[سورة الأنبياء (٢١) : الآيات ٩٨ الى ٩٩]
[Enbiyâ Suresi (21), Âyet 98-99]
إِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ أَنْتُمْ لَها وارِدُونَ (٩٨) لَوْ كانَ هؤُلاءِ آلِهَةً ما وَرَدُوها وَكُلٌّ فِيها خالِدُونَ (٩٩)
{ إِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ أَنْتُمْ لَها وارِدُونَ (٩٨) لَوْ كانَ هؤُلاءِ آلِهَةً ما وَرَدُوها وَكُلٌّ فِيها خالِدُونَ (٩٩) } “Şüphesiz siz ve Allah'tan başka taptıklarınız cehennem yakıtısınız; siz oraya gireceksiniz. Eğer onlar ilah olsalardı oraya girmezlerdi. Oysa hepsi orada ebedî kalacaklardır.”
هذه مخاطبة لكفار مكة أي إنكم وأصنامكم حَصَبُ جَهَنَّمَ والحصب ما توقد به النار، إما لأنها تحصب به أي ترمى وإما أن تكون لغة في الحطب إذا رمي وأما قبل أن يرمى به فلا يسمى حصبا إلا بتجوز، وقرأ الجمهور «حصب» بالصاد مفتوحة، وسكنها ابن السميفع وذلك على إيقاع المصدر موقع اسم المفعول، وقرأ علي بن أبي طالب وأبي بن كعب وعائشة وابن الزبير «حطب جهنم» بالطاء، وقرأ ابن عباس «حضب» جهنم بالضاد منقوطة مفتوحة وسكنها كثير غيره، والحضب أيضا ما يرمى به في النار لتوقد به والمحضب العود الذي تحرك به النار أو الحديدة أو نحوه ومنه قول الأعشى: [المتقارب]
Bu hitap Mekke kâfirlerinedir; yani siz ve putlarınız { حَصَبُ جَهَنَّمَ } cehennem yakıtısınız. Hasab (حَصَب), kendisiyle ateş tutuşturulan şeydir; ya ateşin onunla taşlanması yani içine atılması sebebiyle bu ismi almıştır ya da atıldığı zamanki odun (hatab) kelimesinin bir lehçesidir. Atılmadan önce ise ancak mecazen hasab olarak adlandırılır. Cumhur «حَصَب» kelimesini sâd harfinin fethasıyla okumuştur. İbnü's-Semeyfa‘ ise sâd harfini meczum (sâkin) okumuştur; bu da masdarı ism-i mef'ûl yerine koyma kabilindendir. Ali b. Ebî Tâlib, Übey b. Ka'b, Âişe ve İbnü'z-Zübeyr t harfiyle «حَطَبُ جَهَنَّمَ» şeklinde okumuşlardır. İbn Abbas noktalı dad harfinin fethasıyla «حَضَبُ جَهَنَّمَ» şeklinde okumuş, onun dışındaki pek çok kimse de dad harfini sâkin okumuştur. Hadab (حَضَب) da aynı şekilde kendisiyle tutuşsun diye ateşe atılan şeydir. Mıhdab (مِحْضَب) ise ateşin kendisiyle karıştırıldığı çubuk, demir veya benzeri alettir. A'şâ'nın şu beyti de bu köktendir: [Mütekârib]
فلا تك في حربنا محضبا ... لتجعل قومك شتى شعوبا
Savaşımızda ateşi körükleyen olma ... Kavmini fırka fırka bölesin diye.
وقوله وَما تَعْبُدُونَ يريد الأصنام وحرقها في النار على جهة التوبيخ لعابدها ومن حيث تقع «ما» لمن يعقل في بعض المواضع اعترض في هذه الآية عبد الله بن الزبعرى على رسول الله ﷺ. فقال إن عيسى وعزيرا ونحوهما قد عبدوا من دون الله فيلزم أن يكونوا حصبا لجهنم فنزلت إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ [الأنبياء: ١٠١] ثم قرر الأمر بالإشارة إلى الأصنام التي أرادها في قوله ما تَعْبُدُونَ، فقال لَوْ كانَ هؤُلاءِ آلِهَةً وعبر عن الأصنام ب هؤُلاءِ من حيث هي عندهم بحال من يعقل، و «الورود» في هذه الآية ورود الدخول.
Yüce Allah'ın { وَما تَعْبُدُونَ } buyruğu putları kastetmektedir; onların ateşte yakılması, onlara tapanları kınama ve azarlama gayesiyledir. «Mâ» (ما) edatının bazı yerlerde akıl sahipleri için de kullanılması sebebiyle, Abdullah b. ez-Ziba'râ bu ayet hakkında Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e itiraz etmiş ve: «İsa, Üzeyir ve benzerleri de Allah'tan başka kendilerine tapılan kimselerdir; dolayısıyla onların da cehennem yakıtı olması gerekir» demiştir. Bunun üzerine: { إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ } [Enbiyâ: 101] ayeti inmiştir. Ardından Yüce Allah { ما تَعْبُدُونَ } buyruğunda kastettiği putlara işaret ederek durumu pekiştirmiş ve: { لَوْ كانَ هؤُلاءِ آلِهَةً } buyurmuştur. Putlardan { هؤُلاءِ } diye söz etmesi, onların müşriklerin nezdinde akıl sahipleri konumunda görülmesinden ötürüdür. Bu ayetteki vürûd (giriş) ise bizzat içine girme anlamındadır.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan Allah'ın sözü:
[سورة الأنبياء (٢١) : الآيات ١٠٠ الى ١٠٣]
[Enbiyâ Suresi (21), Âyet 100-103]
لَهُمْ فِيها زَفِيرٌ وَهُمْ فِيها لا يَسْمَعُونَ (١٠٠) إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنى أُولئِكَ عَنْها مُبْعَدُونَ (١٠١) لا يَسْمَعُونَ حَسِيسَها وَهُمْ فِي مَا اشْتَهَتْ أَنْفُسُهُمْ خالِدُونَ (١٠٢) لا يَحْزُنُهُمُ الْفَزَعُ الْأَكْبَرُ وَتَتَلَقَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ هذا يَوْمُكُمُ الَّذِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ (١٠٣)
{ لَهُمْ فِيها زَفِيرٌ وَهُمْ فِيها لا يَسْمَعُونَ (١٠٠) إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنى أُولئِكَ عَنْها مُبْعَدُونَ (١٠١) لا يَسْمَعُونَ حَسِيسَها وَهُمْ فِي مَا اشْتَهَتْ أَنْفُسُهُمْ خالِدُونَ (١٠٢) لا يَحْزُنُهُمُ الْفَزَعُ الْأَكْبَرُ وَتَتَلَقَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ هذا يَوْمُكُمُ الَّذِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ (١٠٣) } “Orada onlar için bir inilti vardır ve onlar orada [hiçbir şey] işitmezler. Şüphesiz kendileri için tarafımızdan en güzel [akıbet] takdir edilmiş olanlar, işte onlar oradan uzak tutulacaklardır. Onlar onun uğultusunu bile işitmezler; canlarının çektiği şeyler içinde ebedî kalırlar. O en büyük korku onları tasalandırmaz ve melekler onları: 'İşte bu, size vadedilen gününüzdür' diye karşılarlar.”
الضمير في لَهُمْ عائد على من يعقل ممن توعد، و «الزفير» صوت المعذب وهو كنهيق الحمير، وشبهه إلا أنه من الصدر، وقوله: لا يَسْمَعُونَ قالت فرقة معناه لا يسمعون خيرا ولا سارا من القول، وقالت فرقة إن عذابهم أن يجعلوا في توابيت في داخل توابيت أخرى فيصيرون هنالك لا يسمعون شيئا ولما اعترض ابن الزبعرى بأمر عيسى ابن مريم وعزير نزلت إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنى مبينة أن هؤلاء ليسوا تحت المراد لأنهم لم يرضوا ذلك ولا دعوا إليه، والْحُسْنى يريد كلمة الرحمة والحتم بالتفضيل، و «الحسيس» الصوت وهو بالجملة ما يتأدى إلى الحس من حركة الأجرام وهذه صفة لهم بعد دخولهم الجنة لأن الحديث يقتضي أن في الموقف تزفر جهنم زفرة لا يبقى نبي ولا ملك إلا جثا على ركبتيه،
{ لَهُمْ } kelimesindeki zamir, tehdit edilen akıl sahiplerine racidir. Zefîr (الزفير), azap gören kimsenin sesidir; eşek anırması ve benzeri bir sestir, ancak göğüsten çıkar. Yüce Allah'ın { لا يَسْمَعُونَ } buyruğu hakkında bir grup: 'Onlar hayır ve sevindirici hiçbir söz işitmezler' anlamına geldiğini söylemiştir. Bir diğer grup ise onların azabının tabutlar içine, onların da başka tabutlar içine konulması şeklinde olacağını, bu yüzden orada hiçbir şey işitemeyeceklerini söylemiştir. İbnü'z-Ziba'râ, Meryem oğlu İsa ve Üzeyir meselesiyle itiraz edince, { إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنى } ayeti inmiş ve bu kimselerin kastedilen kapsama girmediğini, zira onların buna razı olmadıklarını ve buna çağırmadıklarını açıklamıştır. El-Hüsnâ (الْحُسْنى) ile rahmet kelimesi ve üstünlükle kesin hüküm kastolunmaktadır. Hasîs (الحسيس) ise sestir; genel olarak cisimlerin hareketinden duyu organlarına ulaşan şeydir. Bu durum, onların cennete girmelerinden sonraki bir niteliğidir; zira hadis, mahşer yerinde cehennemin öyle bir kükreyeceğini (zefre) ve dizüstü çökmeyen hiçbir nebi ve melek kalmayacağını iktiza etmektedir.
والْفَزَعُ الْأَكْبَرُ عام في كل هول يكون في يوم القيامة فكأن يوم القيامة بجملته هو الْفَزَعُ الْأَكْبَرُ وإن خصص بشيء من ذلك فيجب أن يقصد لأعظم هوله، قالت فرقة في ذلك هو ذبح الموت، وقالت فرقة هو وقوع طبق جهنم على جهنم، وقالت فرقة هو الأمر بأهل النار إلى النار، وقالت فرقة هو النفخة الآخرة.
{ الْفَزَعُ الْأَكْبَرُ } (en büyük korku), kıyamet gününde meydana gelecek her türlü dehşeti kapsayan genel bir ifadedir. Sanki kıyamet günü bütünüyle en büyük korkudur. Eğer bunlardan belirli bir şeye tahsis edilecek olursa, onun en büyük dehşetine yönelmek gerekir. Bir grup bu hususta onun ölümün boğazlanması olduğunu söylemiştir. Bir grup cehennem kapağının cehennemin üzerine kapanması olduğunu söylemiştir. Bir grup cehennem ehlinin cehenneme sevk edilmesi emri olduğunu söylemiştir. Bir grup ise son sûr üflemesi olduğunu söylemiştir.
قال القاضي أبو محمد: وهذا وما قبله من الأوقات أشبه أن يكون فيها الْفَزَعُ لأنها وقت لترجم الظنون وتعرض الحوادث، فأما وقت ذبح الموت ووقوع الطبق فوقت قد حصل فيه أهل الجنة في الجنة فذلك فزع بين إلا أنه لا يصيب أحدا من أهل الجنة فضلا عن الأنبياء، اللهم إلا أن يريد لا يحزنهم الشيء الذي هو عند أهل النار فزع أكبر، فأما إن كان فزعا للجميع فلا بد مما قلنا من أنه قبل دخول الجنة وقد ذهب بعض الناس إلى أن قوله تعالى إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنى يعم كل مؤمن.
Kadı Ebû Muhammed der ki: Bu ve bundan önceki vakitler, korkunun meydana gelmesine en uygun vakitlerdir; zira bunlar zanların çarpıştığı ve dehşetli hadiselerin sergilendiği vakitlerdir. Ölümün boğazlanması ve kapağın kapanması vaktine gelince, o vakitte cennet ehli zaten cennete yerleşmiş durumdadır; dolayısıyla bu apaçık bir korku olmakla birlikte peygamberler şöyle dursun, cennet ehlinden hiçbir kimseye dokunmaz. Meğerki 'cehennem ehline göre en büyük korku olan şey onları tasalandırmaz' manası kastedilmiş olsun. Şayet bu herkes için geçerli bir korku ise, dediğimiz gibi mutlaka cennete girmeden önce olması gerekir. Bazı kimseler de Yüce Allah'ın { إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنى } buyruğunun her mümini kapsadığı görüşüne varmışlardır.
وروي عن علي بن أبي طالب ﵁ أنه قال عثمان منهم ع ولا مرية أنها مع نزولها في خصوص مقصود تتناول كل من سعد في الآخرة وقوله تعالى: وَتَتَلَقَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ يريد بالسلام عليهم والتبشير لهم، أي هذا يومكم الذي وعدتم فيه الثواب والنعيم.
Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre o: «Osman onlardandır» demiştir. Şüphe yoktur ki bu ayet, özel bir gaye üzerine inmiş olmakla birlikte, ahirette saadete eren herkesi kapsamaktadır. Yüce Allah'ın: { وَتَتَلَقَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ } buyruğu, onlara selam vererek ve müjdeleyerek karşılamalarını kastetmektedir; yani 'İşte bu, içinde size sevap ve nimetlerin vadedildiği gününüzdür' [derler].
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan Allah'ın sözü:
[سورة الأنبياء (٢١) : الآيات ١٠٤ الى ١٠٥]
[Enbiyâ Suresi (21), Âyet 104-105]
يَوْمَ نَطْوِي السَّماءَ كَطَيِّ السِّجِلِّ لِلْكُتُبِ كَما بَدَأْنا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِيدُهُ وَعْداً عَلَيْنا إِنَّا كُنَّا فاعِلِينَ (١٠٤) وَلَقَدْ كَتَبْنا فِي الزَّبُورِ مِنْ بَعْدِ الذِّكْرِ أَنَّ الْأَرْضَ يَرِثُها عِبادِيَ الصَّالِحُونَ (١٠٥)
{ يَوْمَ نَطْوِي السَّماءَ كَطَيِّ السِّجِلِّ لِلْكُتُبِ كَما بَدَأْنا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِيدُهُ وَعْداً عَلَيْنا إِنَّا كُنَّا فاعِلِينَ (١٠٤) وَلَقَدْ كَتَبْنا فِي الزَّبُورِ مِنْ بَعْدِ الذِّكْرِ أَنَّ الْأَرْضَ يَرِثُها عِبادِيَ الصَّالِحُونَ (١٠٥) } “Gökleri, kitapların yazılı tomarlarını dürer gibi düreceğimiz gün, ilk yaratmaya başladığımız gibi onu yeniden iade ederiz. Bu üzerimize aldığımız bir vaaddir; şüphesiz biz bunu yapanlarız. Andolsun ki Zikir'den sonra Zebur'da da: 'Yeryüzüne mutlaka salih kullarım vâris olacaktır' diye yazmıştık.”
قرأت فرقة «نطوي» بنون العظمة، وقرأت فرقة «يطوي السماء» بياء مفتوحة على معنى يطوي الله تعالى، وقرأ فرقة «تطوى السماء» بتاء مضمومة ورفع «السماء» على ما لم يسم فاعله، واختلف الناس في السِّجِلِّ فقالت فرقة هو ملك يطوي الصحف، وقالت فرقة السِّجِلِّ رجل كان يكتب للنبي ﷺ، ع وهذا كله وما شاكله ضعيف، وقالت فرقة السِّجِلِّ الصحيفة التي يكتب فيها، والمعنى كَطَيِّ السِّجِلِّ أي كما يطوى السجل من أجل الكتاب الذي فيه، فالمصدر مضاف إلى المفعول ويحتمل أن يكون المصدر مضافا إلى الفاعل، أي كما يطوي السجل الكتاب الذي فيه، فكأنه قال يَوْمَ نَطْوِي السَّماءَ كالهيئة التي فيها طي السجل للكتاب، ففي التشبيه تجوز، وقرأ الحسن بن أبي الحسن «السّجل» بشد السين وسكون الجيم وتخفيف اللام وفتح أبو السمال السين فقرأ «السّجل» وقرأ أبو زرعة بن عمرو بن جرير «السّجل» بضم السين وشدها وضم الجيم، وقرأ الجمهور «للكتاب» ، وقرأ حمزة والكسائي وحفص عن عاصم «للكتب» وقوله تعالى: كَما بَدَأْنا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِيدُهُ يحتمل معنيين: أحدهما أن يكون خبرا عن البعث أي كما اخترعنا الخلق أولا على غير مثال كذلك ننشئهم تارة أخرى فنبعثهم من القبور، والثاني أن يكون خبرا عن أن كل شخص يبعث يوم القيامة على هيئته التي خرج بها إلى الدنيا، ويؤيد هذا التأويل أن رسول الله ﷺ، قال: «يحشر الناس يوم القيامة حفاة عراة غرلا كما بدأنا أول خلق نعيده» وقوله تعالى: كَما بَدَأْنا الكاف متعلقة بقوله نُعِيدُهُ، وقوله إِنَّا كُنَّا فاعِلِينَ تأكيد للأمر بمعنى
Bir grup «نَطْوِي» kelimesini azamet nûnu ile okumuştur. Bir grup Yüce Allah'ın dürmesi anlamında yâ harfinin fethasıyla «يَطْوِي السَّمَاءَ» şeklinde okumuştur. Bir grup ise meçhul fiil olarak tâ harfinin zammesi ve es-semâ' kelimesinin merfû oluşuyla «تُطْوَى السَّمَاءُ» okumuştur. İnsanlar es-sicill (السِّجِلِّ) hakkında ihtilaf etmişlerdir: Bir grup onun sayfaları düren bir melek olduğunu söylemiştir. Bir grup es-sicill'in Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem için kâtiplik yapan bir adam olduğunu söylemiştir; bütün bunlar ve benzerleri zayıftır. Bir grup ise es-sicill'in içine yazı yazılan sahife (tomar) olduğunu söylemiştir. Anlamı { كَطَيِّ السِّجِلِّ } yani tomardaki yazı sebebiyle tomarın dürülmesi gibidir; burada masdar mef'ûle muzaf kılınmıştır. Masdarın fâile muzaf olması da muhtemeldir; yani tomarın içindeki yazıyı dürmesi gibi demektir. Sanki şöyle buyurmuştur: { يَوْمَ نَطْوِي السَّماءَ } tomarın yazıyı dürmesi keyfiyeti gibi. Dolayısıyla benzetmede mecaz vardır. Hasan b. Ebî'l-Hasan sîn'in şeddesi, cîm'in sükûnu ve lâm'ın tahfifiyle «السِّجْلِ» şeklinde okumuştur. Ebü's-Semmâl sîn harfini fethalayarak «السَّجِلِّ» şeklinde okumuştur. Ebû Zür'a b. Amr b. Cerîr ise sîn harfinin zammesi ve şeddesi, cîm harfinin de zammesiyle «السُّجُلِّ» şeklinde okumuştur. Cumhur «لِلْكِتَابِ» şeklinde okumuş, Hamza, Kisâî ve Âsım'dan rivayetle Hafs ise «لِلْكُتُبِ» şeklinde okumuştur. Yüce Allah'ın { كَما بَدَأْنا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِيدُهُ } buyruğu iki anlam ihtiva eder: Birincisi, bunun dirilişten haber vermesi olup; tıpkı mahlukatı önceden hiçbir örneği olmaksızın ilk defa yarattığımız gibi onları bir kez daha inşa eder ve kabirlerinden diriltiriz demektir. İkincisi, her şahsın kıyamet gününde dünyaya geldiği andaki sureti üzere diriltileceğinden haber vermesidir. Bu yorumu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu sözü teyit etmektedir: «İnsanlar kıyamet günü yalınayak, çıplak ve sünnetsiz olarak ilk yaratmaya başladığımız gibi yeniden diriltileceklerdir.» Yüce Allah'ın { كَما بَدَأْنا } buyruğundaki kâf harfi { نُعِيدُهُ } lafzına taalluk etmektedir. Yüce Allah'ın { إِنَّا كُنَّا فاعِلِينَ } buyruğu ise bu husustaki emrin kesin ve vacip olduğu anlamında
أن الأمر واجب في ذلك، وقالت فرقة الزَّبُورِ اسم يعم جميع الكتب المنزلة لأنه مأخوذ من زبرت الكتاب إذا كتبته، قالت هذه الفرقة والذِّكْرِ أراد به اللوح المحفوظ، وقال بعضهم الذِّكْرِ الذي في السماء، وقالت فرقة الزَّبُورِ هو اسم زبور داود، والذِّكْرِ أراد به التوراة، وقالت فرقة الزَّبُورِ ما بعد التوراة من الكتب، والذِّكْرِ التوراة، وقرأ حمزة وحده «الزّبور» بضم الزاي، وقالت فرقة الْأَرْضَ أراد بها أرض الدنيا أي كل ما يناله المؤمنون من الأرض، وقالت فرقة أراد أرض الجنة، واستشهدت بقوله تعالى وَقالُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي صَدَقَنا وَعْدَهُ وَأَوْرَثَنَا الْأَرْضَ نَتَبَوَّأُ مِنَ الْجَنَّةِ حَيْثُ نَشاءُ [الزمر: ٧٤] وقالت فرقة إنما أراد بهذه الآية الإخبار عما كان صنعه مع بني إسرائيل أي فاعلموا أنا كما وفينا لهم بما وعدناهم فكذلك ننجز لكم ما وعدناكم من النصرة.
işi pekiştirmektir. Bir grup ez-Zebûr (الزَّبُورِ) kelimesinin indirilmiş bütün kitapları kapsayan bir isim olduğunu söylemiştir; çünkü bu kelime 'kitabı yazdım' anlamındaki 'zebeytü'l-kitâb' (زبرت الكتاب) kökünden alınmadır. Bu grup ez-Zikr (الذِّكْرِ) ile Levh-i Mahfûz'un kastedildiğini söylemiştir. Bazıları ise ez-Zikr'in gökteki kitap olduğunu ifade etmiştir. Bir grup ez-Zebûr'un Davud'un Zebur'unun ismi olduğunu, ez-Zikr ile de Tevrat'ın kastedildiğini belirtmiştir. Bir grup ez-Zebûr'un Tevrat'tan sonra gelen kitaplar, ez-Zikr'in ise Tevrat olduğunu söylemiştir. Sadece Hamza zâ harfinin zammesiyle «الزُّبُورِ» şeklinde okumuştur. Bir grup el-ard (الْأَرْضَ) ile dünya yurdunun yani müminlerin yeryüzünde elde edeceği her şeyin kastedildiğini söylemiştir. Bir grup ise cennet yurdunun kastedildiğini belirtmiş ve Yüce Allah'ın: { وَقالُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي صَدَقَنا وَعْدَهُ وَأَوْرَثَنَا الْأَرْضَ نَتَبَوَّأُ مِنَ الْجَنَّةِ حَيْثُ نَشاءُ } [Zümer: 74] ayetini delil getirmiştir. Bir grup da bu ayetle sadece İsrâiloğullarına yapılan muamelenin haber verilmesinin kastedildiğini söylemiştir; yani 'Bilin ki biz onlara vadettiğimizi nasıl yerine getirdiysek, size vadettiğimiz zaferi de aynı şekilde gerçekleştireceğiz' demektir.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan Allah'ın sözü:
[سورة الأنبياء (٢١) : الآيات ١٠٦ الى ١٠٩]
[Enbiyâ Suresi (21), Âyet 106-109]
إِنَّ فِي هذا لَبَلاغاً لِقَوْمٍ عابِدِينَ (١٠٦) وَما أَرْسَلْناكَ إِلاَّ رَحْمَةً لِلْعالَمِينَ (١٠٧) قُلْ إِنَّما يُوحى إِلَيَّ أَنَّما إِلهُكُمْ إِلهٌ واحِدٌ فَهَلْ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ (١٠٨) فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُلْ آذَنْتُكُمْ عَلى سَواءٍ وَإِنْ أَدْرِي أَقَرِيبٌ أَمْ بَعِيدٌ ما تُوعَدُونَ (١٠٩)
{ إِنَّ فِي هذا لَبَلاغاً لِقَوْمٍ عابِدِينَ (١٠٦) وَما أَرْسَلْناكَ إِلاَّ رَحْمَةً لِلْعالَمِينَ (١٠٧) قُلْ إِنَّما يُوحى إِلَيَّ أَنَّما إِلهُكُمْ إِلهٌ واحِدٌ فَهَلْ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ (١٠٨) فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُلْ آذَنْتُكُمْ عَلى سَواءٍ وَإِنْ أَدْرِي أَقَرِيبٌ أَمْ بَعِيدٌ ما تُوعَدُونَ (١٠٩) } “Şüphesiz bunda, kulluk eden bir kavim için bir bildiri vardır. Biz seni ancak âlemlere bir rahmet olarak gönderdik. De ki: 'Bana ancak, ilahınızın tek bir ilah olduğu vahyolunuyor. Artık siz müslüman oluyor musunuz?' Eğer yüz çevirirlerse de ki: 'Size [gerçeği] eşitlik üzere ilan ettim. Tehdit olunduğunuz şeyin yakın mı yoksa uzak mı olduğunu bilmem.'”
قالت فرقة الإشارة بقوله فِي هذا إلى هذه الآيات المتقدمة، وقالت فرقة الإشارة إلى القرآن بجملته، و «العبادة» تتضمن الإيمان بالله تعالى، وقوله إِلَّا رَحْمَةً لِلْعالَمِينَ قالت فرقة عم العالمين وهو يريد من آمن فقط، وذلك أن النبي ﷺ ليس برحمة على من كفر به ومات على الكفر، وقالت فرقة «العالمون» عام ورحمته للمؤمنين بينة وهي للكافرين بأن الله تعالى رفع عن الأمم أن يصيبهم ما كان يصيب القرون قبلهم من أنواع العذاب المستأصلة كالطوفان وغيره.
Bir grup { فِي هذا } buyruğundaki işaretin bu geçen ayetlere yönelik olduğunu söylemiş, bir grup ise Kur'an'ın tamamına işaret ettiğini belirtmiştir. İbadet (العبادة) kelimesi, Allah Teâlâ'ya imanı da kapsamaktadır. Yüce Allah'ın { إِلَّا رَحْمَةً لِلْعالَمِينَ } buyruğu hakkında bir grup: Âlemler umumî olarak zikredilmişse de sadece iman edenler kastedilmiştir; çünkü Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem, kendisini inkâr edip küfür üzere ölen kimselere bir rahmet değildir demiştir. Diğer bir grup ise 'âlemler' lafzının genel olduğunu; onun müminlere olan rahmetinin apaçık olduğunu, kâfirlere olan rahmetinin ise Allah Teâlâ'nın önceki ümmetlerin başına gelen tufan ve benzeri kök kazıyıcı azap türlerini bu ümmetlerin üzerinden kaldırmış olmasıyla gerçekleştiğini söylemiştir.
قال القاضي أبو محمد: ويحتمل الكلام أن يكون معناه «وما أرسلناك للعالمين إلا رحمة» أي هو رحمة في نفسه وهذا بين أخذ به من أخذ، وأعرض عنه من أعرض، وقوله تعالى آذَنْتُكُمْ عَلى سَواءٍ معناه عرفتكم بنذارتي وأردت أن تشاركوني في معرفة ما عندي من الخوف عليكم من الله تعالى، ثم أعلمهم بأنه لا يعرف تعيين وقت لعقابهم بل هو مترقب في القرب والبعد وهذا أهول وأخوف.
Kadı Ebû Muhammed der ki: İfadenin manasının «Biz seni âlemlere ancak rahmet olasın diye gönderdik» şeklinde olması muhtemeldir; yani o bizatihi bir rahmettir; bu apaçıktır, dileyen onu alır, yüz çeviren de yüz çevirir. Yüce Allah'ın: { آذَنْتُكُمْ عَلى سَواءٍ } buyruğu; sizi uyarımla bilgilendirdim ve Allah Teâlâ katından sizin hakkınızda duyduğum endişeyi bilmede bana ortak olmanızı istedim demektir. Sonra onlara cezalarının vaktini belirleme hususunda bir bilgiye sahip olmadığını, aksine onun yakın veya uzak olarak gözetlendiğini bildirmiştir; bu ise daha dehşet verici ve daha çok korkutucudur.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan Allah'ın sözü:
[سورة الأنبياء (٢١) : الآيات ١١٠ الى ١١٢]
[Enbiyâ Suresi (21), Âyet 110-112]
إِنَّهُ يَعْلَمُ الْجَهْرَ مِنَ الْقَوْلِ وَيَعْلَمُ ما تَكْتُمُونَ (١١٠) وَإِنْ أَدْرِي لَعَلَّهُ فِتْنَةٌ لَكُمْ وَمَتاعٌ إِلى حِينٍ (١١١) قالَ رَبِّ احْكُمْ بِالْحَقِّ وَرَبُّنَا الرَّحْمنُ الْمُسْتَعانُ عَلى ما تَصِفُونَ (١١٢)
{ إِنَّهُ يَعْلَمُ الْجَهْرَ مِنَ الْقَوْلِ وَيَعْلَمُ ما تَكْتُمُونَ (١١٠) وَإِنْ أَدْرِي لَعَلَّهُ فِتْنَةٌ لَكُمْ وَمَتاعٌ إِلى حِينٍ (١١١) قالَ رَبِّ احْكُمْ بِالْحَقِّ وَرَبُّنَا الرَّحْمنُ الْمُسْتَعانُ عَلى ما تَصِفُونَ (١١٢) } “Şüphesiz O, sözün açığa vurulanını da bilir, gizlemekte olduğunuz şeyleri de bilir. Bilmiyorum, belki de bu sizin için bir imtihan ve bir süreye kadar bir faydalanmadır. Dedi ki: 'Rabbim, hak ile hükmet! Bizim Rabbimiz Rahmân'dır; sizin nitelemelerinize karşı yardımı istenendir.'”
الضمير في قوله إِنَّهُ عائد على الله ﷿، وفي هذه الآية تهديد أي يعلم جميع الأشياء الواقعة منكم وهو بالمرصاد في الجزاء عليها، وقرأ يحيى بن عامر «وإن أدري لعله وإن أدري أقريب» بفتح الياء فيهما وأنكر ابن مجاهد فتح هذه الياء ووجهه أبو الفتح، قوله لَعَلَّهُ الضمير فيه عائد على الإملاء لهم
Yüce Allah'ın { إِنَّهُ } buyruğundaki zamir, Aziz ve Celil olan Allah'a racidir. Bu ayette bir tehdit vardır; yani sizden sadır olan her şeyi bilir ve bunun karşılığını vermek üzere gözetlemektedir. Yahyâ b. Âmir her iki yerdeki yâ harfini fethalayarak «وَإِنْ أَدْرِيَ لَعَلَّهُ» ve «وَإِنْ أَدْرِيَ أَقَرِيبٌ» şeklinde okumuştur. İbn Mücâhid bu yâ harfinin fethalanmasını uygun görmemiş, Ebü'l-Feth ise bunu gerekçelendirmiştir. { لَعَلَّهُ } buyruğundaki zamir, onlara mühlet verilmesine,
وصفح الله تعالى عن عذابهم وتمادي النعمة عليهم، وفِتْنَةٌ معناه امتحان وابتلاء، و «المتاع» ، ما يستمتع به مدة الحياة الدنيا، ثم أمره تعالى أن يقول على جهة الدعاء رَبِّ احْكُمْ بِالْحَقِّ والدعاء هنا بهذا فيه توعد، أي إن الحق إنما هو في نصرتي عليكم، وأمر الله تعالى له بهذا الدعاء دليل على الإجابة والعدة بها، وقرأت فقر «رب احكم» وقرأ أبو جعفر بن القعقاع «ربّ» بالرفع على المنادى المفرد وقرأت فرقة «ربي أحكم» على وزن أفعل وذلك على الابتداء والخبر، وقرأت فرقة «ربي أحكم» على وزن أنه فعل ماض، ومعاني هذه القراءات بينة، ثم توكل في آخر الآية واستعان بالله تعالى، وقرأ جمهور القراء «قل رب» ، وقرأ عاصم فيما روي عنه «قال رب» ، وقرأ ابن عامر وحده «يصفون» بالياء، وقرأ الباقون والناس «تصفون» بالتاء من فوق على المخاطبة.
Allah Teâlâ'nın onların azabını ertelemesine ve nimetin onlar üzerinde sürüp gitmesine racidir. Fitne (فِتْنَةٌ) kelimesi imtihan ve deneme manasındadır. Metâ (المتاع) ise dünya hayatı süresince faydalanılan şeydir. Sonra Allah Teâlâ ona dua yoluyla: { رَبِّ احْكُمْ بِالْحَقِّ } demesini emretmiştir; buradaki dua ile tehdit kastedilmektedir; yani hak olan, ancak benim sizin üzerinize muzaffer kılınmamdır. Allah Teâlâ'nın ona bu duayı emretmesi, duanın kabul edileceğine ve bunun vadolunduğuna delildir. Bir grup «رَبِّ احْكُمْ» şeklinde okumuştur. Ebû Ca'fer b. el-Ka'kâ' müfret münâdâ olarak ref ile «رَبُّ» okumuştur. Bir grup mübteda ve haber olmak üzere ef'al vezninde «رَبِّي أَحْكَمُ» okumuştur. Bir grup ise mazi fiil vezninde «رَبِّي أَحْكَمَ» şeklinde okumuştur. Bu kıraatlerin anlamları apaçıktır. Sonra ayetin sonunda tevekkül etmiş ve Allah Teâlâ'dan yardım istemiştir. Kıraat imamlarının cumhuru «قُلْ رَبِّ» okumuş, Âsım'dan rivayet edilen kıraatte ise «قَالَ رَبِّ» okunmuştur. İbn Âmir tek başına yâ harfiyle «يَصِفُونَ» okumuş, geri kalanlar ve insanlar ise muhatap sîgasıyla üstten te harfiyle «تَصِفُونَ» şeklinde okumuşlardır.