ... على ابن لبينى الحارث بن هشام

"Görmedin mi gökte apaçık bir yarığı... Lübeynâ'nın oğlu el-Hâris b. Hişâm'ın üzerine [çöken]?"

وقال الآخر: [الوافر]

Bir diğeri de şöyle demiştir: [Vâfir]

وأصبح بطن مكة مقشعرا ... كأن الأرض ليس بها هشام

"Mekke vadisi ürperip sarsıldı... Sanki yeryüzünde hiç Hişâm yokmuş gibi."

والانفطار الانشقاق على غير رتبة مقصودة والهد الانهدام والتفرق في سرعة، وقال محمد بن كعب:

İnfitâr (الانفطار); belirli bir düzen olmaksızın yarılmaktır. Hed (الهد); hızla yıkılmak ve dağılmaktır. Muhammed b. Ka'b şöyle demiştir:

كاد أعداء الله أن يقيموا علينا الساعة، وقوله وَما يَنْبَغِي نفي على جهة التنزيه له عن ذلك، وقد تقدم ذكر هذا المعنى، وأقسام هذا اللفظ في هذه السورة، وقوله إِنْ كُلُّ مَنْ فِي السَّماواتِ الآية إِنْ نافية بمعنى ما، وقرأ الجمهور «آتي الرحمن» بالإضافة، وقرأ طلحة بن مصرف «آت الرحمن» بتنوين «آت» والنصب في النون، وقرأ ابن مسعود «لما آتى الرحمن» ، واستدل بعض الناس بهذه الآية على أن الولد لا يكون عبدا وهذا انتزاع بعيد، وعَبْداً حال، ثم أخبر تعالى عن إحاطته ومعرفته بعبيده فذكر الإحصاء، ثم كرر المعنى بغير اللفظ، وقرأ ابن مسعود «لقد كتبهم وعدهم» ، وفي مصحف أبيّ «لقد أحصاهم فأجملهم عددا» وقوله عَدًّا تأكيد للفعل وتحقيق له، وقوله فَرْداً يتضمن معنى قلة النصر والحول والقوة لا مجير له مما يريد الله به وقوله سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمنُ وُدًّا ذهب أكثر المفسرين إلى أن هذا هو القبول الذي يضعه الله لمن يحب من عباده حسبما في الحديث المأثور، وقال عثمان بن عفان إنها بمنزلة قول النبي ﵇ «من أسر سريرة ألبسه الله رداءها» ، وفي حديث أبي هريرة قال رسول الله ﷺ: «ما من عبد إلا وله في السماء صيت فإن كان حسنا وضع في الأرض حسنا وإن سيئا وضع كذلك» .

"Allah'ın düşmanları neredeyse kıyameti üzerimize koparacaklardı." Yüce Allah'ın {وَما يَنْبَغِي} “yaraşmaz” buyruğu, O'nu bundan tenzih etme sadedinde bir nefiydir (olumsuzlamadır); bu mana ve bu lafzın kısımları bu surede daha önce geçmişti. Yüce Allah'ın {إِنْ كُلُّ مَنْ فِي السَّماواتِ} “Göklerde olan herkes ancak...” ayetindeki {إِنْ}, {ما} anlamında nefy edatıdır. Cumhur tamlama (izâfet) ile {آتِي الرَّحْمنِ} okumuştur. Talha b. Musarrif {آتٍ} kelimesini tenvin ile ve nûn harfini mensup kılarak {آتٍ الرَّحْمَنَ} okumuştur. İbn Mes'ûd {لما آتى الرحمن} okumuştur. Bazı kimseler bu ayetten evladın kul/köle olamayacağına delil getirmişlerdir; fakat bu uzak bir çıkarımdır. {عَبْداً} kelimesi hâldir. Sonra Allah Teâlâ kullarını kuşatmasını ve onları bilmesini haber verip ihsâyı (tastamam bilmeyi) zikretmiş, sonra aynı manayı farklı bir lafızla tekrarlamıştır. İbn Mes'ûd {لقد كتبهم وعدهم} (onları yazdı ve saydı) şeklinde okumuştur. Übeyy mushafında {لقد أحصاهم فأجملهم عددا} şeklindedir. {عَدًّا} ifadesi fiili tekit ve tahkik etmek içindir. {فَرْداً} “yapayalnız” buyruğu, yardımın, güç ve kuvvetin azlığı manasını içerir; Allah'ın onun hakkında murad ettiği şeyden onu kurtaracak hiç kimse yoktur. {سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمنُ وُدًّا} “Rahmân onlar için bir sevgi var edecektir” buyruğu hakkında müfessirlerin çoğu, rivayet edilen hadiste geçtiği üzere bunun Allah'ın sevdiği kulları için [kalplere] yerleştirdiği kabul/sevgi olduğu görüşüne varmışlardır. Osman b. Affân, bunun Peygamber aleyhisselâm'ın "Kim bir gizli niyet/amel taşırsa Allah ona onun elbisesini giydirir" sözü mesabesinde olduğunu söylemiştir. Ebû Hureyre hadisinde Resûlullah ﷺ şöyle buyurmuştur: "Hiçbir kul yoktur ki gökte bir şöhreti/namı olmasın; eğer o iyi ise yeryüzüne de iyilik olarak konur, kötü ise aynı şekilde konur."

وقال عبد الرحمن بن عوف: إن الآية نزلت فيه وذلك أنه لما هاجر بمكة استوحش بالمدينة فشكا ذلك إلى النبي ﷺ فنزلت الآية في ذلك، أي ستستقر نفوس المؤمنين ويودون حالهم ومنزلتهم، وذكر النقاش أنها نزلت في علي بن أبي طالب، قال ابن الحنفية: لا تجد مؤمنا إلا وهو يحب عليا وأهل بيته، وقرأ الجمهور «ودا» بضم الواو، وقرأ أبو الحارث الحنفي بفتح الواو، ويحتمل أن تكون الآية متصلة بما قبلها في المعنى، أي إن الله تعالى لما أخبر عن إتيان كُلُّ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ في حالة العبودية والانفراد أنس المؤمنين بأنه سيجعل لهم في ذلك اليوم وُدًّا وهو ما يظهر عليهم من كرامته لأن محبة الله لعبد إنما هي ما يظهر عليه من نعمه وأمارات غفرانه له.

Abdurrahmân b. Avf ayetin kendisi hakkında indiğini söylemiştir; zira o Mekke'den hicret ettiğinde Medine'de kendini yalnız hissetmiş ve bunu Peygamber ﷺ'e şikâyet etmişti; bunun üzerine bu ayet inmiştir; yani müminlerin gönülleri yatışacak ve durumlarını ve mevkilerini seveceklerdir. Nakkâş bunun Ali b. Ebî Tâlib hakkında indiğini zikretmiştir. İbnü'l-Hanefiyye: "Ali'yi ve Ehl-i Beyt'ini sevmeyen hiçbir mümin bulamazsın" demiştir. Cumhur vâv'ın zammesiyle {ودا} (vüdden) okumuştur. Ebü'l-Hâris el-Hanefî ise vâv'ın fethasıyla {ودا} (vedden) okumuştur. Ayetin anlam bakımından öncesine bitişik olması da muhtemeldir; yani Allah Teâlâ göklerde ve yerde olan herkesin ({كُلُّ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ}) kulluk ve yalnızlık hâlinde gelişini haber verince, müminlere o günde kendileri için bir sevgi ({وُدًّا}) var edeceğini bildirerek teselli vermiştir ki bu da üzerlerinde açığa çıkacak ikramıdır; zira Allah'ın bir kula sevgisi, ancak onun üzerinde beliren nimetleri ve onu bağışladığının işaretleridir.

قوله ﷿:

Yüce Allah'ın buyruğu:

[سورة مريم (١٩) : الآيات ٩٧ الى ٩٨]

[Meryem Suresi (19), Ayetler 97-98]

فَإِنَّما يَسَّرْناهُ بِلِسانِكَ لِتُبَشِّرَ بِهِ الْمُتَّقِينَ وَتُنْذِرَ بِهِ قَوْماً لُدًّا (٩٧) وَكَمْ أَهْلَكْنا قَبْلَهُمْ مِنْ قَرْنٍ هَلْ تُحِسُّ مِنْهُمْ مِنْ أَحَدٍ أَوْ تَسْمَعُ لَهُمْ رِكْزاً (٩٨)

{فَإِنَّما يَسَّرْناهُ بِلِسانِكَ لِتُبَشِّرَ بِهِ الْمُتَّقِينَ وَتُنْذِرَ بِهِ قَوْماً لُدًّا (٩٧) وَكَمْ أَهْلَكْنا قَبْلَهُمْ مِنْ قَرْنٍ هَلْ تُحِسُّ مِنْهُمْ مِنْ أَحَدٍ أَوْ تَسْمَعُ لَهُمْ رِكْزاً (٩٨)} “Biz onu senin dilinle kolaylaştırdık ki, onunla takva sahiplerini müjdeleyesin ve inatla direnen bir topluluğu uyarasın. (97) Biz onlardan önce nice nesilleri helak ettik; onlardan hiçbirini hissediyor yahut onlara ait gizli bir ses duyuyor musun? (98)”

الضمير في «يسرنا» للقرآن، وهذا كقوله حَتَّى تَوارَتْ بِالْحِجابِ [ص: ٣٢] لأن المعنى يقتضي المراد وإن لم يتقدم ذكره، ووقع التيسير في كونه بلسان محمد عليه السرم وبلغته المفهومة المبينة، وبشارة الْمُتَّقِينَ هي الجنة والنعيم الدائم والعز في الدنيا، و «القوم اللد» هم قريش ومعناه مجادلين مخاصمين بباطل، والألد الخاصم المبالغ في ذلك، وقال مجاهد لُدًّا فجارا ع: وهذا عندي فجور الخصومة ولا يلد إلا المبطل. والألد والألوى، بمعنى واحد، وفي الحديث «أبغض الرجال إلى الله تعالى الألد الخصم» ثم لما وصفهم الله تعالى بأنهم لد وهي صفة سوء بحكم الشرع والحق وجب أن يفسد عليهم بالوعيد والتمثيل بإهلاك من كان أشد منهم وألد وأعظم قدرا ما كان يسرهم في أنفسهم من الوصف بلد فإن العرب لجهالتها وعتوها وكفرها كانت تتمدح باللد وتراه إدراكا وشهامة فمن ذلك قوله الشاعر:

{يَسَّرْناهُ} (onu kolaylaştırdık) fiilindeki zamir Kur'an'a aittir; bu, {حَتَّى تَوارَتْ بِالْحِجابِ} “Nihayet [güneş] perdenin arkasına gizlendi” [Sâd: 32] ayeti gibidir; zira öncesinde açıkça zikredilmemiş olsa bile mana kastedileni gerektirmektedir. Kolaylaştırma, onun Muhammed aleyhisselâm'ın diliyle ve onun anlaşılır, apaçık lisanıyla olması şeklinde gerçekleşmiştir. {الْمُتَّقِينَ} “takva sahiplerine” müjde cennet, ebedî nimet ve dünyadaki izzettir. {قَوْماً لُدًّا} “inatla direnen topluluk” Kureyş'tir; anlamı batıl ile mücadele eden, düşmanlık yapanlardır. Eledd (الألد); düşmanlıkta ve çekişmede aşırıya kaçandır. Mücâhid: "{لُدًّا} füccâr (günahkârlar/haktan sapanlar) demektir" demiştir. [İbn Atıyye der ki]: Bu bana göre düşmanlıkta haktan sapmadır (fucûru'l-husûme); nitekim ancak batıl ehli olan kimse inatla çekişir (yeleddü). Eledd (الألد) ile elvâ (الألوى) aynı anlamdadır. Hadiste: "Allah Teâlâ'ya insanların en sevimsizi, aşırı derecede düşmanlık ve çekişme yapan (eleddü'l-hasım) kimsedir" buyrulmuştur. Sonra Allah Teâlâ onları 'lüdd' (inatçı hasımlar) olarak niteleyince -ki bu şeriat ve hak hükmüyle kötü bir niteliktir-, kendilerinden daha çetin, daha inatçı ve daha büyük konuma sahip olanların helak edilmesiyle tehdit edilerek ve örneklendirilerek, lüdd olarak nitelenmekten kendi içlerinde duydukları sevincin boşa çıkarılması gerekmiştir. Zira Araplar cehaletleri, azgınlıkları ve inkârları sebebiyle çekişmecilik ve inatçılıkla (el-leded) övünür, bunu bir dirayet ve yiğitlik sayarlardı. Şairin şu sözü bundandır:

[الخفيف]

[Hafîf]

إن تحت الأحجار حزما وعزما ... وخصيما ألد ذا مغلاق

"Şüphesiz taşların altında bir azim, bir kararlılık... Ve susturan, son derece inatçı bir hasım yatmaktadır."

فمثل لهم بإهلاك من قبلهم ليحتقروا أنفسهم، ويبين صغر شأنهم وعبر المفسرون عن «اللد» بالفجرة وبالظلمة وتلخيص معناها ما ذكرناه و «القرن» الأمة، و «الركز» الصوت الخفي دون نطق بحروف ولا فم وإنما هو صوت الحركات وخشفتها ومنه قول لبيد:

Kendilerini küçük görmeleri ve durumlarının ehemmiyetsizliğinin açığa çıkması için kendilerinden öncekilerin helak edilmesi onlara misal verildi. Müfessirler 'el-lüdd' kelimesini fâcirler ve zalimler diye ifade etmişlerdir; manasının özeti ise zikrettiğimizdir. Karn (القرن); ümmet/nesil demektir. Rikz (الرِّكْز); harfler ve ağızla telaffuz edilmeksizin duyulan gizli sestir; bu sadece hareketlerin ve kımıldanışların fısıltısıdır. Lebîd'in şu sözü bundandır:

فتوجست ركز الأنيس فراعها ... عن ظهر غيب والأنيس سقامها

"İnsanın gizli sesini sezinledi ve arkasından ürktü... Oysa insan onun felaketiydi."

فكأنه يقول أو تسمع من أخبارهم قليلا أو كثيرا أو طرفا خفيا ضعيفا وهذا يراد به من تقدم أمره من الأمم ودرس خبره، وقد يحتمل أن يريد هل بقي لأحد منهم كلام أو تصويب بوجه من الوجوه فيدخل في هذا من عرف هلاكه من الأمم.

Sanki 'Onların haberlerinden az veya çok ya da gizli, zayıf bir fısıltı duyuyor musun?' demektedir. Bununla durumu geçmişte kalmış ve haberi silinmiş ümmetler kastedilmektedir. Onlardan herhangi bir kimsenin sözünün veya herhangi bir şekilde onaylanmasının kalıp kalmadığını kastetmiş olması da muhtemeldir; böylece helak olduğu bilinen ümmetler de buna dahil olur.