Binûn

Tâhâ Suresi — 2. Sayfa

Kaynak: el-Muharrerü'l-Vecîz · İbn Atıyye · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

قال القاضي أبو محمد: وفي هذا نظر ومنع قوم أن يكون مَكاناً نصب على المفعول الثاني بتخلفه، وجوزه جماعة من النحاة ووجهه أن يتسع في أن يخلف الوعد. وقرأ ابن كثير وأبو عمرو ونافع والكسائي «سوى» بكسر السين، وقرأ ابن عامر وعاصم وحمزة «سوى» بضمها، والجمهور نون الواو، وقال أبو الفتح ترك الصرف هنا مشكل والذي ينبغي أن يكون محمولا على الوقف، وقرأت فرقة «سوى» ذكره أبو عمرو عن ابن أبي عبلة ومعنى «سوى» أي عدلا ونصفة قال أبو علي: فكأنه قال «مكانا» قربه منكم قربه منا (ع) إنما أراد أن حالنا فيه مستوية فيعم ذلك القرب وأن تكون المنازل فيه واحدة في تعاطي الحق أي لا يعترضكم فيه الرياسة وإنما تقصد الحجة. وسُوىً لغة في سوى ومن هذه اللفظة قول الشاعر [موسى ابن جابر الحنفي] [الطويل]

Kadı Ebû Muhammed der ki: Bunda inceleme gerektiren bir yön vardır. Bir topluluk { مَكاناً } lafzının [vadi] bozma anlamındaki fiille ikinci mef‘ûl olarak nasb edilmesini menetmiş, nahivcilerden bir grup ise buna cevaz vermiştir; bunun izahı da vaatten cayma konusunda genişlik tanınmasıdır (meczî olmasıdır). İbn Kesîr, Ebû Amr, Nâfi‘ ve Kisâî «sivâ» kelimesini sîn harfinin kesresiyle; İbn Âmir, Âsım ve Hamza ise «süvâ» şeklinde sîn'in dammesiyle okumuşlardır. Cumhur ise vâv harfini tenvinlemiştir. Ebü'l-Feth, burada gayrimunsarifin munsarif kılınmamasının (sarfın terk edilmesinin) müşkil olduğunu ve vakfa hamledilmesinin daha uygun olacağını belirtmiştir. Bir zümre de «sivâ» şeklinde tenvinsiz okumuştur; bunu Ebû Amr, İbn Ebî Able'den aktarmıştır. «Süven / siven» kelimesinin anlamı, adalet ve eşitlik (yarı yarıya oluş) demektir. Ebû Ali şöyle demiştir: Sanki o, 'Size olan yakınlığı bize olan yakınlığı gibi olan bir mekân' demiştir. (İbn Atıyye): O, sadece bizim oradaki durumumuzun eşit olmasını kastetmiştir; dolayısıyla bu eşitlik hem mesafedeki yakınlığı hem de hakka uyma hususunda oradaki mevkilerin bir olmasını, yani orada size karşı bir yöneticilik taslanmayıp bilakis sadece delilin hedefleneceğini kapsar. «Süvâ» lafzı, «sivâ» kelimesinde bir lehçedir. Bu kelimenin geçtiği yerlerden biri de şair [Mûsâ b. Câbir el-Hanefî]'nin şu sözüdür: [Tavîl]

وإن أبانا كان حل ببلدة ... سوى بين قيس قيس عيلان والفزر

Babamız, Kays -yani Kays Aylân- ile Fizr arasında ... Eşit [mesafede] bir beldeye yerleşmişti.

وقالت فرقة مستويا من الأرض لا وهد فيه ولا نشز، وقالت فرقة معناه سوى مكانا هذا فقال موسى مَوْعِدُكُمْ يَوْمُ الزِّينَةِ اتسع في الظرف من قرأه برفع «يوم» فجعله خبرا، وقرأ الحسن والأعمش والثقفي «يوم» بالنصب على الظرف والخبر مقدر، وروي أن يَوْمُ الزِّينَةِ كان عيدا لهم ويوما مشهورا وصادف يوم عاشوراء وكان يوم سبت وقيل هو يوم كسر الخليج الباقي إلى اليوم. وقوله وَأَنْ يُحْشَرَ النَّاسُ عطف على الزِّينَةِ فهو في موضع خفض، ويحتمل أن يكون في موضع رفع على تقدير وموعدكم أن يحشر الناس، ويقلق عطفه على «اليوم» ، وفيه نظر، وقرأ الجمهور «حشر الناس» رفعا وقرأ ابن مسعود والخدري وجماعة «يحشر الناس» بفتح الياء وضم الشين ونصب «الناس» وقرأت فرقة «نحشر الناس» بالنون. والحشر الجمع ومعناه نحشر الناس لمشاهده المعارضة والتهيؤ لقبول الحق حيث كان.

Bir zümre [bunun], 'Yeryüzünün düz, çukuru ve tümseği olmayan yeri' anlamına geldiğini söylemiştir. Başka bir zümre de manasının 'Bu mekânımızdan başka bir yer' olduğunu söylemiştir. Bunun üzerine Mûsâ: { مَوْعِدُكُمْ يَوْمُ الزِّينَةِ } demiştir. «Yevm» kelimesini ref‘ ile okuyan kimse, zarfta genişlik tanıyarak onu haber yapmıştır. Hasan, el-A‘meş ve es-Sekafî ise zarf kabul ederek «yevme» şeklinde nasb ile okumuşlardır; bu takdirde haber mahzuftur. { يَوْمُ الزِّينَةِ } ifadesinin onların bir bayramı ve meşhur bir günleri olduğu rivayet edilmiştir; bu gün Âşûrâ gününe ve bir cumartesi gününe denk gelmişti. Bunun günümüze kadar kalan Haliç'in açıldığı (yarıldığı) gün olduğu da söylenmiştir. { وَأَنْ يُحْشَرَ النَّاسُ } kavli, { الزِّينَةِ } lafzına matuf olup cer mahallindedir. 'Buluşma vaktiniz insanların toplanmasıdır' takdiriyle ref‘ mahallinde olması da muhtemeldir; ancak «el-yevm» kelimesine atfedilmesi zorlama olur ve bunda tenkit edilecek yön vardır. Cumhur «haşrü'n-nâs» şeklinde ref‘ ile; İbn Mes‘ûd, el-Hudrî ve bir grup «yahşura'n-nâse» şeklinde yâ'nın fethası, şîn'in dammesi ve «en-nâs» kelimesinin nasbıyla okumuştur. Bir zümre de nûn ile «nahşura'n-nâse» şeklinde okumuştur. Haşr, toplamak demektir; manası ise: 'İnsanları, karşılaşmayı müşahede etmeleri ve hak nerede olursa olsun onu kabule hazır olmaları için toplarız' şeklindedir.

قوله ﷿:

Aziz ve Celil olan [Allah]'ın kavli:

[سورة طه (٢٠) : الآيات ٦٠ الى ٦٤]

[Tâhâ Suresi (20): 60 ila 64. Ayetler]

فَتَوَلَّى فِرْعَوْنُ فَجَمَعَ كَيْدَهُ ثُمَّ أَتى (٦٠) قالَ لَهُمْ مُوسى وَيْلَكُمْ لا تَفْتَرُوا عَلَى اللَّهِ كَذِباً فَيُسْحِتَكُمْ بِعَذابٍ وَقَدْ خابَ مَنِ افْتَرى (٦١) فَتَنازَعُوا أَمْرَهُمْ بَيْنَهُمْ وَأَسَرُّوا النَّجْوى (٦٢) قالُوا إِنْ هذانِ لَساحِرانِ يُرِيدانِ أَنْ يُخْرِجاكُمْ مِنْ أَرْضِكُمْ بِسِحْرِهِما وَيَذْهَبا بِطَرِيقَتِكُمُ الْمُثْلى (٦٣) فَأَجْمِعُوا كَيْدَكُمْ ثُمَّ ائْتُوا صَفًّا وَقَدْ أَفْلَحَ الْيَوْمَ مَنِ اسْتَعْلى (٦٤)

{ فَتَوَلَّى فِرْعَوْنُ فَجَمَعَ كَيْدَهُ ثُمَّ أَتى (٦٠) قالَ لَهُمْ مُوسى وَيْلَكُمْ لا تَفْتَرُوا عَلَى اللَّهِ كَذِباً فَيُسْحِتَكُمْ بِعَذابٍ وَقَدْ خابَ مَنِ افْتَرى (٦١) فَتَنازَعُوا أَمْرَهُمْ بَيْنَهُمْ وَأَسَرُّوا النَّجْوى (٦٢) قالُوا إِنْ هذانِ لَساحِرانِ يُرِيدانِ أَنْ يُخْرِجاكُمْ مِنْ أَرْضِكُمْ بِسِحْرِهِما وَيَذْهَبا بِطَرِيقَتِكُمُ الْمُثْلى (٦٣) فَأَجْمِعُوا كَيْدَكُمْ ثُمَّ ائْتُوا صَفًّا وَقَدْ أَفْلَحَ الْيَوْمَ مَنِ اسْتَعْلى (٦٤) } “Bunun üzerine Firavun dönüp gitti, hilesini [tüm büyücülerini] topladı, sonra geldi. Mûsâ onlara: ‘Yazıklar olsun size! Allah'a yalan uydurmayın, yoksa O bir azapla kökünüzü kazır. İftira eden gerçekten hüsrana uğramıştır’ dedi. Onlar ise aralarında işlerini tartıştılar ve gizlice fısıldaştılar. Şöyle dediler: ‘Bu ikisi, büyüleriyle sizi yurdunuzdan çıkarmak ve sizin en üstün nizamınızı ortadan kaldırmak isteyen iki büyücüdür. Öyleyse bütün hilelerinizi bir araya toplayın, sonra saf halinde gelin. Bugün üstün gelen gerçekten kurtulmuştur.’”

المعنى فَجَمَعَ السحرة ووعدهم وأمرهم بالإعداد لموسى، وروي أمرهم، فهذا هو كَيْدَهُ، ثُمَّ أَتى فرعون بجمعه وأهل دولته والسحرة معه وكانت عصابة لم يخلق الله أسحر منها وجاء أيضا موسى ﵇ ببني إسرائيل معه فقال موسى للسحرة وَيْلَكُمْ وهذه مخاطبة محذرة ندبهم في هذه الآية إلى

Mana şudur: Sihirbazları topladı, onlara vaatte bulundu ve Mûsâ için hazırlanmalarını emretti; 'onların işini [topladı]' şeklinde de rivayet edilmiştir. İşte onun { كَيْدَهُ } (tuzağı/hilesi) budur. { ثُمَّ أَتى } Firavun topluluğuyla, devlet erkânıyla ve sihirbazlarıyla birlikte geldi. Onlar, Allah'ın kendilerinden daha usta sihirbaz yaratmadığı bir topluluktu. Mûsâ aleyhisselâm da beraberinde İsrailoğulları ile birlikte geldi. Bunun üzerine Mûsâ sihirbazlara: { وَيْلَكُمْ } dedi. Bu, uyarıcı bir hitaptır; bu ayette onları,

قول الحق إذا رأوه وأن لا يباهتوا بكذب وقرأ ابن عباس ونافع وعاصم وأبو عمرو وابن عامر «فيسحتكم» بفتح الياء، وقرأ حمزة والكسائي وحفص عن عاصم «فيسحتكم» بضم الياء وهما لغتان بمعنى يقال سحت وأسحت إذا أهلك وأذهب ومنه قول الفرزدق: [الطويل]

hakkı gördüklerinde onu söylemeye ve yalanla iftirada bulunmamaya çağırmıştır. İbn Abbas, Nâfi‘, Âsım, Ebû Amr ve İbn Âmir yâ'nın fethasıyla «feyeshatakum»; Hamza, Kisâî ve Âsım'dan rivayetle Hafs ise yâ'nın dammesiyle «feyüshitakum» şeklinde okumuşlardır. Bu ikisi aynı manada iki lehçedir; helak edip yok ettiği zaman 'seheta' ve 'esheta' denir. Ferezdak'ın şu sözü de bu kabildendir: [Tavîl]

وعض زماني يا ابن مروان لم يدع ... من المال إلا مسحتا أو مجلف

Zamanımın ısırışı ey Mervân'ın oğlu, bırakmadı ... Maldan, helak edilmiş veya kökü kazınmış olandan başkasını.

فهذا من أسحت فلما سمع السحرة هذه المقالة هالهم هذا المنزع ووقع في نفوسهم من مهابته أمر شديد فَتَنازَعُوا أَمْرَهُمْ والتنازع يقتضي اختلافا كان بينهم في السر أي قال بعضهم لبعض هو محق، وقال بعضهم هو مبطل، وقال بعضهم إن كان من عند الله فسيغلبنا ونحو هذا من الأقوال التي تعهد من الجموع الكثيرة في وقت الخوف كالحرب ونحو هذا، ومعلوم أن جميع تناجيهم إنما كان في أمر موسى.

İşte bu 'esheta' fiilindendir. Sihirbazlar bu sözü işitince, bu yöneliş onları dehşete düşürdü ve onun heybetinden içlerine çok şiddetli bir korku düştü. { فَتَنازَعُوا أَمْرَهُمْ } [ifadesinde geçen] tenâzu‘ (tartışma), aralarında gizlice cereyan eden bir ihtilafı iktiza eder; yani bazısı bazısına 'O haklıdır', bazısı 'O batıldır', bazısı da 'Eğer Allah katından ise bize kesinlikle galip gelecektir' demiştir. Bu ve benzeri sözler, savaş zamanı gibi korku anlarında kalabalık topluluklardan sadır olması alışılageldik sözlerdir. Bilinmektedir ki onların bütün bu fısıldaşmaları yalnızca Mûsâ'nın davası hakkındaydı.

وقالت فرقة إنما كان تناجيهم بالآية التي بعد هذا إِنْ هذانِ لَساحِرانِ ع والأظهر أن تلك قيلت علانية ولو كان تناجيهم ذلك لم يكن ثم تنازع، والنَّجْوى السرار والمساررة أي كان كل رجل يناجي من يليه، ثم جعلوا ذلك سرا مخافة فرعون أن يتبين فيهم ضعفا لأنهم لم يكونوا حينئذ مصممين على غلبة موسى بل كان ظنا من بعضهم، وقوله تعالى: إِنْ هذانِ لَساحِرانِ الآية، قرأ نافع وابن عامر وحمزة والكسائي «إنّ» مشددة النون «هذان» بألف ونون مخففة للتثنية. وقرأ أبو عمرو وحده «إن هذين لساحران» وقرأ ابن كثير «إن هذان» بتخفيف نون «إن» وتشديد نون «هذان لسحران» ، وقرأ حفص عن عاصم «إن» بالتخفيف «هذان» خفيفة أيضا «لساحران» ، وقرأت فرقة «إن هذان إلا ساحران» ، وقرأت فرقة «إن ذان لساحران» ، وقرأت فرقة «ما هذان إلا ساحران» ، وقرأت فرقة «إن هذانّ» بتشديد النون من «هذان» . فأما القراءة الأولى فقالت فرقة قوله «إن» بمعنى نعم كما روي أن رسول الله ﷺ، قال في خطبته: «إن الحمد لله» فرفع الحمد وقال ابن الزبير إن وراكبها حين قال له الرجل فأبعد الله ناقة حملتني إليك ويلحق هذا التأويل أن اللام لا تدخل في خبر الابتداء وهو مما يجوز في الشعر ومنه قول الشاعر: [الرجز]

Bir zümre, onların fısıldaşmalarının bundan sonraki: { إِنْ هذانِ لَساحِرانِ } ayetiyle olduğunu söylemiştir. (İbn Atıyye): Zahir olan, bunun açıktan söylenmiş olmasıdır; şayet fısıldaşmaları bu olsaydı, ortada bir tartışma (tenâzu‘) bulunmazdı. Necvâ, gizli konuşma ve fısıldaşma demektir; yani her bir adam yanındakine fısıldıyordu. Sonra kendilerinde bir zayıflık sezmesinden korktukları için bunu Firavun'dan gizli tuttular; zira o esnada Mûsâ'ya galip geleceklerine kesin inanmış değillerdi, bilakis bu bazılarının bir zannı idi. Yüce Allah'ın: { إِنْ هذانِ لَساحِرانِ } ayet-i kerimesine gelince; Nâfi‘, İbn Âmir, Hamza ve Kisâî, nûn'u şeddeli olarak «inne», tesniye için elif ve şeddesiz nûn ile «hâzâni» şeklinde okumuşlardır. Ebû Amr tek başına «inne hâzeyni lesâhirâni» şeklinde; İbn Kesîr, «in» lafzının nûn'unun tahfifi ve «hâzânni lesihrâni» şeklinde «hâzân» lafzının nûn'unun teşdidiyle; Âsım'dan rivayetle Hafs, tahfif ile «in», yine şeddesiz olarak «hâzâni lesâhirâni» şeklinde; bir zümre «in hâzâni illâ sâhirâni»; bir zümre «in zâni lesâhirâni»; bir zümre «mâ hâzâni illâ sâhirâni»; bir diğer zümre ise «hâzân» kelimesinin nûn'unu şeddeleyerek «in hâzânni» şeklinde okumuştur. Birinci kıraate gelince, bir zümre { إِنْ } lafzının 'evet' (na‘am) manasında olduğunu söylemiştir; nitekim Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in hutbesinde: «İnne'l-hamdü lillâh» buyurduğu, yani 'el-Hamd' kelimesini ref‘ ile okuduğu rivayet edilmiştir. İbnü'z-Zübeyr de bir adam kendisine: 'Beni sana taşıyan deveyi Allah uzak etsin/kahretsin' dediğinde 'İn ve râkibehâ' (Evet, binicisini de) demiştir. Bu tevilin peşinden şu gelir: [Bu durumda] Lâm harfi mübtedanın haberine dahil olmaz; fakat bu, şiirde caiz olan durumlardandır. Şairin şu sözü de bundandır: [Recez]

أم الحليس لعجوز شهربه ... ترضى من اللحم بعظم الرقبه

Ümmü'l-Huleys gerçekten yaşlı bir kadındır ... Etten sadece boyun kemiğine razı olur.

وذهبت فرقة إلى أن هذه الآية على لغة بلحارث وهو إبقاء ألف التثنية في حال النصب والخفض فمن ذلك قول الشاعر [هوبر الحارثي] : [الطويل]

Bir zümre ise bu ayetin Benî Hâris lehçesine göre olduğu görüşüne gitmiştir; bu lehçede nasb ve cer hallerinde de tesniye elifi sabit bırakılır. Şair [Hevber el-Hârisî]'nin şu sözü bundandır: [Tavîl]

تزود منها بين أذناه ضربة ... دعته إلى هابي التراب عقيم

Ondan iki kulağının arasına öyle bir darbe aldı ki ... Onu tozlu ve kısır toprağa davet etti.

وقال الآخر: [الطويل]

Diğeri de şöyle demiştir: [Tavîl]

فأطرق إطراق الشجاع ولو رأى ... مساغا لنا باه الشجاع لصمها

Cesur bir yılan gibi başını eğdi; şayet cesur yılan ... Bize doğru bir yol bulsaydı, [zehriyle] onları sağır ederdi.

وتعزى هذه اللغة لكنانة وتعزى لخثعم وقال الفراء الألف في «هذان» دعامة وليست بمجلوبة للتثنية وإنما هي ألف هذا تركبت في حال التثنية كما تقول الذي ثم تزيد في الجمع نونا وتترك الياء في حال الرفع والنصب والخفض وقال الزجاج في الكلام ضمير تقديره إنه هذان لساحران.

Bu lehçe Kinâne kabilesine ve Has‘am kabilesine de nispet edilir. Ferrâ şöyle demiştir: «Hâzâni» kelimesindeki elif bir destektir (di‘âme), tesniye için getirilmiş değildir; o sadece «hâzâ» lafzının elifidir ve tesniye halinde terkip edilmiştir; tıpkı «ellezî» deyip sonra çoğulda nûn eklemen ve ref‘, nasb ve cer hallerinde yâ'yı bırakman gibidir. Zeccâc ise kelamda takdiri 'Şüphesiz durum şudur ki bu ikisi büyücüdür' şeklinde olan bir zamir [şân zamiri] bulunduğunu söylemiştir.

قال القاضي أبو محمد: وفي هذا التأويل دخول اللام في الخبر وقال بعض النحاة ألف «هذان»

Kadı Ebû Muhammed der ki: Bu tevilde de lâm harfinin habere girmesi söz konusudur. Nahivcilerden bazıları «hâzâni» kelimesinin elifinin,

مشبهة هنا بألف تفعلان وقال ابن كيسان لما كان هذا بحال واحدة في رفعه ونصبه وخفضه تركت تثنيته هنا كذلك، وقالت جماعة، منهم عائشة ﵂ وأبو بكر، هذا مما لحن الكاتب فيه وأقيم بالصواب وهو تخفيف النون من أن ع وهذه الأقوال معترضة إلا ما قيل من أنها لغة، و «إن» بمعنى أجل ونعم أو «إن» في الكلام ضميرا وأما من قرأ «إن» خفيفة فهي عن سيبويه المخففة من الثقيلة ويرتفع بعدها الاسم ويقول الفراء هي بمعنى ما واللام بمعنى إلا ووجه سائر القراءات بينّ. وعبر كثير من المفسرين عن «الطريقة» بالسادة وأنها يراد بها أهل العقل والسن والحجى وحكوا أن العرب تقول فلان طريقة قومه أي سيدهم والأظهر في «الطريقة» هنا أنها السيرة والمملكة والحال التي هي عليها، والْمُثْلى تأنيث أمثل أي الفاضلة الحسنة. وقرأ جمهور القراء «فأجمعوا» بقطع الألف وكسر الميم على معنى أنقذوا وأعزموا، وقرأ أبو عمرو وحده «فاجمعوا» من جمع أي ضموا سحركم بعضه إلى بعض، وقرأ ابن كثير «ثمّ» بفتح الميم «ايتوا» بسكون الياء، وقرأ أيضا في رواية شبل عنه بكسر الميم «ثم ايتوا» ، قال أبو علي وهذا غلط ولا وجه لكسر الميم من «ثم» ، وقرأ الجمهور «ثم ائتوا» بفتح الميم وبهمزة بعد الألف، قوله صَفًّا حال أي مصطفين وتداعوا إلى هذا لأنه أهيب وأظهر لهم، وأَفْلَحَ معناه ظفر ببغيته واسْتَعْلى معناه طلب العلو في أمره وسعى سعيه.

burada 'tef‘alâni' fiilinin elifine benzetildiğini söylemiştir. İbn Keysân ise: «Hâzâ» lafzı ref‘, nasb ve cer hallerinde tek bir biçimde olduğu için, buradaki tesniyesi de öylece bırakılmıştır, demiştir. Aralarında Âişe radıyallâhu anhâ ve Ebû Bekir'in de bulunduğu bir cemaat: 'Bu, kâtibin yazımında yanıldığı ve doğrusunun ikâme edildiği yerlerdendir ki o da «in» lafzının nûn'unun hafifletilmesidir' demiştir. (İbn Atıyye): Bunun bir lehçe olduğu, «in» lafzının 'evet/elbette' manasına geldiği veya cümlede gizli bir şân zamiri bulunduğu yönündeki görüşler hariç, diğer bu sözler itiraza açıktır. «İn» lafzını hafif (şeddesiz) okuyan kimseye gelince; bu, Sîbeveyhi'ye göre şeddeli olan «inne»den hafifletilmiş (muhaffefe) olup ondan sonraki isim ref‘ edilir. Ferrâ ise onun «mâ» (olumsuzluk) anlamında olduğunu ve lâm harfinin de «illâ» manasına geldiğini söyler. Diğer kıraatlerin izahı ise açıktır. Müfessirlerin çoğu «et-Tarîka» kelimesini efendiler ve önderler olarak açıklamış ve bununla akıl, yaş ve dirayet sahiplerinin kastedildiğini belirtmişlerdir. Onlar Arapların: 'Falanca kavminin tarîkatıdır' yani efendisidir dediğini aktarmışlardır. Burada «et-Tarîka» hakkında en açık olan anlam; onların üzerinde bulundukları hayat tarzı, hâkimiyet ve durumdur. { الْمُثْلى } lafzı «emsel» kelimesinin müennesi olup en faziletli ve en güzel olan demektir. Kıraat imamlarının cumhuru, 'kesin karara bağladınız ve azmettiniz' manasında elifin kat‘ı ve mîm'in kesresiyle «fe-ecmi‘û» şeklinde; Ebû Amr tek başına, 'toplamak' kökünden 'büyünüzü birbirine katıp birleştirin' manasında «fe-cme‘û» şeklinde okumuştur. İbn Kesîr, mîm'in fethası ve yâ'nın sükûnuyla «sümme îtû» okumuş; yine Şibl'in ondan rivayetinde mîm'in kesresiyle «sümmi'tû» okumuştur. Ebû Ali: 'Bu bir hatadır, «sümme» lafzının mîm'ini kesrelemenin hiçbir izahı yoktur' demiştir. Cumhur ise mîm'in fethası ve eliften sonra hemze ile «sümme'tû» şeklinde okumuştur. { صَفًّا } kavli hâldir; yani 'saf tutmuş olarak' demektir. Bunun daha heybetli olması ve kendilerini daha açık göstermesi sebebiyle birbirlerini buna çağırmışlardır. { أَفْلَحَ } kelimesinin manası, muradına erdi; { اسْتَعْلى } kelimesinin manası ise işinde üstünlük istedi ve bunun için gayret gösterdi demektir.

قوله ﷿:

Aziz ve Celil olan [Allah]'ın kavli:

[سورة طه (٢٠) : الآيات ٦٥ الى ٦٩]

[Tâhâ Suresi (20): 65 ila 69. Ayetler]

قالُوا يا مُوسى إِمَّا أَنْ تُلْقِيَ وَإِمَّا أَنْ نَكُونَ أَوَّلَ مَنْ أَلْقى (٦٥) قالَ بَلْ أَلْقُوا فَإِذا حِبالُهُمْ وَعِصِيُّهُمْ يُخَيَّلُ إِلَيْهِ مِنْ سِحْرِهِمْ أَنَّها تَسْعى (٦٦) فَأَوْجَسَ فِي نَفْسِهِ خِيفَةً مُوسى (٦٧) قُلْنا لا تَخَفْ إِنَّكَ أَنْتَ الْأَعْلى (٦٨) وَأَلْقِ ما فِي يَمِينِكَ تَلْقَفْ ما صَنَعُوا إِنَّما صَنَعُوا كَيْدُ ساحِرٍ وَلا يُفْلِحُ السَّاحِرُ حَيْثُ أَتى (٦٩)

{ قالُوا يا مُوسى إِمَّا أَنْ تُلْقِيَ وَإِمَّا أَنْ نَكُونَ أَوَّلَ مَنْ أَلْقى (٦٥) قالَ بَلْ أَلْقُوا فَإِذا حِبالُهُمْ وَعِصِيُّهُمْ يُخَيَّلُ إِلَيْهِ مِنْ سِحْرِهِمْ أَنَّها تَسْعى (٦٦) فَأَوْجَسَ فِي نَفْسِهِ خِيفَةً مُوسى (٦٧) قُلْنا لا تَخَفْ إِنَّكَ أَنْتَ الْأَعْلى (٦٨) وَأَلْقِ ما فِي يَمِينِكَ تَلْقَفْ ما صَنَعُوا إِنَّما صَنَعُوا كَيْدُ ساحِرٍ وَلا يُفْلِحُ السَّاحِرُ حَيْثُ أَتى (٦٩) } “Dediler ki: ‘Ey Mûsâ! Ya [önce] sen at ya da ilk atanlar biz olalım.’ [Mûsâ]: ‘Hayır, siz atın’ dedi. Bir de baktı ki büyüleri sebebiyle ipleri ve sopaları kendisine gerçekten koşuyorlarmış gibi görünüyor. Bu yüzden Mûsâ içinde bir korku duydu. ‘Korkma!’ dedik, ‘Şüphesiz sen, evet sen daha üstünsün. Sağ elindekini at da onların yaptıklarını yutsun! Onların yaptıkları sadece bir büyücü tuzağıdır. Büyücü ise nereye varsa iflah olmaz.’”

خير السحرة موسى ﵇ في أن يبتدىء بالإلقاء أو يتأخر بعدهم، وروي أنهم كانوا سبعين ألف ساحر، وروي أنهم كانوا ثلاثين ألف ساحر، وروي أنهم كانوا خمسة عشر ألف، وروي أنهم كانوا تسعمائة، ثلاثمائة من الفيوم وثلاثمائة من الفرما وثلاثمائة من الإسكندرية وكان مع كل رجل منهم حبل وعصى قد استعمل فيها السحر، وقوله فَإِذا هي للمفاجأة كما تقول خرجت فإذا زيد، وهي التي تليها الأسماء، وقرأت فرقة «عصيهم» بكسر العين، وقرأت فرقة «عصيهم» بضمها، وقرأت فرقة «يخيل» على بناء الفعل للمفعول فقوله أَنَّها في موضع رفع على ما لم يسم فاعله، وقرأ الحسن والثقفي «تخيل» بضم التاء المنقوطة وكسر الياء وإسناد الفعل إلى الحبال والعصي، فقوله أَنَّها مفعول من أجله ع والظاهر من الآيات والقصص في كتب المفسرين أن الحبال والعصي كانت تنتقل بحيل السحر وبدس الأجسام الثقيلة المياعة فيها وكان تحركها يشبه تحرك الذي له إرادة كالحيوان، وهو السعي فإنه لا يوصف بالسعي إلا من يمشي من الحيوان، وذهب قوم إلى أنها لم تكن تتحرك لكنهم سحروا أعين الناس وكان الناظر يخيل إليه أنها تتحرك وتنتقل ع وهذا يحتمل والله أعلم أي ذلك كان، وقوله تعالى: فَأَوْجَسَ عبارة عما يعتري نفس الإنسان إذا وقع ظنه في أمر على شيء يسوءه، وظاهر الأمر كله الصلاح، فهذا الفعل من أفعال النفس

Sihirbazlar, Mûsâ aleyhisselâm'ı önce atma ya da onlardan sonraya kalma hususunda muhayyer bıraktılar. Onların yetmiş bin sihirbaz olduğu rivayet edilmiştir; otuz bin sihirbaz oldukları rivayet edilmiştir; on beş bin oldukları rivayet edilmiştir; üç yüzü Feyyûm'dan, üç yüzü Fermâ'dan ve üç yüzü İskenderiye'den olmak üzere dokuz yüz kişi oldukları da rivayet edilmiştir. Onlardan her adamın yanında, üzerine sihir uygulanmış bir ip ve bir asa vardı. { فَإِذا } lafzı sürpriz (müfâceet) içindir; tıpkı 'Dışarı çıktım bir de ne göreyim, Zeyd orada' demen gibidir ve ardından isimler gelen edattır. Bir zümre ayn harfinin kesresiyle «‘ısiyyühüm», bir zümre ise dammesiyle «‘usıyyühüm» okumuştur. Bir zümre meçhul fiil kalıbında «yühayyelu» şeklinde okumuştur; buna göre { أَنَّها } lafzı nâib-i fâil olarak ref‘ mahallindedir. Hasan ve es-Sekafî ise noktalı tâ harfinin dammesi ve yâ'nın kesresiyle, fiili iplere ve asalara isnat ederek «tühayyili» şeklinde okumuşlardır; bu takdirde { أَنَّها } lafzı mef‘ûlün lieclih olur. (İbn Atıyye): Ayetlerden ve müfessirlerin kitaplarındaki kıssalardan zahir olan şudur ki, ipler ve asalar sihir hileleriyle ve içlerine cıva gibi akıcı ağır maddelerin doldurulmasıyla hareket ediyordu; onların hareketi hayvan gibi irade sahibi bir varlığın hareketine, yani koşmaya (sa‘y) benziyordu. Zira 'sa‘y' ile ancak yürüyen hayvanlar nitelenir. Bir topluluk ise onların aslında hareket etmediğini, fakat insanların gözlerini büyülediklerini ve bakan kimseye onların hareket edip yer değiştirdiği vehminin verildiğini ileri sürmüştür. (İbn Atıyye): Bu da muhtemeldir; hangisinin olduğunu en iyi Allah bilir. Yüce Allah'ın: { فَأَوْجَسَ } kavli, durumun zahiri tamamen salah üzere iken, insanın zannı kendisini üzen bir şeye düştüğünde nefsine arız olan duygudan ibarettir; işte nefsin bu fiiline

يسمى الوجيس وعبر المفسرون عن أوجس بأضمر وهذه العبارة أعم من الوجيس بكثير. وخِيفَةً يصح أن يكون أصلها خوفة قلبت الواو ياء للتناسب، وخوف موسى ﵇ إنما كان على الناس أن يضلوا لهول ما رأى والأول أصوب أنه أوجس على الجملة وبقي ينتظر الفرج، وقوله أَنْتَ الْأَعْلى أي الغالب لمن ناوأك في هذا المقام، وقرأ جمهور القراء «تلقّف» بالجزم على جواب الأمر وبشد القاف، وقرأ ابن عامر وحده «تلقف» وهو في موضع الحال ويصح أن يكون من الملقى على اتساع ويصح أن يكون من الملقى وهي العصا وهذه حال، وإن كانت لم تقع بعد كقوله تعالى: هَدْياً بالِغَ الْكَعْبَةِ [المائدة: ٩٥] وهذا كثير. وقرأ حفص عن عاصم «تلقف» بسكون اللام وتخفيف القاف وأنث الفعل وهو مسند إلى ما في اليمين من حيث كانت العصا مرادة بذلك، وروى البزي عن ابن كثير أنه كان يشدد التاء من «تلقف» كأنه أراد تتلقف فأدغم، وأنكر أبو علي هذه القراءة ع ويشبه أن قارئها إنما يلتزمها في الوصل حيث يستغنى عن جلب ألف، وقرأ الجمهور «كيد ساحر» برفع الكيد، وقرأ حمزة والكسائي «كيد سحر» ، وقرأت فرقة «كيد» بالنصب «سحر» وهذا على أن «ما» كافة و «كيد» منصوب ب صَنَعُوا، ورفع «كيد» على أن «ما» بمعنى الذي. ويُفْلِحُ معناه يبقى ويظفر ببغيته، وقالت فرقة معناه أن الساحر يقتل حيث ثقف ع وهذا جزاء من عدم الفلاح. وقرأت فرقة «أين أتى» والمعنى بهما متقارب، وروي من قصص هذه الآية أن فرعون، لعنه الله، جلس في عليه له طولها ثمانون ذراعا والناس تحته في بسيط وجاء سبعون ألف ساحر فألقوا من حبالهم وعصيهم ما فيه وقر ثلاثمائة بعير فهال الأمر.

'vecîs' adı verilir. Müfessirler «evcese» kelimesini 'içinde gizledi' şeklinde açıklamışlardır; fakat bu ifade 'vecîs' kavramından çok daha geneldir. { خِيفَةً } lafzının aslının «havfe» olması ve vâv harfinin uyum sebebiyle yâ'ya dönüşmüş olması sahihtir. Mûsâ aleyhisselâm'ın korkusu, gördüğü şeyin dehşetinden ötürü insanların sapacağı endişesinden kaynaklanmaktaydı. Birinci görüş daha doğrudur ki o, genel bir ürperti hissetmiş ve kurtuluşu beklemeye koyulmuştur. { أَنْتَ الْأَعْلى } kavli, 'Bu makamda sana düşmanlık edenlere karşı galip gelecek olan sensin' demektir. Kıraat imamlarının cumhuru, emrin cevabı olarak cezm ile ve kaf'ın şeddesiyle «telakkof» şeklinde okumuştur. İbn Âmir tek başına «telkafu» şeklinde [nasb ile] okumuştur ki bu hâl makamındadır; genişlik yoluyla 'mülkâ' (atılan şey) manasında olması da sahihtir, asanın kendisi olan 'mülkâ'dan olması da sahihtir. Bu, henüz vuku bulmamış olsa bile Yüce Allah'ın: { هَدْياً بالِغَ الْكَعْبَةِ } [Mâide: 95] kavlindeki gibi bir hâldir ve bu kullanım çoktur. Âsım'dan rivayetle Hafs, lâm'ın sükûnu ve kaf'ın tahfifi ile «telkef» okumuş ve sağ eldeki şeyden kasıt asa olduğu için fiili müennes kılıp ona isnat etmiştir. El-Bezzî, İbn Kesîr'den onun «telakkefu» derken tâ harfini şeddelediğini rivayet etmiştir; sanki 'tetelakkafu' demek istemiş de idğam yapmıştır. Ebû Ali bu kıraati kabul etmemiştir. (İbn Atıyye): Görünen o ki bu kıraati okuyan kimse, hemze getirmeye ihtiyaç duyulmayan vasıl halinde bunu iltizam etmektedir. Cumhur «keydü sâhirin» şeklinde 'keyd' kelimesinin ref‘i ile; Hamza ve Kisâî «keydü sihrin» şeklinde; bir zümre ise «keyde sihrin» şeklinde 'keyd' kelimesini nasb ile okumuştur. Bu [nasb kıraati], «mâ» lafzının kâffe olması ve «keyd» kelimesinin { صَنَعُوا } fiiliyle nasb edilmesi esasına dayanır; «keyd» kelimesinin ref‘i ise «mâ» lafzının 'ellezî' (ismi mevsûl) manasında olmasına göredir. { يُفْلِحُ } lafzının manası baki kalır ve muradına erer demektir. Bir zümre bunun manasının, 'Sihirbaz nerede yakalanırsa öldürülür' olduğunu söylemiştir. (İbn Atıyye): Bu, felaha ermemenin bir cezasıdır. Bir zümre de «eyne etâ» şeklinde okumuştur; her iki lafızla da mana birbirine yakındır. Bu ayetin kıssalarından rivayet edildiğine göre, Allah'ın lanetine uğrayası Firavun, boyu seksen arşın olan yüksek bir köşküne oturmuş, insanlar da onun altında düzlükte yer almıştı. Yetmiş bin sihirbaz gelip iplerinden ve sopalarından üç yüz deve yükü kadarını ortaya attılar ve durum dehşet verici bir hal aldı.

ثم إن موسى ﵇ ألقى عصاه من يده فاستحالت ثعبانا وجعلت تنمو حتى روي أنها عبرت النهر بذنبها، وقيل البحر، وفرعون في هذا يضحك ويرى أن الاستواء حاصل، ثم أقبلت تأكل الحبال والعصي حتى أفنتها ففرت نحو فرعون ففزع عند ذلك وقال يا موسى فمد موسى يده إليها فرجعت عصى كما كانت فنظر السحرة وعلموا الحق ورأوا الحبال والعصي فآمنوا ﵃.

Sonra Mûsâ aleyhisselâm asasından elini ayırıp onu yere attı; asa hemen bir ejderhaya dönüştü ve büyümeye başladı; hatta rivayet edildiğine göre kuyruğuyla nehri, bir rivayete göre ise denizi aştı. Firavun ise bu sırada gülüyor ve eşitliğin sağlandığını düşünüyordu. Sonra ejderha ipleri ve asaları yutmaya yöneldi, nihayet hepsini yok etti. Ardından Firavun'a doğru yönelince, o anda dehşete kapıldı ve 'Ey Mûsâ!' diye bağırdı. Bunun üzerine Mûsâ elini ona uzattı ve o, eski hali gibi bir asa oldu. Sihirbazlar bakıp gerçeği anladılar, iplerin ve asaların [yok olduğunu] gördüler ve radıyallâhu anhüm iman ettiler.

قوله ﷿:

Aziz ve Celil olan [Allah]'ın kavli:

[سورة طه (٢٠) : الآيات ٧٠ الى ٧١]

[Tâhâ Suresi (20): 70 ila 71. Ayetler]

فَأُلْقِيَ السَّحَرَةُ سُجَّداً قالُوا آمَنَّا بِرَبِّ هارُونَ وَمُوسى (٧٠) قالَ آمَنْتُمْ لَهُ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَكُمْ إِنَّهُ لَكَبِيرُكُمُ الَّذِي عَلَّمَكُمُ السِّحْرَ فَلَأُقَطِّعَنَّ أَيْدِيَكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ مِنْ خِلافٍ وَلَأُصَلِّبَنَّكُمْ فِي جُذُوعِ النَّخْلِ وَلَتَعْلَمُنَّ أَيُّنا أَشَدُّ عَذاباً وَأَبْقى (٧١)

{ فَأُلْقِيَ السَّحَرَةُ سُجَّداً قالُوا آمَنَّا بِرَبِّ هارُونَ وَمُوسى (٧٠) قالَ آمَنْتُمْ لَهُ قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَكُمْ إِنَّهُ لَكَبِيرُكُمُ الَّذِي عَلَّمَكُمُ السِّحْرَ فَلَأُقَطِّعَنَّ أَيْدِيَكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ مِنْ خِلافٍ وَلَأُصَلِّبَنَّكُمْ فِي جُذُوعِ النَّخْلِ وَلَتَعْلَمُنَّ أَيُّنا أَشَدُّ عَذاباً وَأَبْقى (٧١) } “Bunun üzerine büyücüler secdeye kapandılar ve: ‘Hârûn ve Mûsâ'nın Rabbine iman ettik’ dediler. [Firavun] dedi ki: ‘Ben size izin vermeden önce ona iman ettiniz ha! Şüphesiz o, size büyüyü öğreten büyüğünüzdür. Mutlaka ellerinizi ve ayaklarınızı çaprazlama keseceğim ve sizi kesinlikle hurma dallarına asacağım! O zaman hangimizin azabının daha şiddetli ve daha sürekli olduğunu pekâlâ bileceksiniz!’”

في خلال هذه الآيات تقدير وحذف يدل عليه ظاهر القول فالمقدر من ذلك هنا فألقى موسى عصاه فالتقمت كل ما جاؤوا به أو نحو هذا، وروي أن السحرة لما رأوا العصا لا أثر فيها للسحر ثم رأت انقلابها حية وأكلها للحبال والعصي ثم رجوعها إلى حالها وعدم الحبال والعصي أيقنوا بنبوءة موسى وأن الأمر من عند الله تعالى وقدم هارُونَ قبل مُوسى لتستوي رؤوس آي السور فنقل معنى السحرة وهذا كقوله ﷿: أَزْواجاً مِنْ نَباتٍ شَتَّى [طه: ٥٣] تأخر شتى إنما هو لتستوي رؤوس الآي، وقرأ ابن كثير وحفص عن عاصم وورش عن نافع «آمنتم» على الخبر، وقرأ نافع وأبو عمرو وابن عامر «ءامنتم» بهمزة

Bu ayetlerin aralarında, sözün zahirinin delalet ettiği bir takdir ve hazif bulunmaktadır; buradaki takdir: 'Mûsâ asasını attı, o da onların getirdiği her şeyi yuttu' veya buna benzer bir ifadedir. Rivayet edildiğine göre sihirbazlar, asada sihire dair hiçbir iz bulunmadığını, sonra onun bir yılana dönüştüğünü, ipleri ve asaları yuttuğunu, ardından eski haline döndüğünü ve iplerle asaların yok olduğunu görünce, Mûsâ'nın peygamberliğine ve bu işin Yüce Allah katından olduğuna kesin kanaat getirdiler. Surelerin ayet sonlarının (fâsılalarının) uyumlu olması için { هارُونَ } ismi { مُوسى } isminden önce zikredilmiştir; böylece sihirbazların [sözünün] manası aktarılmıştır. Bu durum, Aziz ve Celil olan [Allah]'ın: { أَزْواجاً مِنْ نَباتٍ شَتَّى } [Tâhâ: 53] kavli gibidir; zira { شَتَّى } kelimesinin sonraya bırakılması sadece ayet sonlarının uyumu içindir. İbn Kesîr, Âsım'dan rivayetle Hafs ve Nâfi‘den rivayetle Verş haber kipiyle «âmentüm» şeklinde; Nâfi‘, Ebû Amr ve İbn Âmir ise bir hemze

بعدها مدة، وقرأ حمزة والكسائي وأبو بكر عن عاصم «أأمنتم» بهمزتين، وقوله قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَكُمْ مقاربة منه وبعض إذعان. وقوله مِنْ خِلافٍ يريد قطع اليد اليمنى مع الرجل اليسرى، قوله فِي جُذُوعِ النَّخْلِ اتساع من حيث هو مربوط في الجذع وليست على حد قولك ركبت على الفرس، وقوله أَيُّنا يريد نفسه ورب موسى ﵇، وقال الطبري يريد نفسه وموسى ﵇ والأول أذهب مع مخرفة فرعون.

ve ardından bir med ile «e-âmentüm» şeklinde; Hamza, Kisâî ve Âsım'dan rivayetle Ebû Bekir ise iki hemze ile «e-e-mentüm» şeklinde okumuşlardır. { قَبْلَ أَنْ آذَنَ لَكُمْ } kavli, onun tarafından bir alttan alma ve bir parça boyun eğmedir. { مِنْ خِلافٍ } kavliyle sağ elin sol ayakla birlikte kesilmesini kastetmektedir. { فِي جُذُوعِ النَّخْلِ } kavli, gövdeye bağlanmış olması bakımından genişlik (mecaz) yoluyladır; 'ata bindim' sözün gibi [doğrudan üstünde olma] anlamında değildir. { أَيُّنا } kavliyle kendisini ve Mûsâ aleyhisselâm'ın Rabbini kastetmektedir. Taberî ise kendisini ve Mûsâ aleyhisselâm'ı kastettiğini söylemiştir; ancak birinci görüş Firavun'un hezeyanına daha uygundur.

قوله ﷿:

Aziz ve Celil olan [Allah]'ın kavli:

[سورة طه (٢٠) : الآيات ٧٢ الى ٧٣]

[Tâhâ Suresi (20): 72 ila 73. Ayetler]

قالُوا لَنْ نُؤْثِرَكَ عَلى ما جاءَنا مِنَ الْبَيِّناتِ وَالَّذِي فَطَرَنا فَاقْضِ ما أَنْتَ قاضٍ إِنَّما تَقْضِي هذِهِ الْحَياةَ الدُّنْيا (٧٢) إِنَّا آمَنَّا بِرَبِّنا لِيَغْفِرَ لَنا خَطايانا وَما أَكْرَهْتَنا عَلَيْهِ مِنَ السِّحْرِ وَاللَّهُ خَيْرٌ وَأَبْقى (٧٣)

{ قالُوا لَنْ نُؤْثِرَكَ عَلى ما جاءَنا مِنَ الْبَيِّناتِ وَالَّذِي فَطَرَنا فَاقْضِ ما أَنْتَ قاضٍ إِنَّما تَقْضِي هذِهِ الْحَياةَ الدُّنْيا (٧٢) إِنَّا آمَنَّا بِرَبِّنا لِيَغْفِرَ لَنا خَطايانا وَما أَكْرَهْتَنا عَلَيْهِ مِنَ السِّحْرِ وَاللَّهُ خَيْرٌ وَأَبْقى (٧٣) } “Dediler ki: ‘Bize gelen apaçık delillere ve bizi yaratana karşı seni asla tercih etmeyeceğiz. Artık ne hüküm vereceksen ver! Sen ancak bu dünya hayatında hüküm verirsin. Şüphesiz biz, günahlarımızı ve bize zorla yaptırdığın büyüyü bağışlaması için Rabbimize iman ettik. Allah [vereceği mükâfat bakımından] daha hayırlı ve [cezası bakımından] daha süreklidir.’”

قال السحرة لفرعون لما تدعوهم لَنْ نُؤْثِرَكَ أي نفضلك ونفضل السلامة منك على ما رأينا من حجة الله تعالى وآياته الْبَيِّناتِ وعلى الَّذِي فَطَرَنا هذا على قول جماعة أن الواو في قوله وَالَّذِي فَطَرَنا عاطفة، وقالت فرقة هي واو القسم، وفَطَرَنا معناه خلقنا واخترعنا فافعل يا فرعون ما شئت وإنما قضاؤك في هذه الحياة الدنيا والآخرة من وراء ذلك لنا بالنعيم ولك بالعذاب وهؤلاء السحرة اختلف الناس هل نفذ فيهم وعيد فرعون فقالت طائفة صلبهم على الجذوع كما قال فأصبح القوم سحرة وأمسوا شهداء بلطف الله لهم وبرحمته، وقالت فرقة إن فرعون لم يفعل ذلك وقد كان الله تعالى وعد موسى أنه ومن معه الغالبون.

Sihirbazlar Firavun kendilerini tehdit ettiğinde: { لَنْ نُؤْثِرَكَ } yani 'Allah Teâlâ'nın delillerinden ve { الْبَيِّناتِ } (apaçık mucizelerinden) gördüğümüz şeylere ve { الَّذِي فَطَرَنا } (bizi yaratana) karşı seni üstün tutmayacağız ve senden gelecek esenliği tercih etmeyeceğiz' dediler. Bu, bir cemaatin { وَالَّذِي فَطَرَنا } kavlindeki vâv harfinin atıf harfi olduğu yönündeki görüşüne göredir. Bir zümre ise onun kasem (yemin) vâv'ı olduğunu söylemiştir. { فَطَرَنا } kelimesinin manası, bizi yarattı ve yoktan var etti demektir. 'Ey Firavun, dilediğini yap! Senin hükmün ancak bu dünya hayatındadır; ahiret ise bunun ötesinde bizim için nimetle, senin için ise azapladır.' İnsanlar bu sihirbazlar hakkında Firavun'un tehdidini uygulayıp uygulamadığı hususunda ihtilaf etmişlerdir: Bir grup, dediği gibi onları hurma kütüklerine astığını, böylece bu topluluğun Allah'ın onlara lütfu ve rahmetiyle sabahleyin büyücü iken akşamleyin şehit olduklarını söylemiştir. Başka bir grup ise Firavun'un bunu yapamadığını, zira Allah Teâlâ'nın Mûsâ'ya kendisinin ve beraberindekilerin galip geleceğini vaat etmiş olduğunu söylemiştir.

قال القاضي أبو محمد: وهذا كله محتمل وصلب السحرة وقطعهم لا يدفع في أن موسى ومن معه غلب إلا بظاهر العموم والانفصال عن ذلك بين وقوله: وَما أَكْرَهْتَنا عَلَيْهِ مِنَ السِّحْرِ قالت فرقة أرادوا ما ضمهم إليه من معارضة موسى وحملهم عليه من ذلك، وقالت فرقة بل كان فرعون قديما يأخذ ولدان الناس بتعليم السحر ويجبرهم على ذلك فأشار السحرة إلى ذلك. وقولهم خَيْرٌ وَأَبْقى رد على قوله أَيُّنا أَشَدُّ عَذاباً وَأَبْقى [طه: ٧١] .

Kadı Ebû Muhammed der ki: Bunların hepsi muhtemeldir; sihirbazların asılması ve kesilmesi, umumun zahiri hariç Mûsâ ve beraberindekilerin galip gelmesine engel teşkil etmez ve bundan ayrılma noktası açıktır. Yüce Allah'ın: { وَما أَكْرَهْتَنا عَلَيْهِ مِنَ السِّحْرِ } kavline gelince; bir zümre sihirbazların, Firavun'un Mûsâ'ya karşı koymak için kendilerini toplamasını ve bu işe zorlamasını kastettiklerini söylemiştir. Bir başka zümre ise Firavun'un eskiden beri insanların çocuklarını alıp onlara sihir öğrettiğini ve onları buna mecbur bıraktığını, sihirbazların da buna işaret ettiğini söylemiştir. Onların: { خَيْرٌ وَأَبْقى } sözleri ise, onun: { أَيُّنا أَشَدُّ عَذاباً وَأَبْقى } [Tâhâ: 71] sözüne bir reddir.

قوله ﷿:

Aziz ve Celil olan [Allah]'ın kavli:

[سورة طه (٢٠) : الآيات ٧٤ الى ٧٦]

[Tâhâ Suresi (20): 74 ila 76. Ayetler]

إِنَّهُ مَنْ يَأْتِ رَبَّهُ مُجْرِماً فَإِنَّ لَهُ جَهَنَّمَ لا يَمُوتُ فِيها وَلا يَحْيى (٧٤) وَمَنْ يَأْتِهِ مُؤْمِناً قَدْ عَمِلَ الصَّالِحاتِ فَأُولئِكَ لَهُمُ الدَّرَجاتُ الْعُلى (٧٥) جَنَّاتُ عَدْنٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها وَذلِكَ جَزاءُ مَنْ تَزَكَّى (٧٦)

{ إِنَّهُ مَنْ يَأْتِ رَبَّهُ مُجْرِماً فَإِنَّ لَهُ جَهَنَّمَ لا يَمُوتُ فِيها وَلا يَحْيى (٧٤) وَمَنْ يَأْتِهِ مُؤْمِناً قَدْ عَمِلَ الصَّالِحاتِ فَأُولئِكَ لَهُمُ الدَّرَجاتُ الْعُلى (٧٥) جَنَّاتُ عَدْنٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها وَذلِكَ جَزاءُ مَنْ تَزَكَّى (٧٦) } “Şurası kesindir ki, kim Rabbine günahkâr olarak varırsa, şüphesiz onun için cehennem vardır; orada ne ölür ne de yaşar. Kim de O'na salih ameller işlemiş bir mümin olarak varırsa, işte onlar için en yüksek dereceler vardır; içlerinde ebedî kalacakları, altından ırmaklar akan Adn cennetleri! İşte arınan kimsenin mükâfatı budur.”

قالت فرقة هذه الآية بجملتها من كلام السحرة لفرعون على جهة الموعظة له والبيان فيما فعلوه، وقالت فرقة بل هي من كلام الله تعالى لمحمد ﷺ تنبيها على قبح ما فعل فرعون وحسن ما فعل السحرة وتحذيرا قد ضمنت القصة المذكورة مثاله. و «المجرم» الذي اكتسب الخطايا والجرائم، وقوله لا يَمُوتُ فِيها وَلا يَحْيى مختص بالكافر فإنه معذب عذابا ينتهي به إلى الموت ثم لا يجهز عليه فيستريح، بل يعاد جلده ويجدد عذابه، فهو لا يحيى حياة هنية، وأما من يدخل النار من المؤمنين بالمعاصي

Bir zümre, bu ayetin tamamının sihirbazların Firavun'a yönelik öğüdü ve yaptıkları şeyin açıklaması kabilinden onların kelamı olduğunu söylemiştir. Bir zümre de Firavun'un yaptığının çirkinliğine, sihirbazların yaptığının güzelliğine dikkat çekmek ve zikredilen kıssanın benzerini kapsayan bir uyarıda bulunmak üzere Allah Teâlâ'nın Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e hitabı olduğunu söylemiştir. 'Mücrim', günahları ve cürümleri irtikâp eden kimsedir. { لا يَمُوتُ فِيها وَلا يَحْيى } kavli kâfire mahsustur; zira o, kendisini ölüme ulaştıracak bir azapla azap olunur, sonra işi bitirilip rahata erdirilmez; bilakis derisi yenilenir ve azabı tazelenir. Dolayısıyla o, huzurlu bir hayat yaşayamaz. Günahları sebebiyle ateşe giren müminlere gelince,

فهم قبل أن تخرجهم الشفاعة في غمرة قد قاربوا الموت، إلا أنهم لا يجهز عليهم ولا يجدد عذابهم فهذا فرق ما بينهم وبين الكفار. وفي الحديث الصحيح «أنهم يماتون إماتة» وهذا هو معناه لأنه لا يموت في الآخرة. والدَّرَجاتُ الْعُلى هي القرب من الله تعالى وتَزَكَّى معناه أطاع الله تعالى وأخذ بأزكى الأمور وتأتل التكسب في لفظة تَزَكَّى فإنه بين.

onlar şefaat kendilerini çıkarmadan önce neredeyse ölüme yaklaşmış bir baygınlık ve dehşet içindedirler; ancak onların işi tamamen bitirilmez ve azapları tazelenmez; işte kâfirlerle aralarındaki fark budur. Sahih hadiste: «Onlar tam bir ölümle öldürülürler» buyrulmuştur; bunun anlamı da budur, çünkü ahirette [hakiki manada] ölüm yoktur. { الدَّرَجاتُ الْعُلى } Allah Teâlâ'ya yakınlıktır. { تَزَكَّى } lafzının manası ise Allah Teâlâ'ya itaat etti ve en temiz amelleri benimsedi demektir; { تَزَكَّى } lafzındaki kazanım (kesb) manası açıktır.

قوله ﷿:

Aziz ve Celil olan [Allah]'ın kavli:

[سورة طه (٢٠) : الآيات ٧٧ الى ٧٩]

[Tâhâ Suresi (20): 77 ila 79. Ayetler]

وَلَقَدْ أَوْحَيْنا إِلى مُوسى أَنْ أَسْرِ بِعِبادِي فَاضْرِبْ لَهُمْ طَرِيقاً فِي الْبَحْرِ يَبَساً لا تَخافُ دَرَكاً وَلا تَخْشى (٧٧) فَأَتْبَعَهُمْ فِرْعَوْنُ بِجُنُودِهِ فَغَشِيَهُمْ مِنَ الْيَمِّ ما غَشِيَهُمْ (٧٨) وَأَضَلَّ فِرْعَوْنُ قَوْمَهُ وَما هَدى (٧٩)

{ وَلَقَدْ أَوْحَيْنا إِلى مُوسى أَنْ أَسْرِ بِعِبادِي فَاضْرِبْ لَهُمْ طَرِيقاً فِي الْبَحْرِ يَبَساً لا تَخافُ دَرَكاً وَلا تَخْشى (٧٧) فَأَتْبَعَهُمْ فِرْعَوْنُ بِجُنُودِهِ فَغَشِيَهُمْ مِنَ الْيَمِّ ما غَشِيَهُمْ (٧٨) وَأَضَلَّ فِرْعَوْنُ قَوْمَهُ وَما هَدى (٧٩) } “Andolsun biz Mûsâ'ya: ‘Kullarımı geceleyin yürüt, onlara denizde kuru bir yol aç; yetişilmekten korkmazsın ve endişe etmezsin’ diye vahyettik. Firavun da ordularıyla onların peşine düştü; denizden onları kaplayan [korkunç dalgalar] öyle bir kaplayıverdi ki! Firavun kavmini saptırdı ve doğru yola iletmedi.”

هذا استئناف إخبار عن موسى من أمر موسى وبينه وبين مقال السحرة المتقدم مدة من الزمان حدثت فيها لموسى وفرعون حوادث، وذلك أن فرعون لما انقضى أمر السحرة وغلب موسى وقوي أمره وعده فرعون أن يرسل معه بني إسرائيل فأقام موسى على وعده حتى غدره فرعون ونكث وأعلمه أنه لا يرسلهم معه، فبعث الله حينئذ الآيات المذكورة في غير هذه الآيات الجراد والقمل إلى آخرها كلما جاءت آية وعد فرعون أن يرسل بني إسرائيل عند انكشاف القول فإذا انكشف نكث حتى تأتي أخرى، فلما كانت الآيات أوحى الله تعالى إلى موسى أن يخرج بني إسرائيل من مصر في الليل هاربا. و «السرى» سير الليل، وأَنْ في قوله أَنْ أَسْرِ يجوز أن تكون مفسرة لا موضع لها من الإعراب كقوله ﷿: وَانْطَلَقَ الْمَلَأُ مِنْهُمْ أَنِ امْشُوا [ص: ١٠] ويجوز أن تكون الناصبة للأفعال وتكون في موضع نصب ب أَوْحَيْنا وقوله تعالى بِعِبادِي إضافة تشريف لنبي إسرائيل، وكل الخلق عباد الله، ولكن هذا كقوله تعالى:

Bu, Mûsâ'nın kıssasından onun durumu hakkında yeni bir haberdir. Bununla sihirbazların geçen sözleri arasında, Mûsâ ve Firavun arasında birtakım hadiselerin meydana geldiği bir zaman dilimi vardır. Şöyle ki: Sihirbazlar meselesi son bulup Mûsâ galip gelince ve davası güçlenince, Firavun İsrailoğullarını onunla birlikte göndereceğini vadetti. Mûsâ, Firavun hıyanet edip sözünden dönünceye ve onları kendisiyle göndermeyeceğini bildirinceye kadar onun vaadi üzere bekledi. Bunun üzerine Allah, bu ayetlerin dışındaki yerlerde zikredilen çekirge, haşere ve sonrakilere kadar olan mucizeleri gönderdi. Ne zaman bir mucize gelse Firavun azap kalktığında İsrailoğullarını göndereceğini vadeder, azap kalktığında ise bir diğeri gelene kadar sözünden dönerdi. Bu mucizeler tamamlanınca Allah Teâlâ Mûsâ'ya İsrailoğullarını geceleyin gizlice kaçırarak Mısır'dan çıkarmasını vahyetti. 'Serâ', gece yürüyüşü demektir. { أَنْ أَسْرِ } kavlindeki { أَنْ } edatının, Aziz ve Celil olan [Allah]'ın: { وَانْطَلَقَ الْمَلَأُ مِنْهُمْ أَنِ امْشُوا } [Sâd: 6] kavlinde olduğu gibi irapta mahalli olmayan tefsiriyye olması caizdir; fiilleri nasb eden edat olup { أَوْحَيْنا } fiiliyle nasb mahallinde olması da caizdir. Yüce Allah'ın: { بِعِبادِي } kavli, İsrailoğulları için bir teşrif (şereflendirme) izafetidir; zira bütün mahlukat Allah'ın kullarıdır, fakat bu kullanım Yüce Allah'ın şu kavli gibidir:

وَنَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي [الحجر: ٢٩] ، وروي من قصص هذه الآية أن بني إسرائيل لما أشعرهم موسى ﵇ بليلة الخروج استعاروا من معارفهم من القبط حليا وثيابا وكل أحد ما اتفق له.

{ وَنَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي } [Hicr: 29]. Bu ayetin kıssalarından rivayet edildiğine göre, Mûsâ aleyhisselâm İsrailoğullarına çıkış gecesini bildirdiğinde, onlar Kıptî tanıdıklarından ziynet eşyası, elbiseler ve herkes eline ne geçtiyse ödünç aldılar.

ويروى أن موسى أذن لهم في ذلك وقال لهم: «إن الله سينفلكموها» ، ويروى أنهم فعلوا ذلك دون إذنه ﵇ وهو الأشبه به وسيأتي في جمع الحلي ما يؤيد ذلك، ويروى أن بني إسرائيل عجنوا زادهم ليلة سراهم ووضعوه ليختمر فأعجلهم موسى ﵇ في الخروج فطبخوه فطيرا فهي سنتهم في ذلك العام إلى هلم، ويروى أن موسى ﵇ نهض ببني إسرائيل وهم ستمائة ألف إنسان فسار بهم من مصر يريد بحر القلزم واتصل الخبر بفرعون فجمع جنوده وحشرهم ونهض وراءه فأوحي إلى موسى أن يقصد الْبَحْرِ فخرج بنو إسرائيل فرأوا أن العذاب من ورائهم والبحر من أمامهم وموسى يثق بصنع الله تعالى فلما رآهم فرعون قد هبطوا نحو البحر طمع فيهم، وكان مقصدهم إلى موضع منقطع فيه الفحوص والطرق الواسعة، واختلف الناس في عدد جند فرعون فقيل كان في خيله سبعون ألف أدهم ونسبة ذلك من سائر الألوان، وقيل أكثر من هذا مما اختصرته لقلة صحته، فلما وصل موسى البحر وقارب فرعون لحاقه وقوي فزع بني إسرائيل أوحى الله تعالى إلى موسى أَنِ اضْرِبْ بِعَصاكَ الْبَحْرَ [الشعراء: ٦٣] ، ويروى أن الوحي إليه بذلك كان متقدما وهو ظاهر الآية، ويروى أنه إنما أوحي إليه ذلك في موطن وقوعه واتصل

Mûsâ'nın onlara bu hususta izin verdiği ve: 'Allah onları size ganimet kılacaktır' dediği rivayet edilir. Onların bu işi Mûsâ aleyhisselâm'ın izni olmadan yaptıkları da rivayet edilir ki onun şanına daha uygun olan budur; ileride ziynetlerin toplanması bahsinde bunu destekleyen hususlar gelecektir. Rivayet edildiğine göre İsrailoğulları gece yürüyüşü yapacakları gece azıklarını yoğurup mayalanmaya bıraktılar; ancak Mûsâ aleyhisselâm çıkış hususunda onları acele ettirince ekmeklerini mayasız pişirdiler; bu durum o yıldan günümüze kadar onların bir âdeti olarak süregeldi. Yine rivayet edildiğine göre Mûsâ aleyhisselâm altı yüz bin kişi olan İsrailoğulları ile birlikte harekete geçti ve Kulzüm Denizi'ne yönelerek onları Mısır'dan yürüttü. Haber Firavun'a ulaşınca ordularını toplayıp bir araya getirdi ve onun peşine düştü. Mûsâ'ya ise denize yönelmesi vahyedildi. İsrailoğulları çıktıklarında azabın arkalarında, denizin ise önlerinde olduğunu gördüler; Mûsâ ise Allah Teâlâ'nın yapacağı işe güveniyordu. Firavun onların denize doğru indiklerini görünce onlara tamah etti; onların yöneldikleri yer ise geniş ovaların ve yolların kesildiği bir mevki idi. İnsanlar Firavun'un ordusunun sayısı hakkında ihtilaf etmişlerdir; onun süvarileri arasında yetmiş bin yağız at ve diğer renklerden de bu nispette bulunduğu söylenmiştir. Sıhhati az olduğu için kısalttığım bundan daha fazla sayılar da söylenmiştir. Mûsâ denize ulaşıp Firavun da onlara yetişmeye yaklaştığında ve İsrailoğullarının korkusu şiddetlenince, Allah Teâlâ Mûsâ'ya: { أَنِ اضْرِبْ بِعَصاكَ الْبَحْرَ } [Şuarâ: 63] diye vahyetti. Bunun ona önceden vahyedildiği de rivayet edilmiştir ki ayetin zahiri de budur; bunun sadece olayın vuku bulduğu yerde vahyedildiği de rivayet edilmiştir. Durumun tasviri ve

الكلام في هذه الآية على جهة وصف الحال وضم بعض الأمور إلى بعض فضرب موسى ﵇ البحر فانفلق اثنتي عشرة فرقة، طرقا واسعة بينها حيطان ماء واقف فدخل موسى ﵇ بعد أن بعث الله تعالى ريح الصبا، فجففت تلك الطرق حتى يبست، ودخل بنو إسرائيل ووصل فرعون إلى المدخل وبنو إسرائيل كلهم في البحر فرأى الماء على تلك الحال فجزع قومه واستعظموا الأمر، فقال لهم إنما انفلق لي من هيبتي، وهاهنا كمل إضلاله لهم وحمله الله تعالى على الدخول وجاء جبريل ﵇ راكبا على فرس أنثى فدخل، فأتبعها فرس فرعون وتتابع الناس حتى تكاملوا في البحر فانطبق عليهم، فسمع بنو إسرائيل انطباق البحر وهم قد خرجوا بأجمعهم من البحر فعجبوا وأخبرهم موسى أن فرعون وقومه قد هلكوا فيه، فطلبوا مصداق ذلك، فلفظ البحر الناس وألقى الله تعالى فرعون على فجوة من الأرض بدرعه المعروفة له.

bazı hususların birbirine eklenmesi bağlamında bu ayetteki söz bitişik gelmiştir. Bunun üzerine Mûsâ aleyhisselâm denize vurdu; deniz on iki fırkaya yarıldı, aralarında duran sudan duvarlar bulunan geniş yollar açıldı. Allah Teâlâ'nın bir saba rüzgârı gönderip bu yolları kurutarak kupkuru hale getirmesinden sonra Mûsâ aleyhisselâm girdi. İsrailoğulları da girdi; Firavun ise giriş yerine ulaştığında İsrailoğullarının tamamı denizin içindeydi. Suyu bu halde görünce kavmi paniğe kapıldı ve durumu çok büyük gördüler. Firavun onlara: 'O ancak benim heybetimden yarıldı' dedi; işte burada onları saptırması kemale erdi ve Allah Teâlâ onu içeri girmeye sevk etti. Cebrail aleyhisselâm dişi bir ata binmiş olarak geldi ve girdi; Firavun'un atı da onun peşine takıldı. İnsanlar denizin içinde tamamen bir araya gelinceye kadar birbiri ardınca girdiler; derken deniz üzerlerine kapandı. İsrailoğulları denizin tamamından çıkmış oldukları halde denizin kapanma sesini işittiler ve hayrete düştüler. Mûsâ onlara Firavun ve kavminin denizde helak olduğunu haber verdi; onlar ise bunun delilini istediler. Bunun üzerine deniz insanları dışarı attı ve Allah Teâlâ Firavun'u bilinen zırhıyla yeryüzünün yüksekçe bir yerine fırlattı.

قال القاضي أبو محمد: فهذا اختصار قصص هذه الآية بحسب ألفاظها وقد مضى أمر غرق فرعون بأوعب من هذا في موضع اقتضاه. وقوله تعالى: يَبَساً مصدر وصف به، وقرأ بعض الناس «يابسا» وأشار إلى ذكره الزجاج، وقرأ حمزة وحده «لا تخف دركا» وذلك إما على جواب الأمر وإما على نهي مستأنف، وقرأ الجمهور «لا تخاف» وذلك على أن يكون «لا تخاف» حالا من مُوسى ﵇، ويحتمل أن يكون صفة الطريق بتقدير لا يخاف فيه أي يكون بهذه الصفة ومعنى هذا القول «لا تخاف دركا» من فرعون وجنوده وَلا تَخْشى غرقا من البحر، وقرأ أبو عمرو فيما روي عنه «فاتّبعهم» بتشديد التاء وتبع، واتبع إنما يتعدى إلى مفعول واحد كقوله شويت واشتويت وحفرت واحتفرت وفديت وافتديت فقوله بِجُنُودِهِ إما أن تكون الباء مع ما جرته في موضع الحال كما تقول خرج زيد بسلاحه وإما أن تكون لتعدي الفعل إلى مفعول ثان إذ لا يتعدى دون حرف جر إلا إلى واحد. وقرأ الجمهور «فأتبعهم» بسكون التاء وهذا يتعدى إلى مفعولين، فالباء على هذا إما زائدة والتقدير «فأتبعهم فرعون جنده» ، وإما أن تكون بالحال ويكون المفعول الثاني مقدرا كأنك قلت رؤساءه أو عزمه ويجوز هذا، والأول أظهر. وقرأت فرقة «فغشيهم» ، وقرأت فرقة «فغشاهم الله» ، وقوله ما غَشِيَهُمْ إبهام أهول من النص على قدر «ما» ، وهذا كقوله إِذْ يَغْشَى السِّدْرَةَ ما يَغْشى [النجم: ١٦] وَأَضَلَّ فِرْعَوْنُ قَوْمَهُ يعني من أول أمره إلى هذه النهاية، ثم أكد تعالى بقوله وَما هَدى [طه: ٧٩] مقابلة لقول فرعون وَما أَهْدِيكُمْ إِلَّا سَبِيلَ الرَّشادِ.

Kadı Ebû Muhammed der ki: Bu ayetin kıssasının lafızlarına göre özeti budur; Firavun'un boğulması hadisesi bundan daha etraflıca gerektirdiği bir yerde geçmişti. Yüce Allah'ın: { يَبَساً } kavli, kendisiyle sıfat yapılan bir masdardır. Bazı kimseler «yâbisen» şeklinde okumuş ve Zeccâc da buna işaret etmiştir. Hamza tek başına, ya emrin cevabı olarak ya da müstakil bir nehiy olarak «lâ tehaf dereken» şeklinde [cezmli] okumuştur. Cumhur ise «lâ tehâfü» şeklinde okumuştur ki bu, { لا تَخافُ } cümlesinin Mûsâ aleyhisselâm'dan hâl olması esasına göredir. 'İçinde korkulmayan' takdiriyle yolun sıfatı olması da muhtemeldir; yani yol bu vasıfta olacaktır. Bu sözün manası: Firavun ve ordusundan { لا تَخافُ دَرَكاً } (yetişilmekten korkmazsın) ve denizden { وَلا تَخْشى } (boğulmaktan endişe etmezsin) demektir. Ebû Amr'dan rivayet edildiğine göre o, tâ harfinin teşdidiyle «fettebe‘ahüm» şeklinde okumuştur; «tebi‘a» ve «ittebe‘a» fiilleri, tıpkı 'şeveytü / işteveytü', 'hafertü / ihtefertü' ve 'fedeytü / iftedeytü' denmesi gibi sadece tek mef‘ûl alır. Buna göre { بِجُنُودِهِ } kavli, ya bâ harfinin mecruruyla birlikte, tıpkı 'Zeyd silahıyla çıktı' demen gibi hâl makamındadır ya da bir harf-i cer olmadan ancak tek mef‘ûle geçebildiği için fiili ikinci bir mef‘ûle geçirmek içindir. Cumhur ise tâ'nın sükûnuyla «fe-etbe‘ahüm» şeklinde okumuştur; bu fiil ise iki mef‘ûl alır. Buna göre bâ harfi ya zâidedir ve takdir 'Firavun ordusunu onların peşine taktı' şeklindedir ya da bâ harfi hâl içindir ve sanki 'komutanlarını veya azmini onların peşine taktı' demişsin gibi ikinci mef‘ûl mahzuftur; bu da caizdir, ancak birincisi daha açıktır. Bir zümre «fe-ğaşiyehüm», bir zümre ise «fe-ğaşşâhumullâh» şeklinde okumuştur. { ما غَشِيَهُمْ } kavli, kaplayan şeyin miktarını açıkça belirtmekten daha dehşet verici bir kapalı bırakmadır (ibham); bu tıpkı: { إِذْ يَغْشَى السِّدْرَةَ ما يَغْشى } [Necm: 16] kavli gibidir. { وَأَضَلَّ فِرْعَوْنُ قَوْمَهُ } yani işinin başından bu sonuna kadar [onları saptırdı]. Sonra Firavun'un: 'Ben size ancak doğru yolu gösteriyorum' sözüne bir karşılık olmak üzere Yüce [Allah]: { وَما هَدى } [Tâhâ: 79] kavliyle bunu pekiştirmiştir.

قوله ﷿:

Aziz ve Celil olan [Allah]'ın kavli:

[سورة طه (٢٠) : الآيات ٨٠ الى ٨٢]

[Tâhâ Suresi (20): 80 ila 82. Ayetler]

يا بَنِي إِسْرائِيلَ قَدْ أَنْجَيْناكُمْ مِنْ عَدُوِّكُمْ وَواعَدْناكُمْ جانِبَ الطُّورِ الْأَيْمَنَ وَنَزَّلْنا عَلَيْكُمُ الْمَنَّ وَالسَّلْوى (٨٠) كُلُوا مِنْ طَيِّباتِ ما رَزَقْناكُمْ وَلا تَطْغَوْا فِيهِ فَيَحِلَّ عَلَيْكُمْ غَضَبِي وَمَنْ يَحْلِلْ عَلَيْهِ غَضَبِي فَقَدْ هَوى (٨١) وَإِنِّي لَغَفَّارٌ لِمَنْ تابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ صالِحاً ثُمَّ اهْتَدى (٨٢)

{ يا بَنِي إِسْرائِيلَ قَدْ أَنْجَيْناكُمْ مِنْ عَدُوِّكُمْ وَواعَدْناكُمْ جانِبَ الطُّورِ الْأَيْمَنَ وَنَزَّلْنا عَلَيْكُمُ الْمَنَّ وَالسَّلْوى (٨٠) كُلُوا مِنْ طَيِّباتِ ما رَزَقْناكُمْ وَلا تَطْغَوْا فِيهِ فَيَحِلَّ عَلَيْكُمْ غَضَبِي وَمَنْ يَحْلِلْ عَلَيْهِ غَضَبِي فَقَدْ هَوى (٨١) وَإِنِّي لَغَفَّارٌ لِمَنْ تابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ صالِحاً ثُمَّ اهْتَدى (٨٢) } “Ey İsrailoğulları! Sizi düşmanınızdan kurtardık, Tûr'un sağ yanını size vaat ettik ve üzerinize kudret helvası ile bıldırcın indirdik. (80) Size rızık olarak verdiklerimizin temizlerinden yiyin, onda taşkınlık yapmayın; yoksa üzerinize gazabım iner. Gazabım kimin üzerine inerse, muhakkak o helak olup uçuruma yuvarlanmıştır. (81) Şüphesiz ben, tevbe eden, iman edip salih amel işleyen, sonra da doğru yolda giden kimse için elbette çok bağışlayıcıyım. (82)”

ظاهر هذه الآية أن هذا القول قيل لبني إسرائيل حينئذ عند حلول هذه النعم التي عدد الله تعالى عليهم، وبين خروجهم من البحر وبين هذه المقالة مدة وحوادث ولكن يخص الله تعالى بالذكر ما يشاء من

Bu ayetin zahirine göre bu söz, Allah Teâlâ'nın kendilerine saydığı bu nimetler indiği sırada o vakit İsrailoğullarına söylenmiştir. Onların denizden çıkışları ile bu söz arasında bir süre ve birtakım hadiseler geçmiştir; ancak Allah Teâlâ bunlardan dilediğini zikretmeye tahsis eder.

ذلك. ويحتمل أن تكون هذه المقالة خوطب بها معاصر ورسول الله ﷺ، المعنى هذا فعلنا بأسلافكم ويكون قوله تعالى: كُلُوا بتقدير قيل لهم كلوا، وتكون الآية على هذا اعتراضا في أثناء قصة موسى المقصد به توبيخ هؤلاء الحضور إذ لم يصبر سلفهم على أداء شكر نعم الله تعالى، والمعنى الأول أظهر وأبين. وقرأ ابن كثير ونافع وأبو عمرو وابن عامر «نجينا وواعدنا ونزلنا ورزقناكم» إلا أن أبا عمرو قرأ «وعدناكم» بغير ألف في كل القرآن، وقرأ حمزة والكسائي «أنجيت وواعدت ونزلنا ورزقتكم» . وقوله وَواعَدْناكُمْ قيل هي لغة في وعد لا تقتضي فعل اثنين ع وإن حملت على المعهود فلأن التلقي والعزم على ذلك كالمواعدة، وقصص هذه الآية أن الله تعالى لما أنجى بني إسرائيل وغرق فرعون وعد بني إسرائيل وموسى أن يصيروا إلى جانب طور سيناء ليكلم فيه موسى ويناجيه بما فيه صلاحهم بأوامرهم ونواهيهم، فلما أخذوا في السير تعجل موسى ﵇ للقاء ربه حسبما يأتي ذكره، وقالت فرقة هذا الطُّورِ هو الذي كلم فيه موسى أولا حيث رأى النار وكان في طريقه من الشام إلى مصر، وقالت فرقة ليس به والطُّورِ الجبل الذي لا شعرا فيه وقوله الْأَيْمَنَ إما أن يريد اليمن وإما أن يريد اليمين بالإضافة إلى ذي يمين إنسان أو غيره. والْمَنَّ وَالسَّلْوى طعامهم، وقد مضى في البقرة استيعاب تفسيرهما، وقوله تعالى: مِنْ طَيِّباتِ يريد الحلال الملذ لأن المعنى في هذا الموضع قد جمعهما واختلف الناس ما القصد الأول بلفظة الطيب في القرآن، فقال مالك ﵀ الحلال، وقال الشافعي ما يطيب للنفوس، وساق إلى هذا الخلاف تفقههم في الخشاش والمستقذر من الحيوان. وتَطْغَوْا معناه تتعدون الحد وتتعسفون كالذي فعلوا ع. وقرأ جمهور الناس «فيحل» بكسر الحاء «ومن يحلل» بكسر اللام، وقرأ الكسائي وحده «فيحل» بضم الحاء «ومن يحلل» بضم اللام فمعنى الأول فيجب ومعنى الثاني فيقع وينزل، وهَوى معناه سقط من علو إلى أسفل ومنه قول خنافر:

Bu sözle Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in çağdaşlarına hitap edilmiş olması da muhtemeldir; anlamı 'Biz sizin atalarınıza böyle yaptık' şeklindedir ve Yüce Allah'ın: { كُلُوا } “Yiyin” kavli, 'onlara yiyin denildi' takdirindedir. Bu durumda ayet, Mûsâ kıssası esnasında gelen bir itiraziyye (ara cümle) olur ve bununla kastedilen, geçmişleri Allah Teâlâ'nın nimetlerinin şükrünü eda etmeye sabretmedikleri için [hitaba] muhatap olan bu kimseleri azarlamaktır. Birinci anlam daha zahir ve daha açıktır. İbn Kesîr, Nâfi', Ebû Amr ve İbn Âmir «necceynâ, vâ‘adnâ, nezzelnâ ve rezaknâküm» şeklinde okumuşlardır; ancak Ebû Amr bütün Kur'an'da elifsiz olarak «va‘adnâküm» şeklinde okumuştur. Hamza ve Kisâî ise «enceytü, vâ‘adtü, nezzelnâ ve rezaktüküm» şeklinde okumuşlardır. O'nun: { وَواعَدْناكُمْ } kavlinin, 'va‘ade' fiilinde iki kişinin fiilini gerektirmeyen bir lehçe olduğu söylenmiştir. Şayet alışılagelmiş manaya hamledilirse, bu konudaki kabul ve azim karşılıklı sözleşme (muâade) gibidir. Bu ayetin kıssası şöyledir: Allah Teâlâ İsrailoğullarını kurtarıp Firavun boğulunca, Mûsâ ile konuşup emir ve yasaklarıyla onların maslahatına olan şeyleri fısıldamak (münâcât etmek) üzere İsrailoğullarına ve Mûsâ'ya Sînâ Tûru'nun yanına gelmelerini vaat etti. Yürüyüşe geçtiklerinde, zikri geleceği üzere Mûsâ aleyhisselâm Rabbinin huzuruna varmak için acele etti. Bir zümre, bu { الطُّورِ }'un (Tûr'un), Şam'dan Mısır'a giden yolu üzerinde ateşi gördüğü vakit Mûsâ ile ilk defa konuşulan dağ olduğunu söylemiştir. Bir zümre ise o olmadığını, Tûr'un üzerinde ağaç/bitki bulunmayan dağ olduğunu söylemiştir. O'nun: { الْأَيْمَنَ } “Sağ” kavliyle ya bereket (yümn) kastedilmiştir ya da insanın veya başka bir şeyin sağına izafetle sağ taraf kastedilmiştir. { الْمَنَّ وَالسَّلْوى } onların yiyeceğidir; Bakara suresinde her ikisinin tefsiri eksiksiz geçmişti. Yüce Allah'ın: { مِنْ طَيِّباتِ } “Temizlerinden” kavli, helal ve lezzetli olanı kastetmektedir; zira bu yerdeki mana her ikisini de kendisinde toplamıştır. İlim adamları Kur'an'daki 'tayyib' lafzıyla asıl kastedilenin ne olduğu konusunda ihtilaf etmişlerdir. Mâlik rahmetullâhi aleyh helal olduğunu; Şâfiî ise nefislerin hoşlandığı şey olduğunu söylemiştir. Onları bu ihtilafa sevk eden şey, haşerat ve iğrenç hayvanlar konusundaki fıkhî anlayışlarıdır. { تَطْغَوْا } haddi aşmanız ve yaptıkları gibi haksızlık/zorbalık etmeniz manasındadır. Cumhur «fe-yahille» (hâ harfinin kesresiyle) ve «ve men yahlil» (lâm harfinin kesresiyle) okumuştur. Kisâî tek başına «fe-yahulle» (hâ'nın zammesiyle) ve «ve men yahlul» (lâm'ın zammesiyle) okumuştur. Birincisinin manası 'gerekir/vacip olur', ikincisinin manası ise 'vaki olur ve iner' demektir. { هَوى } ise yukarıdan aşağıya düştü manasındadır; Hınâfir'in şu sözü bundandır:

فهوى هوي العقاب قال القاضي أبو محمد: وإن لم يكن سقوطا فهو شبيه بالساقط والسقوط حقيقة قول الآخر: [الوافر] هويّ الدلو أسلمه الرشاء ويشبه الذي وقع في طامة أو ورطة بعد أن كان بنجوة منها بالساقط فالآية من هذا أي «هوي» في جهنم وفي سخط الله، وقيل أخذ الفعل من لفظ الهاوية وهو قعر جهنم، ولما حذر الله تعالى غضبه والطغيان في نعمه فتح باب الرجاء للتائبين، والتوبة فرض على جميع الناس بقوله تعالى في سورة النور:

"Kartalın süzülüp düşüşü gibi düştü." Kadı Ebû Muhammed der ki: [Bu durum] bir düşüş olmasa bile düşene benzer. Hakiki düşüş ise diğer şairin şu sözüdür: [Vâfir] "Kovanın düşüşü ki ipi onu koyuvermiştir." Kurtulmuş bir haldeyken bir felakete veya çıkmaza yuvarlanan kimse, düşen kişiye benzetilir. Ayet de bu kabildendir; yani cehenneme ve Allah'ın gazabına 'düştü' demektir. Bu fiilin cehennemin dibi demek olan 'hâviye' lafzından alındığı da söylenmiştir. Allah Teâlâ gazabından ve nimetleri konusunda taşkınlık yapmaktan sakındırınca, tevbe edenler için ümit kapısını açmıştır. Yüce Allah'ın Nûr suresindeki şu kavli gereğince tevbe bütün insanlara farzdır:

وَتُوبُوا إِلَى اللَّهِ جَمِيعاً أَيُّهَا الْمُؤْمِنُونَ [النور: ٣١] . والناس فيه على مراتب إما مواقع الذنب وقدرته على ذلك باقية فتوبته الندم على ما مضى والإقلاع التام عن مثله في المستقبل، وإما الذي واقع الذنب ثم زالت قدرته عن مواقعته لشيخ أو آفة فتوبته الندم واعتقاد الترك أن لو كانت قدرة، وأما من لم يواقع ذنبا فتوبته العزم على ترك كل ذنب والتوبة من ذنب تصح مع الإقامة على غيره وهي توبة مقيدة، وإذا تاب المرء ثم عاود الذنب بعد مدة فيحتمل عند حذاق أهل السنة أن لا يعيد الله تعالى عليه الذنب الأول لأن التوبة قد كانت مجبة، ويحتمل أن يعيده لأنها توبة لم يواف بها، واضطرب الناس في قوله ثُمَّ اهْتَدى من حيث

{ وَتُوبُوا إِلَى اللَّهِ جَمِيعاً أَيُّهَا الْمُؤْمِنُونَ } [Nûr: 31] “Ey müminler! Hepiniz toptan Allah'a tevbe edin”. Bu hususta insanlar mertebelere ayrılır: Ya günahı işleyen kimsedir ve onu yapmaya gücü yetmeye devam etmektedir; böylesinin tevbesi geçmişe pişmanlık duymak ve gelecekte benzerinden tamamen vazgeçmektir. Ya da günahı işlemiş, sonra yaşlılık veya bir illet sebebiyle onu işleme gücü kalmamış kimsedir; böylesinin tevbesi pişmanlık duymak ve gücü olsaydı terk edeceğine inanmaktır. Günah işlememiş kimseye gelince, onun tevbesi her günahı terk etmeye azmetmektir. Bir günahtan yapılan tevbe, başka bir günaha devam etmekle birlikte sahih olur ve bu kayıtlı bir tevbedir. Kişi tevbe edip bir süre sonra günaha dönerse, Ehl-i Sünnet'in mahir âlimlerine göre Allah Teâlâ'nın önceki günahı ona tekrar yüklememesi muhtemeldir; çünkü tevbe öncekini silmiştir (mücebbe). Sonuna kadar korunamayan bir tevbe olduğu için onu tekrar yüklemesi de muhtemeldir. İnsanlar, hidayeti iman ve amelin zımnında buldukları için: { ثُمَّ اهْتَدى } kavli hakkında ihtilaf etmişlerdir.

وجدوا الهدى ضمن الإيمان والعمل، فقالت فرقة معناه لم يشك في إيمانه، وقالت فرقة معناه ثم استقام، وقالت فرقة معناه ثم لزم الإسلام حتى يموت عليه، وقالت فرقة ثم أخذ بسنة نبيه، وقالت فرقة معناه أمر بسنته، وقالت فرقة معناه والى أهل البيت ع وهذه كلها تخصيص واحد منها دون ما هو من نوعه بعيد ليس بالقوي، والذي يقوى في معنى ثُمَّ اهْتَدى أن يكون ثم حفط معتقداته من أن يخالف الحق في شيء من الأشياء فإن الاهتداء على هذا الوجه غير الإيمان وغير العمل، ورب مؤمن عمل صالحا قد أوبقه عدم الاهتداء كالقدرية والمرجئة وسائر أهل البدع والخوارج فمعنى ثُمَّ اهْتَدى ثم مشى في عقائد الشرع على طريق قويم جعلنا الله منهم بمنه ع وفي حفظ المعتقدات ينحصر عظم أمر الشرع.

Bir zümre bunun manasının 'imanında şüphe etmedi' olduğunu söylemiştir. Bir zümre 'sonra dosdoğru oldu', bir zümre 'sonra onun üzere ölünceye kadar İslam'a sarıldı', bir zümre 'sonra Peygamberinin sünnetine sarıldı', bir zümre 'sünnetini emretti', bir zümre ise 'Ehl-i Beyt'i dost edindi' manasındadır demiştir. Bunların hepsi kendi türünden olanları dışarıda bırakıp tek bir şeyi tahsis etmektir; bu ise uzaktır ve kuvvetli değildir. { ثُمَّ اهْتَدى } manasında kuvvetli olan görüş; 'sonra inançlarını hiçbir şeyde hakka aykırı düşmekten korudu' şeklinde olmasıdır; zira bu vecihle hidayet bulmak, imandan da amelden de farklıdır. Nice salih amel işleyen mümin vardır ki Kaderiyye, Mürcie ve diğer bidat ehli ile Hâricîler gibi doğru yolda gitmemek (ihtidâ etmemek) onu helak etmiştir. Dolayısıyla { ثُمَّ اهْتَدى } kavlinin manası: 'sonra şeriatın inanç esaslarında dosdoğru bir yol üzere yürüdü' demektir. Allah lütfuyla bizi onlardan kılsın. Şeriat işinin büyüklüğü inançların korunmasında toplanır.

قوله ﷿:

Aziz ve Celil olan [Allah]'ın kavli:

[سورة طه (٢٠) : الآيات ٨٣ الى ٨٦]

[Tâhâ Suresi (20): 83 ila 86. Ayetler]

وَما أَعْجَلَكَ عَنْ قَوْمِكَ يا مُوسى (٨٣) قالَ هُمْ أُولاءِ عَلى أَثَرِي وَعَجِلْتُ إِلَيْكَ رَبِّ لِتَرْضى (٨٤) قالَ فَإِنَّا قَدْ فَتَنَّا قَوْمَكَ مِنْ بَعْدِكَ وَأَضَلَّهُمُ السَّامِرِيُّ (٨٥) فَرَجَعَ مُوسى إِلى قَوْمِهِ غَضْبانَ أَسِفاً قالَ يا قَوْمِ أَلَمْ يَعِدْكُمْ رَبُّكُمْ وَعْداً حَسَناً أَفَطالَ عَلَيْكُمُ الْعَهْدُ أَمْ أَرَدْتُمْ أَنْ يَحِلَّ عَلَيْكُمْ غَضَبٌ مِنْ رَبِّكُمْ فَأَخْلَفْتُمْ مَوْعِدِي (٨٦)

{ وَما أَعْجَلَكَ عَنْ قَوْمِكَ يا مُوسى (٨٣) قالَ هُمْ أُولاءِ عَلى أَثَرِي وَعَجِلْتُ إِلَيْكَ رَبِّ لِتَرْضى (٨٤) قالَ فَإِنَّا قَدْ فَتَنَّا قَوْمَكَ مِنْ بَعْدِكَ وَأَضَلَّهُمُ السَّامِرِيُّ (٨٥) فَرَجَعَ مُوسى إِلى قَوْمِهِ غَضْبانَ أَسِفاً قالَ يا قَوْمِ أَلَمْ يَعِدْكُمْ رَبُّكُمْ وَعْداً حَسَناً أَفَطالَ عَلَيْكُمُ الْعَهْدُ أَمْ أَرَدْتُمْ أَنْ يَحِلَّ عَلَيْكُمْ غَضَبٌ مِنْ رَبِّكُمْ فَأَخْلَفْتُمْ مَوْعِدِي (٨٦) } “«Seni kavminden [ayırıp] acele ettiren nedir ey Mûsâ?» (83) [Mûsâ] dedi ki: «Onlar benim peşimdeler; hoşnut olasın diye sana [gelmekte] acele ettim Rabbim!» (84) [Allah] buyurdu ki: «Şüphesiz biz, senden sonra kavmini imtihan ettik ve Sâmirî onları saptırdı.» (85) Bunun üzerine Mûsâ, öfkeli ve kederli bir halde kavmine döndü. Dedi ki: «Ey kavmim! Rabbiniz size güzel bir vaatte bulunmadı mı? Yoksa size süre mi çok uzun geldi, yoksa Rabbinizden üzerinize bir gazabın inmesini mi istediniz de bana verdiğiniz sözden caydınız?» (86)”

قصص هذه الآية أن موسى ﵇ لما شرع في النهوض ببني إسرائيل إلى جانب الطور الأيمن حيث كان الموعد أن يكلم الله موسى بما فيه شرف العاجل والآجل رأى علي جهة الاجتهاد أن يتقدم وحده مبادرا إلى أمر الله تعالى، وحرصا على القرب منه وشوقا إلى مناجاته، واستخلف هارون على بني إسرائيل وقال لهم موسى تسيرون إلى جانب الطور، فلما انتهى موسى ﵇ وناجى ربه زاده في الأجل عشرا، وحينئذ وقفه على معنى استعجاله دون القوم ليخبره موسى أنهم على الأثر فيقع الإعلام له بما صنعوا وقرأت فرقة «أولاي» بياء مفتوحة. وقوله عَلى أَثَرِي يحتمل أن يكون في موضع رفع خبرا بعد خبر، ويحتمل أن يكون في موضع نصب في موضع الحال، وقرأت فرقة «على أثري» بفتح الهمزة والثاء، وقرأت فرقة «إثري» بكسر الهمزة وسكون الثاء، وأعلمه موسى ﵇ أنه إنما استعجل طلب الرضى فأعلمه الله تعالى أنه قد فتن بني إسرائيل، أي اختبرهم بما صنعه السامري. ويحتمل أن يريد ألقيناهم في فتنة، أي في ميل مع الشهوات ووقوع في اختلاف كلمة، ومِنْ بَعْدِكَ أي من بعد فراقك لهم، وقرأت فرقة «وأضلّهم السامري» على إسناد الفعل إلى السَّامِرِيُّ وقرأت فرقة «وأضلّهم السامري» بضم اللام على الابتداء والإخبار عن السَّامِرِيُّ بأنه «أضلّ» القوم، والقراءة الأولى أكثر وأشد في تذنيب السامري والسَّامِرِيُّ رجل من بني إسرائيل يقال إنه كان ابن خال موسى، وقالت فرقة لم يكن من بني إسرائيل بل كان أصله من العجم من أهل كرمان والأول أصح، وكان قصص السامري أنه كان منافقا عنده حيل وسحر وقبض القبضة من أثر جبريل ﵇ وعلم ما أقدره الله عليه لفتنة القوم أنه يتهيأ له بتلك القبضة ما يريد مما يجوز على الله تعالى لأنه لو ادعى النبوءة مع ذلك العجل لما صح ولا جاز أن يخور ولا أن تتم الحيلة فيه لكنه لما ادعى له الربوبية وعلامات كذبه قائمة لائحة صحت الفتنة به وجاز ذلك على الله تعالى كقصة الدجال الذي تخرق له العادات لأنه مدعي الربوبية ولو كان مدعي نبوءة لما صح شيء من ذلك. فلما رأى السامري موسى مدعا ورأى سفه بني إسرائيل في طلبهم من موسى آلهة حين مروا

Bu ayetin kıssası şöyledir: Mûsâ aleyhisselâm, dünya ve ahiret şerefini içeren şeyleri Allah'ın Mûsâ ile konuşacağı vaat yeri olan Tûr'un sağ tarafına İsrailoğulları ile birlikte gitmeye başladığında; içtihadı neticesinde, Allah Teâlâ'nın emrine koşmak, O'na yakın olma arzusu ve O'nunla münâcât etme şevki sebebiyle önden tek başına gitmeyi uygun gördü. Hârûn'u İsrailoğullarının başına vekil bıraktı ve Mûsâ onlara: "Tûr'un yanına doğru ilerleyin" dedi. Mûsâ aleyhisselâm varıp Rabbiyle münâcât edince, [Allah] onun süresini on [gün] artırdı. İşte o vakit, kavmini geride bırakıp acele etmesinin sebebini Mûsâ'ya sordu ki, Mûsâ onların peşinde olduğunu haber versin ve böylece ne yaptıklarının bilgisi kendisine bildirilsin. Bir zümre «ülâye» şeklinde fethalı yâ ile okumuştur. O'nun: { عَلى أَثَرِي } kavlinin haber üstüne haber olarak merfû konumda olması muhtemel olduğu gibi, hâl makamında mansub konumda olması da muhtemeldir. Bir zümre hemze ve sâ'nın fethasıyla «‘alâ es̱erî», bir zümre ise hemzenin kesresi ve sâ'nın sükûnuyla «is̱rî» şeklinde okumuştur. Mûsâ aleyhisselâm O'na rızasını kazanmak için acele ettiğini bildirince, Allah Teâlâ da İsrailoğullarını imtihan ettiğini, yani Sâmirî'nin yaptığı şeyle onları sınadığını bildirdi. 'Onları bir fitneye, yani şehvetlere meyle ve ihtilafa düşürdük' manasını kastetmiş olması da muhtemeldir. { مِنْ بَعْدِكَ } yani onlardan ayrılışından sonra demektir. Bir zümre fiili Sâmirî'ye isnat ederek «ve edallehümü's-Sâmiriyyü» şeklinde okumuştur. Bir zümre ise mübteda ve haber olarak lâm'ın zammesiyle «ve edallehümüs-Sâmiriyyu» şeklinde okuyarak Sâmirî'nin kavmi saptırdığını haber vermiştir. Birinci kıraat daha yaygındır ve Sâmirî'yi suçlama konusunda daha vurguludur. Sâmirî, İsrailoğullarından bir adamdı; Mûsâ'nın teyzesinin oğlu olduğu söylenir. Bir zümre onun İsrailoğullarından olmadığını, aslen Acem olup Kirmân ehlinden olduğunu söylemiştir; fakat birincisi daha sahihtir. Sâmirî'nin kıssası şöyleydi: O, birtakım hileleri ve sihri olan bir münafıktı. Cebrâîl aleyhisselâm'ın izinden bir avuç [toprak] almıştı. Kavmi imtihan etmek için Allah'ın kendisine güç verdiği şeyi, yani Allah Teâlâ hakkında caiz olan hususlardan dilediği şeyin o avuçla gerçekleşeceğini biliyordu. Çünkü o buzağı ile birlikte peygamberlik iddia etseydi, bu buzağının böğürmesi ve hilenin tamamlanması sahih ve caiz olmazdı. Fakat ona ilahlık isnat ettiği ve yalanının alametleri apaçık ortada olduğu için onunla fitneye düşmek sahih oldu ve bu durum Allah Teâlâ hakkında caiz oldu; tıpkı ilahlık iddia ettiği için kendisi adına harikulade haller zuhur eden Deccâl kıssasında olduğu gibi. Eğer o peygamberlik iddia etseydi bunlardan hiçbiri gerçekleşmezdi. Sâmirî, Mûsâ'nın çağrıldığını görünce ve İsrailoğullarının da sığır suretindeki heykellere tapan bir kavme rastladıklarında...

على قوم يعبدون أصناما على صفة البقر، وقيل كانت بقرا حقيقة علم أنه سيفتنهم من هذه الطريق، فيروى أنه قال لهم إن الحلي الذي عندكم من مال القبط قبيح بكم حبسه ولكن اجمعوه عندي حتى يحكم الله لكم فيه، وقيل إن هارون ﵇ أمرهم بجمعه ووضعه في حفرة حتى يجيء موسى ويستأذن فيه ربه، وقيل بل كان المال الذي جمعوه للسامري مما لفظ البحر من أموال القبط الغارقين مع فرعون، فروي مع هذا الاختلاف أن الحلي اجتمع عند العجل وأنه صاغ العجل وألقى القبضة فيه فخار، وروي وهو الأصح الأكثر أنه ألقى الناس الحلي في حفرة أو نحوها وألقى هو عليه القبضة فتجسد العجل وهذا وجه فتنة الله تعالى لهم، وعلى هذا تقول انخرقت للسامري عادة وأما على أن يصوغه فلم تتخرق له عادة وإنما فتنوا حينئذ بخواره فقط وذلك الصوت قد تولد في الأجرام بالصنعة فلما أخبره الله تعالى رجع موسى إِلى قَوْمِهِ غَضْبانَ أَسِفاً عليهم من حيث له قدرة على تغيير منكرهم أَسِفاً أي حزينا من حيث علم أنه موضع عقوبة مأموله فدفعها ولا بد منها، والأسف في كلام العرب متى كان من ذي قدرة على من دونه فهو غضب، ومتى كان من الأقل على الأقوى فهو حزن، وتأمل ذلك فهو مطرد إن شاء الله ﷿.

-ki bunların hakiki sığır olduğu da söylenmiştir- Mûsâ'dan ilahlar istemelerindeki akılsızlıklarını görünce, onları bu yoldan saptıracağını anladı. Rivayet edildiğine göre onlara şöyle demiştir: "Yanınızda bulunan Kıbtîlerin malından olan ziynet eşyasını elinizde tutmanız size yakışmaz; fakat Allah sizin hakkınızda hükmedinceye kadar onu yanımda toplayın." Hârûn aleyhisselâm'ın onlara bunu toplamalarını ve Mûsâ gelip Rabbi'nden izin isteyinceye kadar bir çukura koymalarını emrettiği de söylenmiştir. Sâmirî için topladıkları malın, denizin Firavun ile birlikte boğulan Kıbtîlerin mallarından dışarı attığı şeyler olduğu da söylenmiştir. Bu ihtilafla birlikte rivayet edildiğine göre, ziynetler buzağının yanında toplandı; Sâmirî buzağıyı döktü ve avucu içine atınca buzağı böğürdü. Daha sahih ve daha yaygın olan diğer rivayete göre ise insanlar ziyneti bir çukura veya benzeri bir yere attılar, o da üzerine o avucu attı ve buzağı cisimleşti; Allah Teâlâ'nın onları imtihan etmesinin vechi budur. Buna göre Sâmirî için bir harikuladelik gerçekleşti dersin. Onu bizzat döküp yapması görüşüne göre ise onun için bir harikuladelik gerçekleşmemiştir; onlar o sırada sadece buzağının böğürmesiyle fitneye düşmüşlerdir ki bu ses de sanatla cisimlerde oluşturulabilen bir sestir. Allah Teâlâ kendisine haber verince, Mûsâ kötülüklerini değiştirmeye gücü yeten biri olarak kavmine { غَضْبانَ } (öfkeli) ve { أَسِفاً } (kederli) halde döndü; { أَسِفاً } yani cezalandırılacakları bir konumda olduklarını ve bundan kurtuluş olmadığını bildiği için üzgün bir haldeydi. Arap kelamında 'esef' (keder/öfke), gücü yeten kimseden kendisinden aşağıdakine yönelik olduğunda 'öfke'dir; zayıf olandan güçlü olana yönelik olduğunda ise 'hüzün'dür. Bunu iyi düşün, inşallah Aziz ve Celil olan [Allah]'ın izniyle bu kural geçerlidir.

قوله ﷿:

Aziz ve Celil olan [Allah]'ın kavli:

قالَ يا قَوْمِ أَلَمْ يَعِدْكُمْ....

{ قالَ يا قَوْمِ أَلَمْ يَعِدْكُمْ.... } “Dedi ki: «Ey kavmim! [Rabbiniz] size vaatte bulunmadı mı?...»”

وبخ موسى ﵇ قومه بهذه المقالة و «الوعد الحسن» هو ما وعدهم من الوصول إلى جانب الطور الأيمن وما بعد ذلك من الفتوح في الأرض والمغفرة لمن تاب وآمن وغير ذلك مما وعد الله تعالى به أهل طاعته، وقوله وَعْداً إما أن يكون نصبا على المصدر والمفعول الثاني مقدرا، وإما أن يكون بمعنى الموعود ويكون هو المفعول الثاني بعينه، ثم وقفهم على أعذار لم تكن ولا تصح لهم وهي طول «العهد» حتى يتبين لهم خلف في الموعد أو إرادة غضب الله تعالى. وذلك كله لم يكن ولكنهم عملوا عمل من لم يتدين وسمي العذاب «غضبا» من حيث هو عن الغضب، والغضب إن جعل بمعنى الإرادة فهو صفة ذات وإن جعل ظهور النقمة والعقاب فهو صفة فعل فهو من المتردد بين الحالين قوله ﷿:

Mûsâ aleyhisselâm bu sözle kavmini azarladı. "Güzel vaat" ise, Tûr'un sağ tarafına ulaşmaları, bundan sonra yeryüzünde elde edilecek fetihler, tevbe edip iman eden kimselerin bağışlanması ve Allah Teâlâ'nın itaat ehline vaat ettiği diğer şeylerdir. O'nun: { وَعْداً } kavli ya masdar olarak mansubdur ve ikinci mef‘ûl mahzuftur ya da vaat edilen şey (mev‘ûd) manasındadır ve bizzat kendisi ikinci mef‘ûldür. Sonra onları, kendileri için geçerli ve sahih olmayan mazeretlerle yüzleştirdi; bu da vaatten caymayı gerektirecek şekilde "süre"nin uzaması yahut Allah Teâlâ'nın gazabını istemiş olmalarıdır. Bunların hiçbiri vaki olmamıştı; fakat onlar dine inanmayan kimselerin amelini işlediler. Azaba, öfkeden kaynaklandığı için "gazap" adı verilmiştir. Gazap şayet irade manasında alınırsa zâtî bir sıfattır; cezanın ve azabın ortaya çıkması manasında alınırsa fiilî bir sıfattır; dolayısıyla o, iki durum arasında gidip gelenlerdendir. Aziz ve Celil olan [Allah]'ın kavli:

[سورة طه (٢٠) : الآيات ٨٧ الى ٨٨]

[Tâhâ Suresi (20): 87 ila 88. Ayetler]

قالُوا ما أَخْلَفْنا مَوْعِدَكَ بِمَلْكِنا وَلكِنَّا حُمِّلْنا أَوْزاراً مِنْ زِينَةِ الْقَوْمِ فَقَذَفْناها فَكَذلِكَ أَلْقَى السَّامِرِيُّ (٨٧) فَأَخْرَجَ لَهُمْ عِجْلاً جَسَداً لَهُ خُوارٌ فَقالُوا هذا إِلهُكُمْ وَإِلهُ مُوسى فَنَسِيَ (٨٨)

{ قالُوا ما أَخْلَفْنا مَوْعِدَكَ بِمَلْكِنا وَلكِنَّا حُمِّلْنا أَوْزاراً مِنْ زِينَةِ الْقَوْمِ فَقَذَفْناها فَكَذلِكَ أَلْقَى السَّامِرِيُّ (٨٧) فَأَخْرَجَ لَهُمْ عِجْلاً جَسَداً لَهُ خُوارٌ فَقالُوا هذا إِلهُكُمْ وَإِلهُ مُوسى فَنَسِيَ (٨٨) } “Dediler ki: «Sana verdiğimiz sözden kendi gücümüzle/isteğimizle caymadık; fakat biz o kavmin ziynet eşyalarından birtakım ağırlıklar yüklenmiştik, onları [ateşe] attık; aynı şekilde Sâmirî de attı.» (87) Böylece onlara böğüren bir buzağı heykeli çıkardı. Bunun üzerine: «İşte sizin de ilahınız, Mûsâ'nın da ilahı budur; fakat o unuttu» dediler. (88)”

وقرأ نافع وعاصم «بملكنا» بفتح الميم، وقرأ حمزة والكسائي «بملكنا» بضمة، وقرأ ابن كثير وأبو عمرو وابن عامر «بملكنا» بكسرة، قال أبو علي هذه لغات ع ظاهر هذا الكلام أنها بمعنى واحد ولكن إن أبا علي وغيره قد فرق بين معانيها فأما ضم الميم فمعناه على قول أبي علي لم يكن لنا ملك فنخلف موعدك بقوته وسلطانه وإنما أخلفناه بنظر أدى إليه ما فعل السامري وليس المعنى أن لهم ملكا وإنما هذا كقول ذي الرمة: [البسيط]

Nâfi' ve Âsım mîm'in fethasıyla «bi-melkinâ», Hamza ve Kisâî zamme ile «bi-mülkinâ», İbn Kesîr, Ebû Amr ve İbn Âmir ise kesre ile «bi-milkinâ» okumuşlardır. Ebû Ali: "Bunlar lehçelerdir" demiştir. Bu sözün zahiri bunların tek bir manada olduğudur; ancak Ebû Ali ve başkaları bunların anlamlarını birbirinden ayırmıştır. Mîm'in zammesine gelince, Ebû Ali'nin kavline göre manası şudur: Bizim bir mülkümüz (gücümüz/hâkimiyetimiz) yoktu ki onun gücü ve saltanatıyla senin vaadinden caymış olalım; biz ancak Sâmirî'nin yaptığının sevk ettiği bir düşünceyle caydık. Yoksa mana onların bir mülkü olduğu şeklinde değildir; bu durum tıpkı Zü'r-Rumme'nin şu sözü gibidir: [Basît]

لا يشتكي سقط منها وقد رقصت ... بها المفاوز حتى ظهرها حدب

"Çöller onu sırtı kamburlaşıncaya kadar raks ettirdiği halde, onda hiçbir sendeleme/düşme şikâyeti görülmez."

إذ لا تكون منها سقطة فتشتكي، قال وهذا كقوله تعالى: لا يَسْئَلُونَ النَّاسَ إِلْحافاً [البقرة: ٢٧٣] أي ليس منهم سؤال فيكون منهم إلحاف ع وهذا كله في هذه الأمثلة غير متيقن من قول أبي علي وإنما

Zira onda şikâyet edilecek bir sendeleme/düşme yoktur. [Ebû Ali] dedi ki: Bu durum Yüce Allah'ın: { لا يَسْئَلُونَ النَّاسَ إِلْحافاً } [Bakara: 273] kavli gibidir; yani onlardan bir isteme yoktur ki ısrar olsun. Bütün bunlar bu misallerde Ebû Ali'nin kesin bir sözü değildir; o sadece...

مشى في ذلك على أثر الزجاج دون تعقب وقد شرحت هذا المعنى في سورة البقرة في تفسير لا يَسْئَلُونَ النَّاسَ إِلْحافاً [البقرة: ٢٧٣] وبين أن هذه الآية ليست كهذه الأمثلة لأنهم لم يرفعوا الإخلاف فيها والأمثلة فيها رفع الوجهين، وأما فتح الميم فهو مصدر من ملك والمعنى ما فعلنا ذلك بأنا ملكنا الصواب ولا وفقنا له بل غلبتنا أنفسنا، وأما كسر الميم فقد كثر استعماله فيما تحوزه اليد ولكنه يستعمل في الأمور التي يبرمها الإنسان ومعناها كمعنى التي قبلها والمصدر مضاف في الوجهين إلى الفاعل والمفعول مقدر أي «بملكنا الصواب» ، وهذا كما قد يضاف أحيانا إلى المفعول والفاعل مقدر كقوله تعالى: بِسُؤالِ نَعْجَتِكَ [ص: ٢٤] ومن دعاء الخير، وقرأ ابن كثير ونافع وابن عامر وحفص عن عاصم «حمّلنا» بضم الحاء وشد الميم، وقرأ أبو عمرو وحمزة والكسائي «حملنا» بفتح الحاء والميم. و «الأوزار» الأثقال، وتحتمل هذه التسمية أن تكون من حيث هي ثقيلة الأجرام، ويحتمل أن يكون من حيث آمنوا في قذفها وظهر لهم أن ذلك هو الحق فكانت آثاما لمن حملها. وقوله فَكَذلِكَ أَلْقَى أي فكما قذفنا نحن فَكَذلِكَ أيضا أَلْقَى السَّامِرِيُّ ما كان بيده ع وهذه الألفاظ تقتضي أن العجل لم يصغه السامري، ثم أخبر الله تعالى عن فعل السامري بقوله تعالى: فَأَخْرَجَ لَهُمْ عِجْلًا جَسَداً، ومعنى قوله جَسَداً أي شخصا لا روح فيه، وقيل معنى جَسَداً لا يتغذى. و «الخوار» صوت البقر، وقالت فرقة كان هذا العجل يخور ويمشي ع وهكذا تكون الفتنة من قبل الله تعالى قاله ابن عباس، وقالت فرقة إنما خار مرة واحدة. ثم لم يعد وقالت فرقة إنما كان خواره بالريح كانت تدخل من دبره وتخرج من فيه فيصوت لذلك.

bu hususta eleştiri getirmeksizin Zeccâc'ın izinden gitmiştir. Ben bu manayı Bakara suresinde { لا يَسْئَلُونَ النَّاسَ إِلْحافاً } [Bakara: 273] tefsirinde açıkladım ve bu ayetin o misaller gibi olmadığını beyan ettim; zira onlar bu ayette sözden caymayı ortadan kaldırmamışlardır, o misallerde ise her iki durum da ortadan kaldırılmıştır. Mîm'in fethasına gelince, bu 'meleke' fiilinin masdarıdır; manası: 'Biz bunu doğruyu elimizde tuttuğumuzdan (ona mâlik olduğumuzdan) veya ona muvaffak kılındığımızdan dolayı yapmadık, bilakis nefislerimiz bize galip geldi' demektir. Mîm'in kesresine gelince, bu elin sahip olduğu şeylerde çokça kullanılır; ancak insanın karara bağladığı işlerde de kullanılır ve manası bir öncekinin manası gibidir. Masdar her iki vecihte de fâile muzâftır ve mef‘ûl takdir edilmiştir; yani 'doğruya mâlik olmamızla' demektir. Bu durum, bazen mef‘ûle muzâf kılınıp fâilin takdir edilmesi gibidir; tıpkı Yüce Allah'ın: { بِسُؤالِ نَعْجَتِكَ } [Sâd: 24] kavlinde ve 'hayır duası' [tamlama]sında olduğu gibi. İbn Kesîr, Nâfi', İbn Âmir ve Âsım'dan Hafs hâ'nın zammesi ve mîm'in şeddesiyle «hummilnâ» okumuşlardır. Ebû Amr, Hamza ve Kisâî ise hâ ve mîm'in fethasıyla «hamelnâ» okumuşlardır. { الْأَوْزاراً } ağırlıklar demektir. Bu isimlendirmenin cisimlerinin ağır olması bakımından olması muhtemel olduğu gibi, onları atmakla güvende olacaklarına inandıkları ve kendilerine bunun hak olduğu zahir olduğu için onları taşıyanlara günah olması bakımından olması da muhtemeldir. O'nun: { فَكَذلِكَ أَلْقَى } kavli; yani biz nasıl attıysak { فَكَذلِكَ } aynı şekilde { السَّامِرِيُّ } Sâmirî de elindekini attı demektir. Bu lafızlar buzağıyı Sâmirî'nin bizzat döküp yapmadığını iktiza eder. Sonra Allah Teâlâ, Sâmirî'nin fiilini: { فَأَخْرَجَ لَهُمْ عِجْلًا جَسَداً } kavliyle haber vermiştir. O'nun { جَسَداً } kavlinin manası ruhu olmayan bir şahıs/beden demektir; { جَسَداً } manasının beslenmeyen varlık olduğu da söylenmiştir. { الْخُوارُ } sığır sesidir. Bir zümre, bu buzağının böğürdüğünü ve yürüdüğünü söylemiştir; Allah tarafından gelen fitne/imtihan işte böyle olur, bunu İbn Abbâs söylemiştir. Bir zümre onun sadece bir kere böğürdüğünü ve bir daha tekrarlamadığını söylemiştir. Bir zümre ise onun böğürmesinin, arkasından girip ağzından çıkan rüzgâr sebebiyle olduğunu ve bu sebeple ses çıkardığını söylemiştir.

قوله ﷿:

Aziz ve Celil olan [Allah]'ın kavli:

[سورة طه (٢٠) : الآيات ٨٩ الى ٩١]

[Tâhâ Suresi (20): 89 ila 91. Ayetler]

أَفَلا يَرَوْنَ أَلاَّ يَرْجِعُ إِلَيْهِمْ قَوْلاً وَلا يَمْلِكُ لَهُمْ ضَرًّا وَلا نَفْعاً (٨٩) وَلَقَدْ قالَ لَهُمْ هارُونُ مِنْ قَبْلُ يا قَوْمِ إِنَّما فُتِنْتُمْ بِهِ وَإِنَّ رَبَّكُمُ الرَّحْمنُ فَاتَّبِعُونِي وَأَطِيعُوا أَمْرِي (٩٠) قالُوا لَنْ نَبْرَحَ عَلَيْهِ عاكِفِينَ حَتَّى يَرْجِعَ إِلَيْنا مُوسى (٩١)

{ أَفَلا يَرَوْنَ أَلاَّ يَرْجِعُ إِلَيْهِمْ قَوْلاً وَلا يَمْلِكُ لَهُمْ ضَرًّا وَلا نَفْعاً (٨٩) وَلَقَدْ قالَ لَهُمْ هارُونُ مِنْ قَبْلُ يا قَوْمِ إِنَّما فُتِنْتُمْ بِهِ وَإِنَّ رَبَّكُمُ الرَّحْمنُ فَاتَّبِعُونِي وَأَطِيعُوا أَمْرِي (٩٠) قالُوا لَنْ نَبْرَحَ عَلَيْهِ عاكِفِينَ حَتَّى يَرْجِعَ إِلَيْنا مُوسى (٩١) } “Görmüyorlar mı ki, o kendilerine hiçbir sözle karşılık veremiyor; onlara ne bir zarar ne de bir fayda vermeye güç yetirebiliyor? (89) Andolsun ki Hârûn daha önce onlara: «Ey kavmim! Siz bununla yalnızca imtihan edildiniz. Şüphesiz sizin Rabbiniz Rahmân'dır. O halde bana uyun ve emrime itaat edin» demişti. (90) Dediler ki: «Mûsâ bize dönünceye kadar ona tapmaya devam etmekten asla vazgeçmeyeceğiz.» (91)”

الضمير في قوله فَقالُوا لبني إسرائيل، أي قالوا حين قال كبارهم لصغارهم وهذا إشارة إلى العجل. قوله تعالى فَنَسِيَ يحتمل أن يكون من كلام بني إسرائيل أي فنسي موسى ربه وإلهه فذهب يطلبه في غير موضعه، ويحتمل أن يكون قوله فَنَسِيَ إخبارا من الله تعالى عن السامري، أي نسي دينه وطريق الحق ع فالنسيان في التأويل الأول بمعنى الذهول، وفي الثاني بمعنى الترك، ثم قرن تعالى مواضع خطاهم بقوله تعالى: أَفَلا يَرَوْنَ المعنى أفلم يتبين هؤلاء الذين ضلوا أن هذا العجل إنما هو جماد لا يتكلم ولا يرجع قولا ولا يضر ولا ينفع، وهذه خلال لا يخفى معها الحدوث والعجز لا أن هذه الخلال لو حصلت له أوجبت كونه إلها وقرأت فرقة «أن لا يرجع» برفع العين، «وأن» على هذه القراءة مخففة من الثقيلة والتقدير أنه لا يرجع، وقرأت فرقة «أن لا يرجع» «وأن» على هذه القراءة هي الناصبة، وأخبر ﷿ أن هارُونُ قد كان قال لهم في أول حال العجل يا قَوْمِ إنما هي فتنة وبلاء وتمويه من السامري وإنما رَبَّكُمُ الرَّحْمنُ الذي له القدرة والعلم والخلق والاختراع فَاتَّبِعُونِي إلى الطور الذي واعدكم الله تعالى إليه

{ فَقالُوا } kavlindeki zamir İsrailoğullarına aittir; yani büyükleri küçüklerine dediği vakit böyle söylediler. { هذا } (bu) kelimesi buzağıya işarettir. Yüce Allah'ın: { فَنَسِيَ } kavlinin İsrailoğullarının sözünden olması muhtemeldir; yani 'Mûsâ Rabbini ve ilahını unuttu da O'nu başka bir yerde aramaya gitti' demektir. { فَنَسِيَ } kavlinin Allah Teâlâ'nın Sâmirî hakkında verdiği bir haber olması da muhtemeldir; yani 'dinini ve hak yolu unuttu' demektir. Dolayısıyla unutma (nisyân), birinci tefsirde dalgınlık/yanılma manasında; ikincisinde ise terk etme manasındadır. Sonra Yüce [Allah]: { أَفَلا يَرَوْنَ } kavliyle onların hatalı oldukları noktaları bir araya getirdi. Mana şudur: Yoldan sapan bu kimseler bu buzağının konuşmayan, bir söze karşılık vermeyen, zarar ve fayda vermeyen bir cansız varlık olduğunu açıkça görmediler mi? Bunlar sonradan yaratılmışlığı ve acizliği gizli kalmayan vasıflardır; yoksa bu vasıfların onda bulunması onun ilah olmasını gerektirirdi demek değildir. Bir zümre ayn harfinin ref‘iyle «en lâ yerc‘u» okumuştur; bu kıraate göre «en», şeddeli olandan hafifletilmiş (muhaffefe) olup takdiri 'ennehû lâ yerci‘u' (onun dönmediğini) şeklindedir. Bir zümre ise «en lâ yerci‘a» şeklinde [nasb ile] okumuştur; bu kıraate göre «en» nasb edatıdır. Aziz ve Celil olan [Allah], buzağı hadisesinin başında Hârûn'un onlara şöyle dediğini haber vermiştir: "Ey kavmim! Bu ancak bir fitne, bir imtihan ve Sâmirî'nin bir aldatmacasıdır. Sizin Rabbiniz ancak kudret, ilim, yaratma ve yoktan var etme sahibi olan Rahmân'dır; öyleyse Allah Teâlâ'nın size vaat ettiği Tûr'a doğru bana uyun...

وَأَطِيعُوا أَمْرِي في ما ذكرته لكم وقرأت فرقة «إنما وإن ربكم الرحمن» بكسر الهمزتين، وقرأت فرقة «إنما» بالكسر «وأن» بالفتح، والقراءة الوسطى ضعيفة فقال بنوا إسرائيل حين وعظهم هارون وندبهم إلى الحق لَنْ نَبْرَحَ عابدين لهذا الإله، عاكِفِينَ عليه أي لازمين له والعكوف الانحناء على الشيء من شدة ملازمته ومنه قول الراجز: [الرجز] عكف النبيط يلعبون الفنزجا قوله ﷿:

ve size zikrettiğim hususlarda { وَأَطِيعُوا أَمْرِي } (emrime itaat edin)." Bir zümre her iki hemzenin kesresiyle «İnnemâ ve inne Rabbekümü'r-Rahmân» şeklinde okumuştur. Bir zümre ise «İnnemâ»yı kesreli, «ve enne»yi fethalı okumuştur; ortadaki bu kıraat zayıftır. Hârûn kendilerine öğüt verip onları hakka davet edince İsrailoğulları şöyle dediler: "Biz bu ilaha ibadet etmekten { لَنْ نَبْرَحَ } (asla vazgeçmeyeceğiz), ona { عاكِفِينَ } (bağlı kalacağız)." Yani ona sarılacağız. 'Ukûf' (bağlanıp kalmak), ona çok sıkı sarılmaktan ötürü bir şeyin üzerine eğilip kapanmaktır; recez şairinin şu sözü bundandır: [Recez] "Nabatîler fenezec oyunu oynayarak kapanıp kaldılar." Aziz ve Celil olan [Allah]'ın kavli:

[سورة طه (٢٠) : الآيات ٩٢ الى ٩٤]

[Tâhâ Suresi (20): 92 ila 94. Ayetler]

قالَ يا هارُونُ ما مَنَعَكَ إِذْ رَأَيْتَهُمْ ضَلُّوا (٩٢) أَلاَّ تَتَّبِعَنِ أَفَعَصَيْتَ أَمْرِي (٩٣) قالَ يَا بْنَ أُمَّ لا تَأْخُذْ بِلِحْيَتِي وَلا بِرَأْسِي إِنِّي خَشِيتُ أَنْ تَقُولَ فَرَّقْتَ بَيْنَ بَنِي إِسْرائِيلَ وَلَمْ تَرْقُبْ قَوْلِي (٩٤)

{ قالَ يا هارُونُ ما مَنَعَكَ إِذْ رَأَيْتَهُمْ ضَلُّوا (٩٢) أَلاَّ تَتَّبِعَنِ أَفَعَصَيْتَ أَمْرِي (٩٣) قالَ يَا بْنَ أُمَّ لا تَأْخُذْ بِلِحْيَتِي وَلا بِرَأْسِي إِنِّي خَشِيتُ أَنْ تَقُولَ فَرَّقْتَ بَيْنَ بَنِي إِسْرائِيلَ وَلَمْ تَرْقُبْ قَوْلِي (٩٤) } “[Mûsâ] dedi ki: «Ey Hârûn! Onların saptıklarını gördüğün zaman seni engelleyen neydi? (92) Benim peşimden gelmedin mi? Yoksa emrime karşı mı geldin?» (93) [Hârûn] dedi ki: «Ey anamın oğlu! Sakalımı ve başımı tutma! Doğrusu ben senin: 'İsrailoğulları arasına ayrılık soktun, sözümü tutmadın' demenden korktum.» (94)”

في سرد القصص اقتضاب يدل عليه ما ذكره تقديره فرجع موسى فوجد الأمر كما ذكره الله تعالى له فجعل يؤنب هارون بهذه المقالة، وقرأ الجمهور «تتبعن» بحذف الياء، وقرأ ابن كثير وأبو عمرو بإثباتها في الوصل ويقف ابن كثير بالياء وأبو عمرو بغير ياء، ويحتمل قوله أَلَّا تَتَّبِعَنِ أي بني إسرائيل نحو جبل الطور فيجيء اعتذار هارون أي لو فعلت ذلك مشت معي طائفة وأقامت طائفة على عبادة العجل فيتفرق الجمع فخفت لومك على التفرق، ويحتمل قوله أَلَّا تَتَّبِعَنِ أي لا تسير بسيري وعلى طريقتي في الإصلاح والتسديد ويجيء اعتذار هارون بمعنى أن الأمر كان متفاقما فلو تقويت عليه وقع القتال واختلاف الكلمة فكان تفريقا بين بني إسرائيل وإنما لا ينت جهدي. وقوله تعالى: أَلَّا تَتَّبِعَنِ بمعنى ما منعك أن تتبعني، واختلف الناس في وجه دخول «لا» فقالت فرقة هي زائدة، وذهب حذاق النحاة إلى أنها مؤكدة وأن في الكلام فعلا مقدرا كأنه قال ما منعك ذلك أو حضك أو نحو هذا على «أن لا تتبعن» ، وما قبل وما بعد يدل على هذا ويقتضيه. وقرأ ابن كثير ونافع وأبو عمرو وحفص عن عاصم «يبنؤم» يحتمل أن يريد يا بن أما فحذف الألف تخفيفا ويحتمل أن يجعل الاسمين اسما واحدا وبناه كخمسة عشر، وقرأ ابن كثير عن عاصم وحمزة والكسائي «يا بن أم» بالكسر على حذف الياء تخفيفا وهو شاذ لأنها ليست كالياء في قولك يا غلامي وإنما هي كالياء في قولك يا غلام غلامي وهذه ياء لا تحذف، ويحتمل أن يجعل الاسمين اسما واحدا ثم أضاف إلى نفسه فحذف الياء كما تحذف من الأسماء المفردة إذا أضيفت نحو يا غلام، وقالت فرقة لم يكن هارون أخا موسى إلا من أمه ع وهذا ضعيف، وقالت فرقة كان شقيقه وإنما دعاه بالأم لأن التداعي بالأم أشفق وأشد استرحاما، وأخذ موسى ﵇ بلحية هارون غضبا وكان حديد الخلق ﵇.

Kıssanın anlatımında, zikredilen şeyin delalet ettiği bir kısaltma (iktizâb) vardır; takdiri şöyledir: Mûsâ geri döndü ve durumu Allah Teâlâ'nın kendisine bildirdiği gibi buldu; bunun üzerine Hârûn'u bu sözlerle azarlamaya başladı. Cumhur yâ harfini hazfederek «tettebi‘an» şeklinde okumuştur. İbn Kesîr ve Ebû Amr vasıl halinde yâ'yı ispat ederek okumuşlardır; İbn Kesîr vakıf halinde yâ ile, Ebû Amr ise yâ'sız durur. O'nun: { أَلَّا تَتَّبِعَنِ } kavlinin; yani 'İsrailoğullarını Tûr dağına doğru peşimden getirmene ne engel oldu?' manasında olması muhtemeldir; buna göre Hârûn'un mazereti şöyle olur: "Şayet bunu yapsaydım bir grup benimle gelir, bir grup da buzağıya tapmaya devam ederdi ve böylece topluluk bölünürdü; ben de senin bu bölünme yüzünden beni kınamandan korktum." O'nun: { أَلَّا تَتَّبِعَنِ } kavlinin; yani 'ıslah ve istikamet konusunda benim yolumdan ve yöntemimden gitmene ne engel oldu?' manasında olması da muhtemeldir; buna göre Hârûn'un mazereti şu anlama gelir: "İş kontrolden çıkmıştı; şayet onlara karşı güç kullansaydım savaş çıkar, birlik bozulur ve İsrailoğulları arasına ayrılık girerdi; ben ise elimden geldiğince yumuşak davrandım." Yüce Allah'ın: { أَلَّا تَتَّبِعَنِ } kavli, 'bana tabi olmaktan seni ne menetti?' manasındadır. İlim adamları «lâ» edatının geliş vechi hususunda ihtilaf etmişlerdir; bir zümre onun zâide olduğunu söylemiştir. Mahir nahivciler ise onun tekit için olduğunu ve kelamda takdirî bir fiil bulunduğunu savunmuşlardır; sanki 'seni buna ne menetti veya seni ne teşvik etti de peşimden gelmedin' demiştir. Öncesi ve sonrası buna delalet eder ve bunu gerektirir. İbn Kesîr, Nâfi', Ebû Amr ve Âsım'dan Hafs «yebne-ümme» şeklinde okumuşlardır; bunun 'Ey anamın oğlu' (yâ bne ümmâ) manasını kastedip elifi hafifletmek için hazfetmiş olması muhtemel olduğu gibi, iki ismi tek bir isim kılıp 'hamsete aşere' gibi mebnî yapmış olması da muhtemeldir. Âsım'dan rivayetle İbn Kesîr, Hamza ve Kisâî hafifletmek için yâ'yı hazfederek kesre ile «yâ bne ümmi» şeklinde okumuşlardır; bu şâzzdır, çünkü bu 'yâ gulâmî' sözündeki yâ gibi değildir, ancak 'yâ gulâme gulâmî' sözündeki yâ gibidir ve bu yâ hazfedilmez. İki ismi tek bir isim kılıp sonra kendisine izafe ederek, 'yâ gulâm' gibi müfred isimler izafe edildiğinde hazfedildiği gibi yâ'yı hazfetmiş olması da muhtemeldir. Bir zümre Hârûn'un Mûsâ'nın sadece anne bir kardeşi olduğunu söylemiştir; bu zayıftır. Bir zümre ise öz kardeşi olduğunu, ona anneyle hitap etmesinin sebebinin ise anneye nispetle hitap etmenin daha şefkatli ve daha çok merhamet celbedici olmasından kaynaklandığını söylemiştir. Mûsâ aleyhisselâm öfkeyle Hârûn'un sakalından tuttu; kendisi aleyhisselâm sert tabiatlıydı.

قوله ﷿:

Aziz ve Celil olan [Allah]'ın kavli:

[سورة طه (٢٠) : الآيات ٩٥ الى ٩٧]

[Tâhâ Suresi (20): 95 ila 97. Ayetler]

قالَ فَما خَطْبُكَ يا سامِرِيُّ (٩٥) قالَ بَصُرْتُ بِما لَمْ يَبْصُرُوا بِهِ فَقَبَضْتُ قَبْضَةً مِنْ أَثَرِ الرَّسُولِ فَنَبَذْتُها وَكَذلِكَ سَوَّلَتْ لِي نَفْسِي (٩٦) قالَ فَاذْهَبْ فَإِنَّ لَكَ فِي الْحَياةِ أَنْ تَقُولَ لا مِساسَ وَإِنَّ لَكَ مَوْعِداً لَنْ تُخْلَفَهُ وَانْظُرْ إِلى إِلهِكَ الَّذِي ظَلْتَ عَلَيْهِ عاكِفاً لَنُحَرِّقَنَّهُ ثُمَّ لَنَنْسِفَنَّهُ فِي الْيَمِّ نَسْفاً (٩٧)

{ قالَ فَما خَطْبُكَ يا سامِرِيُّ (٩٥) قالَ بَصُرْتُ بِما لَمْ يَبْصُرُوا بِهِ فَقَبَضْتُ قَبْضَةً مِنْ أَثَرِ الرَّسُولِ فَنَبَذْتُها وَكَذلِكَ سَوَّلَتْ لِي نَفْسِي (٩٦) قالَ فَاذْهَبْ فَإِنَّ لَكَ فِي الْحَياةِ أَنْ تَقُولَ لا مِساسَ وَإِنَّ لَكَ مَوْعِداً لَنْ تُخْلَفَهُ وَانْظُرْ إِلى إِلهِكَ الَّذِي ظَلْتَ عَلَيْهِ عاكِفاً لَنُحَرِّقَنَّهُ ثُمَّ لَنَنْسِفَنَّهُ فِي الْيَمِّ نَسْفاً (٩٧) } “[Mûsâ] dedi ki: «Senin derdin nedir ey Sâmirî?» (95) Dedi ki: «Ben onların görmediği bir şeyi gördüm; elçinin izinden bir avuç [toprak] aldım ve onu [buzağıya] attım. Nefsim bana bunu hoş gösterdi.» (96) [Mûsâ] dedi ki: «Defol git! Artık hayat boyunca sana düşen: 'Bana dokunmak yok!' demendir. Şüphesiz senin için asla kaçamayacağın bir ceza günü vardır. Kendisine tapıp durduğun ilahına bir bak! Onu mutlaka yakacağız, sonra da onu denize savurup darmadağın edeceğiz.» (97)”

المعنى قال موسى مخاطبا للسامري فَما خَطْبُكَ يا سامِرِيُّ، وقوله «ما خطبك» كما تقول ما شأنك وما أمرك، لكن لفظة الخطب تقتضي انتهارا لأن الخطب مستعمل في المكاره فكأنه قال ما نحسك وما شؤمك وما هذا الخطب الذي جاء من قبلك، و «السامري» قيل هو منسوب إلى قبيلة من بني إسرائيل، وقيل هو منسوب إلى قرية يقال لها سامرة ع وهي معروفة اليوم ببلاد مصر، وقيل اسمه موسى بن ظفر.

Mana şöyledir: Mûsâ Sâmirî'ye hitap ederek: { فَما خَطْبُكَ يا سامِرِيُّ } (Senin derdin nedir ey Sâmirî?) dedi. O'nun «mâ hatbuke» sözü, senin halin ve işin nedir demen gibidir; ancak 'hatb' lafzı bir azarlamayı gerektirir, zira hatb hoşa gitmeyen durumlarda kullanılır. Sanki 'Senin bu uğursuzluğun, bu şeametin nedir ve senin tarafından gelen bu büyük felaket nedir?' demiştir. { السَّامِرِيُّ } (Sâmirî) kelimesinin, İsrailoğullarından bir kabileye mensup olduğu söylenmiştir; 'Sâmire' denilen bir köye mensup olduğu da söylenmiştir ki bugün Mısır beldelerinde bilinmektedir; adının Mûsâ b. Zafer olduğu da söylenmiştir.

وقرأت فرقة «بصرت» بضم الصاد على معنى صارت بصيرتي بصورة ما فهو كطرفت وشرفت، وقرأت فرقة «بصرت» بكسر الصاد، فيحتمل أن يراد من البصيرة ويحتمل أن يراد من البصر وذلك أن في أمر السامري ما زاده على الناس بالبصر وهو وجه جبريل ﵇ وفرسه وبالبصيرة وهو ما علمه من أن القبضة إذا نبذها مع الحلي جاءه من ذلك ما يريد، وقرأ الجمهور «يبصروا» بالياء يريد بني إسرائيل، وقرأ حمزة والكسائي «تبصروا» بالتاء من فوق يريد موسى مع بني إسرائيل، وقرأ الجمهور «فقبضت قبضة» بالضاد منقوطة بمعنى أخذت بكفي مع الأصابع، وقرأ ابن مسعود وابن الزبير وأبي بن كعب وغيرهم «فقبصت قبصة» بالصاد غير منقوطة بمعنى أخذت بأصابعي فقط، وقرأ الحسن بخلاف عنه «قبضة» بضم القاف. و «الرسول» جبريل ﵇، و «الأثر» هو تراب تحت حافر فرسه، وسبب معرفة السامري بجبريل وميزه له فيما روي أن السامري ولدته أمه عام الذبح فطرحته في مغارة فكان جبريل ﵇ يغذوه ويحميه حتى كبر وشب فميزه بذلك.

Bir zümre «basurtü» şeklinde sâd'ın zammesiyle okumuştur ki bu, 'basiretim belli bir surete büründü' manasındadır; bu tıpkı 'zarüfet' ve 'şerüfet' gibidir. Bir zümre ise sâd'ın kesresiyle «basırtü» şeklinde okumuştur; bunun 'basîret'ten (kavrayıştan) kastedilmiş olması muhtemel olduğu gibi, 'basar'dan (gözle görmekten) kastedilmiş olması da muhtemeldir. Zira Sâmirî'nin durumunda insanlara göre fazladan olan şeyler vardı: Hem basar (gözle görme) yönünden ki o da Cebrâîl aleyhisselâm'ın yüzü ve atıdır; hem de basîret yönünden ki o da bu avucu ziynetlerle birlikte attığında istediği şeyin gerçekleşeceğini bilmesidir. Cumhur İsrailoğullarını kastederek yâ ile «yebsurû» okumuştur. Hamza ve Kisâî ise Mûsâ ile birlikte İsrailoğullarını kastederek üstten tâ ile «tebsurû» okumuşlardır. Cumhur noktalı dâd ile avucumu parmaklarımla birlikte doldurup aldım manasında «fe-kabadtü kabdaten» şeklinde okumuştur. İbn Mes‘ûd, İbnü'z-Zübeyr, Übey b. Ka‘b ve başkaları noktasız sâd ile sadece parmak uçlarımla aldım manasında «fe-kabastü kabseten» şeklinde okumuşlardır. Hasan'dan gelen farklı bir rivayette ise kaf harfinin zammesiyle «kubdaten» şeklinde okunmuştur. { الرَّسُولِ } (Elçi), Cebrâîl aleyhisselâm'dır. { الْأَثَرِ } (İz) ise onun atının tırnağının altındaki topraktır. Sâmirî'nin Cebrâîl'i tanımasının ve onu ayırt etmesinin sebebi -rivayet edildiğine göre- şudur: Sâmirî'yi annesi [erkek çocukların] boğazlandığı yıl doğurmuş ve onu bir mağaraya bırakmıştı; Cebrâîl aleyhisselâm büyüyüp delikanlı oluncaya kadar onu besleyip korumuştu, işte onu bu sebeple tanımıştı.

قال القاضي أبو محمد: وهذا ضعيف. وقوله فَنَبَذْتُها أي على الحلي فكان منها ما تراه وهذا محذوف من اللفظ تقتضيه الحال والمخاطبة، ثم قال وَكَذلِكَ سَوَّلَتْ لِي نَفْسِي أي وكما حدث ووقع قويت لي نفسي وجعلته لي سولا وإربا حتى فعلته، وكان موسى ﵇ لا يقتل بني إسرائيل إلا في حد أو وحي فعاقبه باجتهاد نفسه بأن أبعده ونحاه عن الناس وأمر بني إسرائيل باجتنابه واجتناب قبيلته وأن لا يواكلوا ولا يناكحوا ونحو هذا، وعلمه مع ذلك وجعل له أن يقول مدة حياته لا مِساسَ أي لا مماسة ولا إذاية. وقرأ الجمهور «لا مساس» بكسر الميم وفتح السين على النصب بالتبرئة وهو اسم يتصرف ومنه قول النابغة: [المتقارب]

Kadı Ebû Muhammed der ki: Bu zayıftır. O'nun: { فَنَبَذْتُها } kavli; yani onu ziynetlerin üzerine attım ve ondan gördüğün şey meydana geldi demektir; durum ve hitap bunu gerektirdiği için bu kısım lafızdan hazfedilmiştir. Sonra { وَكَذلِكَ سَوَّلَتْ لِي نَفْسِي } dedi; yani tıpkı meydana geldiği ve vaki olduğu gibi nefsim bana bunu süsleyip kolaylaştırdı, bunu bana bir arzu ve hedef kıldı, nihayetinde bunu yaptım demektir. Mûsâ aleyhisselâm, bir had (ceza) veya vahiy olmadıkça İsrailoğullarından kimseyi öldürmezdi; bu sebeple kendi içtihadıyla onu insanlardan uzaklaştırıp tecrit ederek, İsrailoğullarına da ondan ve kabilesinden uzak durmalarını, onlarla birlikte yemek yememelerini, evlilik yapmamalarını ve benzeri şeyleri emrederek cezalandırdı. Bununla birlikte hayatı boyunca { لا مِساسَ } yani 'dokunmak ve eziyet etmek yok' demesini ona öğretti ve bunu onun durumuna yerleştirdi. Cumhur «lâ mesâse» şeklinde mîm'in kesresi ve sîn'in fethasıyla tebrie (cinsini nefyeden lâ) ile mansub olarak okumuştur; bu çekimi yapılan bir isimdir. Nâbiğa'nın şu sözü bundandır: [Mütekârib]

فأصبح من ذاك كالسامري، ... إذ قال موسى له لا مساسا

"Mûsâ kendisine 'dokunmak yok' dediği vakit, bundan dolayı Sâmirî gibi oluverdi."

ومنه قول رؤبة: [الرجز] حتى يقول الأزد لا مساسا واستعماله على هذا كثير. وقرأ أبو حيوة «لا مساس» بفتح الميم وكسر السين وهو معدول عن المصدر كفجار ونحوه، وشبهه أبو عبيدة وغيره بنزال ودراك ونحوه والشبه صحيح من حيث هي معدولات

Rûbe'nin şu sözü de bundandır: [Recez] "Hatta Ezd kabilesi 'dokunmak yok' deyinceye kadar." Bunun bu şekilde kullanımı çoktur. Ebû Hayve «lâ mesâsi» şeklinde mîm'in fethası ve sîn'in kesresiyle okumuştur ki bu, 'fecâri' ve benzeri kelimeler gibi masdardan ma'dûldür (dönüştürülmüştür). Ebû Ubeyde ve başkaları bunu 'nezâli', 'derâki' ve benzerlerine benzetmişlerdir; ma'dûl olmaları yönüyle bu benzetme doğrudur...

وفارقه في أن هذه عدلت عن الأمر، ومساس وفجار عدلت عن المصدر ومن هذا قول الشاعر:

ancak onlardan şu noktada ayrılır: Bunlar emirden dönüştürülmüştür; 'mesâsi' ve 'fecâri' ise masdardan dönüştürülmüştür. Şairin şu sözü de bu kabildendir: "Temîm, Sâmirî'nin cemaati gibidir" ve şairin şu sözü: [Tavîl] "Haberiniz olsun, Sâmirî dokunulmak istemez."

تميم كرهط السامري وقوله: [الطويل] ألا لا يريد السامري مساس وقرأ الجمهور «تخلفه» بفتح اللام على معنى لن يقع فيه خلف، وقرأ ابن كثير وأبو عمرو «لن تخلفه» بكسر اللام على معنى لن تستيطع الروغان عنه والحيدة فتزول عن موعد العذاب، وقرأ الحسن بن أبي الحسن بخلاف «لن نخلفه» بالنون، قال أبو الفتح المعنى لن نصادفه مخلفا ع وكلها بمعنى الوعيد والتهديد. ثم وبخه ﵇ بقوله: وَانْظُرْ إِلى إِلهِكَ الَّذِي أي انظر صنيعك وتغيرنا له وردنا الأمر فيه إلى الواجب. وقرأت فرقة «ظلت» بفتح الظاء على حذف اللام الواحدة، وقرأت فرقة «ظلت» بكسر الظاء على نقل حركة اللام إلى الظاء ثم حذفها بعد ذلك نحو قول الشاعر: [أبو زبيد الطائي] [الوافر]

Cumhur «tuhlefehû» şeklinde lâm'ın fethasıyla 'onda asla cayma vaki olmayacak' manasında okumuştur. İbn Kesîr ve Ebû Amr «len tuhlifehû» şeklinde lâm'ın kesresiyle 'ondan sıyrılıp kaçmaya ve sapmaya güç yetiremeyeceksin, azap vaktinden kaçıp kurtulamayacaksın' manasında okumuşlardır. Hasan b. Ebi'l-Hasan'dan gelen farklı bir rivayette ise nûn ile «len nuhlifehû» şeklinde okunmuştur. Ebu'l-Feth: "Mana, onu cayılmış olarak bulamayacağız demektir" demiştir. Bunların hepsi tehdit ve gözdağı manasındadır. Sonra [Mûsâ] aleyhisselâm: { وَانْظُرْ إِلى إِلهِكَ الَّذِي } kavliyle onu azarladı; yani yaptığın şeye, onu nasıl değiştirdiğimize ve bu husustaki durumu olması gerekene nasıl çevirdiğimize bir bak demektir. Bir zümre lâm harflerinden birini hazfederek zâ harfinin fethasıyla «zalte» okumuştur. Bir zümre ise lâm'ın harekesini zâ'ya nakledip ardından lâm'ı hazfederek zâ'nın kesresiyle «zılte» okumuştur; şairin şu sözü gibi: [Ebû Zübeyd et-Tâî] [Vâfir]

خيلا ان العتاق من المطايا ... أحسن به فهن إليه شوس

"Soylu binek develer onu hissetti de ona yan gözle baktılar."

أراد احسسن فنقلت حركة السين إلى الحاء ثم حذفت تخفيفا، وفي بعض الروايات حسين. وقرأت فرقة «ظللت» ، وظل معناه أقام يفعل الشيء نهارا، ولكنها قد تستعمل في الدائب ليلا ونهارا بمثابة طفق.

Burada 'ahsesne' demek istemiş, sîn'in harekesi hâ'ya nakledilmiş, sonra da hafifletmek için hazfedilmiştir; bazı rivayetlerde 'hısne' şeklindedir. Bir zümre «zalilte» şeklinde okumuştur. «Zalle» fiilinin manası: Bir şeyi gündüz boyu yapmaya devam etti demektir; ancak gece ve gündüz devam eden kimse için de 'tâfika' (başladı/koyuldu) konumunda kullanılabilir.

وعاكِفاً معناه ملازما حدبا. وقرأت فرقة «لنحرقنه» بتخفيف الراء بمعنى بالنار، وقرأ علي بن أبي طالب ﵁ وابن عباس «لنحرقّنه» بضم الراء وفتح النون بمعنى لنبردنه بالمبرد، وقرأ نافع وغيره «لنحرّقنه» بضم النون وكسر الراء وشدها وهذا تضعيف مبالغة لا تعدية وهي قراءة تحتمل الحرق بالنار وتحتمل بالمبرد، وفي مصحف أبي وعبد الله بن مسعود «لنذبحنه ثم لنحرقنه ثم لننسفنه» ، وهذه القراءة مع رواية من روى أن العجل صار لحما ودما، وعلى هذه الرواية يتركب أن يكون هناك حرق بنار وإلا فإذا كان جمادا من ذهب فإنما هو حرق بمبرد اللهم إلا أن تكون إذابة ويكون النسف مستعارا لتفريقه في اليم مذابا.

{ عاكِفاً } ona sarılan, üzerine kapanıp kalan manasındadır. Bir zümre ateşle yakmak manasında râ'nın tahfifiyle «lenahrikannEhû» okumuştur. Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh ve İbn Abbâs ise törpüyle eğelemek/törpülemek manasında râ'nın zammesi ve nûn'un fethasıyla «lenahrükannEhû» okumuşlardır. Nâfi' ve başkaları nûn'un zammesi, râ'nın kesresi ve şeddesiyle «lenuharrikannEhû» okumuşlardır; buradaki şedde geçişlilik (ta‘diye) için değil mübalağa içindir ve bu kıraat hem ateşle yakmayı hem de törpüyle eğelemeyi muhtemel kılar. Übeyy ve Abdullah b. Mes‘ûd'un Mushafında «lenedbehannehû sümme lenuharrikannehû sümme lenensifennehû» (onu mutlaka boğazlayacağız, sonra yakacağız/eğeleyeceğiz, sonra savuracağız) şeklindedir; bu kıraat buzağının ete ve kana dönüştüğünü rivayet eden kimsenin rivayetiyle uyumludur. Bu rivayete göre orada ateşle yakmanın bulunması oturur; aksi takdirde o altından bir cansız varlık ise, bu ancak törpüyle eğelemek demektir. Meğerki eritilmiş olsun ve savurma (nesf) kelimesi eritilmiş halde denize serpiştirilmesi için istiare yoluyla kullanılmış olsun.

وقرأت فرقة «لننسفنه» بكسر السين، وقرأت فرقة «لننسفنه» بضم السين. و «النسف» تفريق الريح الغبار وكل ما هو مثله كتفريق الغربال ونحوه فهو نسف. والْيَمِّ غمر الماء من بحر وغيره وكل ما غمر الإنسان من الماء فهو يم، ونَسْفاً تأكيد بالمصدر، واللام في قوله: لَنُحَرِّقَنَّهُ لام القسم، وفي هذه الآية من القصص أن موسى ﵇ برد العجل حتى رجع كالغبار ثم ذراه في البحر ثم أمر بني إسرائيل أن يشرب جميعهم من الماء فكلما شرب من كان في قلبه حب العجل خرج على شاربه من الذهب فضيحة له، وقال مكي ﵀ وأسند أن موسى ﵇ كان مع السبعين في المناجاة وحينئذ وقع أمر العجل وأن الله تعالى أعلم موسى بذلك فكلمه موسى عنهم وجاء بهم حتى سمع لفظ بني إسرائيل حول العجل فحينئذ أعلمهم موسى ع وهذه رواية، الجمهور على خلافها وإنما تعجل موسى ﵇ وحده فوقع أمر العجل ثم جاءه موسى وصنع ما صنع بالعجل ثم خرج بعد ذلك بالسبعين على معنى الشفاعة في ذنب بني إسرائيل وأن يطلعهم أيضا على أمر المناجاة فكان لموسى ﵇ نهضتان والله أعلم.

Bir zümre sîn'in kesresiyle «lenensifennehû», bir zümre ise sîn'in zammesiyle «lenensüfennehû» okumuştur. { النَّسْفُ } rüzgârın tozu ve benzeri şeyleri kalburun ayırması gibi dağıtmasıdır ki buna nesf denir. { الْيَمِّ } denizden ve diğerlerinden oluşan derin su kütlesidir; insanı içine alıp örten her suya yem denir. { نَسْفاً } masdar ile tekittir. { لَنُحَرِّقَنَّهُ } kavlindeki lâm yemin lâmıdır. Bu ayetteki kıssalardan biri de şudur: Mûsâ aleyhisselâm buzağıyı toz haline gelinceye kadar eğeledi, sonra onu denize savurdu; ardından İsrailoğullarının hepsine o sudan içmelerini emretti. Kalbinde buzağı sevgisi bulunan kim o sudan içtiyse, bıyığında bir altın [izi] belirdi ve bu onun için bir rezillik oldu. Mekkî rahmetullâhi aleyh isnadıyla şunu rivayet etmiştir: Mûsâ aleyhisselâm münâcât sırasında yetmiş kişiyle beraberdi; buzağı hadisesi işte o sırada meydana geldi ve Allah Teâlâ bunu Mûsâ'ya bildirdi. Mûsâ onlar adına Rabbiyle konuştu ve onları buzağının etrafındaki İsrailoğullarının sesini işitecekleri yere kadar getirdi; işte o vakit Mûsâ onlara haber verdi. Bu bir rivayettir; cumhur ise bunun aksini savunmaktadır. Mûsâ aleyhisselâm önden tek başına acele etmiş, buzağı hadisesi meydana gelmiş, sonra Mûsâ gelip buzağıya yaptığını yapmış, daha sonra İsrailoğullarının günahı için şefaat etmek ve münâcât hadisesine onları da vakıf kılmak amacıyla yetmiş kişiyle çıkmıştır; dolayısıyla Mûsâ aleyhisselâm'ın iki çıkışı olmuştur. Doğrusunu Allah bilir.

قوله ﷿:

Aziz ve Celil olan [Allah]'ın kavli:

[سورة طه (٢٠) : الآيات ٩٨ الى ١٠٢]

[Tâhâ Suresi (20): 98 ila 102. Ayetler]

إِنَّما إِلهُكُمُ اللَّهُ الَّذِي لا إِلهَ إِلاَّ هُوَ وَسِعَ كُلَّ شَيْءٍ عِلْماً (٩٨) كَذلِكَ نَقُصُّ عَلَيْكَ مِنْ أَنْباءِ ما قَدْ سَبَقَ وَقَدْ آتَيْناكَ مِنْ لَدُنَّا ذِكْراً (٩٩) مَنْ أَعْرَضَ عَنْهُ فَإِنَّهُ يَحْمِلُ يَوْمَ الْقِيامَةِ وِزْراً (١٠٠) خالِدِينَ فِيهِ وَساءَ لَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ حِمْلاً (١٠١) يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ وَنَحْشُرُ الْمُجْرِمِينَ يَوْمَئِذٍ زُرْقاً (١٠٢)

{ إِنَّما إِلهُكُمُ اللَّهُ الَّذِي لا إِلهَ إِلاَّ هُوَ وَسِعَ كُلَّ شَيْءٍ عِلْماً (٩٨) كَذلِكَ نَقُصُّ عَلَيْكَ مِنْ أَنْباءِ ما قَدْ سَبَقَ وَقَدْ آتَيْناكَ مِنْ لَدُنَّا ذِكْراً (٩٩) مَنْ أَعْرَضَ عَنْهُ فَإِنَّهُ يَحْمِلُ يَوْمَ الْقِيامَةِ وِزْراً (١٠٠) خالِدِينَ فِيهِ وَساءَ لَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ حِمْلاً (١٠١) يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ وَنَحْشُرُ الْمُجْرِمِينَ يَوْمَئِذٍ زُرْقاً (١٠٢) } “Sizin ilahınız ancak kendisinden başka hiçbir ilah olmayan Allah'tır. O, ilim bakımından her şeyi kuşatmıştır. (98) İşte böylece sana geçmişin haberlerinden anlatıyoruz. Şüphesiz katımızdan sana bir zikir (Kur'an) verdik. (99) Kim ondan yüz çevirirse, şüphesiz o kıyamet günü ağır bir günah yükü yüklenecektir. (100) Onda ebedî kalacaklardır. Kıyamet günü bu yük onlar için ne kötüdür! (101) Sûra üfleneceği ve suçluları o gün gömgök [gözlü/kör] olarak toplayacağımız gün! (102)”

هذه مخاطبة من موسى ﵇ لجميع بني إسرائيل مبينا لهم، وقوله تعالى: وَسِعَ كُلَّ شَيْءٍ عِلْماً بمعنى وسع علمه كل شيء. وعِلْماً تمييز، وهذا كقوله تفقأت شحما وتصببت عرقا، والمصدر في الأصل فاعل ولكن يسند الفعل إلى غيره وينصب هو على التمييز، وقرأ مجاهد وقتادة «وسّع كل شيء» بفتح السين وشدها بمعنى خلق الأشياء وكثرها بالاختراع فوسعها موجودات، وقوله تعالى: كَذلِكَ نَقُصُّ مخاطبة لمحمد ﷺ، أي كما قصصنا عليك نبأ بني إسرائيل هذا في خبر العجل كَذلِكَ نَقُصُّ عَلَيْكَ فكأنه قال هكذا نقص عليك فكأنها تعديد نعمته، وقوله ما قَدْ سَبَقَ يريد به ما قد سبق مدة محمد ﷺ، و «الذكر» القرآن، وقرأت فرقة «يحمّل» بفتح الميم وشدها. وقوله مَنْ أَعْرَضَ عَنْهُ يريد بالكفر به والتكذيب له، و «الوزر» الثقل وهو هاهنا ثقل العذاب بدليل قوله تعالى:

Bu, Mûsâ aleyhisselâm'ın kendilerine durumu açıklamak üzere bütün İsrailoğullarına hitabıdır. Yüce Allah'ın: { وَسِعَ كُلَّ شَيْءٍ عِلْماً } kavli, 'O'nun ilmi her şeyi kuşatmıştır' manasındadır. { عِلْماً } kelimesi temyizdir; bu, 'yağım eridi' veya 'terim boşaldı' sözleri gibidir; masdar aslında fâildir ancak fiil başkasına isnat edilir ve kendisi temyiz olarak mansub kılınır. Mücâhid ve Katâde eşyayı yoktan var ederek yarattı, çoğalttı ve onları mevcut varlıklar kılacak şekilde genişletti manasında sîn'in fethası ve şeddesiyle «vessa‘a külle şey'in» okumuşlardır. Yüce Allah'ın: { كَذلِكَ نَقُصُّ } kavli Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e hitaptır; yani bu buzağı haberinde İsrailoğullarının haberini sana anlattığımız gibi { كَذلِكَ نَقُصُّ عَلَيْكَ } (işte böylece sana anlatıyoruz) demektir; sanki 'Sana böylece anlatıyoruz' demiş ve nimetini saymıştır. { ما قَدْ سَبَقَ } kavliyle Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in döneminden önce geçmiş olan şeyleri kastetmektedir. { الذِّكْرُ } Kur'an'dır. Bir zümre mîm'in fethası ve şeddesiyle «yühammelü» okumuştur. O'nun: { مَنْ أَعْرَضَ عَنْهُ } kavli, onu inkâr edip yalanlayarak [yüz çevireni] kastetmektedir. { الْوِزْرُ } ağır yük demektir; Yüce Allah'ın şu kavlinin delaletiyle buradaki ağırlık azabın ağırlığıdır:

خالِدِينَ فِيهِ وحِمْلًا تمييز، ويَوْمَ ظرف، ويَوْمَ الثاني بدل منه وقرأ الجمهور «ينفخ» بضم الياء وبناء الفعل للمفعول، وقرأت فرقة «ينفخ» بفتح الياء وبناء الفعل للفاعل، أي ينفخ الملك. وقرأ أبو عمرو وحده «ننفخ» بالنون أي بأمرنا وهذه القراءة تناسب قوله وَنَحْشُرُ. وقرأ الجمهور «في الصور» بسكون الواو، ومذهب الجمهور أنه القرن الذي ينفخ فيه إسرافيل وبهذا جاءت الأحاديث، وقالت فرقة «الصور» جمع صورة كثمرة وثمر. وقرأ ابن عياض «ينفخ في الصور» بفتح الواو وهذه صريحة في بعث الأجساد من القبور، وقرأت فرقة هي الجمهور «ونحشر» بالنون، وقرأت فرقة «ويحشر» بالياء، وقرأت فرقة «ويحشر» بضم الياء «المجرمون» على المفعول الذي لم يسم فاعله، وهي قراءة مخالفة لخط المصحف وقوله: زُرْقاً اختلف الناس في معناه، فقالت فرقة يحشرهم أول قيامهم سود الألوان زرق العيون تشويه ما ثم يعمون بعد ذلك وهي مواطن، وقالت فرقة إنهم يحشرون عطاشا والعطش الشديد يرد سواد العين إلى البياض فكأنهم بيض سواد عيونهم من شدة العطش، وقالت فرقة أراد زرق الألوان وهي غاية في التشويه لأنهم يجيئون كلون الرماد، ومهيع كلام العرب أن يسمى هذا اللون أزرق ومنه زرقة الماء قال الشاعر:

{ خالِدِينَ فِيهِ } “Onda ebedî kalacaklardır”. { حِمْلاً } kelimesi temyizdir. { يَوْمَ } zarftır; ikinci { يَوْمَ } ise ondan bedeldir. Cumhur yâ'nın zammesi ve meçhul fiil kalıbıyla «yünfehu» okumuştur. Bir zümre ise yâ'nın fethası ve ma'lum fiil kalıbıyla «yenfehu» yani melek üfler manasında okumuştur. Ebû Amr tek başına nûn ile «nenfehu» yani 'emrimizle üfleriz' manasında okumuştur ki bu kıraat { وَنَحْشُرُ } kavline uygundur. Cumhur vâv'ın sükûnuyla «fi's-sûri» okumuştur; cumhurun mezhebi, bunun İsrâfîl'in içine üfleyeceği boru (boynuz) olduğu yönündedir ve hadisler de bu şekilde gelmiştir. Bir zümre { الصُّورِ } kelimesinin, 'semer/semere' gibi 'sûret'in çoğulu olduğunu söylemiştir. İbn İyâd ise vâv'ın fethasıyla «yünfehu fi's-suveri» okumuştur ki bu, bedenlerin kabirlerden diriltilmesi hususunda sarihtir. Cumhur olan bir zümre nûn ile «ve nahşuru» okumuştur. Bir zümre yâ ile «ve yahşuru» okumuştur. Bir zümre ise yâ'nın zammesiyle fâili zikredilmeyen mef‘ûl (nâib-i fâil) üzere «ve yuhşeru'l-mücrimûne» okumuştur; bu kıraat Mushaf hattına aykırıdır. O'nun: { زُرْقاً } kavlinin manası hakkında ilim adamları ihtilaf etmişlerdir: Bir zümre [Allah'ın] onları ilk dirilişlerinde bir tür çirkinleştirme olarak tenleri siyah, gözleri mavi/gök rengi olarak haşredeceğini, bundan sonra ise kör olacaklarını söylemiştir; zira bunlar farklı duraklardır. Bir zümre susuz olarak haşredileceklerini, şiddetli susuzluğun gözün siyahını beyaza çevirdiğini, dolayısıyla şiddetli susuzluktan ötürü gözlerinin karasının beyazlaşmış gibi olacağını söylemiştir. Bir zümre ise tenlerinin mavi/gök renginde olmasını kastettiğini, kül renginde gelecekleri için bunun son derece çirkin bir görünüm olduğunu söylemiştir. Arap kelamının yaygın yolu, bu rengin 'ezrak' olarak isimlendirilmesidir; suyun berraklığı/maviliği (zürkatu'l-mâ') de bundandır; şair şöyle demiştir:

[زهير بن أبي سلمى] [الطويل]

[Züheyr b. Ebî Sülmâ] [Tavîl]

فلما وردن الماء زرقا جمامه ... وضعن عصي الحاضر المتخيم

"Gömgök/berrak su birikintilerine vardıklarında, konaklayıp çadır kuran kimsenin asalarını bıraktılar."

ومنه قولهم سنان أزرق لأنه نحو ذلك اللون.

Onların 'sinânün ezrak' (mavi/parlak temren/mızrak ucu) sözü de yaklaşık bu renkte olduğu içindir.