Binûn

Enbiyâ Suresi — 2. Sayfa

Kaynak: el-Muharrerü'l-Vecîz · İbn Atıyye · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

قالَ بَلْ رَبُّكُمْ رَبُّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ الَّذِي فَطَرَهُنَّ وَأَنَا عَلى ذلِكُمْ مِنَ الشَّاهِدِينَ (٥٦) وَتَاللَّهِ لَأَكِيدَنَّ أَصْنامَكُمْ بَعْدَ أَنْ تُوَلُّوا مُدْبِرِينَ (٥٧) فَجَعَلَهُمْ جُذاذاً إِلاَّ كَبِيراً لَهُمْ لَعَلَّهُمْ إِلَيْهِ يَرْجِعُونَ (٥٨)

{ قالَ بَلْ رَبُّكُمْ رَبُّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ الَّذِي فَطَرَهُنَّ وَأَنَا عَلى ذلِكُمْ مِنَ الشَّاهِدِينَ (٥٦) وَتَاللَّهِ لَأَكِيدَنَّ أَصْنامَكُمْ بَعْدَ أَنْ تُوَلُّوا مُدْبِرِينَ (٥٧) فَجَعَلَهُمْ جُذاذاً إِلاَّ كَبِيراً لَهُمْ لَعَلَّهُمْ إِلَيْهِ يَرْجِعُونَ (٥٨) } “[İbrahim] dedi ki: 'Hayır, sizin Rabbiniz, göklerin ve yerin Rabbidir ki onları O yaratmıştır. Ben de buna şahitlik edenlerdenim. Allah'a yemin ederim ki, siz arkanızı dönüp gittikten sonra putlarınıza mutlaka bir tuzak kuracağım.' Sonunda belki ona başvururlar diye, içlerinden en büyüğü hariç, onları parça parça etti.”

الرشد عام في هدايته إلى رفض الأصنام وفي هدايته في أمر الكوكب والشمس والقمر وغير ذلك من النبوءة فما دونها، وقال بعضهم معناه وفق للخير صغيرا وهذا كله متقارب، ومِنْ قَبْلُ معناه من قبل موسى وهارون، فبهذه الإضافة هو قبل كما هي نسبة نوح منه، قوله وَكُنَّا بِهِ عالِمِينَ مدح ل إِبْراهِيمَ أي بأنه يستحق ما أهل له وهذا نحو قوله تعالى: اللَّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسالَتَهُ [الأنعام: ١٢٤] والعامل في إِذْ قوله آتَيْنا والتَّماثِيلُ الأصنام لأنها كانت على صورة الإنسان من خشب، و «العكوف» الملازمة للشيء وقوله فَطَرَهُنَّ عبارة عنها كأنها تعقل وهذه من حيث لها طاعة وانقياد وقد وصفت من مواضع بما يوصف به من يعقل، وقوله تَاللَّهِ لَأَكِيدَنَّ الآية، روي أنه حضرهم عيد لهم فعزم قوم منهم على إبراهيم في حضوره طمعا منهم أن يستحسن شيئا من أخبارهم فمشى معهم فلما كان في الطريق أثنى عزمه على التخلف عنهم فقعد وقال لهم إني سقيم فمر به جمهورهم ثم قال في خلوة من نفسه وَتَاللَّهِ لَأَكِيدَنَّ أَصْنامَكُمْ وسمعه قوم من ضعفتهم ممن كان يسير في آخر الناس، وقوله بَعْدَ أَنْ تُوَلُّوا مُدْبِرِينَ معناه إلى عيدهم ثم انصرف إبراهيم ﵇ إلى بيت أصنامهم فدخله ومعه قدوم فوجد الأصنام وقفت أكبرها أول ثم الذي يليه فالذي يليه وقد جعلوا أطعمتهم في ذلك اليوم بين يدي الأصنام تبركا لينصرفوا من ذلك العيد إلى أكله، فجعل ﵇ يقطعها بذلك القدوم حتى أفسد أشكالها كلها حاشى الكبير فإنه تركه بحاله وعلق القدوم من يده وخرج عنها، وجُذاذاً معناه قطعا صغارا، والجذ القطع. وقرأ الجمهور «جذاذا» بضم الجيم، وقرأ الكسائي وحده بكسرها، وقرأ ابن عباس وأبو نهيك وأبو السمال بفتحها وهي لغات والمعنى واحد، وقوله فَجَعَلَهُمْ ونحوه معاملة للأصنام بحال من يعقل من حيث كانت تعبد وتنزل منزلة من يعقل، والضمير في إِلَيْهِ أظهر ما فيه أنه عائد على «إبراهيم» أي فعل هذا كله توخيا منه أن يعقب ذلك منهم رجعة إليه وإلى شرعه ويحتمل أن يعود الضمير على الكبير المتروك ولكن يضعف ذلك دخول الترجي في الكلام.

«Rüşd», putları terk etmeye hidayet olunmasını, yıldız, güneş ve ay meselesindeki hidayetini ve bundan başka peygamberlik ve daha altındaki mertebeleri kapsayan genel bir ifadedir. Bazıları da bunun anlamının 'küçükken hayra muvaffak kılındı' demek olduğunu söylemiştir ki bunların hepsi birbirine yakındır. { مِنْ قَبْلُ } ifadesinin anlamı, 'Musa ve Harun'dan önce' demektir; dolayısıyla bu izafetle o, Nuh'un ona nispeti gibi daha öncedir. { وَكُنَّا بِهِ عالِمِينَ } buyruğu İbrahim için bir övgüdür; yani onun layık kılındığı şeye müstahak olduğunu bildiğimizi ifade eder. Bu, Yüce Allah'ın şu buyruğu gibidir: { اللَّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسالَتَهُ } “Allah, peygamberliğini kime vereceğini çok iyi bilir.” [En'âm 124]. { إِذْ } zarfının amili { آتَيْنا } fiilidir. { التَّماثِيلُ } ahşaptan insan suretinde oldukları için putlardır. «Ukûf» (العكوف), bir şeye devamlı bağlanıp kalmaktır. { فَطَرَهُنَّ } buyruğunda [gökler ve yer için akıllılara ait zamir kullanılması], sanki akıl sahipleriymiş gibi bir ifadedir; bu da onların itaat ve boyun eğiş sahibi olmaları yönündendir, nitekim başka yerlerde de akıl sahiplerinin nitelendiği vasıflarla nitelenmişlerdir. { تَاللَّهِ لَأَكِيدَنَّ } ayetine gelince; rivayet edildiğine göre onların bir bayramı gelip çatmıştı. Kavminden bir grup, adetlerinden bir şeyi beğenir umuduyla bayrama katılması için İbrahim'e ısrar etti. O da onlarla beraber yürüdü; yola çıktıklarında onların ardından gitmekten vazgeçip geri kalma kararı aldı, oturdu ve onlara: 'Ben hastayım' dedi. Onların çoğunluğu yanından geçip gitti; sonra kendi kendine gizlice: { وَتَاللَّهِ لَأَكِيدَنَّ أَصْنامَكُمْ } dedi. Bunu, insanların en arkasından yürüyen zayıf kimselerden bir grup işitti. { بَعْدَ أَنْ تُوَلُّوا مُدْبِرِينَ } buyruğunun anlamı, bayramlarına doğru [arkalarını dönüp gittikten sonra] demektir. Sonra İbrahim (aleyhisselâm) onların put evine yönelip girdi, yanında bir keser vardı. Putların en büyüğü en başta, sonra onun yanındaki, sonra da onun yanındaki gelecek şekilde dikilmiş olduğunu gördü. O gün bereket umarak bayramdan dönünce yemek üzere yiyeceklerini putların önüne koymuşlardı. İbrahim (aleyhisselâm) büyük put müstesna, hepsinin şeklini bozuncaya kadar o keserle onları parçalamaya başladı; büyük putu ise olduğu gibi bıraktı, keseri onun eline astı ve oradan çıktı. { جُذاذاً } kelimesinin anlamı küçük parçalardır. «Cezz» (الجذ) kesip parçalamak demektir. Kıraat imamlarının çoğunluğu cim harfinin zammesiyle «cüzâzen» (جُذاذاً), sadece Kisâî kesresiyle [«cizâzen»], İbn Abbas, Ebû Nehîk ve Ebû's-Semmâl ise fethasıyla [«cezâzen»] okumuştur; bunlar farklı lehçeler olup anlam birdir. { فَجَعَلَهُمْ } buyruğu ve benzerleri, putlara ibadet edildiği ve akıl sahipleri yerine konulduğu için onlara akıl sahipleri muamelesi yapılması kabilindendir. { إِلَيْهِ } ifadesindeki zamirin en açık yönü «İbrahim»e dönmesidir; yani bütün bunları, arkasından onların kendisine ve şeriatına dönmelerini umarak yapmıştır. Zamirin geride bırakılan büyük puta dönmesi de muhtemeldir; ancak cümleye recâ (ümit bildiren lealle) edatının girmesi bu ihtimali zayıflatır.

قوله ﷿:

Aziz ve Celil olan Allah'ın sözü:

[سورة الأنبياء (٢١) : الآيات ٥٩ الى ٦٣]

[Enbiyâ Suresi (21), Âyetler 59-63]

قالُوا مَنْ فَعَلَ هذا بِآلِهَتِنا إِنَّهُ لَمِنَ الظَّالِمِينَ (٥٩) قالُوا سَمِعْنا فَتًى يَذْكُرُهُمْ يُقالُ لَهُ إِبْراهِيمُ (٦٠) قالُوا فَأْتُوا بِهِ عَلى أَعْيُنِ النَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَشْهَدُونَ (٦١) قالُوا أَأَنْتَ فَعَلْتَ هذا بِآلِهَتِنا يا إِبْراهِيمُ (٦٢) قالَ بَلْ فَعَلَهُ كَبِيرُهُمْ هذا فَسْئَلُوهُمْ إِنْ كانُوا يَنْطِقُونَ (٦٣)

{ قالُوا مَنْ فَعَلَ هذا بِآلِهَتِنا إِنَّهُ لَمِنَ الظَّالِمِينَ (٥٩) قالُوا سَمِعْنا فَتًى يَذْكُرُهُمْ يُقالُ لَهُ إِبْراهِيمُ (٦٠) قالُوا فَأْتُوا بِهِ عَلى أَعْيُنِ النَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَشْهَدُونَ (٦١) قالُوا أَأَنْتَ فَعَلْتَ هذا بِآلِهَتِنا يا إِبْراهِيمُ (٦٢) قالَ بَلْ فَعَلَهُ كَبِيرُهُمْ هذا فَسْئَلُوهُمْ إِنْ كانُوا يَنْطِقُونَ (٦٣) } “'Tanrılarımıza bunu kim yaptı? Muhakkak ki o zalimlerden biridir' dediler. 'Kendisine İbrahim denilen bir gencin onları diline doladığını işitmiştik' dediler. 'O halde onu insanların gözü önüne getirin, belki şahitlik ederler' dediler. 'Ey İbrahim! Tanrılarımıza bunu sen mi yaptın?' dediler. [İbrahim]: 'Hayır, bu işi şu büyükleri yapmıştır! Eğer konuşabiliyorlarsa onlara sorun' dedi.”

المعنى فانصرفوا من عيدهم فرأوا ما حدث بآلهتهم فأكبروا ذلك وحينئذ قالُوا مَنْ فَعَلَ هذا على جهة البحث والإنكار، وقالُوا الثانية الضمير فيها للقوم الضعفة الذي سمعوا إبراهيم حين قال وَتَاللَّهِ

Manası: Bayramlarından döndüler ve ilahlarının başına geleni gördüler. Bunu çok büyük bir hadise olarak karşıladılar ve o esnada araştırma ve inkâr yollu olarak { قالُوا مَنْ فَعَلَ هذا } dediler. İkinci { قالُوا } lafzındaki zamir, İbrahim'in { وَتَاللَّهِ }

لَأَكِيدَنَّ أَصْنامَكُمْ

{ لَأَكِيدَنَّ أَصْنامَكُمْ } “putlarınıza mutlaka bir tuzak kuracağım”

[الأنبياء: ٥٧] واختلف في وجه رفع قوله إِبْراهِيمُ فقالت فرقة هو مرتفع بتقدير النداء كأنهم أرادوا الذي يقال له عند ما يدعى يا إبراهيم، وقالت فرقة رفعة على إضمار الابتداء تقديره هو إبراهيم.

[Enbiyâ 57] “Allah'a yemin ederim ki, siz arkanızı dönüp gittikten sonra putlarınıza mutlaka bir tuzak kuracağım.” dediğini işiten o zayıf kimselere aittir. { إِبْراهِيمُ } kelimesinin merfu oluşunun yönü hakkında ihtilaf edilmiştir: Bir grup, bunun nida takdiriyle merfu olduğunu söylemiştir; sanki 'kendisine çağrıldığında ey İbrahim denilen kimse' demek istemişlerdir. Bir grup ise bunun mübtedanın gizlenmesiyle merfu olduğunu, takdirinin 'o İbrahim'dir' şeklinde olduğunu söylemiştir.

قال القاضي أبو محمد: والأول أرجح، وقال الأستاذ أبو الحجاج الإشبيلي الأعلم هو رفع على الإهمال ع لما رأى وجوه الرفع كأنها لا توضح المعنى الذي قصدوه ذهب إلى رفعه بغير شيء كما قد يرفع التجرد والعرو عن العوامل الابتداء ع والوجه عندي أنه مفعول لم يسم فاعله على أن يجعل إبراهيم غير دال على الشخص بل تجعل النطق به دالا على بناء هذه اللفظة وهذا كما تقول زيد وزن فعل أو زيد ثلاثة أحرف فلم تدخل بوجه على الشخص بل دللت بنطقك على نفس اللفظة وعلى هذه الطريقة تقول قلت إبراهيم ويكون مفعولا صحيحا أنزلته منزلة قول وكلام فلا يتعذر بعد ذلك أن بني الفعل للمفعول، وقوله عَلى أَعْيُنِ النَّاسِ يريد في الحفل وبمحضر الجمهور، وقوله يَشْهَدُونَ يحتمل أن يراد به الشهادة عليه يريدون بفعله أو بقوله لَأَكِيدَنَّ [الأنبياء: ٥٧] ويحتمل أن يريد به المشاهدة أي يشاهدون عقوبته أو غلبته المؤدية إلى عقوبته، المعنى فجاء إبراهيم حين أوتي به فقالوا له أنت فعلت هذا بالآلهة فقال لهم إبراهيم ﵇ بَلْ فَعَلَهُ كَبِيرُهُمْ هذا على معنى الاحتجاج عليهم أي إنه غار من أن يعبد وتعبد الصغار معه ففعل هذا بها لذلك، وقالت فرقة هي الأكثر إن هذا الكلام قاله إبراهيم ﵇ لأنها كذبة في ذات الله تؤدي إلى خزي قوم كافرين والحديث الصحيح يقتضي ذلك وهو قول النبي ﷺ، «لم يكذب إبراهيم إلا ثلاث كذبات: قوله إِنِّي سَقِيمٌ [الصافات: ٨٩] وقوله بَلْ فَعَلَهُ كَبِيرُهُمْ هذا وقوله للملك هي أختي» ثم تطرق إلى موضع خزيهم بقوله فَسْئَلُوهُمْ إِنْ كانُوا يَنْطِقُونَ على جهة التوقيف ع وذهبت فرقة إلى نفي الكذب عن هذه المقالات، وقالت فرقة معنى قول رسول الله ﷺ «لم يكذب إبراهيم» أي لم يقل كلاما ظاهره الكذب أو يشبه الكذب وذهبت إلى تخريج هذه المقالات فخرجت هذه الآية على معنى أنه أراد تعليق فعل الكبير بنطق الآخرين كأنه قال بل هو الفاعل إن نطق هؤلاء ولم يخرج الخبر، على أن الكبير فعل ذلك، وفي الكلام تقديم على هذا التأويل في قوله فَسْئَلُوهُمْ وذهب الفراء إلى جهة أخرى بأن قال قوله فَعَلَهُ ليس من الفعل وإنما هو فلعله على جهة التوقع حذف اللام على قولهم عله بمعنى لعله ثم خففت اللام ع وهذا تكلف.

Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Birinci görüş daha tercihe şayandır. Üstat Ebu'l-Haccâc el-İşbîlî el-A'lem ise bunun ihmal üzere raf olduğunu söylemiştir; ref yönlerinin onların kastettiği manayı tam açıklamadığını görünce, amillerden soyutlanmanın ve tecerrüdün mübtedayı ref etmesi gibi, onun herhangi bir amil olmaksızın merfu olduğu görüşüne varmıştır. Bana göre uygun olan vecih ise, 'İbrahim' lafzının şahsı gösteren değil, onun telaffuzunun bu kelimenin yapısını gösteren bir lafız kılınması suretiyle naib-i fail (mef'ûlün lem yüsemme fâiluh) olmasıdır. Bu tıpkı 'Zeydün veznü fe'ale' veya 'Zeydün üç harftir' demen gibidir; burada hiçbir şekilde şahsa girmezsin, bilakis telaffuzunla lafzın kendisine delalet edersin. Bu usulle 'Kultü İbrâhîm' (İbrahim dedim) dersin ve bu sahih bir meful olur; onu söz ve kelam makamına indirgemiş olursun. Bundan sonra fiilin meçhule (mef'ule) bina edilmesinde bir güçlük kalmaz. { عَلى أَعْيُنِ النَّاسِ } buyruğuyla topluluk içinde ve halkın huzurunda getirilmesini kastetmektedir. { يَشْهَدُونَ } buyruğuyla onun aleyhine fiilini veya { لَأَكِيدَنَّ } [Enbiyâ 57] sözünü kastederek şehadette bulunmaları manası muhtemel olduğu gibi, müşahede etmeleri, yani onun cezasını yahut cezalandırılmasına yol açacak şekilde alt edilmesini bizzat görmeleri manası da muhtemeldir. Manası şöyledir: İbrahim getirildiğinde geldi, ona: 'İlahlarımıza bunu sen mi yaptın?' dediler. İbrahim (aleyhisselâm) da onlara karşı delil getirme kabilinden { بَلْ فَعَلَهُ كَبِيرُهُمْ هذا } dedi; yani 'kendisine tapılırken küçük putlara da onunla beraber tapılmasına kıskançlık gösterdi ve bu sebeple onlara bunu yaptı' [demek istedi]. Çoğunluğu oluşturan bir grup ise İbrahim (aleyhisselâm)'ın bu sözü, kafir bir kavmin rüsvay olmasına yol açan, Allah yolunda söylenmiş bir hilaf-ı hakikat (zahirde yalan görünen söz) olduğu için söylediğini belirtmiştir. Sahih hadis de bunu gerektirmektedir; o da Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in şu buyruğudur: «İbrahim üç yalandan başka yalan söylememiştir: { إِنِّي سَقِيمٌ } [Sâffât 89] “Ben hastayım” sözü, { بَلْ فَعَلَهُ كَبِيرُهُمْ هذا } “Hayır, bu işi şu büyükleri yapmıştır” sözü ve zorbaya [eşi hakkında söylediği] 'O benim kız kardeşimdir' sözü.» Sonra bağlayıcı soru (tevkîf) kabilinden { فَسْئَلُوهُمْ إِنْ كانُوا يَنْطِقُونَ } sözüyle onların rüsvay olacakları noktaya intikal etti. Bir grup ise bu sözlerden yalan isnadını tamamen nefyetme yoluna gitmiştir. Bir grup da Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in «İbrahim yalan söylemedi» ifadesinin, 'zahiri yalan olan veya yalana benzeyen bir söz söylemedi' anlamına geldiğini söyleyerek bu sözleri tevil etme yoluna gitmiştir; bu ayeti de sanki 'eğer bunlar konuşurlarsa fail odur' demişçesine büyüğün fiilini diğerlerinin konuşmasına bağlamayı murad ettiği, yoksa büyük putun bunu fiilen yaptığına dair bir haber vermediği manasında tevil etmişlerdir. Bu tevile göre { فَسْئَلُوهُمْ } sözünde bir takdim vardır. Ferrâ ise başka bir yöne giderek { فَعَلَهُ } sözünün fiil kökünden olmadığını, beklenti bildiren 'fe-leallehu' olduğunu; Arapların 'leallehu' anlamında 'allehu' demeleri üzerine lam harfinin hazfedildiğini, sonra da lam'ın şeddesiz kılındığını söylemiştir ki bu zorlama bir tevildir.

قوله ﷿:

Aziz ve Celil olan Allah'ın sözü:

[سورة الأنبياء (٢١) : الآيات ٦٤ الى ٧٠]

[Enbiyâ Suresi (21), Âyetler 64-70]

فَرَجَعُوا إِلى أَنْفُسِهِمْ فَقالُوا إِنَّكُمْ أَنْتُمُ الظَّالِمُونَ (٦٤) ثُمَّ نُكِسُوا عَلى رُؤُسِهِمْ لَقَدْ عَلِمْتَ ما هؤُلاءِ يَنْطِقُونَ (٦٥) قالَ أَفَتَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ ما لا يَنْفَعُكُمْ شَيْئاً وَلا يَضُرُّكُمْ (٦٦) أُفٍّ لَكُمْ وَلِما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَفَلا تَعْقِلُونَ (٦٧) قالُوا حَرِّقُوهُ وَانْصُرُوا آلِهَتَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ فاعِلِينَ (٦٨)

{ فَرَجَعُوا إِلى أَنْفُسِهِمْ فَقالُوا إِنَّكُمْ أَنْتُمُ الظَّالِمُونَ (٦٤) ثُمَّ نُكِسُوا عَلى رُؤُسِهِمْ لَقَدْ عَلِمْتَ ما هؤُلاءِ يَنْطِقُونَ (٦٥) قالَ أَفَتَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ ما لا يَنْفَعُكُمْ شَيْئاً وَلا يَضُرُّكُمْ (٦٦) أُفٍّ لَكُمْ وَلِما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَفَلا تَعْقِلُونَ (٦٧) قالُوا حَرِّقُوهُ وَانْصُرُوا آلِهَتَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ فاعِلِينَ (٦٨) } “Bunun üzerine kendi vicdanlarına dönüp: 'Doğrusu asıl zalimler sizsiniz' dediler. Sonra yine eski kafalarına döndürüldüler de: 'Andolsun bunların konuşamayacağını sen de pekala biliyorsun' dediler. [İbrahim] dedi ki: 'Öyleyse Allah'ı bırakıp da size hiçbir fayda ve zarar veremeyen şeylere mi tapıyorsunuz? Yuh olsun size ve Allah'ı bırakıp taptıklarınıza! Hâlâ aklınızı başınıza almayacak mısınız?' [Onlar]: 'Eğer bir şey yapacaksanız, onu yakın da ilahlarınıza yardım edin!' dediler.”

قُلْنا يا نارُ كُونِي بَرْداً وَسَلاماً عَلى إِبْراهِيمَ (٦٩) وَأَرادُوا بِهِ كَيْداً فَجَعَلْناهُمُ الْأَخْسَرِينَ (٧٠)

{ قُلْنا يا نارُ كُونِي بَرْداً وَسَلاماً عَلى إِبْراهِيمَ (٦٩) وَأَرادُوا بِهِ كَيْداً فَجَعَلْناهُمُ الْأَخْسَرِينَ (٧٠) } “'Ey ateş! İbrahim'e karşı serin ve selametli ol' dedik. Ona bir tuzak kurmak istediler; fakat biz onları en çok hüsrana uğrayanlar kıldık.”

المعنى فظهر لهم ما قال إبراهيم من أن الأصنام التي قد أهلوها للعبادة ينبغي أن تسأل وتستفسر «فقالوا إنكم الظالمون» في توقيف هذا الرجل على هذا الفعل وأنتم معكم من تسألون، ثم ارتكبوا في ضلالهم ورأوا بالفكرة وبديهة العقل أن الأصنام لا تنطق فسامهم ذلك حتى نطقوا عنه إلى موضع قيام الحجة عليهم، وقوله تعالى: نُكِسُوا عَلى رُؤُسِهِمْ استعارة للذي يرتطم في غيه كأنه منكوس رأسه فهي أقبح هيئة للإنسان وكذلك هذا هو في أسوأ حالات النظر فقالوا لإبراهيم حين نكسوا في حيرتهم لَقَدْ عَلِمْتَ ما هؤُلاءِ يَنْطِقُونَ أي فما بالك تدعو إلى ذلك فوجد إبراهيم ﵇ عند هذه المقالة موضع الحجة ووقفهم موبخا على عبادتهم تماثيل لا تنفع بذاتها ولا تضر ثم حقر شأنها وأزرى بها في قوله أُفٍّ لَكُمْ وقرأ ابن كثير «أفّ لكم» بالفتح، وقرأ أبو عمرو وحمزة والكسائي وعاصم في رواية أبي بكر «أف لكم» بالكسر وترك التنوين فيهما، وقرأ نافع وحفص عن عاصم «أفّ» بالكسر والتنوين وأُفٍّ لفظة تقال عند المستقذرات من الأشياء فيستعار ذلك للمكروه من المعاني كهذا وغيره فلما غلبهم إبراهيم ﵇ من جهة النظر والحجة نكسوا رؤوسهم وأخذتهم عزة بإثم وانصرفوا إلى طريق الغشم والغلبة ف قالُوا حَرِّقُوهُ وروي أن قائل هذه المقالة هو رجل من الأكراد من أعراب فارس أي من باديتها فخسف الله تعالى به الأرض فهو يتجلجل فيها إلى يوم القيامة، وقوله تعالى: إِنْ كُنْتُمْ فاعِلِينَ تحريض كما تقول أعزم على كذا إن كنت عازما، وروي أنهم لما أجمع رأيهم على تحريقه حبسه نمرود الملك وأمر بجمع الحطب فجمع في مدة أشهر وكان المريض يجعل على نفسه نذرا إن هو برىء أن يجمع كذا وكذا حزمة حتى اجتمع من الحطب مما تبرع به الناس ومما جلب الملك من أهل الرساتيق كالجبل من الحطب ثم أضرم نارا فلما أرادوا طرح إبراهيم فيه لم يقدروا على القرب منه، فجاءهم إبليس في صورة شيخ فقال لهم أنا أصنع لكم آلة يلقى بها في النار، فعلمهم صنعة المنجنيق، ثم أخرج إبراهيم ﵇ فشد رباطا ووضع في كفه المنجنيق ورمي به فوقع في النار وقد قيل لها كُونِي بَرْداً وَسَلاماً فاحترق الحبل الذي ربط به فقط.

Manası: İbrahim'in, ibadete layık gördükleri putların sorgulanıp hesap sorulması gerektiği yönündeki sözü kendilerine açıkça tesir etti de, 'yanınızda soracağınız kimseler varken bu adamı bu fiilden ötürü hesaba çekmekle asıl zalimler sizlersiniz' dediler. Sonra sapıklıklarına geri döndüler, düşünce ve aklın ilk prensibiyle putların konuşamayacağını anladılar; bu durum onları öyle sıkıştırdı ki aleyhlerine delilin sabit olduğu noktayı bizzat dilleriyle itiraf ettiler. Yüce Allah'ın { نُكِسُوا عَلى رُؤُسِهِمْ } buyruğu, başı aşağı çevrilmiş gibi azgınlığına gömülen kimse için bir istiaredir; zira bu insanın en çirkin halidir ve akıl yürütmenin de en kötü durumudur. Şaşkınlıkları içinde baş aşağı edildiklerinde İbrahim'e: { لَقَدْ عَلِمْتَ ما هؤُلاءِ يَنْطِقُونَ } yani 'böyleyken buna nasıl çağırıyorsun?' dediler. İbrahim (aleyhisselâm) bu söz üzerine delilin yerini bulduğunu gördü ve bizzat kendilerine ne bir fayda ne de bir zarar veremeyen heykellere tapmalarından ötürü onları azarlayarak durdurdu. Sonra { أُفٍّ لَكُمْ } sözüyle onların durumunu küçümsedi ve ayıpladı. İbn Kesîr fetha ile «Uffe leküm» (أفّ لكم), Ebû Amr, Hamza, Kisâî ve Ebû Bekir rivayetinde Âsım kesre ve her ikisinde tenvinsiz olarak «Uffi leküm» (أف لكم); Nâfi ve Âsım'dan Hafs ise kesre ve tenvin ile «Uffin» (أُفٍّ) şeklinde okumuştur. «Üff» (أُفٍّ), pis görülen şeyler karşısında söylenen bir kelimedir ve bu ve benzeri hoşlanılmayan manalar için istiare yoluyla kullanılır. İbrahim (aleyhisselâm) nazar ve delil bakımından onlara üstün gelince başlarını eğdiler, onları günaha sürükleyen bir gurur yakaladı ve zorbalık ve kaba kuvvet yoluna saptılar da { قالُوا حَرِّقُوهُ } dediler. Bu sözü söyleyenin, Fars çöllerinden yani oranın göçebelerinden bir Kürt adam olduğu ve Allah Teâlâ'nın onu yere batırdığı, kıyamet gününe kadar da yerin dibine doğru yuvarlanıp durduğu rivayet edilmiştir. Yüce Allah'ın { إِنْ كُنْتُمْ فاعِلِينَ } buyruğu, 'kararlıysan şu işe azmet' demen gibi bir teşviktir. Rivayet edildiğine göre onu yakma konusunda görüş birliğine vardıklarında Kral Nemrud onu hapsetti ve odun toplanmasını emretti; odun aylarca toplandı. Hasta olan kimse, iyileşirse şu kadar bağ odun toplayacağını adak adardı; nihayet insanların bağışladığı ve kralın köylerden getirttiği odunlarla dağ gibi bir odun yığını oluştu. Sonra ateş tutuşturdular; İbrahim'i içine atmak istediklerinde ateşe yaklaşamadılar. İblis yaşlı bir adam kılığında onlara geldi ve: 'Ben size ateşe atılmasını sağlayacak bir alet yapayım' dedi ve onlara mancınık yapmayı öğretti. Sonra İbrahim (aleyhisselâm) çıkarıldı, bağlandı, mancınığın kasesine konuldu ve fırlatıldı; { كُونِي بَرْداً وَسَلاماً } denilmiş olan ateşe düştü ve sadece kendisiyle bağlandığı ip yandı.

وروي أن جبريل ﵇ جاءه وهو في الهواء فقال له ألك حاجة فيروى أنه قال له أما إليك فلا.

Rivayet edildiğine göre o havadayken Cebrail (aleyhisselâm) yanına geldi ve ona: «Bir ihtiyacın var mı?» dedi. İbrahim'in ona: «Sana hayır» dediği rivayet edilir.

ويروى أنه قال له إني خليل وإنما أطلب حاجتي من خليلي لا من رسوله فقال الله تعالى: يا إبراهيم قطعت الواسطة بيني وبينك لأقطعنها بيني وبين النار، يا نار.

Ona: «Ben Halîl'im (Allah'ın dostuyum), ihtiyacımı elçisinden değil ancak Dostumdan isterim» dediği; bunun üzerine Allah Teâlâ'nın: «Ey İbrahim! Benimle senin arandaki vasıtayı kestin; ben de seninle ateş arasındaki vasıtayı mutlaka keseceğim. Ey ateş!» buyurduğu rivayet edilir.

وروي أنه حين خوطبت النار خمدت كل نار في الأرض.

Ateşe hitap edildiği vakit yeryüzündeki bütün ateşlerin söndüğü rivayet edilmiştir.

وروي أن الغراب كان ينقل الحطب إلى نار إبراهيم.

Karganın İbrahim'in ateşine odun taşıdığı rivayet edilmiştir.

وروي أن الوزغة كانت تنفخ عليه لتضرم وكذلك البغل.

Kertenkelenin ve katırın ateşi alevlendirmek için üzerine üflediği rivayet edilmiştir.

وروي أن العضرفوط والخطافة والضفدع كانوا ينقلون الماء لتطفأ النار فأبقى الله على هذه الوقاية وسلط الله على تلك الأخرى النوائب والأيدي وقال بعض العلماء إن الله تعالى لو لم يقل وَسَلاماً لهلك إبراهيم من برد النار.

Keler (udrufût), kırlangıç ve kurbağanın ise ateş sönsün diye su taşıdığı rivayet edilmiştir; bu sebeple Allah bu koruyucu hayvanları yaşattı, diğerlerine ise musibet ve öldürülme hükmünü musallat kıldı. Bazı âlimler, Allah Teâlâ { وَسَلاماً } demeseydi, İbrahim'in ateşin soğukluğundan helak olacağını söylemiştir.

قال القاضي أبو محمد: وقد أكثر الناس في قصص حرق إبراهيم وذكروا تحديد مدة بقائه في النار

Kadı Ebû Muhammed dedi ki: İnsanlar İbrahim'in yakılması kıssalarında pek çok şey anlatmış, onun ateşte kalma süresinin tayini

وصورة بقائه ما رأيت اختصاره لقلة صحته، والصحيح من ذلك أنه ألقي في النار فجعلها الله تعالى عليه بَرْداً وَسَلاماً فخرج منها سالما وكانت أعظم آية.

ve kalış biçimi hakkında sıhhati az olduğu için özetlemeyi uygun görmediğim şeyler zikretmişlerdir. Bu hususta sahih olan; onun ateşe atıldığı, Allah Teâlâ'nın ateşi ona { بَرْداً وَسَلاماً } kıldığı, oradan sağ salim çıktığı ve bunun en büyük bir mucize olduğudur.

وروي أنهم قالوا إنها نار مسحورة لا تحرق فرموا فيها شيخا منهم فاحترق.

Onların: «Bu yakmayan, büyülenmiş bir ateştir» dedikleri ve denemek için içlerinden yaşlı bir adamı içine atıp onun yandığı rivayet edilmiştir.

وروي أن العيدان أينعت وأثمرت له هنالك ثمارها التي كانت أصولها، وقوله وَسَلاماً معناه وسلامة، وقال بعضهم هي تحية من الله تعالى لإبراهيم (ع) : وهذا ضعيف وكان الوجه أن يكون مرفوعا، و «الكيد» هو ما أرادوه من حرقه وكانوا في خسارة من كفرهم وغلبته لهم وحرق الشيخ الذي جربوا به النار.

Oradaki odunların yeşerip asılları olan ağaçların meyvelerini onun için verdiği rivayet edilmiştir. { وَسَلاماً } buyruğunun anlamı 've esenlik' demektir. Bazıları bunun Allah Teâlâ'dan İbrahim (aleyhisselâm)'a bir selam olduğunu söylemiştir; fakat bu zayıftır, zira öyle olsaydı merfu olması gerekirdi. «Keyd» (الكيد) ise onu yakmak istemeleridir; onlar küfürleri, İbrahim'in kendilerine galip gelmesi ve ateşi denemek için attıkları yaşlı adamın yanması sebebiyle hüsranda kaldılar.

وروي أن الملك بنى بناء واطلع منه على النار فرأى إبراهيم ﵇ ومعه ناس فعجب وسأل هل طرح معه أحد فقيل له فناداه فقال من أولئك فقال هم ملائكة ربي ع والمروي في هذا كثير غير صحيح.

Kralın yüksek bir bina yapıp oradan ateşe baktığı, İbrahim (aleyhisselâm)'ı ve yanında insanları gördüğü, şaşırıp 'Onunla beraber biri mi atıldı?' diye sorduğu, kendisine haber verilince ona seslenip 'Onlar kim?' dediği, İbrahim'in de 'Onlar Rabbimin melekleridir' dediği rivayet edilmiştir. Bu konuda nakledilenler çoktur fakat sahih değildir.

قوله ﷿:

Aziz ve Celil olan Allah'ın sözü:

[سورة الأنبياء (٢١) : الآيات ٧١ الى ٧٣]

[Enbiyâ Suresi (21), Âyetler 71-73]

وَنَجَّيْناهُ وَلُوطاً إِلَى الْأَرْضِ الَّتِي بارَكْنا فِيها لِلْعالَمِينَ (٧١) وَوَهَبْنا لَهُ إِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ نافِلَةً وَكُلاًّ جَعَلْنا صالِحِينَ (٧٢) وَجَعَلْناهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنا وَأَوْحَيْنا إِلَيْهِمْ فِعْلَ الْخَيْراتِ وَإِقامَ الصَّلاةِ وَإِيتاءَ الزَّكاةِ وَكانُوا لَنا عابِدِينَ (٧٣)

{ وَنَجَّيْناهُ وَلُوطاً إِلَى الْأَرْضِ الَّتِي بارَكْنا فِيها لِلْعالَمِينَ (٧١) وَوَهَبْنا لَهُ إِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ نافِلَةً وَكُلاًّ جَعَلْنا صالِحِينَ (٧٢) وَجَعَلْناهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنا وَأَوْحَيْنا إِلَيْهِمْ فِعْلَ الْخَيْراتِ وَإِقامَ الصَّلاةِ وَإِيتاءَ الزَّكاةِ وَكانُوا لَنا عابِدِينَ (٧٣) } “Onu da Lût'u da alemler için bereketli kıldığımız yere ulaştırıp kurtardık. Ona İshak'ı, üstelik bir de Yakub'u bağışladık ve her birini salih kimseler yaptık. Onları, emrimizle doğru yolu gösteren önderler kıldık ve kendilerine hayırlı işler yapmayı, namaz kılmayı, zekât vermeyi vahyettik. Onlar sadece bize kulluk eden kimselerdi.”

روي أن إبراهيم ﵇ لما أخرج من النار أحضره النمرود وكلمه ثم ختم الله عليه بالكفر فلج وقال لإبراهيم في بعض قوله يا إبراهيم أين جنود ربك الذي تزعم، فقال له سيريك فعل أضعف جنوده، فبعث الله تعالى على نمرود وأصحابه سحابة من بعوض، فأكلتهم عن آخرهم ودوابهم حتى كانت العظام تلوح بيضا، ودخلت منها بعوضة في رأس نمرود فكان رأسه يضرب بالعيدان ودام يعذبه بها زمانا طويلا وهلك منها وخرج إبراهيم ﵇ وابن أخيه لوط من تلك الأرض مهاجرين وهي كوثا من العراق ومع إبراهيم ابنة عمه سارة زوجته، وفي تلك السفرة لقي الجبار الذي رام أخذها منه واختلف الناس في الْأَرْضِ التي بورك فيها ولجأ إليها إبراهيم ولوط ﵉، فقالت فرقة هي مكة وذكروا قول الله تعالى: لَلَّذِي بِبَكَّةَ مُبارَكاً [آل عمران: ٩٦] وقال الجمهور من أرض الشام وهي الأرض التي بارك فيها أما من جهة الآخرة فبالنبوءة وأما من جهة الدنيا ففي أطيب بلاد الله أرضا وأعذبها ماء وأكثرها ثمرة ونعمة وهو الموضع المعروف بسكنى إبراهيم وعقبه.

Rivayet edildiğine göre İbrahim (aleyhisselâm) ateşten çıkarılınca Nemrud onu huzuruna getirtip konuştu; sonra Allah onun küfrünü mühürledi de inat etti ve İbrahim'e sözleri arasında: 'Ey İbrahim! İddia ettiğin Rabbinin orduları nerede?' dedi. İbrahim de ona: 'Sana en zayıf ordularının işini gösterecektir' dedi. Bunun üzerine Allah Teâlâ Nemrud ve adamlarının üzerine bir sivrisinek bulutu gönderdi; onları ve binek hayvanlarını sonuncusuna kadar öyle yediler ki kemikleri bembeyaz parıldıyordu. Onlardan bir sivrisinek Nemrud'un burnundan beynine girdi; kafasına tokmaklarla vuruluyordu ve Allah uzun bir zaman ona bununla azap etti ve bu sebeple helak oldu. İbrahim (aleyhisselâm) ve kardeşinin oğlu Lût, hicret ederek o topraktan, yani Irak'ın Kûsâ bölgesinden çıktılar; İbrahim'in yanında amcasının kızı olan eşi Sâre de vardı. Bu yolculukta, Sâre'yi kendisinden zorla almak isteyen zorbayla karşılaştı. İbrahim ve Lût (aleyhimesselâm)'ın sığındığı ve bereketli kılınan { الْأَرْضِ } hakkında insanlar ihtilaf etmiştir: Bir grup oranın Mekke olduğunu söylemiş ve Allah Teâlâ'nın: { لَلَّذِي بِبَكَّةَ مُبارَكاً } [Âl-i İmrân 96] “şüphesiz Mekke'de olandır” ayetini zikretmiştir. Çoğunluk ise Şam toprakları olduğunu söylemiştir ki orası; ahiret bakımından peygamberlikle, dünya bakımından ise Allah'ın toprakça en hoş, suyu en tatlı, meyvesi ve nimeti en bol olan beldeleri olması yönüyle bereketli kılınan yerdir ve burası İbrahim ve neslinin ikametgahı olarak bilinen yerdir.

وروي أنه ليس في الأرض ماء عذب إلا وأصله وخروجه من تحت صخرة بيت المقدس ع وهذا ضعيف وهي أرض المحشر وبها مجمع الناس وبها ينزل عيسى ابن مريم وبها يهلك المسيح الدجال.

Yeryüzünde aslı ve çıkışı Beytü'l-Makdis'teki kayanın altından olmayan hiçbir tatlı su bulunmadığı rivayet edilmiştir; fakat bu zayıftır. Orası mahşer yeridir, insanların toplanma yeridir, Meryem oğlu İsa oraya inecektir ve Mesih Deccal orada helak edilecektir.

وروي أن النبي ﷺ، قال يوما في خطبته: إنه كان بالشام جند وبالعراق جند وباليمن جند فقال رجل يا رسول الله خر لي فقال عليك بالشام فإن الله تعالى قد تكفل لي بالشام وأهله فمن بقي فليلحق مأمنه وليس بعدره، وقال عمر لكعب الأحبار ألا تتحول إلى المدينة، فقال يا أمير المؤمنين إني أجد في كتاب الله تعالى المنزل أن الشام كنز الله من أرضه وبها كنزه من عباده.

Rivayet edildiğine göre Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) bir gün hutbesinde şöyle buyurmuştur: «Şam'da bir ordu, Irak'ta bir ordu ve Yemen'de bir ordu olacaktır.» Bir adam: 'Ey Allah'ın Resulü! Benim için birini seç' deyince; «Şam'a sarıl; zira Allah Teâlâ Şam'a ve onun ehline benim için kefil olmuştur. Kim geride kalırsa sığınağına katılsın; artık mazereti kalmamıştır» buyurdu. Ömer, Kâ'bü'l-Ahbâr'a: 'Medine'ye taşınmaz mısın?' deyince o: 'Ey Müminlerin Emiri! Ben Allah'ın indirilmiş kitabında buluyorum ki; Şam, Allah'ın yeryüzündeki hazinesidir ve kullarından hazinesi de oradadır' demiştir.

وروي أن إبراهيم ولوطا هاجرا من كوثا ومرا بمصر وليست بالطريق ولكنهم نكبوا خوف الإتباع حتى جاؤوا الشام فنزل إبراهيم السبع من أرض فلسطين وهي برية الشام ونزل لوط بالمؤتفكة، وإِسْحاقَ بن إبراهيم ويَعْقُوبَ ولد إسحاق و «النافلة» العطية كما تقول نفلني الإمام كذا ونافلة الطاعة كأنها عطية من الله تعالى لعباده يثيبهم عليها، وقالت فرقة الموهوب إِسْحاقَ و «النافلة» يَعْقُوبَ والأول أبين، ويَهْدُونَ معناه يرشدون غيرهم و «الإقام» مصدر وفي هذا نظر.

Rivayet edildiğine göre İbrahim ve Lût, Kûsâ'dan hicret ettiler ve Mısır'a uğradılar; burası yol üstü değildi fakat takip edilme korkusuyla yolu değiştirdiler, nihayet Şam'a geldiler. İbrahim, Filistin topraklarından Sebi'ye (Bi'ru's-Seb') indi ki burası Şam çölüdür; Lût ise Mü'tefike'ye yerleşti. { إِسْحاقَ } İbrahim'in oğludur, { يَعْقُوبَ } ise İshak'ın çocuğudur. «Nâfile» (النافلة), 'İmam bana şu kadar fazlalık/bağış verdi' denildiği gibi bağış manasındadır; ibadetin nafilesi de sanki Allah Teâlâ'nın kullarına verdiği ve karşılığında onları mükafatlandırdığı bir bağışı gibidir. Bir grup, bağışlananın { إِسْحاقَ }, «nâfile» olanın ise { يَعْقُوبَ } olduğunu söylemiştir; birincisi ise daha açıktır. { يَهْدُونَ } başkalarına doğru yolu gösterirler demektir. «İkâm» (الإقام) ise mastardır, fakat bu görüşte tenkide açık yön vardır.

قوله ﷿:

Aziz ve Celil olan Allah'ın sözü:

[سورة الأنبياء (٢١) : الآيات ٧٤ الى ٧٧]

[Enbiyâ Suresi (21), Âyetler 74-77]

وَلُوطاً آتَيْناهُ حُكْماً وَعِلْماً وَنَجَّيْناهُ مِنَ الْقَرْيَةِ الَّتِي كانَتْ تَعْمَلُ الْخَبائِثَ إِنَّهُمْ كانُوا قَوْمَ سَوْءٍ فاسِقِينَ (٧٤) وَأَدْخَلْناهُ فِي رَحْمَتِنا إِنَّهُ مِنَ الصَّالِحِينَ (٧٥) وَنُوحاً إِذْ نادى مِنْ قَبْلُ فَاسْتَجَبْنا لَهُ فَنَجَّيْناهُ وَأَهْلَهُ مِنَ الْكَرْبِ الْعَظِيمِ (٧٦) وَنَصَرْناهُ مِنَ الْقَوْمِ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا إِنَّهُمْ كانُوا قَوْمَ سَوْءٍ فَأَغْرَقْناهُمْ أَجْمَعِينَ (٧٧)

{ وَلُوطاً آتَيْناهُ حُكْماً وَعِلْماً وَنَجَّيْناهُ مِنَ الْقَرْيَةِ الَّتِي كانَتْ تَعْمَلُ الْخَبائِثَ إِنَّهُمْ كانُوا قَوْمَ سَوْءٍ فاسِقِينَ (٧٤) وَأَدْخَلْناهُ فِي رَحْمَتِنا إِنَّهُ مِنَ الصَّالِحِينَ (٧٥) وَنُوحاً إِذْ نادى مِنْ قَبْلُ فَاسْتَجَبْنا لَهُ فَنَجَّيْناهُ وَأَهْلَهُ مِنَ الْكَرْبِ الْعَظِيمِ (٧٦) وَنَصَرْناهُ مِنَ الْقَوْمِ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا إِنَّهُمْ كانُوا قَوْمَ سَوْءٍ فَأَغْرَقْناهُمْ أَجْمَعِينَ (٧٧) } “Lût'a da bir hüküm ve ilim verdik. Onu, çirkin işler yapmakta olan o memleketten kurtardık. Gerçekten onlar yoldan çıkmış kötü bir kavimdi. Onu rahmetimize kabul ettik; çünkü o salihlerdendi. Daha önce Nuh da yalvarmıştı; onun duasını kabul etmiş, kendisini ve ailesini o büyük sıkıntıdan kurtarmıştık. Âyetlerimizi yalanlayan kavme karşı ona yardım etmiştik. Doğrusu onlar kötü bir kavimdi; bu yüzden hepsini birden suda boğduk.”

التقدير وآتينا لوطا آتَيْناهُ فهو منصوب بفعل مضمر يدل عليه الظاهر، و «الحكم» فصل القضاء بين الناس، والْخَبائِثَ إتيان الرجال وضراطهم في مجالسهم إلى غير ذلك من كفرهم، وقوله تعالى في نوح مِنْ قَبْلُ بالإضافة إلى إبراهيم ولوط، والْكَرْبِ الْعَظِيمِ الغرق وما نال قومه من الهلكة بدعائه عليهم الذي استجيب، وقوله تعالى: وَنَصَرْناهُ لما كان جل نصرته النجاة وكانت غلبة قومه بغير يديه بل بأمر أجنبي منه حسن أن يكون «نصرناه من» ولا يتمكن هنا «على» كما يتمكن في أمر محمد ﷺ، مع قومه ع وذكر هؤلاء الأنبياء ﵈ ضرب مثل لقصة محمد ﷺ، مع قومه ونجاة الأنبياء وهلاك مكذبيهم ضمنها توعد للكفار من قريش.

Cümlenin takdiri 'Ve âteynâ Lûtan âteynâhu' şeklindedir; dolayısıyla zahirin gösterdiği gizli bir fiille mensuptur. «Hüküm» (الحكم), insanlar arasında davaları hükme bağlamaktır. «Habâis» (الْخَبائِثَ) ise erkeklere yanaşmaları, meclislerinde sesli yellenmeleri ve diğer küfür fiilleridir. Nuh hakkındaki { مِنْ قَبْلُ } buyruğu İbrahim ve Lût'a göredir. { الْكَرْبِ الْعَظِيمِ }, boğulma ve kabul olunan bedduası sebebiyle kavminin başına gelen helaktir. Yüce Allah'ın { وَنَصَرْناهُ } buyruğuna gelince; yardımının asıl mahiyeti kurtuluş olduğu ve kavminin helaki bizzat kendi elleriyle değil de kendi dışındaki ilahi bir emirle gerçekleştiği için 'nasarnâhu min' (ona karşı kurtararak yardım ettik) şeklinde kullanılması uygun düşmüştür; yoksa Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in kavmine karşı durumundaki gibi burada 'alâ' (aleyhine galebe çaldırmak) harf-i cerri tam yerini bulmaz. Bu peygamberlerin (aleyhimüsselâm) anılması, Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in kendi kavmiyle olan kıssasına, peygamberlerin kurtuluşuna ve onları yalanlayanların helakine bir misal getirmedir ve içinde Kureyş kâfirlerine yönelik bir tehdit barındırmaktadır.

قوله ﷿:

Aziz ve Celil olan Allah'ın sözü:

[سورة الأنبياء (٢١) : الآيات ٧٨ الى ٧٩]

[Enbiyâ Suresi (21), Âyetler 78-79]

وَداوُدَ وَسُلَيْمانَ إِذْ يَحْكُمانِ فِي الْحَرْثِ إِذْ نَفَشَتْ فِيهِ غَنَمُ الْقَوْمِ وَكُنَّا لِحُكْمِهِمْ شاهِدِينَ (٧٨) فَفَهَّمْناها سُلَيْمانَ وَكُلاًّ آتَيْنا حُكْماً وَعِلْماً وَسَخَّرْنا مَعَ داوُدَ الْجِبالَ يُسَبِّحْنَ وَالطَّيْرَ وَكُنَّا فاعِلِينَ (٧٩)

{ وَداوُدَ وَسُلَيْمانَ إِذْ يَحْكُمانِ فِي الْحَرْثِ إِذْ نَفَشَتْ فِيهِ غَنَمُ الْقَوْمِ وَكُنَّا لِحُكْمِهِمْ شاهِدِينَ (٧٨) فَفَهَّمْناها سُلَيْمانَ وَكُلاًّ آتَيْنا حُكْماً وَعِلْماً وَسَخَّرْنا مَعَ داوُدَ الْجِبالَ يُسَبِّحْنَ وَالطَّيْرَ وَكُنَّا فاعِلِينَ (٧٩) } “Davud ile Süleyman'ı da [hatırla]. Hani bir kavmin koyun sürüsünün geceleyin yayılıp zarar verdiği ekin hakkında hüküm veriyorlardı. Biz de onların verdikleri hükme şahittik. Biz o hükmü hemen Süleyman'a kavrattık. Zaten her birine hüküm ve ilim vermiştik. Davud ile birlikte tesbih etsinler diye dağları ve kuşları boyun eğdirdik. Bunları yapanlar biz idik.”

المعنى «واذكر داود وسليمان» هكذا قدره جماعة من المفسرين.

Anlamı: 'Davud'u ve Süleyman'ı da an' demektir; müfessirlerden bir grup bunu bu şekilde takdir etmiştir.

قال القاضي أبو محمد: ويحتمل عندي ويقوى أن يكون المعنى وآتينا داود عطفا على قوله تعالى:

Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Bana göre mananın, Yüce Allah'ın şu buyruğuna atıfla 'Davud'a da verdik' olması muhtemel ve kuvvetlidir:

وَلُوطاً آتَيْناهُ حُكْماً وَعِلْماً [الأنبياء: ٧٤] والمعنى على هذا التأويل متسق، وَسُلَيْمانَ هو ابن داود وَداوُدَ من بني إسرائيل وكان ملكا عدلا نبيا يحكم بين الناس فوقعت بين يديه هذه النازلة، وكان ابنه إذ ذاك قد كبر وكان يجلس على الباب الذي يخرج منه الخصوم وكانوا يدخلون إلى داود على باب آخر

{ وَلُوطاً آتَيْناهُ حُكْماً وَعِلْماً } [Enbiyâ 74] “Lût'a da bir hüküm ve ilim verdik.” Bu tevile göre mana gayet muntazamdır. { وَسُلَيْمانَ } Davud'un oğludur. { وَداوُدَ } İsrailoğulları'ndandı; adil bir hükümdar ve peygamber olup insanlar arasında hüküm verirdi. İşte onun huzurunda bu dava vuku buldu. O sırada oğlu büyümüştü ve hasımların çıktığı kapıda otururdu; Davud'un yanına ise başka bir kapıdan girerlerdi.

فتخاصم إلى داود ﵇ رجل له زرع وقيل كرم ع والْحَرْثِ يقال فيهما وهو في الزرع أبعد عن الاستعارة، دخلت حرثه غنم رجل آخر فأفسدت عليه، فرأى داود ﵇ أن يدفع الغنم إلى صاحب الحرث، فقالت فرقة على أن يبقى كرمه بيده، وقالت فرقة بل دفع الغنم إلى صاحب الحرث، والحرث إلى صاحب الغنم ع فيشبه على هذا القول الواحد أنه رأى الغنم تقاوم الغلة التي أفسدت، وعلى القول الثاني رآها تقاوم الحرث وغلته ع ولا يظن بداود ﵇ إلا أن حكمه بنظر متوجه فلما خرج الخصمان على سليمان ﵇ تشكى له صاحب الغنم فجاء سليمان إلى داود فقال يا نبي الله إنك حكمت بكذا وإني رأيت ما هو أوفق بالجميع، قال وما هو، قال أن يأخذ صاحب الغنم الحرث يقوم عليه ويصلحه حتى يعود كما كان ويأخذ صاحب الحرث الغنم في تلك المدة ينتفع بمرافقها من لبن وصوف ونسل وغير ذلك فإذا كمل الحرث وعاد إلى حاله صرف كل واحد مال صاحبه فرجعت الغنم إلى ربها، والحرث إلى ربه، فقال داود. وفقت يا بني وقضى بينهما بذلك. ع ولا شك أن سليمان رأى أن ما يتحمله صاحب الغنم من فقد مرافق غنمه تلك المدة ومن مؤونة إصلاح الحرث يوازي ما فسد في الحرث وفضل حكمه حكم أبيه في أنه أحرز أن يبقى ملك كل واحد منهما على متاعه وتبقى نفسه بذلك طيبة ع وذهبت فرقة إلى أن هذه النازلة لم يكن الحكم فيها باجتهاد وإنما حكم داود بوحي وحكم سليمان بوحي نسخ الله تعالى به حكم داود وجعلت فرقة ومنها ابن فورك، قوله تعالى: فَفَهَّمْناها سُلَيْمانَ أي فهمناه القضاء الفاصل الناسخ الذي أراد الله تعالى أن يستقر في النازلة ع وتحتاج هذه الفرقة في هذا اللفظة إلى هذا التعب ويبقى لها المعنى بعد قلقا، وقال جمهور الأمة إن حكمهما كان باجتهاد، وأدخل العلماء هذه الآية في كتبهم على مسألة اجتهاد العالمين فينبغي أن نذكر هنا تلخيص مسألة الاجتهاد، اختلف أهل السنة في العالمين فما زاد يفتيان من الفروع والأحكام في المسألة فيختلفان، فقالت فرقة الحق في مسائل الفروع في طرف واحد عند الله تعالى وقد نصب على ذلك أدلة وحمل المجتهدين على البحث عنها والنظر فيها، فمن صادف العين المطلوبة في المسألة فهو المصيب على الإطلاق وله أجران أجر في الاجتهاد وأجر في الإصابة، ومن لم يصادفها فهو مصيب في اجتهاده، مخطئ في أن لم يصب العين فله أجر وهو غير معذور، وهذا هو الذي قال النبي ﷺ فيه «إذا اجتهد العالم فأخطأ فله أجر» وكذلك أيضا يدخل في قوله ﵇ «إذا اجتهد العالم فأخطأ» ، العالم يجتهد فيخالف نصا يمر به كقول سعيد بن المسيب في النكاح إنه العقد في مسألة التحليل للزوج المطلق ونحوه وهذا يجمع بين قوله «إذا اجتهد العالم فأخطأ» وبين قوله «كل مجتهد مصيب» أي أخطأ العين المطلوب وأصاب في اجتهاده، ورأت هذه الفرقة أن العالم المخطئ لا إثم عليه في خطئه وإن كان غير معذور، وقالت فرقة الحق في طرف واحد، ولم ينصب الله تعالى عليه دليلا، بل وكل الأمر إلى نظر المجتهدين فمن أصابه، أصابه ومن أخطأ فهو معذور ومأجور، ولم يتعبد بإصابة العين بل تعبد بالاجتهاد فقط، وقال جمهور أهل السنة وهو المحفوظ عن مالك وأصحابه الحق في مسائل الفروع في الطرفين وكل مجتهد مصيب والمطلوب إنما هو الأفضل في ظنه والدليل على هذه المقالة ممن بعدهم قرر بعضهم خلاف بعض ولم ير أحد منهم أن يقع الانحمال على قوله دون مخالف قوله، ومنه رد مالك ﵀ للمنصور عن حمل الناس على الموطأ إلى كثير من هذا

Davud (aleyhisselâm)'a ekini (bir rivayete göre de üzüm bağı) olan bir adam davacı olarak geldi. «Hars» (الْحَرْثِ) her ikisi için de kullanılır, ancak ekin için kullanılması istiareden daha uzaktır. Başka bir adamın koyunları onun ekinine girip zarar vermişti. Davud (aleyhisselâm) koyunların ekin sahibine verilmesine hükmetti. Bir grup bunun bağı ekin sahibinin elinde kalmak şartıyla olduğunu, diğer bir grup ise koyunların ekin sahibine, ekinin de koyun sahibine verilmesi şeklinde olduğunu söylemiştir. Bu ilk söze göre, onun koyunları telef edilen mahsulün karşılığı gördüğü anlaşılmaktadır; ikinci söze göre ise koyunları ekinin ve mahsulünün bütününe karşılık gördüğü anlaşılmaktadır. Davud (aleyhisselâm) hakkında ancak yerinde bir içtihatla hükmettiği düşünülür. İki hasım Süleyman (aleyhisselâm)'ın yanına çıktıklarında koyun sahibi ona yakındı. Süleyman, Davud'un yanına gelip: 'Ey Allah'ın peygamberi! Sen şöyle hükmetmişsin; fakat ben her iki taraf için daha uygun olan bir görüş gördüm' dedi. Davud: 'O nedir?' diye sorunca Süleyman: 'Koyun sahibinin ekini alıp önceki haline dönünceye kadar bakımını yapıp ıslah etmesi; ekin sahibinin de bu süre zarfında koyunları alıp süt, yün, yavru ve benzeri menfaatlerinden faydalanmasıdır. Ekin tamamlanıp eski haline döndüğünde ise her biri diğerinin malını iade eder; böylece koyunlar sahibine, ekin de sahibine döner' dedi. Davud: 'İsabet ettin ey oğul!' dedi ve aralarında bu şekilde hükmetti. Şüphe yok ki Süleyman, koyun sahibinin o süre zarfında koyunlarının menfaatinden mahrum kalmasının ve ekini ıslah etme masrafının ekinde meydana gelen zarara denk geldiğini gördü; onun hükmü babasının hükmünden, her birinin mülkiyetinin kendi malı üzerinde kalmasını sağlaması ve bununla gönüllerinin hoş kalması yönüyle üstün oldu. Bir grup, bu hadisede hükmün içtihatla olmadığını, aksine Davud'un vahiy ile hükmettiğini, Süleyman'ın da Allah Teâlâ'nın Davud'un hükmünü neshettiği bir vahiy ile hükmettiğini ileri sürmüştür. İbn Fûrek'in de aralarında bulunduğu bir grup, Yüce Allah'ın { فَفَهَّمْناها سُلَيْمانَ } buyruğunu, 'Allah Teâlâ'nın bu hadisede yerleşmesini murad ettiği kesin ve nâsih hükmü ona kavrattık' şeklinde açıklamıştır. Bu fırka, söz konusu lafızda böylesi bir külfete girmek durumunda kalmış, buna rağmen mana yine de oturmamıştır. Ümmetin cumhuru ise ikisinin de hükmünün içtihatla olduğunu söylemiştir. Âlimler bu ayeti kitaplarında iki âlimin içtihadı meselesinde delil getirmişlerdir; bu sebeple burada içtihat meselesinin bir özetini zikretmek gerekir: Ehl-i Sünnet, meselede füru ve hükümlere dair fetva verip ihtilafa düşen iki ve daha fazla âlim hakkında ihtilaf etmiştir. Bir fırka demiştir ki: Füru meselelerinde hak, Allah katında tek bir taraftadır; Allah buna deliller koymuş ve müctehidleri bunları araştırmaya ve düşünmeye sevk etmiştir. Meselede hedeflenen hakikate (ayna) tam isabet eden kimse mutlak olarak isabet etmiştir; ona biri içtihadından, diğeri isabetinden ötürü iki ecir vardır. İsabet edemeyen ise içtihadında isabet etmiş, hakikati tutturamamakla hata etmiştir; ona bir ecir vardır ve o mazur değildir. İşte Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in hakkında: «Âlim içtihat edip hata ettiğinde ona bir ecir vardır» buyurduğu kimse budur. Âlimin içtihat edip karşılaştığı bir nassa muhalefet etmesi de —tıpkı Saîd b. el-Müseyyeb'in talak verilmiş eşin ilk kocasına helal kılınması meselesinde nikâhın sadece akit olduğu yönündeki görüşü ve benzerleri gibi— yine (aleyhisselâm)'ın «Âlim içtihat edip hata ettiğinde» sözünün kapsamına girer. Bu yaklaşım, «Âlim içtihat edip hata ettiğinde» hadisi ile «Her müctehid isabet etmiştir» sözünü birleştirir; yani hedeflenen ayn-ı hakikatte hata etmiş, içtihadında ise isabet etmiştir. Bu fırka, hata eden âlimin mazur olmasa bile hatasından ötürü günahkâr olmayacağı görüşüne varmıştır. Diğer bir grup ise hak tek bir taraftadır, fakat Allah Teâlâ buna kesin bir delil koymamış, bilakis işi müctehidlerin nazarına bırakmıştır; isabet eden isabet etmiştir, hata eden ise hem mazurdur hem ecir sahibidir; zira o bizzat ayn-ı hakikati bulmakla değil sadece içtihat etmekle mükellef tutulmuştur, demiştir. Mâlik ve ashabından nakledilen Ehl-i Sünnet cumhurunun görüşü ise şudur: Füru meselelerinde hak iki tarafta da geçerlidir ve her müctehid isabet etmiştir; aranan ise onun zannındaki en faziletli olandır. Bu görüşün delili, onlardan sonra gelenlerin birbirlerinin hilafını onaylamaları ve hiçbirinin kendi görüşüne uyulup muhalifinin terk edilmesini istememiş olmasıdır. İmam Mâlik (rahmetullâhi aleyh)'in, Mansûr'un insanları Muvatta' etrafında birleştirmesini geri çevirmesi de bunun pek çok örneğinden biridir.

المعنى، وإذا قال عالم في أمر ما حلال فذلك هو الحق فيما يخص بذلك العالم عند الله تعالى وبكل من أخذ بقوله

Bu manaya göre; bir âlim bir hususta 'helaldir' dediğinde, Allah katında o âlime ve onun görüşünü alan herkese mahsus olmak üzere hak olan bizzat odur.

، فأما من قال إن الحق في طرف فرأى مسألة داود وسليمان مطردة على قوله وأن سليمان صادف العين المطلوبة وهي التي فهم، ومن رأى الحق في الطرفين رأى أن سليمان ﵇ فهم القضية المثلى والتي هي أرجح، لا أن الأولى خطأ وعلى هذا يحملون قول النبي ﷺ، «إذا اجتهد العالم فأخطأ» أي فأخطأ الأفضل ع وكثير ما يكون بين الأقوال في هذه المسائل قليل تباين إلا أن ذلك الشفوف يشرف القول، وكثيرا ما يبين الفضل بين القولين بأدنى نظر ومسائل الفروع تخالف مسائل الأصول في هذا ومسألة المجتهدين في نفسها مسألة أصل، والفرق بين مسائل الفروع ومسائل الأصول أن مسائل الأصول الكلام فيها إنما هو في وجود شيء ما كيف هو كقولنا يرى الله تعالى يوم القيامة، وقالت المعتزلة لا يرى، وكقولنا الله واحد، وقالت النصارى ثلاثة، وهكذا هل للمسائل عين أو ليس لها عين مطلوبة.

Hakkın tek bir tarafta olduğunu söyleyen kimse, Davud ve Süleyman meselesinin kendi görüşü doğrultusunda cereyan ettiğini, Süleyman'ın hedeflenen asıl hakikate isabet ettiğini ve kavratılanın da bu olduğunu düşünmüştür. Hakkın iki tarafta da olduğunu söyleyen kimse ise Süleyman (aleyhisselâm)'ın birincisi hata olmaksızın en ideal ve en tercihe şayan hükmü kavradığını görmüştür; Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in «Âlim içtihat edip hata ettiğinde» sözünü de 'en faziletli olanı kaçırdığında' şeklinde yorumlarlar. Bu meselelerde görüşler arasında çoğu zaman az bir fark bulunur, ancak bu üstünlük o görüşe bir şeref kazandırır. Çoğu zaman da en küçük bir incelemeyle iki görüş arasındaki fazilet açığa çıkar. Füru meseleleri bu yönden usul meselelerinden farklıdır; nitekim müctehidler meselesinin kendisi de bir usul meselesidir. Füru meseleleri ile usul meseleleri arasındaki fark şudur: Usul meselelerinde söz, var olan bir şeyin zatının nasıl olduğu hakkındadır; tıpkı bizim 'Allah Teâlâ kıyamet gününde görülecektir' dememiz, Mutezile'nin 'görülmeyecektir' demesi gibi; yahut bizim 'Allah birdir' dememiz, Hristiyanların 'üçtür' demesi gibi ve yine meselelerin hedeflenen muayyen bir hakikatinin olup olmadığı meselesi gibidir.

ومسائل الفروع إنما الكلام فيها على شيء متقرر الوجود كيف حكمه من تحليل أو تحريم ونحو هذا، والأحكام خارجة عن ذات وجوده وإنما هي بمقاييس واستدلالات، وتعتبر مسائل الفروع بأنها كل ما يمكن أن ينسخ بعضه ببعض ومسائل الأصول ما لو تقرر الوجه الواحد لم يصح أن يطرأ الآخر ناسخا عليه.

Füru meselelerinde ise söz, varlığı sabit olan bir şeyin helallik, haramlık ve benzeri hükmünün nasıl olduğu hakkındadır. Hükümler o şeyin zatından hariç olup kıyaslar ve istidlallerle elde edilir. Füru meseleleri, bazısının bazısını neshetmesi mümkün olan her şeydir; usul meseleleri ise tek bir vechi sabit olduğunda diğerinin onu neshederek gelmesi sahih olmayan hususlardır.

قال القاضي أبو محمد: ومسألة الاجتهاد طويلة متشعبة إلا أن هذه النبذة تليق بالآية ويقتضيها حرصنا على الإيجاز، ويتعلق بالآية فصل آخر لا بد من ذكره وهو رجوع الحاكم بعد قضاء من اجتهاد إلى اجتهاد آخر أرجح من الأول، فإن داود ﵇، فعل ذلك في هذه النازلة، واختلف فقهاء المذهب المالكي في القاضي يحكم في قضية ثم يرى بعد ذلك أن غير ما حكم به أصوب فيريد أن ينقض الأول ويقضي بالثاني، فقال عبد الملك ومطرف في الواضحة ذلك له ما دام في ولايته، فأما إن كانت ولاية أخرى فليس ذلك له وهو بمنزلة غيره من القضاة، وهذا هو ظاهر قول مالك ﵀ في المدونة، وقال سحنون في رجوعه من اجتهاد فيه قول إلى غيره مما رآه أصوب ليس ذلك له وقاله ابن عبد الحكم قالا ويستأنف الحكم بما قوي عنده أحرى من ذي قبل، قال سحنون إلا أن يكون نسي الأقوى عنده أو وهم فحكم بغيره فله نقضه، وأما إن حكم بحكم وهو الأقوى عنده في ذلك الوقت ثم قوي عنده غيره بعد ذلك فلا سبيل له إلى نقض الأول، قال سحنون في كتاب ابنه وقال أشهب في كتاب ابن المواز إن كان رجوعه إلى الأصوب في مال فله نقض الأول وإن كان في طلاق أو نكاح أو عتق فليس له نقضه، وقد تقدم القول في الْحَرْثِ روت فرقة أنه كان زرعا وروت فرقة أنه كان كرما. و «النفش» تسرب البهائم في الزرع وغيرها بالليل والهمل تسربها في ذلك بالنهار والليل، قال ابن سيده لا يقال الهمل في الغنم وإنما هو في الإبل ومضى الحكم في الإسلام بتضمين أرباب النعم ما أفسدت بالليل لأن على أهلها أن يثقفوها وعلى أهل الزرع وغيرهم حفظها بالنهار هذا هو مقتضى الحديث في ناقة البراء بن عازب وهو مذهب مالك وجمهور الأمة، ووقع في كتاب ابن سحنون أن الحديث إنما جاء في أمثال المدينة التي هي حيطان محدقة، وأما البلاد التي هي زروع متصلة غير محظرة وبساتين كذلك فيضمن أرباب الغنم ما أفسدت من ليل أو نهار ع كأنه ذهب إلى أن ترك تثقيف الحيوان في مثل هذه البلاد بعيد لأنها ولا بد تفسد وقال أبو حنيفة في ذلك لا ضمان وأدخله في

Kadı Ebû Muhammed dedi ki: İçtihat meselesi uzun ve dallı budaklıdır; ancak bu kadarlık özet ayete uygundur ve bizim muhtasar yazma gayretimiz bunu gerektirmektedir. Ayetle ilgili zikredilmesi zorunlu bir diğer bahis de şudur: Hâkimin içtihada dayalı bir hükümden sonra, öncekinden daha tercihe şayan olan başka bir içtihada dönmesi meselesidir; nitekim Davud (aleyhisselâm) bu olayda öyle yapmıştır. Mâlikî mezhebi fukahası, bir davada hüküm verip de daha sonra verdiğinden başkasının daha isabetli olduğunu görerek ilkini bozup ikincisiyle hükmetmek isteyen kadı hakkında ihtilaf etmiştir: Abdülmelik ve Mutarrif el-Vâdıha'da, 'Bu yetki, aynı görev süresi içinde kaldığı müddetçe ona aittir; fakat başka bir görev dönemine geçmişse bu yetki ona ait değildir ve o diğer kadılar hükmündedir' demişlerdir. İmam Mâlik (rahmetullâhi aleyh)'in el-Müdevvene'deki sözünün zahiri de budur. Sahnûn ise içinde içtihat bulunan bir görüşten daha isabetli gördüğü başka bir içtihada dönmesi hususunda 'Buna hakkı yoktur' demiştir; İbnü'l-Hakem de böyle söylemiştir. İkisi de: 'Öncekinden daha kuvvetli bulduğu yeni görüşüyle sonraki davalarda hükmetmeye başlar' demişlerdir. Sahnûn: 'Ancak kendi katında en kuvvetli olanı unutmuş veya yanılıp başkasıyla hükmetmişse o hükmü bozabilir; fakat o vakit kendi nezdinde en kuvvetli olan bir hüküm vermiş, sonradan başka bir görüş kuvvet kazanmışsa ilkini bozmaya yolu yoktur' demiştir. Sahnûn bunu oğlunun kitabında belirtmiştir. Eşheb ise İbnü'l-Muvvâz'ın kitabında: 'Daha isabetli olana dönüşü mala dair bir meselede ise ilkini bozabilir; talak, nikâh veya azat etmede ise bozamaz' demiştir. «el-Hars» (الْحَرْثِ) hakkındaki söz daha önce geçmişti; bir grup onun ekin olduğunu, bir grup da bağ olduğunu rivayet etmiştir. «Nefş» (النفش), hayvanların geceleyin ekine ve benzeri yerlere dalmasıdır; «hemel» ise gece ve gündüz dalmasıdır. İbn Sîde: 'Hemel koyunlar için kullanılmaz, develer için kullanılır' demiştir. İslam'da, hayvan sahiplerine geceleyin verdikleri zararları tazmin etme hükmü konulmuştur; çünkü sahiplerinin gece onları bağlayıp tutması, ekin ve mülk sahiplerinin de gündüz koruması gerekir. Berâ b. Âzib'in devesi hakkındaki hadisin gerektirdiği ve İmam Mâlik ile ümmetin cumhurunun mezhebi budur. İbn Sahnûn'un kitabında, bu hadisin Medine gibi etrafı duvarlarla çevrili bahçelerin bulunduğu yerler hakkında varid olduğu; aralıksız uzanan ve etrafı çevrilmemiş ekinlerin ve benzeri bostanların bulunduğu beldelerde ise koyun sahiplerinin gece olsun gündüz olsun verdikleri zararı tazmin edecekleri yer almıştır; zira o, bu gibi beldelerde hayvanları serbest bırakmanın zarara yol açacağını kaçınılmaz görmüştür. Ebû Hanîfe ise bu konuda hiçbir şekilde tazminat gerekmediğini söylemiş ve bunu

عموم قول النبي ﷺ جرح العجماء جبار فقاس جميع أفعالها على جرحها. وقوله تعالى:

Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in «Hayvanın verdiği zarar hederdir (tazmin edilmez)» hadisinin umumuna dahil ederek hayvanın bütün fiillerini yaralamasına kıyas etmiştir. Yüce Allah'ın:

وَكُلًّا آتَيْنا حُكْماً وَعِلْماً تأول قوم منهم أن داود لم يخطىء في هذه النازلة بل فيها أوتي الحكم، والعلم، وقالت فرقة بل لأنه لم يصب العين المطلوبة في هذه مدحه الله تعالى بأن له حُكْماً وَعِلْماً يرجع إليه في غير هذه النازلة، وقوله وَكُنَّا فاعِلِينَ مبالغة في الخير وتحقيق له، وفي اللفظ معنى، وكان ذلك في حقه وعند مستوجبه منا فكأنه قال وَكُنَّا فاعِلِينَ لأجل استجابة ذلك، وحذف اختصارا لدلالة ظاهر القول عليه على ما حذف منه. وقوله تعالى: لِحُكْمِهِمْ يريد «داود سليمان» والخصمين لأن الحكم يضاف إلى جميعهم وإن اختلفت جهات الإضافة. وقرأت فرقة «لحكمهما» واختلف الناس في قوله تعالى: يُسَبِّحْنَ فذهبت فرقة وهي الأكثر إلى أنه قول سبحان الله وذهبت فرقة، منها منذر بن سعيد إلى أنه بمعنى يصلين معه بصلاته.

{ وَكُلاًّ آتَيْنا حُكْماً وَعِلْماً } buyruğunu onlardan bir topluluk, Davud'un bu hadisede hata etmediği, bilakis onda da kendisine hüküm ve ilim verilmiş olduğu şeklinde tevil etmiştir. Bir grup ise, bu meselede hedeflenen ayn-ı hakikate isabet edemediği için Allah Teâlâ'nın onu, bu hadisenin dışında başvuracağı bir { حُكْماً وَعِلْماً } sahibi olmakla övdüğü şeklinde açıklamıştır. { وَكُنَّا فاعِلِينَ } buyruğu hayırda mübalağa ve onu gerçekleştirmeyi teyittir; bu lafızda 'bu bizim katımızdan onun hakkı ve hak edenin yanındaki bir lütuftu' manası vardır; sanki bunu hak ettiği için 'biz bunu yapandık' demiştir ve sözün zahiri hazfedilene delalet ettiği için kısaltma amacıyla hazfedilmiştir. Yüce Allah'ın { لِحُكْمِهِمْ } buyruğunda kastedilen 'Davud, Süleyman' ve iki davacıdır; zira nispet yönleri farklı olsa da hüküm hepsine izafe edilir. Bir grup ise «li-hukmihimâ» (ikisinin hükmüne) şeklinde okumuştur. Yüce Allah'ın { يُسَبِّحْنَ } buyruğu hakkında insanlar ihtilaf etmiştir: Çoğunluğu oluşturan bir grup bunun «Sübhânallah» demek olduğu görüşüne varmıştır; Münzir b. Saîd'in de aralarında bulunduğu bir grup ise Davud'un namazıyla beraber namaz kılmaları manasında olduğu görüşüne gitmiştir.

قوله ﷿:

Aziz ve Celil olan Allah'ın sözü:

[سورة الأنبياء (٢١) : الآيات ٨٠ الى ٨١]

[Enbiyâ Suresi (21) : Ayetler 80-81]

وَعَلَّمْناهُ صَنْعَةَ لَبُوسٍ لَكُمْ لِتُحْصِنَكُمْ مِنْ بَأْسِكُمْ فَهَلْ أَنْتُمْ شاكِرُونَ (٨٠) وَلِسُلَيْمانَ الرِّيحَ عاصِفَةً تَجْرِي بِأَمْرِهِ إِلى الْأَرْضِ الَّتِي بارَكْنا فِيها وَكُنَّا بِكُلِّ شَيْءٍ عالِمِينَ (٨١)

{ وَعَلَّمْنَاهُ صَنْعَةَ لَبُوسٍ لَكُمْ لِتُحْصِنَكُمْ مِنْ بَأْسِكُمْ فَهَلْ أَنْتُمْ شَاكِرُونَ (٨٠) وَلِسُلَيْمَانَ الرِّيحَ عَاصِفَةً تَجْرِي بِأَمْرِهِ إِلَى الْأَرْضِ الَّتِي بَارَكْنَا فِيهَا وَكُنَّا بِكُلِّ شَيْءٍ عَالِمِينَ (٨١) } “Ona, sizi savaşınızın şiddetinden korusun diye zırh yapma sanatını öğrettik; peki siz şükrediyor musunuz? Süleyman'a da fırtına gibi esen rüzgârı boyun eğdirdik; onun emriyle bereketli kıldığımız yere akıp giderdi. Biz her şeyi bilenlerdik.”

عدد الله تعالى على البشر أن علم داود صَنْعَةَ الدروع فكان يصنعها أحكم صنعة لتكون وقاية من الحرب وسبب نجاة من العدو، و «اللبوس» في اللغة السلاح فمنه الدرع والسيف والرمح وغير ذلك ومنه قول الشاعر [عامر بن الحليس] : [الكامل]

Allah Teâlâ, Davud'a zırh sanatını { صَنْعَةَ } öğrettiğini insanlara bir nimet olarak saymıştır; o, savaştan korunma ve düşmandan kurtuluş vesilesi olsun diye zırhları en sağlam şekilde yapıyordu. Lügatte Lebûs (لَبُوس) silah demektir; zırh, kılıç, mızrak ve benzeri şeyler bu kabildendir. Şair [Âmir b. el-Hulays]'in şu sözü de bu kabildendir: [Kâmil]

ومعي لبوس للبئيس كأنه ... روق بجبهة ذي لقاح مجفل

Yanımda zorlu anlar için bir zırh (silah) vardır ki sanki o, ... Ürkmüş, sütlü bir devenin alnındaki boynuz gibidir.

يعني الرمح. وقرأ نافع والجمهور «ليحصنكم» بالياء على معنى ليحصنكم داود واللبوس، وقرأ ابن عامر وحفص عن عاصم «لتحصنكم» بالتاء على معنى الصنعة أو الدروع التي أوقع عليها اللبوس، وقرأ أبو بكر عن عاصم «لنحصنكم» على معنى رد الفعل إلى الله تعالى، ويروى أنه كان الناس قبل تتخذ القوي لباسا من صفائح الحديد فكان ثقله يقطع بأكثر الناس، وقرأت فرقة «الريح» بالنصب على معنى وسخرنا لسليمان الريح، وقرأت فرقة «الريح» بالرفع على الابتداء والخبر في المجرور قبله، ويروى أن الريح العاصفة تهب على سرير سليمان الذي فيه بساطه وقد مد حول البساط بالخشب والألواح حتى صنع سرير يحمل جميع عسكره وأقواته، فتقله من الأرض في الهواء، ثم تتولاه الريح الرخاء بعد ذلك، فتحمله إلى حيث أراد سليمان. وقوله تعالى: إِلى الْأَرْضِ الَّتِي بارَكْنا فِيها اختلف الناس فيها، فقالت فرقة هي أرض الشام وكانت مسكنه وموضع ملكه، وخصص في هذه الآية انصرافه في سفراته إلى أرضه لأن ذلك يقتضي سيره إلى المواضع التي سافر إليها، و «البركة» في أرض الشام بينة الوجوه، وقال بعضهم إن العاصفة هي في القفول على عادة البشر والدواب في الإسراع إلى الوطن والرخاء كانت في البداءة، حيث أصاب، أي حيث يقصده بأن ذلك وقت تأن وتدبير وتقلب رأي، وقال منذر بن سعيد في الآية تقديم وتأخير والكلام تام عند قوله إِلى الْأَرْضِ، وقوله الَّتِي بارَكْنا فِيها صفة ل الرِّيحَ ع ويحتمل أن يريد

Bununla mızrağı kastetmektedir. Nâfi ve cumhur, Davud ve zırh sizi korusun manasında { لِيُحْصِنَكُمْ } şeklinde ye harfiyle okumuştur. İbn Âmir ve Âsım'dan rivayetle Hafs, zırh sanatı veya üzerine 'lebûs' ismi verilen zırhlar korusun manasında { لِتُحْصِنَكُمْ } şeklinde te harfiyle okumuştur. Âsım'dan rivayetle Ebû Bekir ise fiili Allah Teâlâ'ya isnat etme manasıyla { لِنُحْصِنَكُمْ } şeklinde [nûn ile] okumuştur. Rivayet edildiğine göre, daha önce insanlar demir levhalardan ağır elbiseler edinirlerdi ve bunun ağırlığı çoğu insanı takatsiz bırakırdı. Bir grup, «Süleyman'a da rüzgârı boyun eğdirdik» takdiriyle { الرِّيحَ } kelimesini nasb ile okumuştur. Bir grup da mübteda (özne) olarak ve haberini de öncesindeki cerli ifadede kılarak { الرِّيحُ } şeklinde ref ile okumuştur. Rivayet edildiğine göre, fırtına gibi esen rüzgâr Süleyman'ın üzerinde yaygısı bulunan tahtına eserdi; bu yaygının etrafı ahşap ve tahtalarla genişletilerek tüm ordusunu ve azıklarını taşıyacak bir taht yapılmıştı; rüzgâr onu yerden havaya kaldırır, sonra da tatlı ve yumuşak rüzgâr onu devralarak Süleyman'ın dilediği yere taşırdı. Yüce Allah'ın: { إِلَى الْأَرْضِ الَّتِي بَارَكْنَا فِيهَا } buyruğu hakkında insanlar ihtilaf etmişlerdir: Bir grup, buranın Şam toprakları olduğunu, oranın onun ikametgâhı ve mülkünün merkezi olduğunu söylemiştir; bu ayette seferlerinden kendi toprağına dönüşünün tahsis edilmesi, onun seyahat ettiği yerlere gidişini de gerektirmektedir. Şam topraklarındaki «bereket» yönleri açıktır. Bazıları ise, fırtına gibi esen rüzgârın, insanların ve bineklerin vatanlarına aceleyle dönme âdetine uygun olarak dönüş esnasında olduğunu, başlangıçta ise [kendi memleketinden çıkarken] yöneldiği yere doğru sakin esen rüzgâr olduğunu; çünkü o vaktin teenni, tedbir ve görüş geliştirme vakti olduğunu söylemişlerdir. Münzir b. Saîd, ayette takdim ve tehir bulunduğunu, sözün { إِلَى الْأَرْضِ } ifadesinde tamamlandığını ve { الَّتِي بَارَكْنَا فِيهَا } ifadesinin de { الرِّيحَ } kelimesinin sıfatı olduğunu söylemiştir. Şöyle kastedilmiş olması da muhtemeldir:

الأرض التي يسير إليها سليمان ﵇ كائنة ما كانت، وذلك أنه لم يكن يسير إلى أرض إلا أصلحها وقتل كفارها وأثبت فيها الإيمان وبث فيها العدل. ولا بركة أعظم من هذا، فكأنه قال إلى أي أرض باركنا فيها بعثنا سليمان إليها.

Süleyman (aleyhisselâm)'ın gittiği yer neresi olursa olsun orası kastedilmiştir; çünkü o, gittiği her yeri ıslah eder, oradaki kâfirleri öldürür, imanı yerleştirir ve adaleti yayardı. Bundan daha büyük bir bereket olamaz; sanki 'bereketli kıldığımız hangi toprak olursa olsun, Süleyman'ı oraya sevk ettik' denilmiştir.

قوله ﷿:

Aziz ve Celil olan Allah'ın sözü:

[سورة الأنبياء (٢١) : الآيات ٨٢ الى ٨٤]

[Enbiyâ Suresi (21) : Ayetler 82-84]

وَمِنَ الشَّياطِينِ مَنْ يَغُوصُونَ لَهُ وَيَعْمَلُونَ عَمَلاً دُونَ ذلِكَ وَكُنَّا لَهُمْ حافِظِينَ (٨٢) وَأَيُّوبَ إِذْ نادى رَبَّهُ أَنِّي مَسَّنِيَ الضُّرُّ وَأَنْتَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ (٨٣) فَاسْتَجَبْنا لَهُ فَكَشَفْنا ما بِهِ مِنْ ضُرٍّ وَآتَيْناهُ أَهْلَهُ وَمِثْلَهُمْ مَعَهُمْ رَحْمَةً مِنْ عِنْدِنا وَذِكْرى لِلْعابِدِينَ (٨٤)

{ وَمِنَ الشَّيَاطِينِ مَنْ يَغُوصُونَ لَهُ وَيَعْمَلُونَ عَمَلاً دُونَ ذَلِكَ وَكُنَّا لَهُمْ حَافِظِينَ (٨٢) وَأَيُّوبَ إِذْ نَادَى رَبَّهُ أَنِّي مَسَّنِيَ الضُّرُّ وَأَنْتَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ (٨٣) فَاسْتَجَبْنَا لَهُ فَكَشَفْنَا مَا بِهِ مِنْ ضُرٍّ وَآتَيْنَاهُ أَهْلَهُ وَمِثْلَهُمْ مَعَهُمْ رَحْمَةً مِنْ عِنْدِنَا وَذِكْرَى لِلْعَابِدِينَ (٨٤) } “Şeytanlardan da onun için dalgıçlık yapan ve bundan başka işler görenler vardı; biz onları koruyup gözetiyorduk. Eyyûb'u da [hatırla]; hani Rabbine: «Başıma bir dert geldi, sen merhametlilerin en merhametlisisin» diye yalvarmıştı. Biz de onun duasını kabul etmiş, başındaki derdi gidermiş, katımızdan bir rahmet ve ibadet edenlere bir ibret olmak üzere ona ailesini ve onlarla beraber bir mislini daha vermiştik.”

يحتمل أن يكون قوله تعالى: يَغُوصُونَ في موضع نصب على معنى وسخرنا، ويحتمل أن يكون في موضع رفع على الابتداء، ويتناسب هذا مع القراءتين المتقدمتين في قوله تعالى: وَلِسُلَيْمانَ الرِّيحَ [سبأ: ١٢] بالنصب والرفع وقوله تعالى: يَغُوصُونَ جمع على معنى مِنَ لا على لفظها.

Yüce Allah'ın { يَغُوصُونَ } buyruğunun, 've boyun eğdirdik' manasında nasb mahallinde olması muhtemel olduğu gibi, mübteda olarak ref mahallinde olması da muhtemeldir. Bu durum, Yüce Allah'ın { وَلِسُلَيْمانَ الرِّيحَ } [Sebe: 12] ayetinde geçen nasb ve ref şeklindeki iki kıraatle örtüşmektedir. Yüce Allah'ın { يَغُوصُونَ } buyruğundaki çoğul kipi, { مَنْ } kelimesinin lafzına değil manasına göredir.

و «الغوص» الدخول في الماء والأرض والعمل دون ذلك البنيان وغيره من الصنائع والخدمة ونحوه، وقوله تعالى: وَكُنَّا لَهُمْ حافِظِينَ قيل معناه من إفسادهم ما صنعوه فإنهم كان لهم حرص على ذلك لولا ما حال الله تعالى: «بينهم وبين ذلك» ، وقيل معناه عادين وحاصرين أي لا يشذ عن علمنا وتسخيرنا أحد منهم وقوله: وَأَيُّوبَ أحسن ما فيه النصب بفعل مضمر تقديره واذكر أيوب، وفي قصص أيوب ﵇ طول واختلاف من المفسرين، وتلخيص ذلك أنه روي أن أيوب ﵇، كان نبيا مبعوثا إلى قوم، وكان كثير المال من الإبل والبقر والغنم، وكان صاحب البثنية من أرض الشام يغمر كذلك مدة، ثم إن الله تعالى، لما أراد محنته وابتلاءه، أذن لإبليس في أن يفسد ماله، فاستعان بذريته فأحرقوا ماله ونعمه أجمع، فكان كلما أخبر بشيء من ذلك حمد الله تعالى وقال هي عارية استردها صاحبها والمنعم بها، فلما رأى إبليس ذلك جاء فأخبر بعجزه عنه، وأذن الله له في إهلاكه بنيه وقرابته ففعل ذلك أجمع، فدام أيوب على شكره وصبره، فأخبره إبليس بعجزه، فأذن الله له في إصابته في بدنه وحجر عليه لسانه وعينيه وقلبه، فجاءه إبليس وهو ساجد، فنفخ في أنفه نفخة احترق بدنه منها وجعلها الله تعالى أكلة في بدنه، فلما عظمت وتقطع أخرجه الناس من بينهم وجعلوه على سباطة ولم يبق معه بشر حاشى زوجته، ويقال كانت بنت يوسف الصديق، وقيل اسمها رحمة، وقيل في أيوب إنه من بني إسرائيل، وقيل من الروم من قرية عيصو، فكانت زوجته تسعى عليه وتأتيه يأكل وتقوم عليه، فدام في هذا العذاب مدة طويلة قيل ثلاثين سنة، وقيل ثماني عشرة، وقيل اثنتي عشرة، وقيل تسعة أعوام، وقيل ثلاثة، وهو في كل ذلك صابر شاكر، حتى جاءه فيما روي ثلاثة ممن كان آمن به فوقذوه بالقول وأنبوه ونجهوه. وقالوا ما صنع بك ربك هذا إلا لخبث باطنة فيك، فراجعهم أيوب في آخر قولهم بكلام مقتضاه أنه ذليل لا يقدر على إقامة حجة ولا بيان ظلامة، فخاطبه الله تعالى معاتبا على هذه المقالة ومبينا أنه لا حجة لأحد مع الله ولا يسأل عما يفعل ثم عرفه تعالى بأنه قد أذن في صلاح حاله وعاد عليه بفضله، فدعا أيوب عند ذلك فاستجيب له، ويروى أن أيوب لم يزل

Gavs (الْغَوْص), suya ve yere dalmaktır. «Bundan başka işler» ise inşaat, diğer sanatlar, hizmet ve benzeri işlerdir. Yüce Allah'ın: { وَكُنَّا لَهُمْ حافِظِينَ } buyruğunun manasının, 'yaptıkları işleri bozmalarından onları koruyorduk' olduğu söylenmiştir; çünkü Allah Teâlâ aralarına girmeseydi bunu yapmaya hırsları vardı. Bir diğer görüşe göre manası, 'onları sayıp zapt ediyorduk, yani hiçbirisi ilmimizden ve boyun eğdirmemizden kaçamazdı' şeklindedir. { وَأَيُّوبَ } ifadesinde en uygun olan, takdiri 'Eyyûb'u da hatırla' şeklinde olan gizli bir fiille nasb edilmesidir. Eyyûb (aleyhisselâm)'ın kıssalarında uzunluk ve müfessirler arasında ihtilaf vardır. Bunun özeti şöyledir: Rivayet edildiğine göre Eyyûb (aleyhisselâm), bir kavme gönderilmiş bir peygamberdi; deve, sığır ve koyun cinsinden çokça mala sahipti. Şam topraklarındaki Beseniyye bölgesinin sahibiydi ve uzun bir müddet bu nimetler içinde yaşadı. Sonra Allah Teâlâ onu sınamak ve imtihan etmek istediğinde, İblis'e onun malını helak etmesi için izin verdi. İblis de zürriyetinden yardım alarak onun bütün malını ve hayvanlarını yaktı. Eyyûb'a bunlardan herhangi biri haber verildiğinde Allah Teâlâ'ya hamdeder ve «Bunlar bir emanettir, sahibi ve onu ihsan eden geri almıştır» derdi. İblis bunu görünce gelip ona karşı aciz kaldığını bildirdi. Allah da oğullarını ve akrabalarını helak etmesi için ona izin verdi, o da hepsini yaptı; Eyyûb ise şükretmeye ve sabretmeye devam etti. İblis yine acizliğini bildirdi, bu sefer Allah Teâlâ onun bedenine zarar vermesi için izin verdi; fakat diline, gözlerine ve kalbine dokunmasını yasakladı. İblis, Eyyûb secdede iken geldi ve burnuna öyle bir üfürdü ki bundan dolayı bedeni yandı ve Allah Teâlâ bedeninde derin yaralar/hastalıklar meydana getirdi. Bu durum ağırlaşıp bedeni parçalanınca insanlar onu aralarından çıkarıp bir çöplüğe bıraktılar; hanımı hariç yanında hiçbir insan kalmadı. Hanımının, Yûsuf es-Sıddîk'ın kızı olduğu söylenir; adının Rahme olduğu da nakledilmiştir. Eyyûb'un İsrailoğullarından olduğu söylendiği gibi, Rûm'dan Îsû köyünden olduğu da söylenmiştir. Hanımı onun için çalışır, ona yiyecek getirir ve onun bakımını üstlenirdi. Bu azap içinde uzun bir süre kaldı; otuz yıl, on sekiz yıl, on iki yıl, dokuz yıl veya üç yıl kaldığı rivayet edilmiştir. O ise bütün bu süre zarfında sabredici ve şükrediciydi. Nihayet rivayet edildiğine göre, kendisine iman etmiş olanlardan üç kişi yanına geldi, sözleriyle onu yaraladılar, azarladılar ve kınadılar. «Senin içinde gizli bir kötülük olmasaydı Rabbin sana bunu yapmazdı» dediler. Eyyûb onların sözlerinin sonunda, kendisinin bir delil getirmeye veya uğradığı haksızlığı açıklamaya gücü yetmeyen zelil bir kimse olduğu manasına gelen bir sözle karşılık verdi. Bunun üzerine Allah Teâlâ, bu sözünden ötürü onu uyararak ve Allah'a karşı kimsenin bir hücceti olamayacağını, O'nun yaptıklarından sual olunamayacağını bildirerek hitap etti; ardından durumunun düzelmesine izin verdiğini ve lütfuyla ona geri döneceğini bildirdi. Eyyûb bunun üzerine dua etti ve duası kabul olundu. Rivayet edildiğine göre Eyyûb,

صابرا لا يدعو في كشف ما به، وكان فيما روي تقع منه الدود فيردها بيده، حتى مر به قوم كانوا يعادونه فشمتوا به، فتألم لذلك ودعا حينئذ فاستجيب له، وكانت امرأته غائبة عنه في بعض شأنها فأنبع الله تعالى له عينا وأمر بالشرب منها فبرىء باطنه، وأمر بالاغتسال فبرىء ظاهره، ورد إلى أفضل جماله، وأتي بأحسن الثياب، وهب عليه رجل من جراد من ذهب فجعل يحثي منها في ثوبه فناداه الله تعالى يا أيوب ألم أغنيتك عن هذا، قال بلى يا رب ولكن لا غنى بي عن بركتك، فبينما هو كذلك إذ جاءت امرأته فلم تره على السباطة فجزعت وظنت أنه أزيل عنها، وجعلت تتوله فقال لها ما شأنك أيتها المرأة فهابته لحسن هيئته، وقالت إني فقدت مريضا كان لي في هذا الموضع ومعالم المكان قد تغيرت، وتأملته في أثناء المقاولة، فرأت أيوب، فقالت له أنت أيوب، فقال لها نعم واعتنقها وبكى فروي أنه لم يفارقها حتى أراه الله تعالى جميع ماله حاضرا بين يديه، واختلف الناس في أهله وولده بأعيانهم وجعل مثلهم له عدة في الآخرة، وقيل بل أتى جميع ذلك في الدنيا من أهل ومال وقوله تعالى: وَذِكْرى لِلْعابِدِينَ أي وتذكرة وموعظة للمؤمنين، ولا يعبد الله تعالى إلا مؤمن والذكرى إنما هي في محنته والرحمة في زوال ذلك، وقوله أَنِّي مَسَّنِيَ الضُّرُّ تقديره «بأني مسني» فحذف الجار وبقيت أَنِّي في موضع نصب، وروي أن سبب محنة أيوب أنه دخل مع قوم على ملك جار عليهم فأغلظ له القوم ولين له أيوب القول خوفا منه على ماله، فعاقبه الله تعالى على ذلك، وروي أنه كان يقال له ما لك لا تدعو في العافية فكان يقول إني لأستحيي من الله تعالى أن أسأله زوال عذابه حتى يمر علي

sabretmeye devam ediyor, üzerindeki derdin kaldırılması için dua etmiyordu. Rivayet edildiğine göre bedeninden kurtlar düşüyor, o da onları eliyle geri koyuyordu. Nihayet kendisine düşmanlık besleyen bir topluluk yanından geçti ve onun bu haline sevindiler; Eyyûb bundan dolayı incindi ve işte o zaman dua etti, duası da kabul edildi. Hanımı bir işi için yanından ayrılmıştı; Allah Teâlâ onun için bir kaynak fışkırttı ve ondan içmesini emretti, böylece iç hastalığı iyileşti; yıkanmasını emretti, dış bedeni de iyileşti. Eski güzelliğinin en mükemmel haline döndürüldü ve kendisine en güzel elbiseler verildi. Üzerine altın çekirge sürüsü yağdı, o da bunları elbisesine doldurmaya başladı. Allah Teâlâ ona: «Ey Eyyûb, ben seni bunlara ihtiyaç duymayacak kadar zengin kılmadım mı?» diye nida etti; o da: «Evet ya Rabbi, fakat senin bereketine doyamam» dedi. O bu haldeyken hanımı çıkageldi, onu çöplükte göremeyince telaşlandı ve oradan kaldırılıp götürüldüğünü zannetti, çılgına döndü. Eyyûb ona: «Ne oldu sana ey kadın?» dedi. Kadın onun güzel heybetinden çekindi ve: «Ben bu mekânda bulunan bir hastamı kaybettim, buranın izleri de değişmiş» dedi; konuşma esnasında ona dikkatlice bakınca onun Eyyûb olduğunu fark etti ve: «Sen Eyyûb musun?» dedi. O da «Evet» dedi ve ona sarılıp ağladı. Rivayet edildiğine göre, Allah Teâlâ bütün malını önünde hazır olarak gösterene kadar Eyyûb hanımından ayrılmadı. İnsanlar, ona verilen ailesi ve çocukları hususunda; bizzat kendilerinin aynen verildiği ve ahirette de bir mislinin onun için hazırlandığı şeklinde ihtilaf etmişlerdir; kimisi de bütün bunların, yani ailesinin ve malının dünyada verildiğini söylemiştir. Yüce Allah'ın: { وَذِكْرى لِلْعابِدِينَ } buyruğu, müminler için bir hatırlatma ve öğüttür; zira Allah Teâlâ'ya ancak mümin kulluk eder. Hatırlatma onun uğradığı mihnette, rahmet ise bunun giderilmesindedir. { أَنِّي مَسَّنِيَ الضُّرُّ } buyruğunun takdiri «bi-ennî messenî» (bana bir dert dokunmasıyla) şeklindedir; harf-i cer hazfedilmiş ve { أَنِّي } nasb mahallinde kalmıştır. Rivayet edildiğine göre Eyyûb'un imtihanının sebebi, bir toplulukla birlikte kendilerine zulmeden bir kralın huzuruna girmesiydi; topluluk krala sert konuştuğu halde Eyyûb malına zarar gelir korkusuyla ona yumuşak söz söylemiş, Allah Teâlâ da onu bundan dolayı cezalandırmıştır. Rivayet edildiğine göre kendisine: «Neden afiyet için dua etmiyorsun?» denildiğinde şöyle derdi: «Bolluk içinde geçen süre kadar bu azabın içinde süre geçmedikçe, Allah Teâlâ'dan azabını kaldırmasını istemekten haya ederim.»

فيه ما مر من الرخاء، وأصابه البلاء فيما روي وهو ابن ثمانين سنة.

Rivayet edildiğine göre bela ona isabet ettiğinde seksen yaşındaydı.

قوله ﷿:

Aziz ve Celil olan Allah'ın sözü:

[سورة الأنبياء (٢١) : الآيات ٨٥ الى ٨٦]

[Enbiyâ Suresi (21) : Ayetler 85-86]

وَإِسْماعِيلَ وَإِدْرِيسَ وَذَا الْكِفْلِ كُلٌّ مِنَ الصَّابِرِينَ (٨٥) وَأَدْخَلْناهُمْ فِي رَحْمَتِنا إِنَّهُمْ مِنَ الصَّالِحِينَ (٨٦)

{ وَإِسْمَاعِيلَ وَإِدْرِيسَ وَذَا الْكِفْلِ كُلٌّ مِنَ الصَّابِرِينَ (٨٥) وَأَدْخَلْنَاهُمْ فِي رَحْمَتِنَا إِنَّهُمْ مِنَ الصَّالِحِينَ (٨٦) } “İsmail'i, İdris'i ve Zülkifl'i de [hatırla]; hepsi sabredenlerdendi. Onları rahmetimize kabul ettik; şüphesiz onlar salihlerdendi.”

المعنى واذكر إسماعيل وهو إسماعيل بن إبراهيم الخليل وهو أبو العرب المعروفين اليوم في قول بعضهم وَإِدْرِيسَ هو خنوخ وهو أول نبي بعثه الله تعالى من بني آدم وروي أنه كان خياطا وكان يسبح الله تعالى عند إدخال الإبرة ويحمده عند إخراجها و «ذو الكفل» كان نبيا.

Mana, 'İsmail'i de hatırla' şeklindedir; o, İbrahim el-Halîl'in oğlu İsmail'dir ve bazılarının görüşüne göre bugün bilinen Arapların atasıdır. { وَإِدْرِيسَ } ise Hanoh (Uhnûh)'tur; o, Âdemoğullarından Allah Teâlâ'nın gönderdiği ilk peygamberdir. Rivayet edildiğine göre o bir terziydi; iğneyi her batırdığında Allah Teâlâ'yı tesbih eder, her çıkardığında ise O'na hamdederdi. «Zülkifl» ise bir peygamberdi.

وروي أنه بعث إلى رجل واحد وقيل لم يكن نبيا، ولكنه كان عبدا صالحا، وروي أن أليسع جمع بني إسرائيل فقال من يتكفل لي بصيام النهار وقيام الليل وأن لا يغضب وأوليه النظر للعباد بعدي، فقام إليه شاب فقال أنا لك بذلك فراجعه ثلاثا في كل ذلك يقول أنا لك بذلك فاستعمله، فلما مات أليسع قام بالأمر فجاء إبليس ليغضبه وكان لا ينام إلا في القائلة فكان يأتيه وقت القائلة أياما فيوقظه ويشتكي ظلامته ويقصد تضييق صدره فلم يضق به صدرا ومضى معه لينصفه بنفسه فلما رأى إبليس ذلك غلس عنه وكفاه الله شره فسمي ذَا الْكِفْلِ لأنه تكفل بأمر فوفى به وباقي الآية بين.

Onun sadece bir kişiye peygamber olarak gönderildiği rivayet edilmiştir; peygamber olmayıp salih bir kul olduğu da söylenmiştir. Rivayet edildiğine göre Elyesa, İsrailoğullarını toplayıp: «Gündüzleri oruç tutmayı, geceleri ibadetle geçirmeyi ve asla öfkelenmemeyi kim benim için üstlenir ki benden sonra kulların idaresini ona bırakayım?» dedi. Bir genç kalkıp: «Bunu senin için ben üstlenirim» dedi; Elyesa sözünü üç kez tekrarladı, her defasında genç «Ben üstlenirim» dedi, o da genci tayin etti. Elyesa vefat edince genç işi üstlendi. İblis onu öfkelendirmek için geldi; genç sadece kaylûle vaktinde (öğle uykusunda) uyurdu. İblis günlerce kaylûle vaktinde gelip onu uyandırıyor, uğradığı haksızlıktan şikâyet ediyor ve onun canını sıkmayı hedefliyordu; fakat genç öfkelenmedi ve bizzat hakkını almak üzere onunla birlikte gitti. İblis bu durumu görünce ortadan kayboldu ve Allah onun şerrini savdı. Bir işi üstlenip (kefil olup) yerine getirdiği için ona { ذَا الْكِفْلِ } (Zülkifl) adı verildi. Ayetin geri kalanı açıktır.

قوله ﷿:

Aziz ve Celil olan Allah'ın sözü:

[سورة الأنبياء (٢١) : الآيات ٨٧ الى ٨٨]

[Enbiyâ Suresi (21) : Ayetler 87-88]

وَذَا النُّونِ إِذْ ذَهَبَ مُغاضِباً فَظَنَّ أَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَيْهِ فَنادى فِي الظُّلُماتِ أَنْ لا إِلهَ إِلاَّ أَنْتَ سُبْحانَكَ إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ (٨٧) فَاسْتَجَبْنا لَهُ وَنَجَّيْناهُ مِنَ الْغَمِّ وَكَذلِكَ نُنْجِي الْمُؤْمِنِينَ (٨٨)

{ وَذَا النُّونِ إِذْ ذَهَبَ مُغَاضِباً فَظَنَّ أَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَيْهِ فَنَادَى فِي الظُّلُمَاتِ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ سُبْحَانَكَ إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ (٨٧) فَاسْتَجَبْنَا لَهُ وَنَجَّيْنَاهُ مِنَ الْغَمِّ وَكَذَلِكَ نُنْجِي الْمُؤْمِنِينَ (٨٨) } “Zünnûn'u (balık sahibini) da [hatırla]; hani o, öfkelenerek gitmişti de kendisini asla sıkıştırmayacağımızı sanmıştı. Derken karanlıklar içinde: «Senden başka ilah yoktur; sen münezzehsin, gerçekten ben zalimlerden oldum» diye yalvardı. Biz de onun duasını kabul ettik ve kendisini gamdan kurtardık. İşte müminleri de böyle kurtarırız.”

التقدير واذكر «ذا النون» ، والنون الحوت وصاحبه يونس بن متّى ﵇، ونسب إلى الحوت الذي التقمه على الحالة التي يأتي ذكرها في موضعها الذي يقتضيه وهو نبي من أهل نينوى وهذا هو الذي قال فيه رسول الله ﷺ، «من قال إني خير من يونس بن متى فقد كذب» ، وفي حديث آخر «لا ينبغي لأحد أن يقول أنا خير من يونس بن متى» ، وهذا الحديث وقوله «لا تفضلوني على موسى» يتوهم أنهما يعارضان قوله ﵇ على المنبر «أنا سيد ولد آدم ولا فخر» . والانفصال عن هذا بوجهين أحدهما ذكره الناس وهو أن يكون قوله «أنا سيد ولد آدم» متأخرا في التاريخ وأنها منزلة أعلمه الله تعالى بها لم يكن علمها وقت تلك المقالات الأخر، والوجه الثاني وهو عندي أحرى مع حال النبي ﵇، أنه إنما نهي عن التفضيل بين شخصين مذكورين وذهب مذهب التواضع ولم يزل سيد ولد آدم ولكنه نهى أن يفضل على موسى كراهية أن تغضب لذلك اليهود فيزيد نفارها عن الإيمان، وسبب الحديث يقتضي هذا، وذلك أن يهوديا قال لا والذي فضل موسى على العالمين، فقال له رجل من الأنصار تقول هذا ورسول الله ﷺ بين أظهرنا ولطمه فشري الأمر وارتفع إلى النبي ﷺ فنهى عن تفضيله على موسى ونهى ﵇ عن تفضيله على يونس لئلا يظن أحد بيونس نقص فضيلة بسبب ما وقع له، فنهيه ﵇ عن التفضيل على شخص معين وقوله في حديث ثالث «لا تفضلوا بين الأنبياء» . وهذا كله مع قوله «أنا سيد ولد آدم» وإطلاق الفضل له دون اقتران بأحد، بيّن صحيح وتأمل هذا، فإنه يلوح وقد قال عمر ﵁ للحطيئة امدح ممدوحك ولا تفضل بعض الناس على بعض.

Takdir, 'Zünnûn'u da hatırla' şeklindedir. Nûn balık demektir, sahibi ise Yûnus b. Mettâ (aleyhisselâm)'dır. Yeri geldiğinde zikredileceği üzere, kendisini yutan balığa nispet edilmiştir; kendisi Ninova ehlinden bir peygamberdir. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in hakkında: «Kim benim Yûnus b. Mettâ'dan daha hayırlı olduğumu söylerse yalan söylemiştir» buyurduğu zattır. Başka bir hadiste de: «Hiç kimseye 'Ben Yûnus b. Mettâ'dan daha hayırlıyım' demek yaraşmaz» buyrulmuştur. Bu hadis ile «Beni Musa'ya üstün tutmayınız» sözünün, onun (aleyhisselâm) minber üzerindeyken söylediği «Ben Âdemoğlunun efendisiyim, övünmek yok» sözüyle çeliştiği vehmedilebilir. Bu durum iki vecihle açıklığa kavuşturulur: Birincisi, insanların zikrettiği görüştür; o da «Ben Âdemoğlunun efendisiyim» sözünün tarih bakımından daha sonra söylenmiş olması ve bunun, diğer sözlerin söylendiği vakitte henüz bildirilmeyip Allah Teâlâ tarafından sonradan bildirilen bir makam olmasıdır. İkinci vecih ise -ki Peygamber (aleyhisselâm)'ın haline bence daha uygundur- zikredilen iki şahıs arasında üstünlük kurmaktan nehyedilmiş olması ve tevazu yolunu tutmuş olmasıdır; o her zaman Âdemoğlunun efendisiydi, ancak Yahudilerin buna öfkelenip imandan daha fazla uzaklaşmalarını hoş görmediği için Musa'ya üstün tutulmasını yasaklamıştır. Hadisin sebebi de bunu gerektirmektedir; nitekim bir Yahudi: «Hayır, Musa'yı âlemlere üstün kılan hakkı için» demiş, Ensar'dan bir adam da: «Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) aramızdayken bunu mu söylüyorsun?» diyerek ona bir tokat atmış, iş büyüyüp Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e intikal edince, kendisinin Musa'ya üstün tutulmasını yasaklamıştır. Yûnus (aleyhisselâm)'a üstün tutulmayı yasaklaması ise, başına gelen olay sebebiyle bir kimsenin Yûnus'un faziletinde bir eksiklik olduğunu zannetmemesi içindir. Dolayısıyla onun (aleyhisselâm) belirli bir şahsa üstün tutulmaktan nehyetmesi ve üçüncü bir hadiste «Peygamberler arasında üstünlük yarıştırmayınız» buyurması; bütün bunlar, «Ben Âdemoğlunun efendisiyim» diyerek bir kimseyle kıyaslama yapmaksızın mutlak fazileti beyan etmesiyle birlikte açık ve sahihtir; bunu iyi düşün, zira gayet açıktır. Nitekim Ömer (radıyallâhu anh) Hutay'e'ye: «Övdüğün kişiyi öv ama insanları birbirine üstün kılma» demiştir.

قال القاضي أبو محمد: ولفظة سيد ولفظة خير شيئان، فهذا مبدأ جمع آخر بين الأحاديث يذهب ما يظن من التعارض، وقوله مُغاضِباً قيل إنه غاضب قومه حين طال عليه أمرهم وتعنتهم فذهب فارا بنفسه وقد كان الله تعالى أمره بملازمتهم والصبر على دعائهم فكان ذنبه في مخالفة هذا الأمر، وروي أنه كان شابا فلم يحمل أثقال النبوءة وتفسخ تحتها كما يتفسخ الربع تحت الحمل ولهذا قيل للنبي ﷺ وَلا تَكُنْ كَصاحِبِ الْحُوتِ [القلم: ٤٨] أي اصبر ودم على الشقاء بقومك، وقالت فرقة إنما غاضب الملك الذي كان على قومه ع وهذا نحو من الأول فيما يلحق منه يونس ﵇، وقال الحسن بن أبي الحسن وغيره إنما ذهب مُغاضِباً ربه واستفزه إبليس، ورووا في ذلك أن يونس لما طال عليه أمر قومه طلب من الله تعالى عذابهم فقيل له إن العذاب يجيئهم يوم كذا، فأخبرهم يونس بذلك فقالوا إن رحل عنا فالعذاب نازل وإن أقام بيننا لم نبال، فلما كان سحر ذلك اليوم قام يونس فرحل فأيقنوا بالعذاب فخرجوا بأجمعهم إلى البراز، وفرقوا بين صغار البهائم وأمهاتها وتضرعوا وتابوا، فرفع الله تعالى عنهم العذاب وبقي يونس في موضعه الذي خرج إليه فنظر فلما عرف أنهم لم يعذبوا ساءه أن عدوه كاذبا وقال والله لا انصرفت

Kadı Ebû Muhammed dedi ki: «Seyyid» (efendi) lafzı ile «hayr» (daha hayırlı) lafzı iki ayrı şeydir; bu da hadisler arasında vehmedilen çelişkiyi ortadan kaldıran başka bir cem (uzlaştırma) yöntemidir. { مُغاضِباً } buyruğuna gelince; kavminin tutumu ve inadı uzayınca onlara öfkelenerek kendi canını kurtarmak üzere gittiği söylenmiştir. Oysa Allah Teâlâ ona onlarla kalmasını ve davetlerine sabretmesini emretmişti; onun günahı bu emre muhalefet etmesinde olmuştur. Rivayet edildiğine göre o genç bir kimseydi, peygamberliğin ağır yüklerini taşıyamadı ve genç devenin yük altında ezildiği gibi onun altında ezildi; bu yüzden Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e: { وَلا تَكُنْ كَصاحِبِ الْحُوتِ } [Kalem: 48] yani 'sabret ve kavminin meşakkatine tahammül etmeye devam et' denilmiştir. Bir grup ise kavminin başındaki krala öfkelendiğini söylemiştir; bu da Yûnus (aleyhisselâm)'a isnat edilen durum bakımından ilk görüşe yakındır. Hasan b. Ebi'l-Hasan ve başkaları, onun Rabbine öfkelenerek { مُغاضِباً } gittiğini ve İblis'in onu kışkırttığını söylemişlerdir. Bu hususta şöyle rivayet etmişlerdir: Yûnus, kavminin durumu uzayınca Allah Teâlâ'dan onlara azap etmesini istedi; kendisine azabın falan gün geleceği bildirildi. Yûnus bunu kavmine haber verince onlar: «Eğer aramızdan ayrılırsa azap inecektir, şayet aramızda kalırsa aldırış etmeyiz» dediler. O günün seher vakti olunca Yûnus kalkıp ayrıldı; onlar da azabın geleceğine kesin olarak kanaat getirip topluca açık alana çıktılar, yavru hayvanları analarından ayırdılar, yalvarıp yakardılar ve tövbe ettiler; Allah Teâlâ da azabı onlardan kaldırdı. Yûnus ise çıktığı yerde kalıp bekledi; onların azaba uğratılmadığını anlayınca kendisini yalancı saymaları ona ağır geldi ve: «Vallahi artık

إليهم أبدا. وروي أنه كان من دينهم قتل الكذاب فغضب حينئذ على ربه وخرج على وجهه حتى دخل في سفينة في البحر ع وفي هذا القول من الضعف ما لا خفاء به مما لا يتصف به نبي، واختلف الناس في قوله تعالى: فَظَنَّ أَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَيْهِ فقالت فرقة استزله إبليس ووقع في ظنه إمكان أن لا يقدر الله عليه بمعاقبة ع وهذا قول مردود، وقالت فرقة ظن أن لن يضيق عليه في مذهبه من قوله تعالى: يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ وَيَقْدِرُ [الإسراء: ٣٠] ، وقالت فرقة هو من القدر، أي ظن أن لن يقدر الله عليه بعقوبة، وقالت فرقة الكلام بمعنى الاستفهام، أي أفظن أن لن يقدر الله عليه، وحكى منذر بن سعيد أن بعضهم قرأ «أفظن» بالألف، وقرأ الزهري «تقدّر» بضم النون وفتح القاف وشد الدال، وقرأ الحسن «يقدر» وعنه أيضا «نقدر» ، وبعد هذا الكلام حذف كثير اقتضب لبيانه في غير هذه الآية، المعنى فدخل البحر وكذا حتى التقمه الحوت وصار في ظلمة جوفه، واختلف الناس في جمع الظُّلُماتِ ما المراد به فقالت فرقة ظلمة الليل وظلمة البحر وظلمة الحوت، وقالت فرقة ظلمة البحر وظلمة الحوت التقم الحوت الأول الذي التقم يونس ع ويصح أن يعبر ب الظُّلُماتِ عن جوف الحوت الأول فقط كما قال في غيابات الجب وفي كل جهاته ظلمة فجمعها سائغ، وروي أن يونس سجد في جوف الحوت حين سمع تسبيح الحيتان في قعر البحر ثم قال في دعائه «اللهم إني قد اتخذت لك مسجدا في موضع لم يتخذه أحد قبلي» وأَنْ مفسرة نحو قوله تعالى أَنِ امْشُوا [ص: ٦] وفي هذا نظر وقوله تعالى: مِنَ الظَّالِمِينَ يريد فيما خالف فيه من ترك مداومة قومه والصبر عليهم هذا أحسن الوجوه وقد تقدم ذكر غيره فاستجاب الله تعالى له وأخرجه إلى البر، ووصف هذا يأتي في موضعه، والْغَمِّ ما كان ناله حين التقمه الحوت، وقرأ جمهور القراء «ننجي» بنونين الثانية ساكنة، وقرأ عاصم في رواية أبي بكر «نجي» بنون واحدة مضمومة وشد الجيم، ورويت عن أبي عمرو، وقرأت فرقة «ننجّي» بنونين الأولى مضمومة والثانية مفتوحة والجيم مشددة، فأما القراءة الأولى والثالثة فبينتان الأولى فعلها معدى بالهمزة والأخرى بالتضعيف، وأما القراءة الوسطى التي هي بنون واحدة مضمومة وجيم مشددة وياء ساكنة فقال أبو علي لا وجه لها وإنما هي وهم من السامع، وذلك أن عاصما قرأ «ننجي» والنون الثانية لا يجوز إظهارها لأنها تخفى مع هذه الحروف يعني الجيم وما جرى مجراها فجاء الإخفاء يشبهها بالإدغام، ويمتنع أن يكون الأصل «ننجي» ثم يدعو اجتماع النونين إلى إدغام إحداهما في الجيم لأن اجتماع المثلين إنما يدعو إلى ذلك إذا كانت الحركة فيهما متفقة، ويمتنع أن يكون الأصل «نجي» وتسكن الياء ويكون المفعول الذي لم يسم فاعله المصدر كأنه قال «نجي

onlara asla dönmeyeceğim» dedi. Rivayet edildiğine göre onların dininde yalancıyı öldürmek vardı; bunun üzerine Rabbine öfkelendi ve denizde bir gemiye binene kadar çekip gitti. Bu görüşte, bir peygambere yakışmayacak derecede açık bir zayıflık vardır. Yüce Allah'ın: { فَظَنَّ أَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَيْهِ } buyruğu hakkında insanlar ihtilaf etmişlerdir: Bir grup, İblis'in onu aldattığını ve zihninde Allah'ın kendisini cezalandırmaya güç yetiremeyeceği ihtimalinin belirdiğini söylemiştir ki bu merdud (reddedilmiş) bir görüştür. Bir grup, Yüce Allah'ın { يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ وَيَقْدِرُ } [İsrâ: 30] buyruğundaki gibi, gittiği yerde kendisini daraltıp sıkıştırmayacağını zannettiğini söylemiştir. Bir grup, bunun kader kökünden olduğunu, yani Allah'ın kendisine bir ceza takdir etmeyeceğini zannettiğini söylemiştir. Bir grup da ifadenin istifham (soru) manasında olduğunu, yani 'Allah'ın kendisine güç yetiremeyeceğini mi sandı?' demek olduğunu söylemiştir. Münzir b. Saîd, bazılarının hemze ile «E-fezanne» şeklinde okuduğunu nakletmiştir. Zührî, nûn'un zammesi, kâf'ın fethası ve dâl'ın şeddesiyle «tukaddere» şeklinde; Hasan ise «yakdira» şeklinde, kendisinden gelen diğer bir rivayette de «nakdira» şeklinde okumuştur. Bu sözden sonra, başka ayetlerde beyan edildiği için burada kısaltılan pek çok hazif (gizli kısım) vardır; mana şöyledir: Denize bindi ve olaylar gelişti, nihayet balık onu yuttu ve karnının karanlığında kaldı. İnsanlar { الظُّلُماتِ } (karanlıklar) çoğulundan neyin kastedildiği hususunda ihtilaf etmişlerdir: Bir grup; gece karanlığı, deniz karanlığı ve balık karanlığı demiştir. Bir grup; deniz karanlığı ve Yûnus'u yutan birinci balığı yutan diğer balığın karanlığı demiştir. { الظُّلُماتِ } ifadesiyle sadece ilk balığın karnının kastedilmiş olması da sahihtir; nitekim 'kuyunun derinlikleri/karanlıkları' denildiği gibi, her cihetinde bir karanlık olduğu için çoğul kullanılması caizdir. Rivayet edildiğine göre Yûnus, denizin dibinde balıkların tesbihini işitince balığın karnında secdeye kapanmış, sonra da duasında: «Allahım, daha önce hiç kimsenin senin için mescit edinmediği bir yerde sana bir mescit edindim» demiştir. { أَنْ } harfi, Yüce Allah'ın { أَنِ امْشُوا } [Sâd: 6] ayetindeki gibi tefsiriyedir; ancak bu görüş tartışmalıdır. Yüce Allah'ın: { مِنَ الظَّالِمِينَ } buyruğuyla, kavmine devamlı tebliğde bulunmayı ve onlara sabretmeyi terk ederek muhalefet ettiği hususu kastetmektedir; en güzel açıklama tarzı budur, diğerleri daha önce zikredilmişti. Allah Teâlâ onun duasını kabul edip onu karaya çıkardı; bunun vasfı kendi yerinde gelecektir. { الْغَمِّ } (gam) ise balık onu yuttuğu zaman maruz kaldığı kederdir. Kıraat imamlarının cumhuru, ikincisi sâkin iki nûn ile { نُنْجِي } şeklinde okumuştur. Âsım, Ebû Bekir rivayetinde tek nûn'un ötresi ve cîm'in şeddesiyle «nüccî» şeklinde okumuştur; bu Ebû Amr'dan da rivayet edilmiştir. Bir grup ise birincisi ötreli, ikincisi fethalı iki nûn ve şeddeli cîm ile «nuneccî» şeklinde okumuştur. Birinci ve üçüncü kıraatler açıktır; birincisi hemze ile, diğeri ise tef'îl (şedde) ile geçişli kılınmıştır. Tek nûn'un ötresi, şeddeli cîm ve sâkin ye ile olan orta kıraate gelince, Ebû Ali şöyle demiştir: Bunun bir izahı yoktur, bu sadece işitenin bir vehmidir; çünkü Âsım «nüncî» şeklinde okumuştur ve ikinci nûn'u izhar etmek caiz değildir, zira bu gibi harflerin (yani cîm ve benzerlerinin) yanında ihfa edilir; bu ihfa da idğama benzemiştir. Aslının «nüncî» olup da iki nûn'un yan yana gelmesinin bunlardan birinin cîm harfine idğam edilmesini gerektirmesi imkânsızdır; çünkü benzer harflerin yan yana gelmesi ancak ikisinin harekesi de aynı olduğunda idğamı gerektirir. Keza aslının «nücciye» olup ye harfinin sâkin kılınması ve nâib-i fâilin masdar olması da imkânsızdır; sanki 'müminleri kurtarmak kurtarıldı' demiş gibi olur,

» النجاء المؤمنين لأن هذه لا تجيء إلا في ضرورة فليست في كتاب الله والشاهد فيها قول الشاعر: [الوافر]

çünkü bu kullanım ancak şiir zaruretinde gelir ve Allah'ın Kitabı'nda bulunmaz. Buna dair delil şairin şu sözüdür: [Vâfir]

ولو ولدت قفيزة جرو كلب ... لسب بذلك الجرو الكلابا

Eğer Kafîze bir köpek yavrusu doğurmuş olsaydı ... O yavru yüzünden bütün köpeklere sövülürdü.

وأيضا فإن الفعل الذي يبنى للمفعول إذا كان ماضيا لم يسكن آخره ع والمصاحف فيها نون واحدة كتبت كذلك من حيث النون الثانية مخفية.

Ayrıca meçhul kılınan mazi fiilin sonu sâkin olmaz. Mushaflarda tek nûn ile yazılmıştır; bunun sebebi de ikinci nûn'un ihfa edilmesidir.

قوله ﷿:

Aziz ve Celil olan Allah'ın sözü:

[سورة الأنبياء (٢١) : الآيات ٨٩ الى ٩٠]

[Enbiyâ Suresi (21) : Ayetler 89-90]

وَزَكَرِيَّا إِذْ نادى رَبَّهُ رَبِّ لا تَذَرْنِي فَرْداً وَأَنْتَ خَيْرُ الْوارِثِينَ (٨٩) فَاسْتَجَبْنا لَهُ وَوَهَبْنا لَهُ يَحْيى وَأَصْلَحْنا لَهُ زَوْجَهُ إِنَّهُمْ كانُوا يُسارِعُونَ فِي الْخَيْراتِ وَيَدْعُونَنا رَغَباً وَرَهَباً وَكانُوا لَنا خاشِعِينَ (٩٠)

{ وَزَكَرِيَّا إِذْ نَادَى رَبَّهُ رَبِّ لَا تَذَرْنِي فَرْداً وَأَنْتَ خَيْرُ الْوَارِثِينَ (٨٩) فَاسْتَجَبْنَا لَهُ وَوَهَبْنَا لَهُ يَحْيَى وَأَصْلَحْنَا لَهُ زَوْجَهُ إِنَّهُمْ كَانُوا يُسَارِعُونَ فِي الْخَيْرَاتِ وَيَدْعُونَنَا رَغَباً وَرَهَباً وَكَانُوا لَنَا خَاشِعِينَ (٩٠) } “Zekeriyyâ'yı da [hatırla]; hani Rabbine: «Rabbim! Beni tek başıma bırakma, sen varislerin en hayırlısısın» diye yalvarmıştı. Biz de onun duasını kabul ettik, kendisine Yahyâ'yı bağışladık ve eşini kendisi için elverişli kıldık. Şüphesiz onlar hayır işlerinde yarışırlar, umarak ve korkarak bize dua ederlerdi; bize karşı derin bir saygı içindeydiler.”

تقدم أمر زكرياء ﵇ في سورة مريم، وإصلاح الزوجة قيل بأن جعلها ممن تحمل وهي عاقر قاعد فحاضت وحملت وهذا هو الذي يشبه الآية وقيل بأن أزيل بذاء كان في لسانها ع وهذا ضعيف وعموم اللفظ يتناول جميع وجوه الإصلاح، وقرأت فرقة «يدعوننا» ، وقرأت فرقة «يدعونا» ، وقرأت فرقة «رغبا» بفتح الراء والغين «ورهبا» كذلك، وقرأت فرقة بضم الراء فيهما وسكون الغين والهاء، وقرأت فرقة بفتح الراء وسكون الغين والهاء، والمعنى أنهم يدعون في وقت تعبدهم وهم بحال رغبة ورجاء، ورهبة وخوف في حال واحدة لأن الرغبة والرهبة متلازمان، وقال بعض الناس الرغب أن ترفع بطون الأكف نحو السماء والرهب أن ترفع ظهورها ع وتلخيص هذا أن عادة كل داع من البشر أن يستعين بيديه، فالرغب من حيث هو طلب يحسن معه أن يوجه باطن الراح نحو المطلوب منه إذ هي موضع الإعطاء وبها يتملك، والرهب من حيث هو دفع مضرة يحسن معه طرح ذلك والإشارة إلى إذهابه وتوقيه بنفض اليد ونحوه و «الخشوع» التذلل بالبدن المتركب على التذلل بالقلب.

Zekeriyyâ (aleyhisselâm)'ın kıssası Meryem Suresi'nde geçmişti. Eşinin ıslah edilmesi hususunda, kısır ve yaşlı bir kadın iken hamile kalabilir hale getirildiği, böylece hayız görüp gebe kaldığı söylenmiştir ki ayetin anlamına en uygun olan da budur. Dilindeki kötülüğün giderildiği de söylenmiştir; ancak bu zayıftır, lafzın umumiliği ise ıslahın bütün yönlerini kapsar. Bir grup { يَدْعُونَنَا }, bir grup «yed'ûnâ», bir grup râ ve gayn harflerinin fethasıyla «rağaben ve raheben», bir grup her ikisinde râ'nın zammesi ve gayn ile he'nin sükûnuyla «ruğben ve ruhben», bir grup da râ'nın fethası ve gayn ile he'nin sükûnuyla «rağben ve rahben» şeklinde okumuştur. Mana şöyledir: Onlar ibadetleri esnasında aynı anda hem rağbet ve ümit, hem de dehşet ve korku hali içinde dua ederlerdi; zira rağbet ile dehşet birbirinden ayrılmaz. Bazı kimseler; rağbetin avuç içlerini semaya doğru kaldırmak, rehbetin ise ellerin sırtını yukarı kaldırmak olduğunu söylemiştir. Bunun özeti şudur: İnsanlardan dua eden herkesin ellerinden yardım alması bir âdettir; rağbet bir talep olması hasebiyle onda avuç içini istenen zata doğru çevirmek güzeldir, çünkü orası verme mahallidir ve mülk onunla elde edilir; rehbet ise bir zararın defi olması hasebiyle eli ters çevirmek, onu savuşturmaya ve korunmaya el sallama vb. hareketlerle işaret etmek güzeldir. Huşû (الْخُشُوع), kalbin tezellülüne dayanan bedenin tezellülüdür (alçakgönüllülüğüdür).

قوله ﷿:

Aziz ve Celil olan Allah'ın sözü:

[سورة الأنبياء (٢١) : الآيات ٩١ الى ٩٥]

[Enbiyâ Suresi (21) : Ayetler 91-95]

وَالَّتِي أَحْصَنَتْ فَرْجَها فَنَفَخْنا فِيها مِنْ رُوحِنا وَجَعَلْناها وَابْنَها آيَةً لِلْعالَمِينَ (٩١) إِنَّ هذِهِ أُمَّتُكُمْ أُمَّةً واحِدَةً وَأَنَا رَبُّكُمْ فَاعْبُدُونِ (٩٢) وَتَقَطَّعُوا أَمْرَهُمْ بَيْنَهُمْ كُلٌّ إِلَيْنا راجِعُونَ (٩٣) فَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحاتِ وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلا كُفْرانَ لِسَعْيِهِ وَإِنَّا لَهُ كاتِبُونَ (٩٤) وَحَرامٌ عَلى قَرْيَةٍ أَهْلَكْناها أَنَّهُمْ لا يَرْجِعُونَ (٩٥)

{ وَالَّتِي أَحْصَنَتْ فَرْجَهَا فَنَفَخْنَا فِيهَا مِنْ رُوحِنَا وَجَعَلْنَاهَا وَابْنَهَا آيَةً لِلْعَالَمِينَ (٩١) إِنَّ هَذِهِ أُمَّتُكُمْ أُمَّةً وَاحِدَةً وَأَنَا رَبُّكُمْ فَاعْبُدُونِ (٩٢) وَتَقَطَّعُوا أَمْرَهُمْ بَيْنَهُمْ كُلٌّ إِلَيْنَا رَاجِعُونَ (٩٣) فَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحَاتِ وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلَا كُفْرَانَ لِسَعْيِهِ وَإِنَّا لَهُ كَاتِبُونَ (٩٤) وَحَرَامٌ عَلَى قَرْيَةٍ أَهْلَكْنَاهَا أَنَّهُمْ لَا يَرْجِعُونَ (٩٥) } “İffetini koruyan kadını da [hatırla]; ona ruhumuzdan üflemiş, kendisini ve oğlunu âlemlere bir ibret kılmıştık. Doğrusu bu sizin ümmetiniz tek bir ümmettir; ben de sizin Rabbinizim, öyleyse yalnız bana kulluk edin. Kendi aralarındaki işlerini parça parça ettiler; hepsi bize döneceklerdir. Artık kim mümin olarak salih ameller işlerse, onun çabasına asla nankörlük edilmez; şüphesiz biz onu yazmaktayız. Helak ettiğimiz bir memleket halkının [bize] dönmemesi ise imkânsızdır.”

المعنى واذكر الَّتِي أَحْصَنَتْ وهي مريم بنت عمران أم عيسى، و «الفرج» فيما قال الجمهور وهو ظاهر القرآن الجارحة المعروفة وفي إحصانها هو المدح، وقالت فرقة الفرج هنا هو فرج ثوبها الذي منه نفخ الملك وهذا ضعيف، وأما نفخ الولد فيها فقال كثير من العلماء إنما نفخ في جيب درعها وأخاف الروح إضافة الملك إلى المالك، وَابْنَها هو عيسى ابن مريم ﵇، وأراد تعالى أنه جعل مجموع قصة عيسى وقصة مريم من أولها إلى آخرها آيَةً لمن اعتبر ذلك، ولِلْعالَمِينَ يريد لمن عاصره فيما بعد ذلك، وقوله تعالى: إِنَّ هذِهِ أُمَّتُكُمْ يحتمل الكلام أن يكون منقطعا خطابا لمعاصري محمد ﷺ ثم أخبر عن الناس أنهم تقطعوا ثم وعد وأوعد، ويحتمل أن يكون متصلا أي جعلنا مريم وَابْنَها آيَةً لِلْعالَمِينَ بأن بعث لهم بملة وكتاب وقيل لهم إِنَّ هذِهِ أُمَّتُكُمْ أي دعي الجميع إلى الإيمان بالله تعالى وعبادته، ثم أخبر تعالى أنهم بعد ذلك اختلفوا وتقطعوا أمرهم ثم فرق بين المحسن والمسيء فذكر المحسن بالوعد أي فَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحاتِ وَهُوَ مُؤْمِنٌ فهو بنعيمه مجازى وذكر المسيء في

Mana, 'iffetini koruyan kadını { الَّتِي أَحْصَنَتْ } da hatırla' şeklindedir; o, İsa'nın annesi Meryem bint İmrân'dır. Ferc (الْفَرْج), cumhurun belirttiği ve Kur'an'ın zahirinin de gösterdiği üzere bilinen organdır ve onun korunması övgü sebebidir. Bir grup, buradaki fercin meleğin üflediği elbise yırtmacı/yakası olduğunu söylemiştir; fakat bu zayıftır. Çocuğun ona üflenmesine gelince, âlimlerin çoğu meleğin onun zırhının/elbisesinin yakasına üflediğini söylemiştir; ruhun Allah'a izafe edilmesi ise mülkün mâlike izafesi kabilindendir. { وَابْنَها } buyruğunda kastedilen İsa b. Meryem (aleyhisselâm)'dır. Allah Teâlâ, baştan sona İsa ve Meryem kıssasının tamamını bundan ibret alacak kimseler için bir mucize/ibret { آيَةً } kıldığını murad etmiştir; { لِلْعالَمِينَ } ifadesiyle de o dönemde yaşayanları ve sonrakileri kastetmektedir. Yüce Allah'ın: { إِنَّ هذِهِ أُمَّتُكُمْ } buyruğu hakkında sözün müstakil olup Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in çağdaşlarına bir hitap olması, sonra insanların ayrılığa düştüğünü bildirip ardından vaad ve tehditte bulunması muhtemeldir. Sözün öncekiyle irtibatlı olması da muhtemeldir; yani Meryem ve oğlunu bir din ve kitapla göndererek âlemlere bir ibret kıldık ve onlara: { إِنَّ هذِهِ أُمَّتُكُمْ } denildi; yani hepsi Allah Teâlâ'ya imana ve O'na ibadete davet edildi. Sonra Allah Teâlâ onların bundan sonra ihtilafa düşüp işlerini parça parça ettiklerini haber verdi, ardından da iyilik yapan ile kötülük yapanı birbirinden ayırdı. İyilik yapanı mükâfat vaadiyle zikretti; yani: { فَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحاتِ وَهُوَ مُؤْمِنٌ } o, nimetlerle mükâfatlandırılacaktır. Kötülük yapanı ise

قوله، وَحَرامٌ إلى آخر الآية فتأمل الوعيد فيها على كل قول تذكرة فإنه بين، و «الكفران» مصدر كالكفر ومنه قول الشاعر: [الطويل]

{ وَحَرامٌ } buyruğundan ayetin sonuna kadar olan kısımda zikretti. Bu ifadedeki tehdidi her görüşe göre bir ibret olarak düşün, zira gayet açıktır. Kufrân (الْكُفْرَان), küfür gibi bir masdardır; şairin şu sözü de bu kabildendir: [Tavîl]

رأيت أناسا لا تنام جدودهم ... وجدي ولا كفران لله نائم

Nice insanlar gördüm ki talihleri hiç uyumaz ... Benim talihim ise -Allah'ın lütfunu inkâr etmemekle birlikte- uyumaktadır.

واختلف القراء في قوله تعالى وَحَرامٌ، فقرأ عكرمة وغيره «وحرم» بفتح الحاء وكسر الراء، وقرأ جمهور السبعة و «حرام» ، وقرأ حمزة والكسائي وحفص عن عاصم، و «حرم» بكسر الحاء وسكون الراء، وقرأ ابن العباس بخلاف عنه «وحرم» بفتح الحاء وسكون الراء، وقرأت فرقة «وحرّم» بفتح الحاء وشد الراء، وقرأت فرقة «وحرّم» بضم الحاء وكسر وشدها، وقرأ قتادة ومطر الوارق «وحرم» بفتح الحاء وضم الراء، والمستفيض من هذه القراءات قراءة من قرأ و «حرم» ، وقراءة من قرأ و «حرام» وهما مصدران بمعنى نحو الحل والحلال، فأما معنى الآية فقالت فرقة «حرام وحرم» معناه جزم وحتم فالمعنى وحتم عَلى قَرْيَةٍ أَهْلَكْناها أَنَّهُمْ لا يَرْجِعُونَ إلى الدنيا فيتوبون ويستعتبون بل هم صائرون إلى العقاب، وقال بعض هذه الفرقة الإهلاك هو بالطبع على القلوب ونحوه والرجوع هو إلى التوبة والإيمان، وقالت فرقة المعنى وَحَرامٌ أي ممتنع، و «حرم» كذلك، عَلى قَرْيَةٍ أَهْلَكْناها أَنَّهُمْ لا يَرْجِعُونَ وقالوا لا زائدة في الكلام واختلفوا في الإهلاك والرجوع بحسب القولين المذكورين، قال أبو علي يحتمل أن يرتفع «حرام» بالابتداء والخبر رجوعهم ولا زائدة، ويحتمل أن يرتفع «حرام» على خبر الابتداء كأنه قال والإقالة والتوبة «حرام» ثم يكون التقدير «بأنهم لا يرجعون» فتكون لا على بابها كأنه قال هذا عليهم ممتنع بسبب كذا فالتحريم في الآية بالجملة ليس كتحريم الشرع الذي إن شاء المنهي ركبه.

Kıraat imamları Yüce Allah'ın { وَحَرامٌ } buyruğunda ihtilaf etmişlerdir: İkrime ve başkaları hâ'nın fethası ve râ'nın kesresiyle «ve hırimün», yedi kıraat imamının cumhuru { وَحَرامٌ }, Hamza, Kisâî ve Âsım'dan rivayetle Hafs hâ'nın kesresi ve râ'nın sükûnuyla «ve hırmün», İbn Abbas kendisinden gelen farklı bir rivayette hâ'nın fethası ve râ'nın sükûnuyla «ve harmün», bir grup hâ'nın fethası ve râ'nın şeddesiyle «ve harreme», bir grup hâ'nın zammesi, râ'nın kesresi ve şeddesiyle «ve hurrime», Katâde ve Matar el-Varrâk ise hâ'nın fethası ve râ'nın zammesiyle «ve harumün» şeklinde okumuştur. Bu kıraatler arasında en yaygın olanı «hırm» ve «harâm» okuyuşlarıdır; bu ikisi «hill» ve «halâl» gibi aynı manada iki masdardır. Ayetin manasına gelince; bir grup «harâm ve hırm» kelimelerinin kesin ve kaçınılmaz hüküm manasında olduğunu söylemiştir; yani helak ettiğimiz bir memleket halkının dünyaya dönüp tövbe ve özür dilemeleri { أَنَّهُمْ لا يَرْجِعُونَ } kesinlikle imkânsız kılınmıştır, bilakis onlar cezaya gideceklerdir. Bu gruptan bazıları, helak etmenin kalpleri mühürlemek vb. surette olduğunu, dönüşün ise tövbe ve imana dönüş olduğunu söylemiştir. Başka bir grup ise mananın; helak ettiğimiz bir memleket halkının dönmemesi { وَحَرامٌ } yani imkânsızdır şeklinde olduğunu belirtmiş ve ayetteki «lâ» edatının zâid (pekiştirme amaçlı) olduğunu söylemişlerdir; helak ve dönüş hususunda ise zikredilen iki görüşe göre ihtilaf etmişlerdir. Ebû Ali şöyle demiştir: «Harâm» kelimesinin mübteda olarak merfû olması, haberinin de onların dönüşü olması ve «lâ» edatının zâid olması muhtemeldir. Keza «harâm» kelimesinin mübtedanın haberi olarak merfû olması da muhtemeldir; sanki 'özrün kabulü ve tövbe haramdır' demiş, takdir de 'dönmemeleri sebebiyle' şeklinde olup «lâ» kendi asıl manasında kalmış olur; sanki 'falan sebepten ötürü bu onlara imkânsız kılınmıştır' denilmiştir. Dolayısıyla ayetteki haram kılma, genel olarak nehyedilen kişinin dilerse işleyebileceği şer'î haram kılma gibi değildir.

قال القاضي أبو محمد: ويتجه في الآية معنى ضمنه وعيد بيّن وذلك أنه ذكر من عمل صالحا وهو مؤمن ثم عاد إلى ذكر الكفرة الذين من كفرهم ومعتقدهم أنهم لا يحشرون إلى رب ولا يرجعون إلى معاد فهم يظنون بذلك أنه لا عقاب ينالهم فجاءت الآية مكذبة لظن هؤلاء أي وممتنع على الكفرة المهلكين أن لا يرجعون بل هم راجعون إلى عقاب الله وأليم عذابه فتكون لا على بابها والحرام على بابه وكذلك الحرم فتأمله.

Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Ayette açık bir tehdit içeren şu mana da yön bulmaktadır: Allah Teâlâ mümin olarak salih amel işleyeni zikretmiş, sonra da küfürleri ve inançları gereği bir Rabbin huzuruna toplanmayacaklarını ve bir ahirete dönmeyeceklerini zannedip kendilerine hiçbir cezanın ulaşmayacağını sanan kâfirleri zikretmeye dönmüştür; böylece bu ayet onların bu zannını yalanlamak üzere gelmiştir. Yani helak edilen kâfirlerin dönmemesi imkânsızdır; bilakis onlar Allah'ın cezasına ve elim azabına döneceklerdir. Bu durumda «lâ» kendi asıl manasında, «harâm» ve «hırm» kelimeleri de kendi asıl manalarında kalır; bunu iyi düşün.

قوله ﷿:

Aziz ve Celil olan Allah'ın sözü:

[سورة الأنبياء (٢١) : الآيات ٩٦ الى ٩٧]

[Enbiyâ Suresi (21) : Ayetler 96-97]

حَتَّى إِذا فُتِحَتْ يَأْجُوجُ وَمَأْجُوجُ وَهُمْ مِنْ كُلِّ حَدَبٍ يَنْسِلُونَ (٩٦) وَاقْتَرَبَ الْوَعْدُ الْحَقُّ فَإِذا هِيَ شاخِصَةٌ أَبْصارُ الَّذِينَ كَفَرُوا يا وَيْلَنا قَدْ كُنَّا فِي غَفْلَةٍ مِنْ هذا بَلْ كُنَّا ظالِمِينَ (٩٧)

{ حَتَّى إِذَا فُتِحَتْ يَأْجُوجُ وَمَأْجُوجُ وَهُمْ مِنْ كُلِّ حَدَبٍ يَنْسِلُونَ (٩٦) وَاقْتَرَبَ الْوَعْدُ الْحَقُّ فَإِذَا هِيَ شَاخِصَةٌ أَبْصَارُ الَّذِينَ كَفَرُوا يَا وَيْلَنَا قَدْ كُنَّا فِي غَفْلَةٍ مِنْ هَذَا بَلْ كُنَّا ظَالِمِينَ (٩٧) } “Nihayet Ye'cûc ve Me'cûc açıldığı ve onlar her tepeden akın ettiği zaman; gerçek vaad yaklaşmıştır. İşte o zaman inkâr edenlerin gözleri dehşetle donakalır: «Yazıklar olsun bize! Gerçekten biz bundan gaflet içindeydik, meğer biz zalimlermişiz!» [derler].”

تحتمل حَتَّى في هذه الآية أن تكون متعلقة بقوله وَتَقَطَّعُوا [الأنبياء: ٩٣] وتحتمل على بعض التأويلات المتقدمة أن تعلق ب يَرْجِعُونَ [الأنبياء: ٩٥] وتحتمل أن تكون حرف ابتداء وهو الأظهر بسبب إِذا لأنها تقتضي جوابا وهو المقصود ذكره، واختلف هنا في الجواب، فقالت فرقة الجواب قوله اقْتَرَبَ الْوَعْدُ

Bu ayetteki { حَتَّى } edatının { وَتَقَطَّعُوا } [Enbiyâ: 93] buyruğuna taalluk etmesi muhtemeldir; önceki bazı tevillere göre { يَرْجِعُونَ } [Enbiyâ: 95] ifadesine taalluk etmesi de muhtemeldir. İbtidâiyye harfi olması da muhtemeldir ki { إِذا } edatı sebebiyle en zahir olanı budur; zira o bir cevap gerektirir ve zikredilmesi hedeflenen de odur. Burada cevap hakkında ihtilaf edilmiştir: Bir grup, cevabın { اقْتَرَبَ الْوَعْدُ } buyruğu olduğunu,

والواو زائدة، وقالت فرقة منها الزجاج وغيره الجواب في قوله يا وَيْلَنا التقدير قالوا يا وَيْلَنا وليست الواو بزائدة، والذي أقول إن الجواب في قوله فَإِذا هِيَ شاخِصَةٌ وهذا هو المعنى الذي قصد ذكره لأنه رجوعهم الذي كانوا يكذبون به وحرم عليهم امتناعه، وقرأ الجمهور «فتحت» بتخفيف التاء، وقرأ ابن عامر وحده «فتحت» بتثقيلها، وروي أن يأجوج ومأجوج يشرفون في كل يوم على الفتح فيقولون غدا نفتح ولا يردون المشيئة إلى الله تعالى فإذا كان غدا وجدوا الردم كأوله حتى إذا أذن الله تعالى في فتحه قال قائلهم غدا نفتحه إن شاء الله فيجدونه كما تركوه قريب الانفتاح فيفتحونه حينئذ، وقرأ عاصم وحده «يَأْجُوجُ وَمَأْجُوجُ» بالهمز، وقرأ الجمهور بالتسهيل، وقد تقدم في سورة الكهف توجيه ذلك وكثير من حال يَأْجُوجُ وَمَأْجُوجُ فغنيناها هنا عن إعادة ذلك. و «الحدب» كل متسنم من الأرض كالجبل والظرب والكدية والقبر ونحوه. وقالت فرقة المراد بقوله، وَهُمْ يَأْجُوجُ وَمَأْجُوجُ لأنهم يطلعون من كل ثنية ومرتفع ويعمون الأرض وذلك أنهم من الكثرة بحيث قال رسول الله ﷺ، «يقول الله تعالى يوم القيامة لآدم أخرج بعث النار من ذريتك فيخرج من كل ألف تسعمائة وتسعة وتسعين» قال ففزع الناس فقال رسول الله ﷺ، «إن منكم رجلا ومن يأجوج ومأجوج ألف رجل» ويروى أن الرجل منهم لا يموت حتى يولد له ألف بين رجل وامرأة وقالت فرقة المراد بقوله وَهُمْ جميع العالم وإنما هو تعريف بالبعث من القبور وقرأ ابن مسعود «من كل جدث» وهذه القراءة تؤيد هذا التأويل ويَنْسِلُونَ معناه يسرعون في تطامن ومنه قول الشاعر: [الرمل]

vav harfinin ise zâid olduğunu söylemiştir. Zeccâc ve başkalarının da aralarında bulunduğu bir grup, cevabın { يا وَيْلَنا } buyruğunda olduğunu, takdirin '«Yazıklar olsun bize!» dediler' şeklinde olduğunu ve vav'ın zâid olmadığını söylemiştir. Benim dediğim ise şudur: Cevap { فَإِذا هِيَ شاخِصَةٌ } buyruğundadır; zikredilmesi hedeflenen asıl mana da budur, çünkü bu onların yalanladıkları ve gerçekleşmemesi kendilerine haram kılınan dönüşleridir. Cumhur «futihat» şeklinde te'nin tahfifiyle okumuş; sadece İbn Âmir te'nin teşdidiyle «füccihet» okumuştur. Rivayet edildiğine göre Ye'cûc ve Me'cûc her gün seddi delmeye yaklaşırlar ve 'Yarın açarız' derler, meşieti Allah Teâlâ'ya bağlamazlar; ertesi gün olunca seddi ilk hali gibi bulurlar. Nihayet Allah Teâlâ onun açılmasına izin verdiğinde, içlerinden biri 'İnşallah yarın açarız' der ve ertesi gün onu bıraktıkları gibi açılmaya yakın bulurlar, işte o zaman onu açarlar. Sadece Âsım hemze ile { يَأْجُوجُ وَمَأْجُوجُ } şeklinde, cumhur ise hemzesiz (teshîl ile) okumuştur. Bunun izahı ve Ye'cûc ile Me'cûc'un durumunun büyük kısmı Kehf Suresi'nde geçmişti; dolayısıyla burada tekrar etmekten müstağniyiz. Hadab (الْحَدَب), dağ, tepe, yükselti, kabir ve benzeri yeryüzünün her yüksek yeridir. Bir grup, { وَهُمْ } ifadesiyle Ye'cûc ve Me'cûc'un kastedildiğini söylemiştir; çünkü onlar her geçitten ve yüksekten çıkıp yeryüzünü kaplayacaklardır; zira onlar o kadar kalabalıktır ki Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: «Kıyamet günü Allah Teâlâ Âdem'e: 'Zürriyetinden cehennem ehlini çıkar' buyurur; o da her bin kişiden dokuz yüz doksan dokuzunu çıkarır.» İnsanlar dehşete kapılınca Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): «Sizden bir kişi, Ye'cûc ve Me'cûc'dan ise bin kişidir» buyurmuştur. Rivayet edildiğine göre onlardan bir adam, erkek ve kadın binden fazla çocuğu doğmadıkça ölmez. Bir grup ise { وَهُمْ } buyruğu ile bütün insanların kastedildiğini ve bunun kabirlerden dirilişi bildirdiğini söylemiştir; İbn Mes'ûd'un «min külli cedasin» (her kabirden) şeklindeki kıraati de bu tevili desteklemektedir. { يَنْسِلُونَ } buyruğunun manası; eğilerek hızlıca koşarlar demektir; şairin şu sözü de bu kabildendir: [Remel]

عسلان الذئب أمسى قاربا ... برد الليل عليه فنسل

Kurdu andıran bir yürüyüşle geceleyin suya yaklaşan ... Gecenin soğuğu üzerine çökünce hızla koştu.

وقرأت فرقة بكسر السين، وقرأت بضمها، وأسند الطبري عن أبي سعيد قال يخرج يأجوج ومأجوج فلا يتركون أحدا إلا قتلوه إلا أهل الحصون فيمرون على بحيرة طبرية فيمر آخرهم فيقول كان هنا مرة ما، قال فيبعث الله عليهم النغف حتى تكسر أعناقهم فيقول أهل الحصون لقد هلك أعداء الله فيدلون رجلا ينظر فيجدهم قد هلكوا قال فينزل الله تعالى من السماء ماء فيقذف بهم في البحر فيطهر الأرض منهم، وفي حديث حذيفة نحو هذا وفي آخره قال وعند ذلك طلوع الشمس من مغربها، وروي أن ابن عباس رأى صبيانا يلعبون وينزوا بعضهم على بعض فقال هكذا خروج يأجوج ومأجوج.

Bir grup sîn harfinin kesresiyle [yensilûn], bir grup da zammesiyle [yensülûn] okumuştur. Taberî, Ebû Saîd'den senediyle rivayet etmiştir ki o şöyle demiştir: «Ye'cûc ve Me'cûc çıkacak ve kalelerdeki insanlar hariç hiç kimseyi bırakmayıp öldürecekler. Taberiye Gölü'ne uğrayacaklar; sonuncuları geçtiğinde 'Burada bir zamanlar su vardı' diyecek. Derken Allah onların üzerine kurtçuklar musallat edecek, boyunlarını kıracak. Kale ehli: 'Allah'ın düşmanları helak oldu' diyecek ve bakması için bir adam sarkıtacaklar, o da onların helak olduğunu görecek. Bunun üzerine Allah Teâlâ gökten bir su indirecek ve onları denize atacaktır; böylece yeryüzünü onlardan temizleyecektir.» Huzeyfe'nin hadisinde de buna benzer ifadeler yer alır ve sonunda şöyle der: «İşte o vakitte güneş batıdan doğacaktır.» Rivayet edildiğine göre İbn Abbas, birbirlerinin üzerine atlayıp sıçrayarak oynayan çocukları görünce: «Ye'cûc ve Me'cûc'un çıkışı da böyledir» demiştir.

وقوله تعالى: وَاقْتَرَبَ الْوَعْدُ الْحَقُّ يريد يوم القيامة، وروي في الحديث «أن الرجل ليتخذ الفلو بعد يأجوج ومأجوج فلا يبلغ منفعته حتى تقوم الساعة» ، وقوله تعالى: هِيَ، مذهب سيبويه أنها ضمير القصة كأنه قال فإذا القصة أو الحادثة شاخِصَةٌ أَبْصارُ وجوز الفراء أن تكون ضمير الأبصار تقدمت لدلالة الكلام ويجيء ما يفسرها وأنشد على ذلك: [الطويل]

Yüce Allah'ın: { وَاقْتَرَبَ الْوَعْدُ الْحَقُّ } buyruğu kıyamet gününü kastetmektedir. Hadiste şöyle rivayet edilmiştir: «Kişi Ye'cûc ve Me'cûc'dan sonra tay yetiştirir de kıyamet kopana kadar onun faydasına erişemez.» Yüce Allah'ın { هِيَ } zamirine gelince; Sîbeveyhi'nin mezhebine göre bu kıssa zamiridir; sanki 'İşte o zaman kıssa veya hadise şudur ki: gözler donakalır' { شاخِصَةٌ أَبْصارُ } demiştir. Ferrâ ise kelamın delaleti sebebiyle öne geçmiş olan gözlerin (ebsâr) zamiri olmasını caiz görmüş ve bunu açıklayan bir ifade geleceğini belirtmiştir. Buna dair şu beyti inşad etmiştir: [Tavîl]

فلا وأبيها لا تقول حليلتي ... ألا فرّعني مالك بن أبي كعب

Hayır, babasına andolsun ki eşim şöyle diyemez: ... 'Beni Mâlik b. Ebî Ka'b üstün kıldı.'

والشخوص بالعين إحداد النظر دون أن يطرف، وذلك يعتري من الخوف المفرط أو علة أو نحوه، وقوله: يا وَيْلَنا تقديره يا ويلنا لقد كانت بنا غفلة عما وجدنا الآن وتبينا الآن من الحقائق ثم تركوا الكلام الأول ورجعوا إلى نقد ما كان يداخلهم من تعهد الكفر وقصد الإعراض فقالوا بَلْ كُنَّا ظالِمِينَ.

Gözün donakalması (eş-şuhûs), göz kırpmaksızın bakışı dikmektir; bu da aşırı korku, illet veya benzeri durumlardan ileri gelir. { يا وَيْلَنا } buyruğunun takdiri: 'Yazıklar olsun bize, şu an bulduğumuz ve apaçık gördüğümüz hakikatlerden yana gerçekten bir gaflet içindeydik' şeklindedir. Sonra ilk sözü bırakıp küfürde ısrar etme ve bile bile yüz çevirme hususunda kendilerinde bulunan tutumu eleştirmeye dönerek: { بَلْ كُنَّا ظالِمِينَ } dediler.

قوله ﷿:

Aziz ve Celil olan Allah'ın sözü: