Binûn

Nûr Suresi — 2. Sayfa

Kaynak: el-Muharrerü'l-Vecîz · İbn Atıyye · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

قال الفقيه الإمام القاضي: مصاحف الإسلام كلها قد ثبت فيها تَسْتَأْنِسُوا وصح الإجماع فيها من لدن مدة عثمان ﵁ فهي التي لا يجوز خلافها، والقراءة ب «يستأذنوا» ضعيفة، وإطلاق الخطأ والوهم على الكتاب في لفظ أجمع الصحابة عليه لا يصح عن ابن عباس والأشبه أن يقرأ «تستأذنوا» على التفسير، وظاهر ما حكى الطبري أنها قراءة برواية ولكن قد روي عن ابن عباس أنه قال تَسْتَأْنِسُوا معناه «تستأذنوا» ، ومما ينفي هذا القول عن ابن عباس أن تَسْتَأْنِسُوا متمكنة في المعنى بينة الوجه في كلام العرب، وقد قال عمر للنبي ﵇: استأنس يا رسول الله وعمر واقف على باب الغرفة الحديث المشهور وذلك يقتضي أنه طلب الأنس به ﷺ فكيف يخطىء ابن عباس ﵁ أصحاب الرسول في مثل هذا، وحكى الطبري أيضا بسند عن ابن جريج عن ابن عباس وعكرمة والحسن بن أبي الحسن أنهم قالوا نسخ واستثني من هذه الآية الأولى قوله بعد لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَدْخُلُوا بُيُوتاً غَيْرَ مَسْكُونَةٍ [النور: ٩] ع وهذا أيضا لا يترتب فيه نسخ ولا استثناء لأن الآية الأولى في البيوت المسكونة والآية الثانية في المباحة وكأن من ذهب إلى الاستثناء رأى الأولى عامة، وصورة الاستئذان أن يقول الرجل السلام عليكم أأدخل؟ فإن أذن له دخل وإن أمر بالرجوع انصرف وإن سكت عنه استأذن ثلاثا ثم ينصرف بعد الثلاث، فأما ثبوت ما ذكرته من صورة الاستئذان فروى الطبري أن رجلا جاء إلى بيت رسول الله ﷺ فقال آلج أو أنلج فقال رسول الله ﷺ لأمة له يقال لها روضة، «قولي لهذا يقول السلام عليكم ادخل» فسمعه الرجل فقالها فقال له النبي ﵇ «ادخل» . وروي أن ابن عمر آذته الرمضاء يوما فأتى فسطاط امرأة من قريش فقال: السلام عليكم أأدخل؟ فقالت المرأة ادخل بسلام، فأعاد، فأعادت، فقال لها قولي ادخل، فقالت ذلك، فدخل فكأنه توقف لما قالت بسلام لاحتمال اللفظ أن تريد ادخل بسلامك لا بشخصك، ثم لكل قوم في الاستئذان عرفهم في العبارة، وأما ثبوت الرجوع بعد الاستئذان ثلاثا فلحديث أبي موسى الأشعري الذي استعمله مع عمر وشهد به لأبي موسى أبو سعيد الخدري ثم أبي بن كعب الحديث المشهور، وقال عطاء بن أبي رباح الاستئذان واجب على كل محتلم وسيأتي ذكر هذا، وروى أبو هريرة أن رسول الله ﷺ قال: «رسول الرجل إذنه» أي إذا أرسل في أحد فقد أذن له في الدخول وقوله: ذلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ تم الكلام عنده، وقوله: لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ معناه فعلنا ذلك بكم ونبهناكم لَعَلَّكُمْ والضمير في قوله تَجِدُوا فِيها للبيوت التي هي بيوت الغير، وحكى الطبري عن مجاهد أنه قال معنى قوله فَإِنْ لَمْ تَجِدُوا فِيها أَحَداً إن لم يكن لكم فيها متاع وضعف الطبري هذا التأويل وكذلك هو في غاية الضعف، وكأن مجاهدا رأى أن البيوت غير المسكونة إنما تدخل دون إذن. إذا كان فيها للداخل متاع، ورأى لفظة المتاع: متاع البيت الذي هو البسط والثياب وهذا كله ضعيف وأسند الطبري عن قتادة أنه قال: قال رجل من المهاجرين لقد طلبت عمري كله هذه الآية فما أدركتها أن أستأذن على بعض إخواني فيقول لي ارجع فأرجع وأنا مغتبط لقوله تعالى: هُوَ أَزْكى لَكُمْ وقوله تعالى: وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ عَلِيمٌ توعد لأهل التجسس على البيوت وطلب الدخول على غفلة للمعاصي والنظر إلى ما لا يحل ولغيرهم مما يقع في محظور.

Fakih İmam Kadı [İbn Atıyye] dedi ki: Bütün İslâm mushaflarında { تَسْتَأْنِسُوا } lafzı sabit olmuş ve Hz. Osman radıyallâhu anh zamanından beri bu konuda icmâ kesinleşmiştir; dolayısıyla buna muhalefet etmek caiz değildir. “Yeste’zinû” kıraati ise zayıftır. Sahabenin üzerinde icmâ ettiği bir lafız hakkında kâtiplere hata ve vehim isnat etmek İbn Abbâs’tan sahih olarak nakledilemez. En uygun olanı, “teste’zinû” lafzının tefsir sadedinde okunmuş olmasıdır. Taberî’nin aktardığının zahiri bunun bir rivayet kıraati olduğu yönündedir; fakat İbn Abbâs’tan, { تَسْتَأْنِسُوا } lafzının “izin istersiniz (teste’zinû)” anlamına geldiğini söylediği de rivayet edilmiştir. Bu sözü İbn Abbâs’tan nefyeden hususlardan biri de { تَسْتَأْنِسُوا } lafzının anlam bakımından sağlam ve Arap kelamında açık bir veche sahip olmasıdır. Nitekim meşhur hadiste Ömer, odanın kapısında dururken Peygamber aleyhisselâm’a: “İzin ver (iste’nis) ey Allah’ın Resûlü!” demiştir ki bu, onun Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile bir ünsiyet/izin talep ettiğini gösterir. Hal böyleyken İbn Abbâs radıyallâhu anh, Resûlullah’ın ashabını bu gibi bir konuda nasıl hatalı bulabilir? Taberî ayrıca İbn Cüreyc tarikiyle İbn Abbâs, İkrime ve Hasan-ı Basrî’den naklettiğine göre onlar, bu ilk ayetin hükmünün daha sonra gelen { لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَدْخُلُوا بُيُوتاً غَيْرَ مَسْكُونَةٍ } [Nûr: 29] ayetiyle neshedildiğini ve istisna edildiğini söylemişlerdir. [İbn Atıyye] der ki: Bunda da bir nesih veya istisna söz konusu değildir; zira ilk ayet meskûn (içinde oturulan) evler hakkındadır, ikinci ayet ise girilmesi mubah olan yerler hakkındadır. İstisna olduğunu söyleyen kişi, ilk ayeti umumi görmüş gibidir. İzin istemenin şekli, kişinin “es-Selâmü aleyküm, girebilir miyim?” demesidir. Kendisine izin verilirse girer, geri dönmesi söylenirse geri döner, şayet bir şey söylenmeyip susulursa üç defa izin ister ve üçüncüsünden sonra dönüp gider. İzin istemenin zikrettiğim bu şeklinin sübutuna gelince; Taberî’nin rivayet ettiğine göre bir adam Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’in evine gelip: “Gireyim mi / girelim mi?” dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Ravda adındaki cariyesine: “Şuna ‘es-Selâmü aleyküm, gireyim mi?’ demesini söyle” buyurdu. Adam bunu işitince öyle söyledi, bunun üzerine Peygamber aleyhisselâm ona: “Gir” buyurdu. Rivayet edildiğine göre İbn Ömer’i bir gün sıcak kumlar (güneşin harareti) rahatsız etmişti; Kureyş’ten bir kadının çadırına gelerek: “es-Selâmü aleyküm, girebilir miyim?” dedi. Kadın: “Selam ile gir” dedi. İbn Ömer [istediğini] tekrarladı, kadın da [cevabını] tekrarladı. İbn Ömer kadına: “ ‘Gir’ de” dedi; kadın da öyle söyleyince içeri girdi. Kadın “selam ile” dediğinde, bu lafzın “şahsınla değil selamınla gir” anlamına gelme ihtimalinden dolayı duraklamış gibidir. Sonra, her kavmin izin istemede kendine göre bir örfî ifadesi vardır. Üç defa izin istedikten sonra geri dönmenin sübutuna gelince; bu, Ebû Mûsâ el-Eş‘arî’nin Hz. Ömer’e karşı uyguladığı ve Ebû Saîd el-Hudrî ile ardından Übey b. Ka‘b’ın Ebû Mûsâ lehine şahitlik ettiği meşhur hadisten ötürüdür. Atâ b. Ebî Rebâh: “İzin istemek her büluğa ermiş kimseye vaciptir” demiştir ki bunun zikri gelecektir. Ebû Hureyre, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: “Kişinin elçisi, onun iznidir”; yani bir kimseye [gelmesi için] haber gönderildiğinde, ona içeri girmesi için izin verilmiş demektir. { ذلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ } “Bu sizin için daha hayırlıdır” kavlinde söz tamam olmuştur. { لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ } “Umulur ki düşünüp öğüt alırsınız” kavlinin anlamı: “Umulur ki [öğüt alasınız diye] size bunu yaptık ve sizi uyardık” demektir. { تَجِدُوا فِيها } “Orada bulursanız” kavlindeki zamir, başkalarına ait olan evlere dönmektedir. Taberî, Mücâhid’in { فَإِنْ لَمْ تَجِدُوا فِيها أَحَداً } “Eğer orada kimseyi bulamazsanız” kavlinin anlamı hakkında “Orada size ait bir eşya (metâ) yoksa” dediğini aktarmış, ancak Taberî bu yorumu zayıf bulmuştur; nitekim bu yorum son derece zayıftır. Sanki Mücâhid, meskûn olmayan evlere izinsiz ancak giren kimsenin orada bir eşyası (metâı) olduğu takdirde girilebileceğini düşünmüş ve “metâ” lafzını yaygılar ve elbiseler gibi evin eşyası olarak görmüştür; bunların hepsi zayıftır. Taberî, Katâde’den senediyle rivayet ettiğine göre Katâde şöyle demiştir: Muhacirlerden bir adam: “Bütün ömrümce şu ayeti [uygulamayı] arzuladım ama muvaffak olamadım: Din kardeşlerimden birinin yanına girmek için izin isteyeyim de bana ‘Geri dön’ desin, ben de Allah Teâlâ’nın { هُوَ أَزْكى لَكُمْ } ‘Bu sizin için daha nezih/temizdir’ kavlinden ötürü sevinç ve mutlulukla geri döneyim” demiştir. Allah Teâlâ’nın { وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ عَلِيمٌ } “Allah yaptıklarınızı hakkıyla bilendir” kavli ise evleri gözetleyenlere, günah işlemek ve helal olmayana bakmak için gaflet anında girmeye çalışanlara ve yasak olan bir fiile düşen diğer kimselere yönelik bir tehdittir.

قوله ﷿:

Aziz ve Celil olan Allah'ın kavli:

[سورة النور (٢٤) : آية ٢٩]

[en-Nûr Suresi (24): Ayet 29]

لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَدْخُلُوا بُيُوتاً غَيْرَ مَسْكُونَةٍ فِيها مَتاعٌ لَكُمْ وَاللَّهُ يَعْلَمُ ما تُبْدُونَ وَما تَكْتُمُونَ (٢٩)

{ لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَدْخُلُوا بُيُوتاً غَيْرَ مَسْكُونَةٍ فِيها مَتاعٌ لَكُمْ وَاللَّهُ يَعْلَمُ ما تُبْدُونَ وَما تَكْتُمُونَ (٢٩) } “İçinde size ait bir menfaat (eşya/faydalanma hakkı) bulunan ve oturulmayan evlere girmenizde sizin için bir sakınca yoktur. Allah, açığa vurduğunuzu da gizlediğinizi de bilir.”

روي أن بعض الناس لما نزلت آية الاستئذان تعمق في الأمر فكان لا يأتي موضعا خربا ولا مسكونا إلا سلم واستأذن فنزلت هذه الآية أباح الله فيها رفع الاستئذان في كل بيت لا يسكنه أحد، لأن العلة إنما هي في الاستئذان خوف الكشفة على الحرامات فإذا زالت العلة زال الحكم، ومثل أهل التأويل من هذه البيوت أمثلة فقال محمد بن الحنيفة وقتادة ومجاهد هي الفنادق التي في طرق المسافرين، قال مجاهد لا يسكنها أحد بل هي موقوفة ليأوي إليها كل ابن سبيل وفِيها مَتاعٌ لهم أي استمتاع بمنفعتها، ومثل عطاء في بيوت غير مسكونة بالخرب التي يدخلها الإنسان للبول والغائط ففي هذا أيضا متاع، وقال ابن زيد والشعبي هي حوانيت القيساريات والسوق، وقال الشعبي لأنهم جاؤوا ببيوعهم فجعلوها فيها وقالوا للناس هلم، ع هذا قول غلط قائله لفظ المتاع، وذلك أن بيوت القيسارية محظورة بأموال الناس غير مباحة لكل من أراد دخولها بإجماع، ولا يدخلها إلا من أذن له بها، بل أربابها موكلون بدفع الناس عنها، وقال محمد بن الحنفية أيضا أراد تعالى دور مكة، وهذا على القول بأنها غير متملكة وأن الناس شركاء فيها وأن مكة أخذت عنوة، وهذا هو في هذه المسألة القول الضعيف، يرده قوله ﵇ «وهل ترك لنا عقيل منزلا» وقوله «من دخل دار أبي سفيان» «ومن دخل داره» وغير ذلك من وجوه النظر وباقي الآية بين ظاهره التوعد.

Rivayet edildiğine göre, izin isteme ayeti indiğinde bazı insanlar bu konuda aşırıya kaçtılar; öyle ki harabe veya meskûn herhangi bir yere geldiklerinde selam verip izin istemeden girmez oldular. Bunun üzerine bu ayet indi ve Allah onda, hiç kimsenin oturmadığı her evde izin isteme zorunluluğunu kaldırmayı mubah kıldı. Çünkü izin istemedeki illet, mahremiyetlerin açığa çıkması korkusudur; illet ortadan kalkınca hüküm de ortadan kalkar. Tefsir ehli bu evlere dair örnekler vermişlerdir: Muhammed b. el-Hanefiyye, Katâde ve Mücâhid, bunların yolcuların yollarındaki hanlar (konaklama yerleri) olduğunu söylemişlerdir. Mücâhid: “Oralarda kimse oturmaz; bilakis her yolcunun sığınması için vakfedilmiştir; { فِيها مَتاعٌ } ‘içinde bir menfaat vardır’ ifadesi de onların menfaatinden faydalanmaktır” demiştir. Atâ ise meskûn olmayan evlere, insanın küçük ve büyük abdest bozmak için girdiği harabeleri örnek göstermiştir; zira bunda da bir faydalanma (metâ) vardır. İbn Zeyd ve Şa‘bî, bunların kapalı çarşıların (kaysâriyyeler) ve pazarın dükkânları olduğunu söylemişlerdir. Şa‘bî: “Çünkü onlar satılık mallarını getirip oraya koymuşlar ve insanlara ‘Gelin’ demişlerdir” demiştir. [İbn Atıyye] der ki: Bu, sahibinin “metâ” lafzında yanılgıya düştüğü bir sözdür. Zira kaysâriyye dükkânları insanların malları sebebiyle koruma altındadır, icmâ ile girmek isteyen herkese serbest değildir ve ancak kendisine izin verilen kimse girebilir; bilakis sahipleri insanları oradan uzaklaştırmakla yetkilidir. Muhammed b. el-Hanefiyye ayrıca Allah Teâlâ’nın Mekke evlerini kastettiğini söylemiştir; bu ise Mekke evlerinin mülk edinilemeyeceği, insanların bunlarda ortak olduğu ve Mekke’nin zorla (anveten) fethedildiği görüşüne dayanır. Bu meselede zayıf olan görüş de budur. Peygamber aleyhisselâm’ın: “Ukayl bize bir ev bıraktı mı ki!” sözü, “Ebû Süfyân’ın evine giren...” ve “kendi evine giren...” sözleri ile diğer deliller bunu reddeder. Ayetin geri kalanı ise açık olup zahiri tehdit içermektedir.

قوله ﷿:

Aziz ve Celil olan Allah'ın kavli:

[سورة النور (٢٤) : الآيات ٣٠ الى ٣١]

[en-Nûr Suresi (24): Ayetler 30 - 31]

قُلْ لِلْمُؤْمِنِينَ يَغُضُّوا مِنْ أَبْصارِهِمْ وَيَحْفَظُوا فُرُوجَهُمْ ذلِكَ أَزْكى لَهُمْ إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِما يَصْنَعُونَ (٣٠) وَقُلْ لِلْمُؤْمِناتِ يَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصارِهِنَّ وَيَحْفَظْنَ فُرُوجَهُنَّ وَلا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلاَّ ما ظَهَرَ مِنْها وَلْيَضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنَّ عَلى جُيُوبِهِنَّ وَلا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلاَّ لِبُعُولَتِهِنَّ أَوْ آبائِهِنَّ أَوْ آباءِ بُعُولَتِهِنَّ أَوْ أَبْنائِهِنَّ أَوْ أَبْناءِ بُعُولَتِهِنَّ أَوْ إِخْوانِهِنَّ أَوْ بَنِي إِخْوانِهِنَّ أَوْ بَنِي أَخَواتِهِنَّ أَوْ نِسائِهِنَّ أَوْ ما مَلَكَتْ أَيْمانُهُنَّ أَوِ التَّابِعِينَ غَيْرِ أُولِي الْإِرْبَةِ مِنَ الرِّجالِ أَوِ الطِّفْلِ الَّذِينَ لَمْ يَظْهَرُوا عَلى عَوْراتِ النِّساءِ وَلا يَضْرِبْنَ بِأَرْجُلِهِنَّ لِيُعْلَمَ ما يُخْفِينَ مِنْ زِينَتِهِنَّ وَتُوبُوا إِلَى اللَّهِ جَمِيعاً أَيُّهَا الْمُؤْمِنُونَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (٣١)

{ قُلْ لِلْمُؤْمِنِينَ يَغُضُّوا مِنْ أَبْصارِهِمْ وَيَحْفَظُوا فُرُوجَهُمْ ذلِكَ أَزْكى لَهُمْ إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِما يَصْنَعُونَ (٣٠) وَقُلْ لِلْمُؤْمِناتِ يَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصارِهِنَّ وَيَحْفَظْنَ فُرُوجَهُنَّ وَلا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلاَّ ما ظَهَرَ مِنْها وَلْيَضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنَّ عَلى جُيُوبِهِنَّ وَلا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلاَّ لِبُعُولَتِهِنَّ أَوْ آبائِهِنَّ أَوْ آباءِ بُعُولَتِهِنَّ أَوْ أَبْنائِهِنَّ أَوْ أَبْناءِ بُعُولَتِهِنَّ أَوْ إِخْوانِهِنَّ أَوْ بَنِي إِخْوانِهِنَّ أَوْ بَنِي أَخَواتِهِنَّ أَوْ نِسائِهِنَّ أَوْ ما مَلَكَتْ أَيْمانُهُنَّ أَوِ التَّابِعِينَ غَيْرِ أُولِي الْإِرْبَةِ مِنَ الرِّجالِ أَوِ الطِّفْلِ الَّذِينَ لَمْ يَظْهَرُوا عَلى عَوْراتِ النِّساءِ وَلا يَضْرِبْنَ بِأَرْجُلِهِنَّ لِيُعْلَمَ ما يُخْفِينَ مِنْ زِينَتِهِنَّ وَتُوبُوا إِلَى اللَّهِ جَمِيعاً أَيُّهَا الْمُؤْمِنُونَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (٣١) } “Mümin erkeklere söyle, gözlerini (harama bakmaktan) sakınsınlar ve ırzlarını korusunlar. Bu onlar için daha nezih/temizdir. Şüphesiz Allah, onların yaptıklarından hakkıyla haberdardır. Mümin kadınlara da söyle, gözlerini (harama bakmaktan) sakınsınlar ve ırzlarını korusunlar; (kendiliğinden) görünen kısımlar müstesna olmak üzere ziynetlerini açmasınlar. Başörtülerini yakalarının üzerine salsınlar. Ziynetlerini kocalarından, yahut babalarından, yahut kocalarının babalarından, yahut oğullarından, yahut kocalarının oğullarından, yahut erkek kardeşlerinden, yahut erkek kardeşlerinin oğullarından, yahut kız kardeşlerinin oğullarından, yahut kendi kadınlarından, yahut sahip oldukları cariyelerden, yahut erkeklerden kadınlara ihtiyacı kalmamış tâbi kimselerden, yahut kadınların mahrem yerlerinin henüz farkında olmayan çocuklardan başkasına göstermesinler. Gizledikleri ziynetleri bilinsin diye ayaklarını yere vurmasınlar. Ey müminler, hepiniz Allah’a tövbe edin ki kurtuluşa eresiniz.”

قوله قُلْ لِلْمُؤْمِنِينَ بمنزلة قوله إنهم، فقوله يَغُضُّوا جواب الأمر، وقال المازني المعنى قل لهم غضوا يَغُضُّوا. ويلحق هذين من الاعتراض أن الجواب خبر من الله وقد يوجد من لا يغض وينفصل بأن المراد يكونون في حكم من يغض، وقوله مِنْ أَبْصارِهِمْ أظهر ما في مِنْ أن تكون للتبعيض وذلك أن أول نظرة لا يملكها الإنسان وإنما يغض فيما بعد ذلك فقد وقع التبعيض، ويؤيد هذا التأويل ما روي من قوله ﵇ لعلي بن أبي طالب «لا تتبع النظرة فإن الأولى لك وليست لك الثانية» الحديث.

{ قُلْ لِلْمُؤْمِنِينَ } kavli, O’nun “onlara...” demesi mesabesindedir; dolayısıyla { يَغُضُّوا } lafzı emrin cevabıdır. Mâzinî ise: “Mana, onlara ‘sakının’ de, sakınsınlar (yaguddû) demektir” demiştir. Bu iki görüşe de şöyle bir itiraz yöneltilir: Cevap, Allah’tan bir haberdir; halbuki gözünü sakınmayan kimse bulunabilir. Buna ise, muradın onların gözünü sakınan kimse hükmünde olmaları şeklinde cevap verilir. { مِنْ أَبْصارِهِمْ } kavlindeki { مِنْ } edatının en belirgin vechi teb‘îz (kısmilik bildirme) için olmasıdır; çünkü insan ilk bakışa mâlik olamaz, ancak ondan sonrakinde gözünü sakınır; dolayısıyla teb‘îz (kısmilik) gerçekleşmiştir. Peygamber aleyhisselâm’ın Ali b. Ebî Tâlib’e: “Bakışın ardına bakış ekleme; zira birinci bakış senin lehinedir ama ikincisi senin lehine değildir” buyurduğu rivayet edilen hadis bu yorumu desteklemektedir.

وقال جرير بن عبد الله سألت النبي ﵇ عن نظرة الفجأة فقال «اصرف بصرك» ويصح أن تكون مِنْ لبيان الجنس، ويصح أن تكون لابتداء الغاية، والبصر هو الباب الأكبر إلى القلب وأعمر طرق الحواس إليه وبحسب ذلك كثر السقوط من جهته ووجب التحذير منه، و «حفظ الفروج» يحتمل أن يريد في الزنى ويحتمل أن يريد في ستر العورة والأظهر أن الجميع مراد واللفظ عام، وبهذه الآية حرم العلماء دخول

Cerîr b. Abdillâh şöyle demiştir: “Peygamber aleyhisselâm’a ansızın bakmayı sordum; bana ‘Gözünü çevir’ buyurdu.” { مِنْ } edatının cins beyanı için olması da mümkündür, ibtidâ-i gaye (başlangıç) için olması da mümkündür. Göz, kalbe açılan en büyük kapı ve duyuların ona ulaşan en işlek yollarıdır; buna bağlı olarak onun cihetinden düşüşler çoğalmış ve ondan sakındırmak vacip olmuştur. “Irzların korunması” (hıfzu’l-fürûc) ifadesinden zinanın kastedilmiş olması muhtemel olduğu gibi, avretin örtülmesinin kastedilmiş olması da muhtemeldir; en zahir olanı ise hepsinin kastedilmiş olmasıdır ve lafız geneldir. Âlimler bu ayete dayanarak kişinin peştamalsız

الحمام بغير مئزر وقال أبو العالية كل فرج ذكر في القرآن فهو من الزنا إلا هذه الآيتين فإنه يعني التستر.

hamama girmesini haram kılmışlardır. Ebü’l-Âliye ise: “Kur’ân’da geçen her ‘ferc’ zikri zinadan korunma anlamındadır; ancak bu iki ayet müstesnadır, zira burada örtünme kastedilmektedir” demiştir.

قال الفقيه الإمام الإمام القاضي: ولا وجه لهذا التخصيص عندي وباقي الآية بين وظاهره التوعد، وقوله تعالى: وَقُلْ لِلْمُؤْمِناتِ الآية أمر الله تعالى النساء في هذه الآية بغض البصر عن كل ما يكره من جهة الشرع النظر إليه، وفي حديث أم سلمة قالت: كنت أنا وعائشة عند النبي ﷺ فدخل ابن أم مكتوم فقال النبي ﵇ «احتجبن» فقلنا: أعمى، فقال النبي ﵇ «أفعمياوان أنتما» ؟

Fakih İmam Kadı [İbn Atıyye] dedi ki: Bana göre bu tahsisin bir vechi yoktur. Ayetin geri kalanı açıktır ve zahiri tehdittir. Allah Teâlâ’nın { وَقُلْ لِلْمُؤْمِناتِ } kavline gelince: Allah Teâlâ bu ayette kadınlara, şer‘î yönden bakılması hoş karşılanmayan her şeyden gözlerini sakınmalarını emretmiştir. Ümmü Seleme’nin hadisinde o şöyle demiştir: “Ben ve Âişe, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’in yanındaydık; İbn Ümmi Mektûm girdi. Bunun üzerine Peygamber aleyhisselâm ‘Örtünün’ buyurdu. Biz: ‘O âmâdır’ dedik. Peygamber aleyhisselâm: ‘Siz ikiniz de mi âmâsınız?’ buyurdu.”

ومِنْ تحتمل ما تقدم في الأولى، و «حفظ الفروج» يعم الفواحش وستر العورة وما دون ذلك مما فيه حفظ، وأمر الله تعالى بأن لا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ للناظرين إلا ما استثناه من الناظرين في باقي الآية، ثم استثنى ما يظهر من الزينة، فاختلف الناس في قدر ذلك، فقال ابن مسعود ظاهر الزينة هو الثياب، وقال سعيد بن جبير الوجه والثياب، وقال سعيد بن جبير أيضا وعطاء والأوزاعي الوجه والكفان والثياب، وقال ابن عباس وقتادة والمسور بن مخرمة ظاهر الزينة هو الكحل والسواك والخضاب إلى نصف الذراع والقرطة والفتخ ونحو هذا فمباح أن تبديه المرأة لكل من دخل عليها من الناس، وذكر الطبري عن قتادة في معنى نصف الذراع حديثا عن النبي ﷺ وذكر آخر عن عائشة عن النبي ﷺ.

Buradaki { مِنْ } edatı, önceki ayette geçen ihtimalleri taşır. “Irzların korunması” ise fuhşiyatı, avretin örtülmesini ve korunma kapsamına giren bunun dışındaki şeyleri içine alır. Allah Teâlâ, ayetin devamında istisna edilen bakan kimseler dışında kalan bakanlara ziynetlerini açmamalarını emretmiştir. Daha sonra ise ziynetten görünen kısmı istisna etmiştir. İnsanlar bunun miktarı konusunda ihtilaf etmişlerdir: İbn Mes‘ûd, görünen ziynetin elbiseler olduğunu söylemiştir. Saîd b. Cübeyr, yüz ve elbiseler olduğunu söylemiştir. Saîd b. Cübeyr, Atâ ve Evzâî ayrıca yüz, iki el ayası ve elbiseler olduğunu söylemişlerdir. İbn Abbâs, Katâde ve Misver b. Mahreme ise görünen ziynetin sürme, misvak, ön kolun yarısına kadar kına, küpeler, parmak yüzükleri ve benzeri şeyler olduğunu, kadının yanına giren her insana bunları göstermesinin mubah olduğunu söylemişlerdir. Taberî, Katâde’den ön kolun yarısı manasında Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’den bir hadis zikretmiş, ayrıca Âişe’den de Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’den başka bir hadis zikretmiştir.

قال الفقيه الإمام القاضي: ويظهر لي في محكم ألفاظ الآية أن المرأة مأمورة بأن لا تبدي وأن تجتهد في الإخفاء لكل ما هو زينة، ووقع الاستثناء في كل ما غلبها فظهر بحكم ضرورة حركة فيما لا بد منه أو إصلاح شأن ونحو ذلك، فما ظهر على هذا الوجه فهو المعفو عنه فغالب الأمر أن الوجه بما فيه والكفين يكثر فيهما الظهور، وهو الظاهر في الصلاة، ويحسن بالحسنة الوجه أن تستره إلا من ذي حرمة «محرمة» ، ويحتمل لفظ الآية أن الظاهر من الزينة لها أن تبديه ولكن يقوي ما قلناه الاحتياط ومراعاة فساد الناس فلا يظن أن يباح للنساء من إبداء الزينة إلا ما كان بذلك الوجه والله الموفق للصواب برحمته، وقرأ الجمهور «وليضربن» بسكون اللام التي هي للأمر، وقرأ أبو عمر في رواية عباس عنه و «ليضربن» بكسر اللام على الأصل لأن أصل لام الأمر الكسر في «ليذهب وليضرب» ، وإنما تسكينها كتسكين عضد وفخذ، وسبب هذه الآية أن النساء كن في ذلك الزمان إذا غطين رؤوسهن بالأخمرة سدلنها من وراء الظهر قال النقاش كما يصنع النبط فيبقى النحر والعنق والأذنان لا ستر على ذلك فأمر الله تعالى ب «الخمار على الجيوب» وهيئة ذلك يستر جميع ما ذكرناه، وقالت عائشة ﵂: رحم الله المهاجرات الأول لما نزلت هذه الآية عمدن إلى أكثف المروط فشققنها أخمرة وضربن بها على الجيوب.

Fakih İmam Kadı [İbn Atıyye] dedi ki: Ayetin muhkem lafızlarından bana zahir olan şudur: Kadın, ziynet olan her şeyi açmamakla ve gizlemeye gayret etmekle emrolunmuştur. İstisna ise, kaçınılmaz bir işteki hareket zorunluluğu veya bir durumu düzeltme ve benzeri sebeplerle iradesi dışında açığa çıkan durumlar hakkında gerçekleşmiştir; dolayısıyla bu vecihle açığa çıkan şeyler affedilmiştir. Çoğu durumda, içindekilerle birlikte yüz ve iki el ayası sıkça açığa çıkar ve namazda zahir olan da budur. Yüzü güzel olan kadının, kendisine mahrem olan kimseler hariç yüzünü örtmesi güzel bir davranıştır. Ayetin lafzı, ziynetten zahir olanı kadının açmasının caiz olduğu ihtimalini de taşır; ancak bizim söylediğimizi ihtiyat ve insanların fesadını gözetme hususu güçlendirmektedir. Dolayısıyla kadınlara ziyneti açmanın ancak bu vecihle mubah kılındığı düşünülmelidir; Allah rahmetiyle doğruya muvaffak kılandır. Cumhur, emir için olan lâm harfinin sükûnu ile { وَلْيَضْرِبْنَ } şeklinde okumuştur. Ebû Amr ise Abbâs’ın kendisinden rivayetinde, emir lâmının aslı “li-yezhebe” ve “li-yadribe”de olduğu gibi kesre olduğundan, asla binaen lâmın kesresiyle { وَلِيَضْرِبْنَ } şeklinde okumuştur; lâmın sükûnu ancak “adud” (عضد) ve “fahiz” (فخذ) kelimelerindeki sükûn gibidir. Bu ayetin nüzul sebebi şudur: O dönemde kadınlar başlarını başörtüleriyle örttüklerinde onları sırtlarının arkasından sarkıtırlardı —Nakkâş’ın dediğine göre Nabatîlerin yaptığı gibi—; böylece gerdan, boyun ve kulaklar örtüsüz kalırdı. Bunun üzerine Allah Teâlâ başörtüsünün yakaların üzerine vurulmasını emretti; bu şekil ise zikrettiğimiz bütün kısımları örter. Hz. Âişe radıyallâhu anhâ şöyle demiştir: “Allah ilk muhacir kadınlara rahmet etsin; bu ayet indiğinde yünlü elbiselerin en kalınlarına yönelip onları başörtüsü yapmak üzere yırttılar ve yakalarının üzerini örttüler.”

ودخلت على عائشة حفصة بنت أخيها عبد الرحمن وقد اختمرت بشيء يشف عن عنقها وما هنالك فشقته عليها وقالت إنما يضرب بالكثيف الذي يستر، ومشهور القراءة ضم الجيم من «جيوبهن» ، وقرأ بعض الكوفيين بكسرها بسبب الياء كقراءتهم ذلك في بيوت وشيوخ ذكره الزهراوي.

Hz. Âişe’nin yanına erkek kardeşi Abdurrahman’ın kızı Hafsa girdi; üzerinde boynunu ve oraları gösteren şeffaf bir başörtüsü vardı. Âişe onu yırtıp attı ve: “Başörtüsü ancak örten kalın şeyden vurulur” dedi. Meşhur kıraat, “cüyûbihinne” kelimesindeki cîm harfinin zammesi iledir. Kûfelilerden bazıları ise Zehrâvî’nin zikrettiğine göre, “büyût” ve “şüyûh” kelimelerinde yaptıkları kıraat gibi, yâ harfi sebebiyle cîm harfini kesreli okumuşlardır.

قوله ﷿:

Aziz ve Celil olan Allah'ın kavli:

وَلا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلَّا ...

{ وَلا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلَّا ... } “Ziynetlerini açığa vurmasınlar; ancak... [müstesna.]”

المعنى في هذه الآية ولا يقصدن ترك الإخفاء للزينة الباطنة كالخلخال والأقراط ونحوه ويطرحن مؤونة التحفظ إلا مع من سمي وبدأ تعالى ب «البعولة» وهم الأزواج لأن اطلاعهم يقع على أعظم من هذا، ثم ثنى به المحارم وسوى بينهم في إبداء الزينة ولكنهم تختلف مراتبهم في الحرمة بحسب ما في نفوس البشر، فلا مرية أن كشف الأب والأخ على المرأة أحوط من كشف ولد زوجها، وتختلف مراتب ما يبدي لهم فيبدي للأب ما لا يجوز إبداؤه لولد الزوج، وقوله أَوْ نِسائِهِنَّ يعني جميع المؤمنات فكأنه قال أو صنفهن، ويدخل في هذا الإماء المؤمنات ويخرج منه نساء المشركين من أهل الذمة وغيرهم، وكتب عمر ﵁ إلى أبي عبيدة: «أنه بلغني أن نساء أهل الذمة يدخلن الحمامات مع نساء المسلمين فامنع من ذلك وحل دونه فإنه لا يجوز أن ترى الذمية عرية المسلمة. قال فعند ذلك قام أبو عبيدة فابتهل وقال:

Bu ayetteki mana: İsmi sayılan kimseler hariç halhal, küpe ve benzeri gizli ziynetleri kasten açığa vurmasınlar ve sakınma külfetini bir kenara bırakmasınlar demektir. Allah Teâlâ ilk olarak “kocalar” anlamına gelen “buûlet” ile başlamıştır; çünkü onların muttali olması bundan çok daha büyüğüne vaki olur. Ardından mahremleri zikretmiş ve ziynetin gösterilmesi hususunda onları eşit kılmıştır; ancak mahremlerin haramlık dereceleri insan nefsinin durumuna göre farklılık gösterir. Nitekim kadının babasına ve erkek kardeşine açılmasının, kocasının oğluna açılmasından daha ihtiyatlı olduğunda şüphe yoktur. Onlara gösterilebilecek şeylerin mertebeleri de değişir; dolayısıyla babaya gösterilen şey, kocanın oğluna gösterilmesi caiz olmayan şey olabilir. { أَوْ نِسائِهِنَّ } kavli bütün mümin kadınlar demektir; sanki “kendi cinslerinden olan kadınlar” demiştir. Buna mümin cariyeler girer; zimmî ve diğer müşrik kadınlar ise bunun dışındadır. Hz. Ömer radıyallâhu anh, Ebû Ubeyde’ye şöyle yazmıştır: “Bana zimmî kadınların Müslüman kadınlarla birlikte hamamlara girdikleri haberi ulaştı. Buna engel ol ve önüne geç; çünkü zimmî kadının Müslüman kadının çıplaklığını görmesi caiz değildir.” Dedi ki: Bunun üzerine Ebû Ubeyde kalkıp dua ve niyazda bulunarak şöyle dedi:

أيما امرأة تدخل الحمام من غير عذر لا تريد إلا أن تبيض وجهها فسود الله وجهها يوم تبيض الوجوه. وقوله:

“Hangi kadın geçerli bir özrü olmaksızın, sırf yüzünü beyazlatmak için hamama girerse, yüzlerin beyazlanacağı günde Allah onun yüzünü karartsın.” Allah Teâlâ’nın şu kavli:

أَوْ ما مَلَكَتْ أَيْمانُهُنَّ يدخل فيه الإماء الكتابيات ويدخل فيه العبيد عند جماعة من أهل العلم، وهو الظاهر من مذهب عائشة وأم سلمة ﵄، وقال ابن عباس وجماعة من العلماء لا يدخل العبد على سيدته فيرى شعرها ونحو ذلك إلا أن يكون وغدا، فمنعت هذه الفرقة الكشف بملك اليمين وأباحته بأن يكون من التَّابِعِينَ غَيْرِ أُولِي الْإِرْبَةِ وفي بعض المصاحف «ملكت أيمانكم» فيدخل فيه عبد الغير، وقوله أَوِ التَّابِعِينَ يريد الأتباع ليطعموا المفسول من الرجال الذين لا إربة لهم في الوطء فهي شرطان، ويدخل في هذه الصفة المجبوب والمعتوه والمخنث والشيخ الفاني والزمن الموقوذ بزمانته ونحو هذا هو الغالب في هذه الأصناف، ورب مخنث لا ينبغي أن يكشف، ألا ترى إلى حديث هند، ونهى رسول الله ﷺ عن كشفه على النساء لما وصف بادنة بنت غيلان بن معتب، وتأمل ما روي في أخبار الدلال المخنث وكذلك الحمقى والمعتوهون فيهم من لا ينبغي أن يكشف، والذي «لا إربة له» من الرجال قليل والْإِرْبَةِ الحاجة إلى الوطء، وعبر عن هذا بعض المفسرين، قال هو الذي يتبعك لا يريد إلا الطعام وما تأكله، وقرأ عاصم وابن عامر «غير» بالنصب وهو على الحال من الذكر الذي في التَّابِعِينَ، وقرأ الباقون «غير» بالخفض على النعت ل التَّابِعِينَ والقول فيها كالقول في غَيْرِ الْمَغْضُوبِ [الفاتحة: ٧] وقوله أَوِ الطِّفْلِ اسم جنس بمعنى الجمع ويقال طفل ما لم يراهق الحلم، ويَظْهَرُوا معناه يطلعون بالوطء، والجمهور على سكون الواو من «عورات» ، وروي عن ابن عامر فتح الواو، وقال الزجاج الأكثر سكون الواو، كجوزات وبيضات لثقل الحركة على الواو والياء، ومن قرأ بالفتح فعلى الأصل في فعلة وفعلات.

{ أَوْ ما مَلَكَتْ أَيْمانُهُنَّ } kavline Ehl-i Kitap cariyeler girer; ilim ehlinden bir topluluğa göre köleler de buna girer ki Hz. Âişe ve Ümmü Seleme’nin radıyallâhu anhümâ mezhebinden zahir olan da budur. İbn Abbâs ve âlimlerden bir grup ise: “Köle aşağılık/hizmetçi olmadıkça hanımının yanına girip saçını ve benzeri yerlerini göremez” demişlerdir. Bu fırka, mülk-i yemîn (sahiplik) sebebiyle açılmayı men etmiş ve bunu kadına karşı ihtiyacı olmayan tâbilerden ({ مِنَ التَّابِعِينَ غَيْرِ أُولِي الْإِرْبَةِ }) olma şartına bağlamıştır. Bazı mushaflarda ise “meleket eymânüküm” (sağ ellerinizin malik olduğu) şeklindedir ki buna başkasının kölesi de girer. { أَوِ التَّابِعِينَ } kavmiyle, erkeklerden kadınlara cima ihtiyacı bulunmayan, karın doyurmak için tâbi olan iktidarsız kimseleri kastetmektedir; dolayısıyla bu iki şarta bağlıdır. Bu vasfa hayaları burulmuş (hadım), ahmak, hünsâ/muhannes, pir-i fani ihtiyar ve kötürümlüğü sebebiyle takatten düşmüş kötürüm gibi kimseler girer; bu zümrelerde galip olan durum budur. Nice muhannes vardır ki ona açılmak uygun değildir; nitekim Hind hadisini görmez misin? Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Gaylân b. Seleme el-Muattib’in kızı Bâdine’yi tavsif ettiğinde onun kadınların yanına girmesini yasaklamıştır. Ed-Delâl adlı muhannesin haberlerinde rivayet edilenleri düşün; aynı şekilde ahmaklar ve mecnunlar içinde de kendisine açılınmaması gereken kimseler vardır. Erkeklerden “kadına ihtiyacı olmayan” kimse pek azdır. “el-İrbe” (الْإِرْبَة) cinsi münasebet ihtiyacı demektir; bazı müfessirler bunu, “sana sadece yemek ve yiyeceğin şeyler için tâbi olan kimsedir” şeklinde ifade etmişlerdir. Âsım ve İbn Âmir { غَيْرِ } kelimesini nasb ile okumuşlardır; bu da { التَّابِعِينَ } lafzındaki zamirden haldir. Geri kalanlar ise { غَيْرِ } kelimesini { التَّابِعِينَ } lafzına sıfat olarak cer ile okumuşlardır; buradaki izah { غَيْرِ الْمَغْضُوبِ } [Fâtiha: 7] ayetindeki izah gibidir. { أَوِ الطِّفْلِ } kavli, çoğul manasında cins ismidir. Henüz buluğ çağına yaklaşmamış olana “tıfl” denir. { يَظْهَرُوا } lafzının manası cima yoluyla muttali olmaktır. Cumhur, { عَوْراتِ } kelimesindeki vâv harfinin sükûnu üzerinedir; İbn Âmir’den ise vâv harfinin fethi rivayet edilmiştir. Zeccâc: “Vâv ve yâ harflerindeki harekenin ağırlığından ötürü ‘cevzât’ ve ‘beydât’ kelimelerinde olduğu gibi vâvın sükûnu daha yaygındır; fetha ile okuyan ise ‘fa‘le’ ve ‘fa‘lât’ kalıbındaki asla göre okumuştur” demiştir.

قوله ﷿:

Aziz ve Celil olan Allah'ın kavli:

وَلا يَضْرِبْنَ بِأَرْجُلِهِنَّ لِيُعْلَمَ ...

{ وَلا يَضْرِبْنَ بِأَرْجُلِهِنَّ لِيُعْلَمَ ... } “Gizlediklerinin bilinmesi için ayaklarını da vurmasınlar...”

أسند الطبري عن المعتمر عن أبيه قال: زعم حضرمي أن امرأة اتخذت برتين من فضة واتخذت جزعا فجعلت في ساقيها فمرت على القوم فضربت برجلها الأرض فوقع الخلخال على الجزع فصوت فنزلت هذه الآية، وسماع هذه الزينة أشد تحريكا للشهوة من إبدائها، ذكره الزجاج، قال مكي ﵀ ليس في كتاب الله آية أكثر ضمائر من هذه جمعت خمسة وعشرين ضميرا للمؤمنات من مخفوض ومرفوع، وقرأ عبد الله بن مسعود «ليعلم ما سر من زينتهن» ، ثم أمر ﷿ بالتوبة مطلقة وقد قيد توبة الكفار بالإخلاص وبالانتهاء في آية أخرى، وتوبة أهل الذمة بالتبيين، يريد لأمر محمد ﵇ وأمر بهذه التوبة مطلقة عامة من كل شيء صغير وكبير، وقرأ الجمهور «أيّه» بفتح الهاء، وقرأ ابن عامر «أيّه» بضم الهاء ووجهه أن تجعل الهاء كأنها من نفس الكلمة فيكون إعراب المنادى فيها، وضعف أبو علي ذلك جدا، وبعضهم يقف «أيه» وبعضهم يقف «أيها» بالألف، وقوى أبو علي الوقف بالألف لأن علة حذفها في الوصل إنما هي سكونها وسكون اللام فإذا كان الوقف ذهبت العلة فرجعت الألف كما ترجع الياء إذا وقفت على مُحِلِّي [المائدة: ١] من قوله غَيْرَ مُحِلِّي الصَّيْدِ [المائدة: ١] ، والاختلاف الذي ذكرناه في أَيُّهَا الْمُؤْمِنُونَ كذلك هو في أَيُّهَا السَّاحِرُ [الزخرف: ٤٩] وأَيُّهَ الثَّقَلانِ [الرحمن: ٣١] قوله ﷿:

Taberî, Mu‘temir’den, o da babasından senediyle şöyle nakletmiştir: Hadramî birisi, bir kadının gümüşten iki halhal ve alacalı boncuklar (cez‘) edinip bunları bacaklarına taktığını, sonra bir topluluğun yanından geçerken ayağını yere vurduğunu, halhalın boncuklara çarpıp ses çıkardığını ve bunun üzerine bu ayetin indiğini iddia etmiştir. Bu ziynetin sesini işitmek, şehveti onu görmekten daha fazla tahrik eder; bunu Zeccâc zikretmiştir. Mekkî rahimehullâh şöyle demiştir: “Allah’ın Kitabı’nda bundan daha fazla zamir içeren bir ayet yoktur; mecrur ve merfû olmak üzere mümin kadınlara ait yirmi beş zamiri bir araya getirmiştir.” Abdullah b. Mes‘ûd ise { لِيُعْلَمَ مَا أُخْفِيَ } yerine “ziynetlerinden gizledikleri bilinsin diye” anlamında “li-yu‘leme mâ sürre min zînetihinne” şeklinde okumuştur. Sonra Aziz ve Celil olan Allah mutlak olarak tövbeyi emretmiştir; oysa kâfirlerin tövbesini başka bir ayette ihlas ve vazgeçme şartına bağlamış, Ehl-i Kitab’ın tövbesini ise —Muhammed aleyhisselâm’ın durumunu— beyan etme şartına bağlamıştır; burada ise küçük-büyük her şeyden mutlak ve genel bir tövbeyi emretmiştir. Cumhur “eyyehe” lafzını he harfinin fethasıyla okumuştur. İbn Âmir ise he harfinin dammesiyle “eyyühü” şeklinde okumuştur; bunun vechi, he harfini kelimenin kendisindenmiş gibi kılıp münâdânın irabını ona vermektir; ancak Ebû Alî bunu son derece zayıf bulmuştur. Bazıları “eyyeh” şeklinde durur, bazıları ise elif ile “eyyehâ” şeklinde durur. Ebû Alî elif ile durmayı kuvvetli bulmuştur; zira vasl (bağlantı) halindeki hazfin sebebi elifin ve lâmın sükûnudur, vakıf yapıldığında sebep ortadan kalkar ve elif geri döner; nitekim { غَيْرَ مُحِلِّي الصَّيْدِ } [Mâide: 1] kavlindeki { مُحِلِّي } lafzı üzerinde durulduğunda yâ harfinin geri dönmesi gibidir. { أَيُّهَا الْمُؤْمِنُونَ } lafzındaki zikrettiğimiz ihtilaf, { أَيُّهَا السَّاحِرُ } [Zuhruf: 49] ve { أَيُّهَ الثَّقَلانِ } [Rahmân: 31] ayetlerinde de böyledir. Aziz ve Celil olan Allah'ın kavli:

[سورة النور (٢٤) : آية ٣٢]

[en-Nûr Suresi (24): Ayet 32]

وَأَنْكِحُوا الْأَيامى مِنْكُمْ وَالصَّالِحِينَ مِنْ عِبادِكُمْ وَإِمائِكُمْ إِنْ يَكُونُوا فُقَراءَ يُغْنِهِمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَاللَّهُ واسِعٌ عَلِيمٌ (٣٢)

{ وَأَنْكِحُوا الْأَيامى مِنْكُمْ وَالصَّالِحِينَ مِنْ عِبادِكُمْ وَإِمائِكُمْ إِنْ يَكُونُوا فُقَراءَ يُغْنِهِمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَاللَّهُ واسِعٌ عَلِيمٌ (٣٢) } “Aranızdaki bekârları, kölelerinizden ve cariyelerinizden elverişli/sâlih olanları evlendirin. Eğer onlar yoksul iseler, Allah kendi lütfundan onları zengin eder. Allah lütfu geniş olandır, hakkıyla bilendir.”

وقوله تعالى: وَأَنْكِحُوا الْأَيامى هذه المخاطبة لكل من تصور أن ينكح في نازلة ما، فهم المأمورون بتزويج من لا زوج له وظاهر الآية أن المرأة لا تتزوج إلا بولي، والأيم يقال للرجل وللمرأة ومنه قول الشاعر:

Allah Teâlâ’nın { وَأَنْكِحُوا الْأَيامى } kavlindeki bu hitap, herhangi bir olayda evlendirme yetkisine sahip olan herkesedir; dolayısıyla onlar eşi bulunmayan kimseleri evlendirmekle emrolunmuşlardır. Ayetin zahiri, kadının ancak bir veli ile evlenebileceğini göstermektedir. “Eyyim” (bekâr) kelimesi hem erkek hem de kadın için kullanılır; şairin şu sözü bundandır:

«لله در بني على أيم منهم وناكح» ، ولعموم هذا اللفظ قالت فرقة إن هذه الآية ناسخة لحكم قوله تعالى: وَالزَّانِيَةُ لا يَنْكِحُها إِلَّا زانٍ أَوْ مُشْرِكٌ وَحُرِّمَ ذلِكَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ [النور: ٣] وقوله: وَالصَّالِحِينَ يريد للنكاح، وقرأ الحسن بن أبي الحسن «من عبيدكم» والجمهور على «عبادكم» والمعنى واحد إلا أن قرينة الترفيع بالنكاح يؤيد قراءة الجمهور، وهذا الأمر بالإنكاح يختلف بحسب شخص شخص، ففي نازلة يتصور وجوبه، وفي نازلة الندب وغير ذلك وهذا بحسب ما قيل في النكاح، ثم وعد الله تعالى بإغناء الفقراء المتزوجين طلب رضى الله عنهم واعتصاما من معاصيه، وقال ابن مسعود التمسوا الغنى في النكاح، وقال عمر ﵁ عجبي ممن لا يطلب الغنى بالنكاح وقد قال تعالى: إِنْ يَكُونُوا فُقَراءَ يُغْنِهِمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ، قال النقاش هذه الآية حجة على من قال إن القاضي يفرق بين الزوجين إذا كان الزوج فقيرا لا يقدر على النفقة لأن الله قال يُغْنِهِمُ ولم يقل يفرق بينهما، وهذا انتزاع ضعيف، وليست هذه الآية حكما فيمن عجز عن النفقة وإنما هي وعد بالإغناء كما وعد به مع التفرق في قوله: وَإِنْ يَتَفَرَّقا يُغْنِ اللَّهُ كُلًّا مِنْ سَعَتِهِ [النساء: ١٣] ونفحات رحمة الله مأمولة في كل حال موعود بها، وقوله: واسِعٌ عَلِيمٌ صفتان نحو المعنى الذي فيه القول أي واسِعٌ الفضل عَلِيمٌ بمستحق التوسعة والإغناء.

“Ali oğullarına helal olsun, onlardan bekâr olanına da evli olanına da.” Bu lafzın umumiliğinden ötürü bir fırka, bu ayetin Allah Teâlâ’nın { وَالزَّانِيَةُ لا يَنْكِحُها إِلَّا زانٍ أَوْ مُشْرِكٌ وَحُرِّمَ ذلِكَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ } [Nûr: 3] kavlinin hükmünü neshettiğini söylemiştir. { وَالصَّالِحِينَ } kavmiyle, nikâha elverişli olanları kastetmektedir. Hasan-ı Basrî “min abîdiküm” şeklinde okumuştur; cumhur ise “ibâdiküm” şeklinde okumuştur, anlam birdir; ancak nikâh yoluyla yükseltme karinesi cumhurun kıraatini desteklemektedir. Bu evlendirme emri şahıstan şahsa değişir; dolayısıyla bir durumda vacip olması, başka bir durumda mendup olması veya başka bir hüküm alması tasavvur edilir ki bu da nikâh hakkında söylenen hükümlere göredir. Sonra Allah Teâlâ, O’nun rızasını aramak ve O’na isyandan korunmak maksadıyla evlenen fakirleri zengin kılmayı vadetmiştir. İbn Mes‘ûd: “Zenginliği nikâhta arayın” demiştir. Hz. Ömer radıyallâhu anh ise: “Allah Teâlâ { إِنْ يَكُونُوا فُقَراءَ يُغْنِهِمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ } ‘Eğer onlar yoksul iseler, Allah kendi lütfundan onları zengin eder’ buyurmuşken, nikâh yoluyla zenginlik talep etmeyen kimseye şaşarım!” demiştir. Nakkâş: “Bu ayet, koca fakir olup nafaka temin edemediğinde hâkimin karı-kocayı ayıracağını söyleyen kimseye karşı bir delildir; çünkü Allah ‘onları ayırır’ dememiş, { يُغْنِهِمُ } ‘onları zengin eder’ buyurmuştur” demiştir. Ancak bu zayıf bir istinbattır; zira bu ayet nafakadan âciz kalan kimse hakkında bir hüküm değil, bilakis { وَإِنْ يَتَفَرَّقا يُغْنِ اللَّهُ كُلًّا مِنْ سَعَتِهِ } [Nisâ: 130] ayetinde ayrılık halinde vadedildiği gibi zengin kılma vaadidir. Allah’ın rahmet esintileri her durumda umulur ve vadedilmiştir. { واسِعٌ عَلِيمٌ } kavli ise sözün içerdiği anlama uygun iki sıfattır; yani lütfu geniş (vâsi‘) ve genişletilmeye ve zengin kılınmaya lâyık olanı hakkıyla bilen (alîm) demektir.

قوله ﷿:

Aziz ve Celil olan Allah'ın kavli:

[سورة النور (٢٤) : الآيات ٣٣ الى ٣٤]

[en-Nûr Suresi (24): Ayetler 33 - 34]

وَلْيَسْتَعْفِفِ الَّذِينَ لا يَجِدُونَ نِكاحاً حَتَّى يُغْنِيَهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَالَّذِينَ يَبْتَغُونَ الْكِتابَ مِمَّا مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ فَكاتِبُوهُمْ إِنْ عَلِمْتُمْ فِيهِمْ خَيْراً وَآتُوهُمْ مِنْ مالِ اللَّهِ الَّذِي آتاكُمْ وَلا تُكْرِهُوا فَتَياتِكُمْ عَلَى الْبِغاءِ إِنْ أَرَدْنَ تَحَصُّناً لِتَبْتَغُوا عَرَضَ الْحَياةِ الدُّنْيا وَمَنْ يُكْرِهْهُنَّ فَإِنَّ اللَّهَ مِنْ بَعْدِ إِكْراهِهِنَّ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٣٣) وَلَقَدْ أَنْزَلْنا إِلَيْكُمْ آياتٍ مُبَيِّناتٍ وَمَثَلاً مِنَ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِكُمْ وَمَوْعِظَةً لِلْمُتَّقِينَ (٣٤)

{ وَلْيَسْتَعْفِفِ الَّذِينَ لا يَجِدُونَ نِكاحاً حَتَّى يُغْنِيَهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَالَّذِينَ يَبْتَغُونَ الْكِتابَ مِمَّا مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ فَكاتِبُوهُمْ إِنْ عَلِمْتُمْ فِيهِمْ خَيْراً وَآتُوهُمْ مِنْ مالِ اللَّهِ الَّذِي آتاكُمْ وَلا تُكْرِهُوا فَتَياتِكُمْ عَلَى الْبِغاءِ إِنْ أَرَدْنَ تَحَصُّناً لِتَبْتَغُوا عَرَضَ الْحَياةِ الدُّنْيا وَمَنْ يُكْرِهْهُنَّ فَإِنَّ اللَّهَ مِنْ بَعْدِ إِكْراهِهِنَّ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٣٣) وَلَقَدْ أَنْزَلْنا إِلَيْكُمْ آياتٍ مُبَيِّناتٍ وَمَثَلاً مِنَ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِكُمْ وَمَوْعِظَةً لِلْمُتَّقِينَ (٣٤) } “Evlenme imkânı bulamayanlar, Allah kendilerini lütfundan zengin kılıncaya kadar iffetlerini korusunlar. Sahip olduğunuz köle ve cariyelerden mükâtebe (hürriyet sözleşmesi) yapmak isteyenlerle, eğer kendilerinde bir hayır görürseniz mükâtebe yapın. Allah’ın size verdiği malından onlara da verin. Dünya hayatının geçici menfaatini elde etmek için, iffetli kalmak isteyen cariyelerinizi fuhşa zorlamayın. Kim onları zorlarsa, şüphesiz ki Allah, onların zorlanmalarından sonra çok bağışlayandır, çok merhamet edendir. Andolsun ki biz size açıklayıcı ayetler, sizden önce gelip geçenlerden bir misal ve takva sahipleri için bir öğüt indirdik.”

«استعف» وزنه استفعل ومعناه طلب أن يكون عفيفا، فأمر الله تعالى في هذه الآية كل من يتعذر عليه النكاح ولا يجده بأي وجه تعذر أن يستعف، ثم لما كان أغلب الموانع على النكاح عدم المال وعد بالإغناء من فضله، فعلى هذا التأويل يعم الأمر بالاستعفاف كل من تعذر عليه النكاح بأي وجه تعذر، وقالت جماعة من المفسرين «النكاح» في هذه الآية اسم ما يمهر وينفق في الزواج كاللحاف واللباس لما يلتحف به ويلبس، قال القاضي وحملهم على هذا قوله تعالى: حَتَّى يُغْنِيَهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ، فظنوا أن المأمور بالاستعفاف إنما هو من عدم المال الذي يتزوج به، وفي هذا القول تخصيص المأمورين بالاستعفاف وذلك ضعيف، ثم أمر الله تعالى المؤمنين كافة أن يكاتب منهم كل من له مملوك، وطلب المملوك الكتابة وعلم سيده منه خَيْراً، قال النقاش سببها أن غلاما لحويطب بن عبد العزى سأل مولاه الكتابة فأبى عليه، وقال مكي هو صبيح القبطي غلام حاطب بن أبي بلتعة، ولفظ الْكِتابَ في الآية مصدر كالقتال والجلاد ونحوه من مصادر فاعل، والمكاتبة مفاعلة من حيث هذا يكتب على نفسه وهذا على نفسه، واختلف الناس هل هذا الأمر بالكتابة على الوجوب أو على الندب على قولين، فمذهب مالك ﵀ أن ذلك على الندب، وقال عطاء ذلك واجب وهو ظاهر قول عمر لأنس بن مالك في سيرين حين سأل سيرين الكتابة فتلكأ أنس فقال عمر كاتبه أو لأضربنك بالدرة، وهو قول عمرو بن دينار والضحاك، واختلف الناس في المراد ب «الخير» ، فقالت فرقة: هو المال ولم تر على سيد عبد أن يكاتب إلا إذا علم أن له مالا يؤدي منه أو من التجر فيه، وروي عن ابن عمر وسلمان أنهما أبيا من كتابة عبدين رغبا في الكتابة ووعدا باسترفاق الناس، فقال كل واحد منهما لعبده أتريد أن تطعمني أوساخ الناس، وقال مالك إنه ليقال «الخير» القوة والأداء، وقال الحسن بن أبي الحسن «الخير» هو صدق الموعد وقلة الكذب والوفاء وإن لم يكن للعبد مال، وقال عبيدة السلماني «الخير» هو الصلاح في الدين ع وهذا في ضمنه القول الذي قبله، والمكاتب عبد ما بقي عليه درهم، وحرمة العتق إنما يتلبس بها بعد الأداء هذا قول جمهور الأمة، وقال ابن مسعود إذا أدى ثلث الكتابة فهو عتيق غريم، وقال علي بن أبي طالب العتاقة تجري فيه بأول نجم، وقوله تعالى: وَآتُوهُمْ، قال المفسرون هو أمر لكل مكاتب أن يضع للعبد من مال كتابته، واستحسن ذلك علي بن أبي طالب أن يكون ذلك ربع الكتابة، قال الزهراوي وروي ذلك عن النبي ﵇، واستحسن الحسن بن أبي الحسن وابن مسعود ثلثها وقال قتادة عشرها، ورأى عمر بن الخطاب أن يكون ذلك من أول نجومه مبادرة إلى الخير خوف أن لا يدرك آخرها، ورأى مالك ﵀ وغيره أن يكون الوضع من آخر نجم، وعلة ذلك أنه إذا وضع من أول نجم ربما عجز العبد، فرجع هو وماله إلى السيد، فعادت إليه وضيعته، وهي شبه الصدقة، وهذا قول عبد الله بن عمر، ورأى مالك ﵀ هذا الأمر على الندب ولم ير لقدر الوضعية حدا، ورأى الشافعي وغيره الوضيعة واجبة يحكم بها الحاكم على المكاتب

“İste‘affe” (استعف) fiilinin vezni “istef‘ale”dir ve anlamı iffetli olmayı talep etmektir. Allah Teâlâ bu ayette, hangi sebeple olursa olsun evlenmesi zorlaşan ve evlenme imkânı bulamayan herkese iffetli davranmasını emretmiştir. Evlenmenin önündeki engellerin en yaygını mal yokluğu olunca da lütfundan zengin kılmayı vadetmiştir. Bu yoruma göre iffetli olma emri, hangi sebeple olursa olsun evlenmesi zorlaşan herkesi kapsar. Müfessirlerden bir topluluk ise: “Bu ayetteki ‘nikâh’, bürünülen ve giyilen şeye örtü ve elbise dendiği gibi, evlilikte mehir olarak verilen ve harcanan şeyin adıdır” demiştir. Kadı [İbn Atıyye] der ki: Onları bu görüşe sevk eden husus, Allah Teâlâ’nın { حَتَّى يُغْنِيَهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ } kavlidir; bu yüzden iffetli olmakla emrolunan kimsenin yalnızca evlenecek malı bulamayan kişi olduğunu zannetmişlerdir. Bu görüşte iffetle emrolunanların tahsis edilmesi söz konusudur ki bu zayıftır. Sonra Allah Teâlâ bütün müminlere, kölesi olan ve kölesi mükâtebe (hürriyet sözleşmesi) talep edip de efendisi kendisinde bir hayır gördüğü takdirde onunla mükâtebe yapmasını emretmiştir. Nakkâş, nüzul sebebinin Huveytıb b. Abdiluzzâ’nın bir kölesinin efendisinden mükâtebe isteyip efendisinin buna yanaşmaması olduğunu söylemiştir; Mekkî ise bunun Hâtıb b. Ebî Beltea’nın kölesi Subeyh el-Kıbtî olduğunu belirtmiştir. Ayetteki { الْكِتابَ } lafzı, “kıtâl” ve “cilâd” gibi “fâ‘ale” vezninin masdarıdır. Mükâtebe ise, birinin kendi aleyhine, diğerinin de kendi aleyhine [şartları] yazması bakımından “mufâale” babındandır. İnsanlar bu mükâtebe emrinin vücub mu yoksa mendupluk mu ifade ettiği hususunda iki görüşe ayrılmışlardır: Mâlik’in rahimehullâh mezhebi bunun mendup olduğu yönündedir. Atâ ise vacip olduğunu söylemiştir; Sîrîn mükâtebe talep edip Enes b. Mâlik ağırdan aldığında Hz. Ömer’in Enes’e: “Onunla mükâtebe yap, yoksa seni kamçıyla döverim” şeklindeki sözünün zahiri de budur; bu Amr b. Dînâr ve Dahhâk’ın da görüşüdür. İnsanlar “hayır” ile neyin kastedildiği hususunda ihtilaf etmişlerdir: Bir grup, bunun mal olduğunu söylemiş ve kölenin ödeme yapacağı veya ticaret yapacağı bir malı olduğunu bilmedikçe efendinin mükâtebe yapma yükümlülüğü görmemiştir. İbn Ömer ve Selmân’dan rivayet edildiğine göre onlar, mükâtebe arzulayan ve insanlardan dilenerek borcunu ödemeyi vadeden iki köleyle mükâtebe yapmaktan kaçınmışlar ve her biri kölesine: “Bana insanların kirlerini mi yedirmek istiyorsun?” demiştir. Mâlik ise: “ ‘Hayır’ kelimesinin güç-kuvvet ve ödeme kabiliyeti olduğu söylenir” demiştir. Hasan-ı Basrî: “ ‘Hayır’, kölenin malı olmasa bile sözünde durması, yalanının azlığı ve vefakârlığıdır” demiştir. Ubeyde es-Selmânî: “ ‘Hayır’, dinde sâlih olmaktır” demiştir. [İbn Atıyye] der ki: Bu da önceki görüşü kapsamaktadır. Mükâtep köle, üzerinde tek bir dirhem bile kaldığı sürece köledir; hürriyet hürmetine ancak borcunu tamamen ödedikten sonra bürünür; ümmetin cumhurunun görüşü budur. İbn Mes‘ûd: “Mükâtebe bedelinin üçte birini ödediğinde o, borçlu bir hürdür” demiştir. Ali b. Ebî Tâlib ise: “Hürriyet ona ilk taksitle sirayet eder” demiştir. Allah Teâlâ’nın { وَآتُوهُمْ } kavline gelince; müfessirler bunun her mükâtebe yapan efendiye, kölenin mükâtebe malından bir kısmını indirmesi yönünde bir emir olduğunu söylemişlerdir. Ali b. Ebî Tâlib bunun mükâtebe bedelinin dörtte biri olmasını güzel görmüştür; Zehrâvî bunun Peygamber aleyhisselâm’dan rivayet edildiğini söylemiştir. Hasan-ı Basrî ve İbn Mes‘ûd üçte birini, Katâde ise onda birini uygun görmüştür. Ömer b. el-Hattâb, son taksite yetişememe korkusuyla hayra acele etmek adına indirimin ilk taksitlerden yapılmasını uygun görmüştür. Mâlik rahimehullâh ve başkaları ise indirimin son taksitten yapılmasını uygun görmüşlerdir; bunun illeti şudur: İlk taksitten indirim yapıldığında köle belki âciz kalır, böylece kendisi ve malı efendiye geri döner ve yaptığı indirim —sadaka benzeri olduğu halde— yine kendisine dönmüş olur; bu Abdullah b. Ömer’in de görüşüdür. Mâlik rahimehullâh bu emri mendup olarak görmüş ve indirim miktarına bir sınır koymamıştır. Şâfiî ve diğerleri ise indirimi hâkimin mükâtep lehine hükmedeceği vacip bir hak olarak görmüşler

وعلى ورثته، وقال الحسن والنخعي وبريدة إنما الخطاب بقوله تعالى: وَآتُوهُمْ للناس أجمعين في أن يتصدقوا على المكاتبين وأن يعينوهم في فكاك رقابهم، وقال زيد بن أسلم إنما الخطاب لولاة الأمور بأن يعطوا المكاتبين من مال الصدقة حظهم وهو الذي تضمنه قوله تعالى: وَفِي الرِّقابِ [البقرة: ١٧٧] .

ve mirasçıları üzerine de [bunu gerekli kılmışlardır]. Hasan, Nehaî ve Büreyde: “Allah Teâlâ’nın { وَآتُوهُمْ } kavlindeki hitap, mükâteplere sadaka vermeleri ve onların boyunlarını kurtarmalarına yardım etmeleri hususunda bütün insanlarak hitaptır” demişlerdir. Zeyd b. Eslem ise: “Bu hitap, yöneticilerin mükâteplere sadaka malından paylarını vermeleri hususundadır ki bu da Allah Teâlâ’nın { وَفِي الرِّقابِ } [Bakara: 177] kavlinin içerdiği husustur” demiştir.

وَلا تُكْرِهُوا فَتَياتِكُمْ عَلَى ...

{ وَلا تُكْرِهُوا فَتَياتِكُمْ عَلَى ... } “Cariyelerinizi zorlamayın...”

روي أن سبب هذه الآية هو أن عبد الله بن أبي ابن سلول كانت له أمة تسمى مسيكة، وقيل معادة، فكان يأمرها بالزنا والكسب به، فشكت ذلك إلى النبي ﵇، فنزلت الآية فيه وفيمن فعل فعله من المنافقين وقوله: إِنْ أَرَدْنَ تَحَصُّناً راجع إلى «الفتيات» ، وذلك أن الفتاة إذا أرادت التحصن فحينئذ يتصور ويمكن أن يكون السيد مكرها، ويمكن أن ينهى عن الإكراه وإذا كانت الفتاة لا تريد التحصن، فلا يتصور أن يقال للسيد لا تكرهها لأن الإكراه لا يتصور فيها وهي مريدة للزنا، فهذا أمر في سادة وفتيات حالهم هذه، وذهب هذا النظر عن كثير من المفسرين فقال بعضهم قوله: إِنْ أَرَدْنَ راجع إلى الْأَيامى [النور: ٣٢] في قوله: وَأَنْكِحُوا الْأَيامى مِنْكُمْ، وقال بعضهم هذا الشرط في قوله: إِنْ أَرَدْنَ ملغى ونحو هذا مما ضعف والله الموفق للصواب برحمته، وعرض الْحَياةِ الدُّنْيا، في هذه الآية الشيء الذي تكتسبه الأمة بفرجها ومعنى باقي الآية بين فَإِنَّ اللَّهَ مِنْ بَعْدِ إِكْراهِهِنَّ غَفُورٌ رَحِيمٌ، بهن، وقد يتصور الغفران والرحمة بالمكرهين بعد أن تقع التوبة من ذلك، فالمعنى غَفُورٌ لمن تاب، وقرأ ابن مسعود وجابر بن عبد الله وابن جبير «لهن غفور رحيم» بزيادة «لهن» ، ثم عدد تعالى على المؤمنين نعمه فيما أنزل إليهم من الآيات المنيرات، وفيما ضرب لهم من أمثال الماضين من الأمم، ليقع التحفظ مما وقع أولئك فيه وفيما ذكر لهم من المواعظ، وقرأ جمهور الناس «مبيّنات» بفتح الياء أي بينها الله تعالى وأوضحها، وقرأ الحسن وطلحة وعاصم والأعمش «مبيّنات» بكسر الياء أي بينت الحق وأوضحته.

Rivayet edildiğine göre bu ayetin nüzul sebebi şudur: Abdullah b. Übey b. Selûl’ün Müseyke veya Muâze adında bir cariyesi vardı. O cariyesine zina etmesini ve bu yolla kazanç sağlamasını emrederdi. Kadın bu durumu Peygamber aleyhisselâm’a şikâyet etti; bunun üzerine onun hakkında ve onun yaptığını yapan münafıklar hakkında bu ayet indi. { إِنْ أَرَدْنَ تَحَصُّناً } “Eğer iffetli kalmak isterlerse” kavli “cariyeler”e (feteyât) dönmektedir. Zira cariye iffetli kalmak istediği takdirde efendinin zorlaması tasavvur olunabilir ve zorlamaktan nehyedilmesi mümkün olur; cariye iffetli kalmak istemediğinde ise efendiye “onu zorlama” denmesi tasavvur edilemez, çünkü zannettiğimiz üzere zina etmek isteyen birine zorlama söz konusu olmaz. Dolayısıyla bu, durumları böyle olan efendiler ve cariyeler hakkındaki bir hükümdür. Bu incelik pek çok müfessirin dikkatinden kaçmış ve bazısı { إِنْ أَرَدْنَ } şartının { وَأَنْكِحُوا الْأَيامى مِنْكُمْ } kavlindeki { الْأَيامى } [Nûr: 32] lafzına döndüğünü söylemiş; bazısı ise { إِنْ أَرَدْنَ } şartının hükümsüz (lağv) olduğunu söylemiştir ki bunlar zayıf görüşlerdir; Allah rahmetiyle doğruya muvaffak kılandır. Bu ayetteki { عَرَضَ الْحَياةِ الدُّنْيا } “dünya hayatının geçici menfaati”, cariyenin fuhuş yoluyla kazandığı şeydir. Ayetin geri kalanının anlamı açıktır: { فَإِنَّ اللَّهَ مِنْ بَعْدِ إِكْراهِهِنَّ غَفُورٌ رَحِيمٌ } “Şüphesiz Allah, onların zorlanmalarından sonra onlar için çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.” Bundan tövbe edildikten sonra zorlayanlar için de mağfiret ve rahmet tasavvur olunabilir; dolayısıyla anlam: “Tövbe eden kimse için çok bağışlayandır” demek olur. İbn Mes‘ûd, Câbir b. Abdillâh ve İbn Cübeyr “lehünne” (onlar için) ilavesiyle “lehünne gafûrun rahîm” şeklinde okumuşlardır. Sonra Allah Teâlâ, o geçmiş kavimlerin içine düştüğü durumlardan sakınsınlar diye indirdiği nurlu ayetler, geçmiş ümmetlerden verdiği misaller ve kendilerine zikrettiği öğütlerle müminlere olan nimetlerini saymıştır. İnsanların cumhuru, yâ harfinin fethasıyla { مُبَيَّنَاتٍ } şeklinde okumuştur; yani Allah Teâlâ onları açık ve beyan edilmiş kılmıştır. Hasan, Talha, Âsım ve A‘meş ise yâ harfinin kesresiyle { مُبَيِّنَاتٍ } şeklinde okumuşlardır; yani hakkı beyan eden ve açıklayan demektir.

قوله ﷿:

Aziz ve Celil olan Allah'ın kavli:

[سورة النور (٢٤) : آية ٣٥]

[en-Nûr Suresi (24): Ayet 35]

اللَّهُ نُورُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ مَثَلُ نُورِهِ كَمِشْكاةٍ فِيها مِصْباحٌ الْمِصْباحُ فِي زُجاجَةٍ الزُّجاجَةُ كَأَنَّها كَوْكَبٌ دُرِّيٌّ يُوقَدُ مِنْ شَجَرَةٍ مُبارَكَةٍ زَيْتُونَةٍ لا شَرْقِيَّةٍ وَلا غَرْبِيَّةٍ يَكادُ زَيْتُها يُضِيءُ وَلَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نارٌ نُورٌ عَلى نُورٍ يَهْدِي اللَّهُ لِنُورِهِ مَنْ يَشاءُ وَيَضْرِبُ اللَّهُ الْأَمْثالَ لِلنَّاسِ وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (٣٥)

{ اللَّهُ نُورُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ مَثَلُ نُورِهِ كَمِشْكاةٍ فِيها مِصْباحٌ الْمِصْباحُ فِي زُجاجَةٍ الزُّجاجَةُ كَأَنَّها كَوْكَبٌ دُرِّيٌّ يُوقَدُ مِنْ شَجَرَةٍ مُبارَكَةٍ زَيْتُونَةٍ لا شَرْقِيَّةٍ وَلا غَرْبِيَّةٍ يَكادُ زَيْتُها يُضِيءُ وَلَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نارٌ نُورٌ عَلى نُورٍ يَهْدِي اللَّهُ لِنُورِهِ مَنْ يَشاءُ وَيَضْرِبُ اللَّهُ الْأَمْثالَ لِلنَّاسِ وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (٣٥) } “Allah, göklerin ve yerin nurudur. O’nun nurunun misali, içinde kandil bulunan bir kandil yuvası (oyuk/hücre) gibidir. Kandil bir cam içindedir; o cam da sanki incimsi (parlak) bir yıldızdır. O (kandil), doğuya da batıya da ait olmayan mübarek bir zeytin ağacından tutuşturulur. Onun yağı, neredeyse kendisine ateş değmese bile ışık verir. Nur üstüne nurdur. Allah dilediği kimseyi nuruna hidayet eder. Allah insanlara misaller verir. Allah her şeyi hakkıyla bilendir.”

«النور» في كلام العرب الأضواء المدركة بالبصر ويستعمل فيما صح من المعاني ولاح فيقال منه

Arap kelamında “en-Nûr” (nur), gözle idrak edilen ışıklardır; ayrıca sahih ve apaçık olan manalar için de kullanılır; bu sebeple

كلام له نور ومنه الكتاب المنير ومنه قول الشاعر: [الكامل]

“nuru olan söz” denir, nurlu kitap (el-Kitâbü’l-Münîr) tabiri de bundandır ve şairin şu sözü de bu kabildendir: [Kâmil]

نسب كأن عليه من شمس الضحى ... نورا ومن فلق الصباح عمودا

“Öyle bir nesep ki sanki üzerinde kuşluk güneşinden bir nur ve sabahın şafağından bir direk vardır.”

والله تعالى ليس كمثله شيء فبين أنه ليس كالأضواء المدركة ولم يبق للآية معنى إلا أنه أراد اللَّهُ ذو نُورُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ أي بقدرته أنارت أضواؤها واستقامت أمورها وقامت مصنوعاتها، فالكلام على التقريب للذهن، كما تقول الملك نور الأمة أي به قوام أمورها وصلاح جملتها، والأمر في الملك مجاز وهو في صفة الله تعالى حقيقة محضة، إذ هو الذي أبدع الموجودات وخلق العقل نورا هاديا لأن ظهور الوجود به حصل كما حصل بالضوء ظهور المبصرات تبارك الله لا رب سواه، وقالت فرقة التقدير دين الله نُورُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ، قال ابن عباس هادي أهل السماوات والأرض والأول أعم للمعاني وأوضح مع التأمل، وقرأ عبد الله بن عياش بن أبي ربيعة وأبو عبد الرحمن السلمي الله «نوّر» بفتح النون والواو المشددة وفتح الراء على أنه فعل، وروي أن اليهود لما نزلت هذه الآية جسموا في تأويلها واعترضوا محمدا ﵇ بأن قالوا كيف هو نور الأرض والسماء بيننا وبينه، فنزلت حينئذ مَثَلُ نُورِهِ كَمِشْكاةٍ الآية أي ليس الأمر كما ظننتم وإنما هو نور بأنه قوام كل شيء وخالقه وموجده مَثَلُ نُورِهِ كذا وكذا، واختلف المتأولون في الضمير في نُورِهِ على من يعود، فقال كعب الأحبار وابن جبير هو عائد على محمد ﵇ أي مثل نور محمد، وقال أبي بن كعب وابن جبير والضحاك هو عائد على المؤمنين، وفي قراءة أبي بن كعب «مثل نور المؤمنين» ، وروي أن في قراءته «نور المؤمن» ، وروي أن فيها «مثل نور من آمن به» ، وقال الحسن هو عائد على القرآن والإيمان، قال مكي بن أبي طالب وعلى هذه الأقوال يوقف على قوله وَالْأَرْضِ.

Allah Teâlâ’nın benzeri hiçbir şey yoktur; dolayısıyla O’nun idrak edilen ışıklar gibi olmadığı açıktır. Ayet için, O’nun “Allah göklerin ve yerin nurunun sahibidir” ({ ذُو نُورِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ }) manasını murad ettiği anlamından başka bir mana kalmamaktadır; yani O’nun kudretiyle onların ışıkları aydınlanmış, işleri düzene girmiş ve yaratılmışları ayakta durmuştur. Dolayısıyla söz, zihne yaklaştırma kabilindendir; nitekim “Hükümdar ümmetin nurudur” dersin; yani işlerinin intizamı ve heyetinin salahı onunladır. Hükümdar hakkındaki ifade mecaz iken, Allah Teâlâ’nın sıfatında sırf hakikattir; zira varlıkları yoktan var eden O’dur ve aklı hidayet veren bir nur olarak yaratmıştır, çünkü varlığın zuhuru akıl ile hâsıl olmuştur; tıpkı görünen şeylerin zuhurunun ışıkla hâsıl olduğu gibi. O ne yücedir, O’ndan başka Rab yoktur. Bir fırka takdirin “Allah’ın dini göklerin ve yerin nurudur” şeklinde olduğunu söylemiştir. İbn Abbâs ise: “Gökler ve yer ehlinin yol göstericisidir (hâdî)” demiştir. Birinci görüş manaları daha çok kuşatır ve tefekkürle daha açıktır. Abdullah b. Ayyâş b. Ebî Rebîa ve Ebû Abdirrahmân es-Sülemî, fiil olarak nûn’un fethası, şeddeli vâv ve râ’nın fethası ile “Allahu nevvera” (الله نوّر) şeklinde okumuşlardır. Rivayet edildiğine göre Yahudiler bu ayet indiğinde tevilinde tecsim yaptılar ve Muhammed aleyhisselâm’a itiraz ederek: “O yerin ve göğün nasıl nuru olur, aramızda ve onun arasında gök varken?” dediler. İşte o vakit { مَثَلُ نُورِهِ كَمِشْكاةٍ } ayeti indi; yani durum zannettiğiniz gibi değildir, O her şeyin nizamını sağlayan, yaratıcısı ve var edicisi olması hasebiyle nurdur; O’nun nurunun misali şöyle şöyledir. Müteevviller { نُورِهِ } lafzındaki zamirin kime döndüğü hususunda ihtilaf etmişlerdir: Kâ‘b el-Ahbâr ve İbn Cübeyr bunun Muhammed aleyhisselâm’a döndüğünü, yani “Muhammed’in nurunun misali” demek olduğunu söylemişlerdir. Übey b. Ka‘b, İbn Cübeyr ve Dahhâk ise müminlere döndüğünü söylemişlerdir; Übey b. Ka‘b’ın kıraatinde “meselü nûri’l-mü’minîn” (müminlerin nurunun misali) şeklindedir; onun kıraatinde “nûri’l-mü’min” (müminin nuru) şeklinde olduğu ve onda “meselü nûri men âmene bihî” (O’na iman edenin nurunun misali) şeklinde olduğu da rivayet edilmiştir. Hasan ise Kur’ân’a ve imana döndüğünü söylemiştir. Mekkî b. Ebî Tâlib: “Bu görüşlere göre { وَالْأَرْضِ } kavli üzerinde durulur (vakıf yapılır)” demiştir.

قال القاضي أبو محمد: وهذه أقوال فيها عود الضمير على من لم يجر له ذكر، وفيها تقطع المعنى المراد بالآية، وقالت فرقة الضمير في نُورِهِ عائد على اللَّهُ، ثم اختلفت هذه الفرقة في المراد ب «النور» الذي أضيف إلى الله تعالى إضافة خلق إلى خالق كما تقول سماء الله وناقة الله، فقال بعضها هو محمد، وقال بعضها هو المؤمن، وقال بعضها هو الإيمان والقرآن، وهذه الأقوال متجهة مطرد معها المعنى فكأن اليهود لما تأولوا اللَّهُ نُورُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ بمعنى الضوء، قيل لهم ليس كذلك وإنما هو نور فإنه قوام كل شيء وهاديه مثل نوره في محمد أو في القرآن، والإيمان كَمِشْكاةٍ وهي الكوة غير النافذة فيها القنديل ونحوه.

Kadı Ebû Muhammed [İbn Atıyye] dedi ki: Bunlar, zamirin önceden zikri geçmemiş birine döndüğü ve ayetle kastedilen mananın kesintiye uğradığı görüşlerdir. Bir fırka ise { نُورِهِ } lafzındaki zamirin Allah lafzına döndüğünü söylemiştir. Sonra bu fırka, “Allah’ın göğü” ve “Allah’ın devesi” denildiği gibi yaratanın yaratılana izafe edilmesi kabilinden Allah Teâlâ’ya izafe edilen “nur” ile neyin kastedildiği hususunda ihtilaf etmiştir: Bazıları onun Muhammed olduğunu, bazıları mümin olduğunu, bazıları da iman ve Kur’ân olduğunu söylemiştir. Bu görüşler yerindedir ve mana bunlarla intizamlı bir şekilde akmaktadır. Sanki Yahudiler { اللَّهُ نُورُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } kavlini ışık manasında tevil ettiklerinde onlara şöyle denilmiştir: Durum öyle değildir; O her şeyin nizamını kuran ve ona hidayet eden olması bakımından nurdur. O’nun Muhammed’deki veya Kur’ân’daki ve imandaki nurunun misali { كَمِشْكاةٍ } “bir kandil yuvası gibidir”; bu da içinde kandil ve benzeri şeylerin bulunduğu kapalı (delinmemiş) oyuktur.

وهذه الأقوال الثلاثة تطرد فيها مقابلة جزء من المثال لجزء من الممثل، فعلى قول من قال الممثل به محمد ﵇، وهو قول كعب الحبر، فرسول الله ﷺ، هو «المشكاة» أو صدره، والْمِصْباحُ هو النبوءة وما يتصل بها من عمله وهداه، والزُّجاجَةُ قلبه و «الشجرة المباركة» هي الوحي والملائكة رسل إليه وسببه المتصل به، والزيت هو الحجج والبراهين، والآيات التي تضمنها الوحي، وعلى قول من قال الممثل به المؤمن وهذا قول أبي بن كعب، ف «المشكاة» صدره، والْمِصْباحُ الإيمان والعلم، والزُّجاجَةُ قلبه و «الشجرة» القرآن، وزيتها هو الحجج والحكمة التي تضمنها، قال أبي فهو

Bu üç görüşte, temsil edilenin (müşebbehün bih) her bir cüzünün temsil edilene (müşebbeh) tekabül etmesi intizamlı bir şekilde yürür. Temsil edilenin Muhammed aleyhisselâm olduğunu söyleyenlerin görüşüne göre —ki bu Kâ‘b el-Ahbâr’ın görüşüdür— Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ya da onun göğsü “mişkât”tır (kandil yuvasıdır); “el-misbâh” (kandil) nübüvvet ve onun ameli ile hidayetinden ona bitişen kısımlardır; “ez-zücâce” (cam) onun kalbidir; “el-mübâreke eş-şecere” (mübarek ağaç) vahiydir, melekler ona gelen elçilerdir ve onunla bitişik olan sebeptir; zeytinyağı ise hüccetler, bürhanlar ve vahyin içerdiği ayetlerdir. Temsil edilenin mümin olduğunu söyleyenlerin görüşüne göre —ki bu Übey b. Ka‘b’ın görüşüdür— “mişkât” onun göğsü, “el-misbâh” iman ve ilim, “ez-zücâce” onun kalbi, “eş-şecere” Kur’ân, onun zeytinyağı ise içerdiği hüccetler ve hikmettir. Übey demiştir ki: O kimse

على أحسن الحال يمشي في الناس كالرجل الحي يمشي في قبور الأموات، ومن قال إن الممثل به القرآن والإيمان فتقدير الكلام مَثَلُ نُورِهِ الذي هو الإيمان في صدر المؤمن في قلبه كَمِشْكاةٍ، أي كهذه الجملة وهذا القول ليس في مقابلة التشبيه كالأولين، لأن المشكاة ليست تقابل الإيمان، وتحتمل الآية معنى آخر ليس فيه مقابلة جزء من المثال لجزء من الممثل بل وقع التشبيه فيه جملة بجملة كهذه الجملة من النور الذي تتخذونه أنتم على هذه الصفة التي هي أبلغ صفات النور الذي بين أيدي الناس، أي فمثل نور الله في الوضوح كهذا الذي هو منتهاكم أيه البشر، و «المشكاة» الكوة في الحائط غير النافذة، قاله ابن جبير وسعيد بن عياض وجمهور المفسرين، وهي أجمع للضوء، والْمِصْباحُ فيها أكثر إنارة من غيرها، وقال مجاهد «المشكاة» العمود الذي يكون الْمِصْباحُ على رأسه، وقال أبو موسى «المشكاة» الحديدة أو الرصاصة التي يكون فيها الفتيل في جوف الزجاجة، وقال مجاهد أيضا «المشكاة» الحدائد التي يعلق بها القنديل، والأول أصح هذه الأقوال، وقوله فِي زُجاجَةٍ لأنه جسم شفاف الْمِصْباحُ فيه أنور منه في غير الزجاج، والْمِصْباحُ الفتيل بناره وأمال الكسائي فيما روى عنه أبو عمرو الداني الألف من «مشكاة» فكسر الكاف التي قبلها، وقرأ نصر بن عاصم «في زجاجة» بفتح الزاي، و «الزجاجة» كذلك وهي لغة، وقوله: كَأَنَّها كَوْكَبٌ دُرِّيٌّ أي في الإنارة والضوء وذلك يحتمل معنين: إما أن يريد أنها بالمصباح كذلك، وإما أن يريد أنها في نفسها لصفائها وجودة جوهرها كذلك.

ölülerin kabirleri arasında yürüyen diri bir adam gibi insanların arasında en güzel hal üzere yürür. Temsil edilenin Kur’ân ve iman olduğunu söyleyen kimseye göre ise sözün takdiri: Müminin göğsünde, onun kalbinde bulunan iman olan O’nun nurunun misali { كَمِشْكاةٍ } “bir kandil yuvası gibidir”; yani bu heyet gibidir. Bu görüş, ilk iki görüş gibi teşbihin birebir karşılığı şeklinde değildir; çünkü mişkât imanın karşılığı değildir. Ayet, misalin bir cüzünün temsil edilenin bir cüzüne tekabül etmediği, bilakis teşbihin toptan bir heyetin toptan bir heyete yapıldığı başka bir manayı da taşır; tıpkı insanların elindeki nurun en beliğ sıfatı olan bu sıfat üzere edindiğiniz nurun bu heyeti gibidir; yani Allah’ın nurunun apaçıklığı, ey insanlar, sizin nihai sınırınız olan şu nur gibidir. “el-Mişkât” (الْمِشْكَاة), duvardaki diğer tarafa geçmeyen (kapalı) oyuktur; bunu İbn Cübeyr, Saîd b. İyâd ve müfessirlerin cumhuru söylemiştir. Işığı en çok toplayan yer odur ve “el-misbâh” onun içinde başka yerlere göre daha çok aydınlatır. Mücâhid: “Mişkât, tepesinde kandilin bulunduğu direktir” demiştir. Ebû Mûsâ: “Mişkât, camın içinde fitilin bulunduğu demir veya kurşundur” demiştir. Mücâhid ayrıca: “Mişkât, kandilin asıldığı demirlerdir” demiştir; ancak bu görüşlerin en sahihi birincisidir. { فِي زُجاجَةٍ } “bir cam içindedir” kavline gelince; çünkü o şeffaf bir cisimdir, kandil onun içinde cam dışındakinden daha parlaktır. “el-Misbâh” ateşiyle birlikte fitildir. Kisâî, Ebû Amr ed-Dânî’nin kendisinden rivayet ettiğine göre “mişkât” kelimesinin elifini imâle ile okumuş, dolayısıyla ondan önceki kâf harfini kesre kılmıştır. Nasr b. Âsım ise zâ harfinin fethasıyla “fî zecâcetin” ve “ez-zecâcetü” şeklinde okumuştur ki bu bir lehçedir. { كَأَنَّها كَوْكَبٌ دُرِّيٌّ } “o cam da sanki incimsi (parlak) bir yıldızdır” kavli aydınlatma ve ışık bakımındandır; bu da iki manayı muhtemel kılar: Ya kandil sebebiyle böyle olduğunu kastetmektedir, ya da berraklığı ve cevherinin kalitesi sebebiyle kendiliğinden böyle olduğunu kastetmektedir.

قال الفقيه الإمام القاضي: وهذا التأويل أبلغ في التعاون على النور، قال الضحاك «الكوكب الدري» الزهرة، وقرأ نافع وابن عامر وحفص عن عاصم «دريّ» بضم الدال وشد الياء.

Fakih İmam Kadı [İbn Atıyye] dedi ki: Bu tevil nurun birbirini desteklemesi hususunda daha beliğdir. Dahhâk: “Kevkeb-i dürrî Zühre yıldızıdır” demiştir. Nâfi‘, İbn Âmir ve Âsım’dan rivayetle Hafs, dâl harfinin zammesi ve yâ’nın şeddesi ile { دُرِّيٌّ } şeklinde okumuşlardır.

ولهذه القراءة وجهان: إما أن ينسب الكوكب إلى الدر لبياضه وصفائه، وإما أن يكون أصله دريء مهموز من الدرء وهو الدفع وخففت الهمزة، وقرأ حمزة وأبو بكر عن عاصم «دريء» بالهمزة وهو فعيل من الدرء بمعنى أنها تدفع بعضها بعضا أو بمعنى أن بهاءها يدفع خفاءها، وفعيل بناء لا يوجد في الأسماء إلا في قولهم مريق للعصفور وفي السرية إذا اشتقت من السرو، ووجه هذه القراءة أبو علي، وضعفها غيره، وقرأ أبو عمرو والكسائي «دريء» على وزن فعيل بكسر الفاء من الدرء وهذه متوجهة، وقرأ قتادة «دريء» بفتح الدال والهمز قال أبو الفتح وهذا عزيز وإنما حفظ منه السّكينة بشد الكاف، وقرأ سعيد بن المسيب وأبو رجاء ونصر بن عاصم «دري» بفتح الدال دون همزة، وقرأ حمزة والكسائي وأبو بكر عن عاصم وطلحة والأعمش والحسن وقتادة وابن وثاب وعيسى «توقد» بضم التاء أي الزجاجة، وقرأ أبو عمرو وأهل الكوفة والحسن وابن محيصن «توقّد» بفتح التاء والواو وشد القاف وضم الدال أي الزجاجة، وقرأ أبو عمرو أيضا وابن كثير «توقد» بفتح التاء والدال أي المصباح، وقرأ عاصم فيما روى عنه إسماعيل «يوقد» بالياء المرفوعة على معنى يوقد المصباح، قال أبو الفتح وقرأ السلمي والحسن وابن محيصن وسلام وقتادة «يوقّد» بفتح الياء والواو والقاف والمشددة ورفع الدال أصله يتوقد، وقوله مِنْ شَجَرَةٍ أي من زيت شجرة، و «المباركة» المنمأة، و «الزيتون» من أعظم الثمار نماء واطراد أفنان وغضارة ولا سيما بالشام والرمان كذلك والعيان يقضي بذلك، وقول أبي طالب يرثي مسافر بن أبي عمرو بن أمية «ابن شمس» : [الخفيف]

Bu kıraatin iki vechi vardır: Ya yıldız beyazlığı ve berraklığı sebebiyle inciye (dürr) nispet edilmiştir, ya da aslı defetmek/itmek anlamına gelen “der’ ” (الدرء) kökünden hemzeli “dürrî’ ” (دريء) olup hemze hafifletilmiştir. Hamza ve Âsım’dan rivayetle Ebû Bekr hemze ile “dürri’ ” (دُرِّيء) şeklinde okumuşlardır ki bu, “der’ ” kökünden “fu‘‘îl” veznindedir; anlamı birbirlerini defetmeleri veya parlaklığının gizliliğini defetmesidir. Fu‘‘îl kalıbı isimlerde ancak serçe için söyledikleri “murrîk” kelimesinde ve “serv” kökünden türetildiğinde “sürriye” (cariye) kelimesinde bulunur. Ebû Alî bu kıraati bir veche dayandırmış, başkaları ise zayıf bulmuştur. Ebû Amr ve Kisâî, “der’ ” kökünden fâ harfinin kesresiyle “fi‘‘îl” vezninde “dirrî’ ” (دِرِّيء) şeklinde okumuşlardır; bu da yerindedir. Katâde dâl harfinin fethası ve hemze ile “derri’ ” (دَرِّيء) şeklinde okumuştur; Ebü’l-Feth: “Bu nadirdir, bundan ancak kâf’ın şeddesiyle ‘sekîne’ ezberlenmiştir” demiştir. Saîd b. el-Müseyyeb, Ebû Recâ ve Nasr b. Âsım hemzesiz ve dâl’ın fethasıyla “derrî” (دَرِّيّ) şeklinde okumuşlardır. Hamza, Kisâî, Âsım’dan rivayetle Ebû Bekr, Talha, A‘meş, Hasan, Katâde, İbn Vessâb ve Îsâ, tâ harfinin zammesiyle “tûkadu” (تُوقَدُ) şeklinde okumuşlardır; yani cam (tutuşturulur). Ebû Amr, Kûfe ehli, Hasan ve İbn Muhaysın tâ ve vâv’ın fethası, kâf’ın şeddesi ve dâl’ın zammesiyle “tevekkadu” (تَوَقَّدُ) şeklinde okumuşlardır; yani cam. Ebû Amr ayrıca ve İbn Kesîr, tâ ve dâl’ın fethasıyla “tevakkada” (تَوَقَّدَ) şeklinde okumuşlardır; yani kandil. Âsım, İsmâil’in kendisinden rivayetinde kandilin tutuşturulması anlamında merfû yâ ile { يُوقَدُ } şeklinde okumuştur. Ebü’l-Feth dedi ki: Sülemî, Hasan, İbn Muhaysın, Sellâm ve Katâde, yâ, vâv ve şeddeli kâf’ın fethası ve dâl’ın ref‘i ile aslı “yetevakkadu” olan “yüvekkadu” (يَوَقَّدُ) şeklinde okumuşlardır. { مِنْ شَجَرَةٍ } kavli, yani bir ağacın yağından demektir. “el-Mübâreke”, bereketli/feyizli kılınmış demektir. “Zeytin” ağacı ise özellikle Şam diyarında verimlilik, dalların intizamı ve gürlük bakımından meyvelerin en büyüklerindendir; nar da böyledir ve bizzat müşahede edilen durum da bunu gerektirir. Ebû Tâlib’in Müsâfir b. Ebî Amr b. Ümeyye b. Abdişems için yaktığı ağıttaki şu sözü bundandır: [Hafîf]

ليت شعري مسافر بن أبي عمرو ... «وليت» يقولها المحزون

“Ah bilseydim, Ebû Amr’ın oğlu Müsâfir’i! Hüzünlü kimse ‘ah bilseydim’ deyip durur.”

بورك الميّت الغريب كما بو ... رك الرمّان والزيتون

“Nar ve zeytin bereketli kılındığı gibi, o garip giden ölü de mübarek kılınsın!”

وقوله تعالى: لا شَرْقِيَّةٍ وَلا غَرْبِيَّةٍ قرأ الجمهور فيهما بالخفض عطفا على زَيْتُونَةٍ، وقرأ الضحاك «لا شرقية ولا غربية» بالرفع، واختلف المتأولون في معناه، فقال ابن عباس فيما حكى عنه الطبري معناه أنها شجرة في دوحة قد أحاطت بها فهي غير منكشفة من جهة الشرق ولا من جهة الغرب.

Allah Teâlâ’nın { لا شَرْقِيَّةٍ وَلا غَرْبِيَّةٍ } kavlinde cumhur, { زَيْتُونَةٍ } lafzına matuf olarak her ikisini de cer ile okumuştur. Dahhâk ise “lâ şarkiyyetün ve lâ garbiyyetün” şeklinde ref‘ ile okumuştur. Müteevviller bunun anlamı hususunda ihtilaf etmişlerdir: Taberî’nin aktardığına göre İbn Abbâs: “Bunun anlamı, onun kendisini çepeçevre kuşatan büyük bir ağaç kümesi içindeki bir ağaç olmasıdır; dolayısıyla ne doğu cihetinden ne de batı cihetinden doğrudan açıkta değildir” demiştir.

قال الفقيه الإمام القاضي: وهذا قول لا يصح عندي عن ابن عباس لأن الوجود يقتضي أن الشجرة التي تكون بهذه الصفة ينفسد جناها، وقال الحسن ليست هذه الشجرة من شجر الدنيا وإنما هو مثل ضربه الله لنوره ولو كانت في الدنيا لكانت إما شرقية وإما غربية، وقال ابن زيد أراد أنها من شجر الشام لأن شجر الشام هي أفضل الشجر وهي «الأرض المباركة» ، وقال ابن عباس وعكرمة وقتادة وغيرهم المعنى في قوله:

Fakih İmam Kadı [İbn Atıyye] dedi ki: Bu, bana göre İbn Abbâs’tan sahih olmayan bir sözdür; çünkü fiilî durum, bu vasıftaki bir ağacın meyvesinin bozulmasını gerektirir. Hasan: “Bu ağaç dünya ağaçlarından değildir; bu ancak Allah’ın Kendi nuru için verdiği bir misaldir; eğer dünyada olsaydı ya doğulu ya da batılı olurdu” demiştir. İbn Zeyd: “O, Şam ağaçlarından olduğunu kastetmiştir; çünkü Şam ağaçları ağaçların en faziletlisidir ve orası ‘mübarek kılınmış topraklar’dır” demiştir. İbn Abbâs, İkrime, Katâde ve başkaları ise Allah Teâlâ’nın şu kavlindeki mana hakkında:

لا شَرْقِيَّةٍ وَلا غَرْبِيَّةٍ أنها في منكشف من الأرض تصيبها الشمس طول النهار تستدير عليها أي فليست خالصة للشرق فتسمى شرقية ولا للغرب فتسمى غربية، وقوله: يَكادُ زَيْتُها يُضِيءُ وَلَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نارٌ مبالغة في صفة صفائه وحسنه وجودته، وقرأ الجمهور «تمسسه» بالتاء من فوق، وقرأ ابن عباس والحسن بالياء من تحت، وقوله: نُورٌ عَلى نُورٍ أي هذه كلها معاون تكامل بها هذا النور الممثل به وفي هذا الموضع تم المثال، ثم ذكر تعالى هداه لنوره من شاء وأسعد من عباده وذكر تفضله في ضرب الأمثال للعباد ليقع لهم العبرة والنظر المؤدي إلى الإيمان.

{ لا شَرْقِيَّةٍ وَلا غَرْبِيَّةٍ } “ne doğuya ne de batıya aittir” [ifadesinin anlamının]; onun arazinin açık bir yerinde bulunduğu, güneşin gün boyu ona isabet edip etrafında döndüğü, yani sırf doğuda kalıp doğulu, sırf batıda kalıp batılı diye isimlendirilmediği şeklinde olduğunu söylemişlerdir. { يَكادُ زَيْتُها يُضِيءُ وَلَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نارٌ } “Neredeyse ateşe değmese bile yağı ışık verecektir” kavli, onun saflığı, güzelliği ve kalitesinin nitelenmesinde bir mübalağadır. Cumhur “temsehü” (تَمْسَسْهُ) lafzını üstten tâ ile okumuştur; İbn Abbâs ve Hasan ise alttan yâ ile [yemseshü] okumuştur. { نُورٌ عَلى نُورٍ } “Nur üstüne nurdur” kavli, yani bunların hepsi, kendisiyle misal verilen bu nurun kendileriyle yetkinleştiği yardımcı unsurlardır ve bu noktada misal tamamlanmıştır. Sonra Yüce [Allah], Kendi nuruna dilediği ve kullarından bahtiyar kıldığı kimseleri ilettiğini zikretmiş, kullar için ibret almaları ve imana götüren bir tefekkürde bulunmaları amacıyla misaller getirmesindeki lütfunu beyan etmiştir.

قوله ﷿:

Yüce [Allah]’ın şu kavli:

[سورة النور (٢٤) : الآيات ٣٦ الى ٣٧]

[Nûr Suresi (24), 36 ila 37. Ayetler]

فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَنْ تُرْفَعَ وَيُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ يُسَبِّحُ لَهُ فِيها بِالْغُدُوِّ وَالْآصالِ (٣٦) رِجالٌ لا تُلْهِيهِمْ تِجارَةٌ وَلا بَيْعٌ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَإِقامِ الصَّلاةِ وَإِيتاءِ الزَّكاةِ يَخافُونَ يَوْماً تَتَقَلَّبُ فِيهِ الْقُلُوبُ وَالْأَبْصارُ (٣٧)

{ فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَنْ تُرْفَعَ وَيُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ يُسَبِّحُ لَهُ فِيها بِالْغُدُوِّ وَالْآصالِ (٣٦) رِجالٌ لا تُلْهِيهِمْ تِجارَةٌ وَلا بَيْعٌ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَإِقامِ الصَّلاةِ وَإِيتاءِ الزَّكاةِ يَخافُونَ يَوْماً تَتَقَلَّبُ فِيهِ الْقُلُوبُ وَالْأَبْصارُ (٣٧) } “[Bu kandil] Allah’ın, yüceltilmesine ve içlerinde Kendi isminin anılmasına izin verdiği evlerdedir. Orada sabah akşam O’nu öyle adamlar tesbih eder ki (36), hiçbir ticaret ve hiçbir alışveriş onları Allah’ı anmaktan, namazı dosdoğru kılmaktan ve zekâtı vermekten alıkoymaz; onlar kalplerin ve gözlerin döneceği (dehşetle sarsılacağı) bir günden korkarlar (37).”

الباء في بُيُوتٍ تضم وتكسر، واختلف في الفاء من قوله فِي فقيل هي متعلقة ب مِصْباحٌ [النور: ٣٥] قال أبو حاتم وقيل متعلقة ب يُسَبِّحُ المتأخر، فعلى هذا التأويل يوقف على عَلِيمٌ [النور: ٣٨] قال الرماني هي متعلقة ب يُوقَدُ [النور: ٣٥] واختلف الناس في البيوت التي أرادها بقوله تعالى: فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَنْ تُرْفَعَ فقال ابن عباس والحسن ومجاهد هي المساجد المخصوصة لله تعالى التي من عادتها أن تنور بذلك النوع من المصابيح، وقال الحسن بن أبي الحسن أراد بيت المقدس وسماه بيوتا من حيث فيه مواضيع يتحيز بعضها عن بعض.

{ بُيُوتٍ } kelimesindeki bâ harfi hem damme hem de kesre ile okunur. { فِي } kavlindeki fâ harfinin [cer harfinin] neye taalluk ettiği hususunda ihtilaf edilmiştir: { مِصْباحٌ } [en-Nûr: 35] lafzına taalluk ettiği söylenmiştir. Ebû Hâtim, sonradan gelen { يُسَبِّحُ } fiiline taalluk ettiğinin söylendiğini belirtmiştir; bu tefsire göre { عَلِيمٌ } [en-Nûr: 35] lafzı üzerinde vakıf yapılır. Rummânî ise { يُوقَدُ } [en-Nûr: 35] lafzına taalluk ettiğini söylemiştir. İnsanlar, Allah Teâlâ’nın { فِي بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَنْ تُرْفَعَ } kavliyle kastettiği evler hususunda ihtilaf etmişlerdir: İbn Abbâs, Hasan ve Mücâhid bunların Allah Teâlâ’ya has kılınmış ve adet üzere bu tür kandillerle aydınlatılan mescitler olduğunu söylemişlerdir. Hasan b. Ebi’l-Hasan ise Beytü’l-Makdis’i kastettiğini ve içinde birbirinden ayrılan bölümler bulunduğu için onu “evler” (buyût) diye adlandırdığını söylemiştir.

قال الفقيه الإمام القاضي: ويؤثر، أن عادة بني إسرائيل في وقيد بيت المقدس كانت غاية في التهمم به، وكان الزيت منتخبا مختوما على ظروفه قد صنع صنعة وقدس حتى لا يجزى الوقيد بغيره، فكان لهذا ونحوه أضوأ بيوت الأرض، وقال عكرمة أراد بيوت الإيمان على الإطلاق مساجد ومساكن فهي التي يستصبح فيها بالليل للصلاة وقراءة العلم، وقال مجاهد أراد بيوت النبي ﷺ.

Fakih İmam Kadı [İbn Atıyye] dedi ki: Rivayet edildiğine göre İsrâiloğulları’nın Beytü’l-Makdis’in aydınlatılmasına yönelik âdeti son derece büyük bir ihtimam içermekteydi; zeytinyağı seçkin, kapları mühürlü, özel bir ustalıkla üretilmiş ve başka bir şeyle yakılması caiz olmayacak derecede kutsal kabul edilmişti. Bu ve benzeri sebeplerle yeryüzünün en aydınlık evlerinden biriydi. İkrime, mescitler ve meskenler olsun mutlak anlamda iman evlerini kastettiğini, geceleri namaz kılmak ve ilim okumak için kandil yakılan yerlerin buralar olduğunu söylemiştir. Mücâhid ise Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’in evlerini kastettiğini söylemiştir.

قال القاضي أبو محمد: وقوله تعالى: يُسَبِّحُ لَهُ فِيها بِالْغُدُوِّ وَالْآصالِ رِجالٌ يقوي أنها المساجد وقوله: أَذِنَ بمعنى أمر وقضى، وحقيقة الإذن العلم والتمكين دون حظر فإن اقترن بذلك أمر وإنفاذ كان

Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Allah Teâlâ’nın { يُسَبِّحُ لَهُ فِيها بِالْغُدُوِّ وَالْآصالِ رِجالٌ } kavli, bunların mescitler olduğu görüşünü kuvvetlendirmektedir. { أَذِنَ } kavli, emretti ve hükmetti anlamındadır. İznin hakikati ise yasaklama olmaksızın bilmek ve imkân tanımaktır; şayet buna emir ve icra da eşlik ederse

أقوى، وتُرْفَعَ، قيل معناه تبنى وتعلى، قاله مجاهد وغيره فذلك كنحو قوله تعالى: وَإِذْ يَرْفَعُ إِبْراهِيمُ الْقَواعِدَ [البقرة: ١٢٧] وقال رسول الله ﷺ «من بنى مسجدا من ماله بنى الله له بيتا في الجنة» ، وفي هذا المعنى أحاديث، وقال الحسن بن أبي الحسن وغيره معناه تعظم ويرفع شأنها، وذكر اسْمُهُ تعالى، هو بالصلاة والعبادة قولا وفعلا، وقرأ ابن كثير وعاصم «يسبّح» بفتح الباء المشددة، وقرأ الباقون وحفص عن عاصم «يسبّح» بكسر الباء، ف رِجالٌ على القراءة الأولى مرتفع بفعل مضمر يدل عليه يُسَبِّحُ تقديره يسبحه رجال، فهذا عند سيبويه نظير قول الشاعر: «لبيك يزيد ضارع لخصومة» أي يبكيه ضارع، ورِجالٌ على القراءة الثانية مرتفع ب يُسَبِّحُ الظاهر، وروي عن يحيى بن وثاب أنه قرأ «تسبح» بالتاء من فوق، و «الغدو والآصال» قال الضحاك أراد الصبح والظهر، وقال ابن عباس أراد ركعتي الضحى والعصر وإن ركعتي الضحى لفي كتاب الله وما يغوص عليها إلا غواص، وقرأ أبو مجلز «والإيصال» ، ثم وصف تعالى المسبحين بأنهم لمراقبتهم أمر الله تعالى وطلبهم لرضاه لا يشغلهم عن الصلاة وذكر الله شيء من أمور الدنيا، وقال كثير من الصحابة نزلت هذه الآية في أهل الأسواق الذين إذا سمعوا النداء بالصلاة تركوا كل شغل وبادروا إليها، فرأى سالم بن عبد الله بن عمر أهل الأسواق وهم مقبلون إلى الصلاة فقال هؤلاء الذين أراد الله تعالى بقوله: لا تُلْهِيهِمْ تِجارَةٌ وَلا بَيْعٌ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ، وروي ذلك عن ابن مسعود، وَإِقامِ، مصدر من أقام يقيم أصله أقوام نقلت حركة الواو إلى القاف فبقيت ساكنة والألف ساكنة فحذفت للالتقاء، فجاء إِقامِ، بعض النحويين هو مصدر بنفسه قد لا يضاف وقيل لا يجوز أقمته إقاما، وإنما يستعمل مضافا، ذكره الرماني وقال بعضهم من حيث رأوه لا يستعمل إلا مضافا ألحقت به هاء عوضا من المحذوف فجاء إقامة، فهم إذا أضافوه حذفوا العوض لاستغنائهم عنه بأن المضاف والمضاف إليه كاسم واحد، والزَّكاةِ هنا عند ابن عباس الطاعة لله، وقال الحسن هي الزكاة المفروضة في المال، و «اليوم المخوف» الذي ذكره تعالى، هو يوم القيامة، واختلف الناس في تقلب الْقُلُوبُ وَالْأَبْصارُ كيف هو، فقالت فرقة يرى الناس الحقائق عيانا فتتقلب قلوب الشاكين ومعتقدي الضلال عن معتقداتها إلى اعتقاد الحق على وجهه وكذلك الأبصار وقالت فرقة هو تقلبها على جمر جهنم.

daha kuvvetli olur. { تُرْفَعَ } lafzının anlamının inşa edilip yükseltilmesi olduğu söylenmiştir; Mücâhid ve başkaları bunu söylemiştir. Bu, Allah Teâlâ’nın { وَإِذْ يَرْفَعُ إِبْراهِيمُ الْقَواعِدَ } [el-Bakara: 127] kavli gibidir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de: “Kim kendi malından bir mescit inşa ederse, Allah da ona cennette bir ev inşa eder” buyurmuştur ve bu anlamda pek çok hadis vardır. Hasan b. Ebi’l-Hasan ve başkaları ise anlamının yüceltilmesi ve şanının artırılması olduğunu söylemişlerdir. Yüce [Allah]’ın { اسْمُهُ } kavlinin zikredilmesi, kavlen ve fiilen namaz ve ibadetle olur. İbn Kesîr ve Âsım şeddeli bâ’nın fethasıyla “yüsebbahu” (يُسَبَّحُ) şeklinde okumuşlardır; geri kalanlar ve Âsım’dan rivayetle Hafs ise bâ’nın kesresiyle { يُسَبِّحُ } şeklinde okumuşlardır. Birinci kıraate göre { رِجالٌ } lafzı, { يُسَبِّحُ } lafzının delalet ettiği gizli bir fiille merfûdur; takdiri “ona adamlar tesbih eder” (yüsebbihuhû ricâlün) şeklindedir. Sîbeveyh’e göre bu, şairin “Bir hasımla çekişirken sana zayıf biri ağlasın” yani “ona zayıf biri ağlasın” sözünün benzeridir. İkinci kıraate göre ise { رِجالٌ } lafzı zâhir olan { يُسَبِّحُ } fiili ile merfûdur. Yahyâ b. Vessâb’dan üstten tâ ile “tüsebbihu” (تُسَبِّحُ) şeklinde okuduğu rivayet edilmiştir. { بِالْغُدُوِّ وَالْآصالِ } kavli hakkında Dahhâk, sabah ve öğleyi kastettiğini söylemiştir; İbn Abbâs ise kuşluğun iki rekâtı ile ikindiyi kastettiğini söyleyip “Kuşluğun iki rekâtı Allah’ın kitabında vardır; ona ancak derin dalgıç olan ulaşır” demiştir. Ebû Miclez “ve’l-îsâl” (وَالإِيْصَالِ) şeklinde okumuştur. Sonra Allah Teâlâ tesbih edenleri, Allah Teâlâ’nın emrini gözetmeleri ve O’nun rızasını aramaları sebebiyle hiçbir dünya işinin kendilerini namazdan ve Allah’ı anmaktan alıkoymadığı vasfıyla nitelemiştir. Sahabeden birçoğu bu ayetin, namaz çağrısını duyduklarında her işi bırakıp ona koşan çarşı/pazar ehli hakkında indiğini söylemiştir. Sâlim b. Abdillâh b. Ömer çarşı ehlini namaza yönelirlerken görmüş ve “İşte bunlar, Allah Teâlâ’nın haklarında { لا تُلْهِيهِمْ تِجارَةٌ وَلا بَيْعٌ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ } buyurduğu kimselerdir” demiştir; bu İbn Mes‘ûd’dan da rivayet edilmiştir. { وَإِقامِ } lafzı “ekâme-yükîmu” fiilinin masdarıdır; aslı “ikvâm”dır. Vâv’ın harekesi kāf’a aktarılmış, vâv sakin kalmış, elif de sakin olunca iki sakinin birleşmesi sebebiyle hazfedilmiş ve { إِقامِ } haline gelmiştir. Bazı dilcilere göre bu kendi başına bir masdardır, bazen muzaf olmayabilir; “ona ikâme ettim” (akemtühû ikâmen) denilmesinin caiz olmadığı, ancak muzaf olarak kullanıldığı da söylenmiştir; bunu Rummânî zikretmiştir. Bazıları da onun sadece muzaf olarak kullanıldığını gördüklerinden, hazfedilene bedel olarak sonuna bir he (hâ-i te’nîs) eklendiğini ve “ikâmeten” (إِقَامَة) olduğunu söylemişlerdir. Dolayısıyla muzaf yaptıklarında, muzaf ve muzafun ileyhin tek bir isim gibi olması sebebiyle bedele ihtiyaç duymayarak onu hazfetmişlerdir. { الزَّكاةِ } lafzı burada İbn Abbâs’a göre Allah’a itaattir. Hasan ise maldaki farz olan zekât olduğunu söylemiştir. Allah Teâlâ’nın zikrettiği “korkulan gün” kıyamet günüdür. İnsanlar { الْقُلُوبُ وَالْأَبْصارُ } lafzının nasıl döneceği hususunda ihtilaf etmişlerdir: Bir grup, insanların hakikatleri bizzat müşahede edeceğini, böylece şüphe edenlerin ve sapkın inanç sahiplerinin kalplerinin inançlarından dönüp hakkı olduğu gibi tasdik etmeye yöneleceğini, gözlerin de böyle olacağını söylemiştir. Bir grup ise bunun cehennem korları üzerinde tersyüz edilmeleri olduğunu söylemiştir.

قال الفقيه الإمام القاضي: ومقصد الآية إنما هو وصف هول يوم القيامة، فأما القول الأول فليس يقتضي هولا وأما الثاني فليس التقلب في جمر جهنم في يوم القيامة وإنما هو بعده.

Fakih İmam Kadı [İbn Atıyye] dedi ki: Ayetin maksadı ancak kıyamet gününün dehşetini nitelemektir. Birinci görüşe gelince, bu bir dehşet gerektirmez; ikinci görüşe gelince, cehennem koru üzerinde tersyüz edilme kıyamet gününde değil, ancak ondan sonradır.

وإنما معنى الآية عندي أن ذلك اليوم لشدة هوله ومطلعه، القلوب والأبصار فيه مضطربة قلقة متقلبة من طمع في النجاة إلى طمع ومن حذر هلاك إلى حذر، ومن نظر في هول إلى النظر في الآخر، والعرب تستعمل هذا المعنى في الحروب ونحوها ومنه قول الشاعر: «بل كان قلبك في جناحي طائر» ومنه قول بشار كان فؤاده كرة تنزى، ومنه قول الآخر: «إذا حلق النجيد وصلصل الحديد» وهذا كثير.

Bana göre ayetin anlamı ancak şudur: O gün dehşetinin ve başlangıcının şiddetinden ötürü kalpler ve gözler çalkantılı, tedirgin ve bir kurtuluş ümidinden diğerine, bir helak korkusundan diğerine, bir dehşete bakmaktan bir başkasına bakmaya sürekli dönüp duracaktır. Araplar bu anlamı savaşlar ve benzeri durumlarda kullanırlar; şairin “Aksine kalbin bir kuşun iki kanadı arasındaydı” sözü bundandır; Beşşâr’ın “Sanki onun kalbi zıplatılan bir top gibiydi” sözü bundandır; bir diğerinin “Yiğit sıçradığında ve demir şıngırdadığında” sözü de bundandır ve bu tür kullanımlar çoktur.

قوله ﷿:

Yüce [Allah]’ın şu kavli:

[سورة النور (٢٤) : الآيات ٣٨ الى ٤٠]

[Nûr Suresi (24), 38 ila 40. Ayetler]

لِيَجْزِيَهُمُ اللَّهُ أَحْسَنَ ما عَمِلُوا وَيَزِيدَهُمْ مِنْ فَضْلِهِ وَاللَّهُ يَرْزُقُ مَنْ يَشاءُ بِغَيْرِ حِسابٍ (٣٨) وَالَّذِينَ كَفَرُوا أَعْمالُهُمْ كَسَرابٍ بِقِيعَةٍ يَحْسَبُهُ الظَّمْآنُ ماءً حَتَّى إِذا جاءَهُ لَمْ يَجِدْهُ شَيْئاً وَوَجَدَ اللَّهَ عِنْدَهُ فَوَفَّاهُ حِسابَهُ وَاللَّهُ سَرِيعُ الْحِسابِ (٣٩) أَوْ كَظُلُماتٍ فِي بَحْرٍ لُجِّيٍّ يَغْشاهُ مَوْجٌ مِنْ فَوْقِهِ مَوْجٌ مِنْ فَوْقِهِ سَحابٌ ظُلُماتٌ بَعْضُها فَوْقَ بَعْضٍ إِذا أَخْرَجَ يَدَهُ لَمْ يَكَدْ يَراها وَمَنْ لَمْ يَجْعَلِ اللَّهُ لَهُ نُوراً فَما لَهُ مِنْ نُورٍ (٤٠)

{ لِيَجْزِيَهُمُ اللَّهُ أَحْسَنَ ما عَمِلُوا وَيَزِيدَهُمْ مِنْ فَضْلِهِ وَاللَّهُ يَرْزُقُ مَنْ يَشاءُ بِغَيْرِ حِسابٍ (٣٨) وَالَّذِينَ كَفَرُوا أَعْمالُهُمْ كَسَرابٍ بِقِيعَةٍ يَحْسَبُهُ الظَّمْآنُ ماءً حَتَّى إِذا جاءَهُ لَمْ يَجِدْهُ شَيْئاً وَوَجَدَ اللَّهَ عِنْدَهُ فَوَفَّاهُ حِسابَهُ وَاللَّهُ سَرِيعُ الْحِسابِ (٣٩) أَوْ كَظُلُماتٍ فِي بَحْرٍ لُجِّيٍّ يَغْشاهُ مَوْجٌ مِنْ فَوْقِهِ مَوْجٌ مِنْ فَوْقِهِ سَحابٌ ظُلُماتٌ بَعْضُها فَوْقَ بَعْضٍ إِذا أَخْرَجَ يَدَهُ لَمْ يَكَدْ يَراها وَمَنْ لَمْ يَجْعَلِ اللَّهُ لَهُ نُوراً فَما لَهُ مِنْ نُورٍ (٤٠) } “Böylece Allah onları yaptıklarının en güzeliyle mükâfatlandıracak ve lütfundan onlara daha fazlasını da verecektir. Allah dilediğini hesapsız rızıklandırır (38). İnkâr edenlere gelince; onların amelleri ıssız çöldeki bir serap gibidir ki, susayan kimse onu su sanır. Nihayet ona vardığında hiçbir şey bulamaz; ancak yanında Allah’ı bulur, O da onun hesabını tastamam görür. Allah hesabı çok çabuk görendir (39). Yahut [onların amelleri] derin bir denizdeki karanlıklar gibidir; onu bir dalga kaplar, üstünden bir başka dalga, onun da üstünden bir bulut... Birbiri üstüne yığılmış karanlıklar! [Öyle ki] elini çıkarsa neredeyse onu dahi göremez. Allah kime bir nur vermemişse, artık onun hiçbir nuru yoktur (40).”

اللام في قوله لِيَجْزِيَهُمُ متعلقة بفعل مضمر تقديره فعلوا ذلك ويسروا لذلك ونحو هذا، ويحتمل أن تكون متعلقة ب يُسَبِّحُ [النور: ٣٦] وقوله أَحْسَنَ ما عَمِلُوا فيه حذف مضاف تقديره ثواب أحسن ثم وعدهم ﷿ بالزيادة من فضله على ما تقتضيه أعمالهم، فأهل الجنة أبدا في مزيد، ثم ذكر أنه يَرْزُقُ مَنْ يَشاءُ ويخصه بما يشاء من رحمته دون حساب ولا تعديد، وكل تفضل لله فهو بِغَيْرِ حِسابٍ، وكل جزاء على عمل فهو بحساب، ولما ذكر الله تعالى فيما تقدم من هذه الآية حالة الإيمان والمؤمنين وتنويره قلوبهم عقب ذلك بذكر الكفرة وأعمالهم فمثل لها ولهم تمثيلين: الأول منهما يقتضي حال أعمالهم في الآخرة من أنها غير نافعة ولا مجدية، والثاني يقتضي حالها في الدنيا من أنها في الغاية من الضلال والغمة التي مآلها ما ذكر من تناهي الظلمة في قوله أَوْ كَظُلُماتٍ، و «السراب» ما ترقرق من الهواء في الهجير في فيافي الأرض المنبسطة وأوهم الناظر إليه على البعد أنه ماء، سمي بذلك لأنه ينسرب كالماء فكذلك أعمال الكافر يظن في دنياه أنه نافعته فإذا كان يوم القيامة لم يجدها شيئا فهي كالسراب الذي يظنه الرائي العطشان ماء فإذا قصده وأتعب نفسه بالوصول إليه لم يجد شيئا، و «القيعة» جمع قاع كجيرة وجار والقاع المنخفض البساط من الأرض ومنه قول النبي ﷺ في مانع زكاة الأنعام «فيبطح لها بقاع قرقر» ، وقيل القيعة مفرد، وهو بمعنى القاع، وقرأ مسلم بن محارب «بقيعات» ، وقرأ أبو جعفر وشيبة ونافع بخلاف «الظمآن» بفتح الميم وطرح حركة الهمزة على الميم وترك الهمزة، وقوله حَتَّى إِذا جاءَهُ لَمْ يَجِدْهُ شَيْئاً يريد شَيْئاً نافعا في العطش، أو يريد شَيْئاً موجودا على العموم ويريد ب جاءَهُ جاء موضعه الذي تخيله فيه ويحتمل أن يعود الضمير في جاءَهُ على «السراب» ، ثم يكون في الكلام بعد ذلك متروك يدل عليه الظاهر تقديره فكذلك الكافر يوم القيامة يظن عمله نافعا حَتَّى إِذا جاءَهُ لَمْ يَجِدْهُ شَيْئاً، ويحتمل الضمير أن يعود على العمل الذي يدل عليه قوله أَعْمالُهُمْ ويكون تمام المثل في قوله ماءً ويستغني الكلام عن متروك على هذا التأويل، لكن يكون في المثل إيجاز واقتضاب لوضوح المعنى المراد به، وقوله وَوَجَدَ اللَّهَ عِنْدَهُ أي بالمجازاة، والضمير في عِنْدَهُ عائد على العمل، وباقي الآية بين فيه توعد وسرعة الحساب من حيث هو يعلم لا تكلف فيه وقوله تعالى: أَوْ كَظُلُماتٍ عطف على قوله كَسَرابٍ، وهذا المثال الأخير تضمن صفة أعمالهم في الدنيا، أي إنهم من الضلال ونحوه في مثل هذه الظلمة المجتمعة من هذه الأشياء، وذهب بعض الناس إلى أن في هذا المثال أجزاء تقابل أجزاء من الممثل فقال «الظلمات» الأعمال الفاسدة والمعتقدات الباطلة، و «البحر اللجي» صدر الكافر وقلبه، و «اللجي» معناه ذو اللجة، وهي معظم الماء وغمره واجتماع ما به أشد لظلمته، و «الموج» هو الضلال والجهالة التي غمرت قلبه والفكر المعوجة، و «السحاب» هو شهوته في الكفر وإعراضه عن الإيمان وما رين به على قلبه.

{ لِيَجْزِيَهُمُ } kavlindeki lâm harfi, takdiri “Bunu yaptılar, buna muvaffak kılındılar” vb. olan gizli bir fiile taalluk etmektedir; { يُسَبِّحُ } [en-Nûr: 36] fiiline taalluk etmesi de muhtemeldir. { أَحْسَنَ ما عَمِلُوا } kavlinde takdiri “en güzel amellerinin sevabını” şeklinde olan hazfedilmiş bir muzaf vardır. Sonra aziz ve celil olan [Allah], amellerinin gerektirdiğinin üzerinde Kendi lütfundan artırmayı onlara vadetmiştir; dolayısıyla cennet ehli daima bir artış içindedir. Sonra O’nun { يَرْزُقُ مَنْ يَشاءُ } buyurarak dilediğini rızıklandırdığını ve dilediği kimseyi hiçbir hesap ve sayım olmaksızın Kendi rahmetiyle lütuflandırdığını zikretmiştir. Allah’ın her lütfu { بِغَيْرِ حِسابٍ } “hesapsız”dır; amele karşılık olan her mükâfat ise bir hesap iledir. Allah Teâlâ bu ayetin öncesinde imanın ve müminlerin durumunu, onların kalplerini nurlandırmasını zikredince, hemen ardından kâfirleri ve onların amellerini zikretmeye geçti ve onlar ile amelleri için iki misal verdi: Bunlardan birincisi, amellerinin ahiretteki durumunu, yani hiçbir fayda ve yarar sağlamadığını gerektirir; ikincisi ise dünyadaki durumunu, yani sonu { أَوْ كَظُلُماتٍ } kavlinde zikredilen son derece koyu karanlığa varan sapkınlık ve sıkıntının zirvesinde olduğunu gerektirir. “Serâb” (السَّرَاب), gün ortası sıcağında düz arazilerde dalgalanan ve uzaktan bakan kimseye su vehmi veren havadır; su gibi akıp gittiği (yenseribu) için bu şekilde isimlendirilmiştir. Kâfirin amelleri de böyledir; dünyasında kendisine fayda vereceğini zanneder, kıyamet günü olduğunda ise onun hiçbir şey olmadığını görür. O, susamış bir kimsenin su zannettiği, ona yönelip ulaşmak için kendini yorduğunda hiçbir şey bulamadığı serap gibidir. “Kī‘a” (القِيعَة), tıpkı “cîre” ve “câr” kelimelerinde olduğu gibi “kā‘”ın çoğuludur; “kā‘” ise arazinin alçak ve düz olanıdır. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’in hayvanların zekâtını vermeyen kimse hakkındaki “Düz ve engebesiz geniş bir alana (kā‘ın karkarin) yatırılır” hadisi bundandır. “Kī‘a”nın müfret olup “kā‘” anlamında olduğu da söylenmiştir. Müslim b. Muhârib “bi-kī‘âtin” (بِقِيعَاتٍ) şeklinde okumuştur. Ebû Ca‘fer, Şeybe ve hilafıyla Nâfi‘ “ez-zam’ân” (الظَّمْآنُ) lafzını mîm’in fethasıyla, hemzenin harekesini mîm’e aktarıp hemzeyi terk ederek [ez-zamâne] okumuşlardır. { حَتَّى إِذا جاءَهُ لَمْ يَجِدْهُ شَيْئاً } kavlinde susuzluğa fayda veren bir { شَيْئاً } “şey” veya genel anlamda mevcut bir { شَيْئاً } “şey” kastetmektedir; { جاءَهُ } ile de onun var olduğunu hayal ettiği yerine vardığını kastetmektedir. { جاءَهُ } lafzındaki zamirin “serâb”a dönmesi muhtemeldir; o takdirde sözde, zâhirin delalet ettiği gizli bir kısım bulunur; takdiri şöyledir: “İşte kâfir de böyledir; kıyamet günü ameli kendisine fayda verir zanneder, nihayet ona vardığında hiçbir şey bulamaz.” Zamirin, { أَعْمالُهُمْ } kavlinin delalet ettiği amele dönmesi de muhtemeldir; bu durumda misalin tamamlanması { ماءً } kavlinde olur ve bu tefsire göre söz gizli bir kısımdan müstağni kalır; fakat kastedilen anlamın açıklığından ötürü misalde bir vecizlik ve kısaltma bulunmuş olur. { وَوَجَدَ اللَّهَ عِنْدَهُ } kavli, yani cezalandırmasıyla demektir; { عِنْدَهُ } lafzındaki zamir amele dönmektedir. Ayetin geri kalanı açıktır; onda bir tehdit ve O’nun bildiği ve kendisi için hiçbir külfet bulunmadığı cihetten hesabın çabukluğu beyan edilmektedir. Allah Teâlâ’nın { أَوْ كَظُلُماتٍ } kavli, { كَسَرابٍ } kavline matuftur. Bu son misal, onların dünyadaki amellerinin vasfını içermektedir; yani onlar sapkınlık ve benzeri durumlardan ötürü, bu unsurlardan bir araya gelen böylesi bir karanlık içindedirler. Bazı kimseler bu misalde, temsil edilen şeyin parçalarına karşılık gelen kısımlar bulunduğu görüşüne varmış ve şöyle demişlerdir: “Karanlıklar” bozuk ameller ve bâtıl inançlardır; “derin deniz” kâfirin göğsü ve kalbidir; “lüccî” (اللُّجِّيُّ) derinliği olan demektir ki bu da suyun büyük çoğunluğu, derinliği ve karanlığının daha şiddetli olması için toplanan kısmıdır; “dalga” onun kalbini kaplayan sapkınlık, cehalet ve eğri düşüncelerdir; “bulut” ise küfürdeki şehveti, imandan yüz çevirmesi ve kalbini saran pastır.

قال الفقيه الإمام القاضي: وهذا التأويل سائغ وإن لا يقدر هذا التقابل سائغ، وقرأ سفيان بن حسين «أو كظلمات» بفتح الواو، وقرأ جمهور السبعة «سحاب» بالرفع والتنوين «ظلمات» بالرفع، وقرأ ابن كثير في رواية قنبل «سحاب» بالرفع والتنوين «ظلمات» بالخفض على البدل من «ظلمات» الأول، وقرأ ابن أبي بزة عن ابن كثير «سحاب» بغير تنوين على الإضافة على الظلمات، وقوله إِذا أَخْرَجَ يَدَهُ لَمْ يَكَدْ يَراها لفظ يقتضي مبالغة الظلمة، واختلف الناس في هذا اللفظ هل يقتضي أن هذا الرجل المقدر في هذه الأحوال وأخرج يده رأى يده ولم يرها البتة، فقالت فرقة لم يرها جملة وذلك أن «كاد» معناها قارب فكأنه قال إِذا أَخْرَجَ يَدَهُ لم يقارب رؤيتها، وهذا يقتضي نفي الرؤية جملة، وقالت فرقة بل رآها بعد عسر وشدة وكان أن لا يراها ووجه ذلك أن «كاد» إذا صحبها حرف النفي وجب الفعل الذي بعدها وإذا لم يصحبها انتفى الفعل ع وهذا لازم متى كان حرف النفي بعد «كاد» داخلا على الفعل الذي بعدها، تقول: كاد زيد يقوم، فالقيام منفي فإذا قلت كاد زيد أن لا يقوم فالقيام واجب واقع،

Fakih İmam Kadı [İbn Atıyye] dedi ki: Bu tefsir caizdir; bu karşılıklar takdir edilmese de yine caizdir. Süfyân b. Huseyn vâv’ın fethasıyla “ev ke-zulumâtin” şeklinde okumuştur. Yedi kıraat imamının cumhuru “sehâbün” lafzını ref‘ ve tenvinle, “zulumâtün” lafzını da ref‘ ile okumuşlardır. İbn Kesîr, Kunbul rivayetinde “sehâbün” lafzını ref‘ ve tenvinle, “zulumâtin” lafzını ise birinci “zulumât”tan bedel olarak cer ile okumuştur. İbn Ebî Bezze’nin İbn Kesîr’den rivayetinde ise “sehâbu” lafzını tenvinsiz olarak “zulumât”a muzaf kılarak okumuştur. { إِذا أَخْرَجَ يَدَهُ لَمْ يَكَدْ يَراها } kavli, karanlığın şiddetini ifade eden bir lafızdır. İnsanlar bu lafzın, bu durumlarda farz edilen ve elini çıkaran bu adamın elini görüp görmediğini mi yoksa kesinlikle görmediğini mi gerektirdiği hususunda ihtilaf etmişlerdir: Bir grup onu tamamen görmediğini söylemiştir; zira “kâde” (كاد) fiilinin anlamı “yaklaştı” demektir, dolayısıyla sanki { إِذا أَخْرَجَ يَدَهُ } “elini çıkardığında onu görmeye yaklaşamadı bile” demiştir; bu da görmenin tamamen nefyedilmesini gerektirir. Bir grup ise bilakis onu ancak büyük bir zorluk ve meşakkatten sonra gördüğünü, neredeyse göremeyecek olduğunu söylemiştir. Bunun izahı şudur: “Kâde” fiiline nefiy (olumsuzluk) harfi bitiştiğinde, kendisinden sonraki fiil gerçekleşmiş olur; nefiy harfi bitişmediğinde ise fiil nefyedilmiş olur. Bu durum, nefiy harfi “kâde”den sonra gelip kendisinden sonraki fiile dâhil olduğunda geçerlidir; nitekim “Zeyd neredeyse kalkıyordu” (kâde Zeydün yekûmu) dersin, kalkma eylemi gerçekleşmemiştir; “Zeyd neredeyse kalkmayacaktı” (kâde Zeydün en lâ yekûme) dediğinde ise kalkma eylemi gerçekleşmiş ve vuku bulmuştur.

وتقول كاد النعام يطير، فهذا يقتضي نفي الطيران عنه، فإذا قلت كاد النعام أن يطير وجب الطيران له، فإذا كان حرف النفي مع «كاد» فالأمر محتمل مرة يوجب الفعل ومرة ينفيه، تقول المفلوج لا يكاد يسكن فهذا كلام صحيح تضمن نفي السكون، وتقول رجل متكلم لا يكاد يسكن، فهذا كلام صحيح يتضمن إيجاب السكون بعد جهد ونادرا ومنه قوله تعالى: فَذَبَحُوها وَما كادُوا يَفْعَلُونَ [البقرة: ٧١] نفي مع كاد تضمن وجوب الذبح، وقوله في هذه الآية لَمْ يَكَدْ يَراها نفي مع كاد يتضمن في أحد التأويلين، نفي الرؤية، ولهذا ونحوه قال سيبويه ﵀ إن أفعال المقاربة لها نحو آخر بمعنى أنها دقيقة التصرف، وقوله تعالى: وَمَنْ لَمْ يَجْعَلِ اللَّهُ لَهُ نُوراً فَما لَهُ مِنْ نُورٍ قالت فرقة يريد في الدنيا، أي من لم يهده الله لم يهتد، وقالت فرقة أراد في الآخرة أي من لم يرحمه الله وينور حاله بالعفو والرحمة فلا رحمة له، والأول أبين وأليق بلفظ الآية، وأيضا فذلك لازم نور الآخرة إنما هو لمن نور قلبه في الدنيا وهدى، وقد قررت الشريعة أن من مر لآخرته على كفره فهو غير مرحوم ولا مغفور له.

Yine “Devekuşu neredeyse uçacaktı” (kâde’n-na‘âmu yetîru) dersin, bu da ondan uçmanın nefyini gerektirir. “Devekuşu neredeyse uçmayacaktı” (kâde’n-na‘âmu en lâ yetîra) dediğinde ise onun uçması gerçekleşmiş olur. Nefiy harfi “kâde” fiiliyle birlikte olduğunda ise durum ihtimallidir; bazen fiili gerektirir, bazen de onu nefyeder. “Felçli adam neredeyse durulmuyor/hareketsiz kalamıyor” (el-meflûcü lâ yekâdü yeskünü) dersin; bu, sükûnun nefyini içeren doğru bir sözdür. “Çok konuşan adam neredeyse susmuyor/durulmuyor” (racülün mütekellimün lâ yekâdü yeskünü) dersin; bu da büyük bir çabadan sonra ve nadiren sükûnun gerçekleştiğini içeren doğru bir sözdür. Allah Teâlâ’nın şu kavli bundandır: { فَذَبَحُوها وَما كادُوا يَفْعَلُونَ } [el-Bakara: 71]; buradaki “kâde” ile birlikte gelen nefiy, boğazlama fiilinin gerçekleşmesini içermiştir. Bu ayetteki { لَمْ يَكَدْ يَراها } kavlinde ise “kâde” ile birlikteki nefiy, iki tefsirden birine göre görmenin nefyini içermektedir. Bu ve benzeri sebeplerle Sîbeveyh rahimehullâh mukarebe fiillerinin başka bir nahiv kuralına tabi olduğunu, yani kullanım ve çekimlerinin son derece ince olduğunu söylemiştir. Allah Teâlâ’nın { وَمَنْ لَمْ يَجْعَلِ اللَّهُ لَهُ نُوراً فَما لَهُ مِنْ نُورٍ } kavli hakkında bir grup dünyada olduğunu kastettiğini, yani “Allah’ın hidayet etmediği kimse hidayete eremez” demek olduğunu söylemiştir. Bir grup ise ahirette olduğunu kastettiğini, yani “Allah’ın merhamet etmediği ve affıyla, rahmetiyle durumunu nurlandırmadığı kimse için hiçbir rahmet yoktur” demek olduğunu söylemiştir. Birinci görüş daha açık olup ayetin lafzına daha uygundur; ayrıca bu, ahiret nurunun da bir gereğidir, zira ahiret nuru ancak dünyada kalbi nurlanmış ve hidayete ermiş kimse içindir. Şeriat da küfrü üzere ahirete göçen kimsenin merhamet ve mağfiret olunmayacağını kesin olarak ortaya koymuştur.

قوله ﷿:

Yüce [Allah]’ın şu kavli:

[سورة النور (٢٤) : الآيات ٤١ الى ٤٢]

[Nûr Suresi (24), 41 ila 42. Ayetler]

أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يُسَبِّحُ لَهُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَالطَّيْرُ صَافَّاتٍ كُلٌّ قَدْ عَلِمَ صَلاتَهُ وَتَسْبِيحَهُ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِما يَفْعَلُونَ (٤١) وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَإِلَى اللَّهِ الْمَصِيرُ (٤٢)

{ أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يُسَبِّحُ لَهُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَالطَّيْرُ صَافَّاتٍ كُلٌّ قَدْ عَلِمَ صَلاتَهُ وَتَسْبِيحَهُ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِما يَفْعَلُونَ (٤١) وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَإِلَى اللَّهِ الْمَصِيرُ (٤٢) } “Görmedin mi ki göklerde ve yerde olanlar ve kanatlarını çırparak uçan kuşlar Allah’ı tesbih ederler? Her biri kendi duasını ve tesbihini bilmiştir. Allah onların yaptıklarını hakkıyla bilendir (41). Göklerin ve yerin mülkü Allah’ındır ve dönüş yalnız Allah’adır (42).”

أَلَمْ تَرَ تنبيه، و «الرؤية» رؤية الفكر، قال سيبويه كأنه قال انتبه الله يسبح له من في السماوات، والتسبيح هنا التعظيم والتنزيه فهو من العقلاء بالنطق وبالصلاة من كل ذي دين، واختلف في تسبيح الطَّيْرُ وغير ذلك مما قد ورد الكتاب بتسبيحه، فالجمهور على أنه تسبيح حقيقي وقال الحسن وغيره هو لفظ تجوز وإنما تسبيحه بظهور الحكمة فيه، فهو لذلك يدعو إلى التسبيح، وقال المفسرون قوله مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ عامة لكل شيء من له عقل وسائر الجمادات، لكنه لما اجتمع ذلك عبر عنه ب مَنْ تغليبا لحكم من يعقل، وصَافَّاتٍ معناه مصطفة في الهواء، وقرأ الأعرج «والطير» بنصب الراء، وقرأ الحسن و «الطير صافات» مرفوعتان وقوله: كُلٌّ قَدْ عَلِمَ صَلاتَهُ وَتَسْبِيحَهُ قال الحسن المعنى

{ أَلَمْ تَرَ } bir uyarıdır; buradaki “görme” (ru’yet) aklen düşünme/tefekkür görmesidir. Sîbeveyh, sanki “Dikkat et, göklerde bulunanlar Allah’ı tesbih eder” demiştir, der. Buradaki tesbih yüceltme ve tenzih etmedir; akıl sahiplerinden sözle ve her din sahibinden namaz iledir. Kuşların ve Kitap’ta tesbih ettiği bildirilen diğer varlıkların tesbihi hususunda ihtilaf edilmiştir: Cumhur bunun hakiki bir tesbih olduğu görüşündedir. Hasan ve başkaları ise mecazi bir lafız olduğunu, tesbihinin ancak kendisinde hikmetin zuhuru ile olduğunu, dolayısıyla tesbih etmeye sevk ettiğini söylemişlerdir. Müfessirler O’nun { مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } kavlinin akıl sahibi olan ve olmayan bütün cansız varlıkları kapsadığını; ancak hepsi bir araya geldiğinde akıl sahiplerinin hükmü baskın kılınarak { مَنْ } lafzı ile ifade edildiğini söylemişlerdir. { صَافَّاتٍ } havada kanatlarını sırayla açıp dizilerek uçanlar demektir. A‘rec “ve’t-tayra” (وَالطَّيْرَ) şeklinde râ’nın nasbı ile okumuştur. Hasan ise her ikisini de merfû olarak “ve’t-tayru saffâtün” (وَالطَّيْرُ صَافَّاتٌ) şeklinde okumuştur. O’nun { كُلٌّ قَدْ عَلِمَ صَلاتَهُ وَتَسْبِيحَهُ } kavli hakkında Hasan: Anlam,

كل قد علم صلاة نفسه وتسبيح نفسه فهو يثابر عليها، قال مجاهد «الصلاة» للبشر و «التسبيح» لما عداهم، وقالت فرقة المعنى كل قد علم صلاة الله وتسبيح الله اللذين أمر بهما وهدى إليهما فهذه إضافة خلق إلى خالق، وقال الزجاج وغيره المعنى كُلٌّ قَدْ عَلِمَ الله صَلاتَهُ وَتَسْبِيحَهُ فالضميران للكل، وقرأت فرقة «علم صلاته وتسبيحه» بالرفع وبناء الفعل للمفعول الذي لم يسم فاعله ذكرها أبو حاتم، وقرأ الجمهور «يفعلون» بالياء على معنى المبالغة في وصف قدرة الله وعلمه بخلقه، وقرأ عيسى والحسن «تفعلون» بالتاء من فوق ففيه المعنى المذكور وزيادة الوعيد والتخويف من الله تعالى وإعلام بعد بكون الملك على الإطلاق له وتذكيره بأمر المصير إليه والحشر يقوي أمر التخويف من الله تعالى وفي مصحف أبي بن كعب وابن مسعود «والله بصير بما تفعلون» .

“Her biri kendi namazını ve kendi tesbihini bilmiştir ve buna devam etmektedir” şeklindedir, demiştir. Mücâhid: “Namaz insanlar içindir, tesbih ise onların dışındakiler içindir” demiştir. Bir grup: Anlam, “Her biri Allah’ın emrettiği ve kendilerine yol gösterdiği Allah’ın namazını ve Allah’ın tesbihini bilmiştir” şeklindedir, demiştir ki bu, yaratılanın Yaratan’a izafetidir. Zeccâc ve başkaları ise anlamın “Her birinin namazını ve tesbihini Allah bilmiştir” şeklinde olduğunu, dolayısıyla her iki zamirin de “küll”e ait olduğunu söylemişlerdir. Bir grup, fiili meçhul bina ederek “u‘lime salâtühû ve tesbîhuhû” şeklinde ref‘ ile okumuştur; bunu Ebû Hâtim zikretmiştir. Cumhur, Allah’ın kudretini ve yaratıklarını bilmesini nitelemede mübalağa anlamı üzere yâ ile { يَفْعَلُونَ } şeklinde okumuştur. Îsâ ve Hasan üstten tâ ile “tef‘alûne” (تَفْعَلُونَ) şeklinde okumuşlardır; bunda hem zikredilen mana hem de Allah Teâlâ’dan bir tehdit ve korkutma fazlalığı vardır; mülkün mutlak anlamda O’na ait olduğunun bildirilmesi ve O’na dönüş ile haşr konusunun hatırlatılması da Allah Teâlâ’dan korkutma hususunu pekiştirmektedir. Übey b. Ka‘b ve İbn Mes‘ûd’un mushafında ise “ve’llâhu basîrun bimâ tef‘alûn” (وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِمَا تَفْعَلُونَ) şeklindedir.

قوله ﷿:

Yüce [Allah]’ın şu kavli:

[سورة النور (٢٤) : الآيات ٤٣ الى ٤٤]

[Nûr Suresi (24), 43 ila 44. Ayetler]

أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يُزْجِي سَحاباً ثُمَّ يُؤَلِّفُ بَيْنَهُ ثُمَّ يَجْعَلُهُ رُكاماً فَتَرَى الْوَدْقَ يَخْرُجُ مِنْ خِلالِهِ وَيُنَزِّلُ مِنَ السَّماءِ مِنْ جِبالٍ فِيها مِنْ بَرَدٍ فَيُصِيبُ بِهِ مَنْ يَشاءُ وَيَصْرِفُهُ عَنْ مَنْ يَشاءُ يَكادُ سَنا بَرْقِهِ يَذْهَبُ بِالْأَبْصارِ (٤٣) يُقَلِّبُ اللَّهُ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ إِنَّ فِي ذلِكَ لَعِبْرَةً لِأُولِي الْأَبْصارِ (٤٤)

{ أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يُزْجِي سَحاباً ثُمَّ يُؤَلِّفُ بَيْنَهُ ثُمَّ يَجْعَلُهُ رُكاماً فَتَرَى الْوَدْقَ يَخْرُجُ مِنْ خِلالِهِ وَيُنَزِّلُ مِنَ السَّماءِ مِنْ جِبالٍ فِيها مِنْ بَرَدٍ فَيُصِيبُ بِهِ مَنْ يَشاءُ وَيَصْرِفُهُ عَنْ مَنْ يَشاءُ يَكادُ سَنا بَرْقِهِ يَذْهَبُ بِالْأَبْصارِ (٤٣) يُقَلِّبُ اللَّهُ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ إِنَّ فِي ذلِكَ لَعِبْرَةً لِأُولِي الْأَبْصارِ (٤٤) } “Görmedin mi ki Allah bulutları sürer, sonra onları bir araya getirip birleştirir, sonra da onları üst üste yığar. Nihayet onun arasından yağmurun çıktığını görürsün. O, gökten, oradaki [bulut] dağlarından bir dolu indirir de onu dilediğine isabet ettirir, dilediğinden de onu savıp uzaklaştırır. Şimşeğinin parıltısı neredeyse gözleri alıverecektir (43). Allah geceyi ve gündüzü birbirine çevirir. Şüphesiz bunda basiret sahipleri için elbette bir ibret vardır (44).”

«الرؤية في هذه الآية رؤية عين والتقدير أن أمر الله وقدرته، ويُزْجِي معناه يسوق، والإزجاء إنما يستعمل في سوق كل ثقيل ومدافعته كالسحاب والإبل المزاحف كما قال الفرزدق «على مزاحيف تزجيها مخارير» ، والبضاعة المزجاة التي تحتاج من الشفاعة والتحسين إلى ما هو كسوق الثقيل، ومنه قول حبيب في الشيب، «ونحن نزجيه» ، وسيبويه أبدا يقول في كلامه فأنت تزجيه إلى كذا أي تسوقه ثقيلا متباطئا، وقوله يُؤَلِّفُ بَيْنَهُ أي بين مفترق السحاب نفسه لأن مفهوم السحاب يقتضي أن بينه فروجا، وهذا كما تقول جلست بين الدور ولو أضيفت «بين» إلى مفرد لم يصح إلا أن تريد آخر، لا تقول جلست بين الدار إلا أن تريد وبين كذا، وورش عن نافع لا يهمز «يولف» وقالون عن نافع والباقون يهمزون «يؤلف» وهو الأصل، و «الركام» الذي يركب بعضه بعضا ويتكاثف، والعرب تقول إن الله تعالى إذا جعل السحاب ركاما بالريح عصر بعضه بعضا فخرج الْوَدْقَ منه ومن ذلك قوله تعالى: وَأَنْزَلْنا مِنَ الْمُعْصِراتِ ماءً ثَجَّاجاً [النبأ: ١٤] ومن ذلك قول حسان بن ثابت: [الكامل]

Bu ayetteki “görme” göz ile görmedir; ifadenin takdiri ise “Allah’ın emri ve kudretini görmedin mi” şeklindedir. { يُزْجِي } lafzı sevk eder, sürer anlamındadır. “İzcâ’” (الْإِزْجَاء) kelimesi ancak bulutlar veya yorgunluktan sürüklenen develer gibi ağır hareket eden her şeyi sürmek ve itmek hakkında kullanılır; nitekim Ferezdak şöyle demiştir: “Hızlı rüzgârların sürüklediği yorgun develer üzerinde.” Değersiz/az mala da (el-Bidâatü’l-Müzcât), ağır bir şeyin sürülmesi gibi şefaate ve süslenip övülmeye ihtiyaç duyduğu için bu isim verilmiştir. Habîb’in ağaran saçlar hakkındaki “Biz onu sürüyoruz” sözü bundandır. Sîbeveyh sözlerinde daima “Sen onu şuraya doğru sürüyorsun/sevk ediyorsun” der; yani ağır ve yavaşça sevk ediyorsun demektir. O’nun { يُؤَلِّفُ بَيْنَهُ } kavli, yani bulutun bizzat kendi dağınık parçalarını birleştirir demektir; çünkü bulut kavramı parçaları arasında boşluklar bulunmasını gerektirir. Bu, tıpkı “Evlerin arasında oturdum” demen gibidir; şayet “beyne” kelimesi tekil bir isme muzaf kılınırsa başka bir şeyi kastetmedikçe sahih olmaz; nitekim “ve falan şeyin” demeyi kastetmedikçe “Evin arasında oturdum” diyemezsin. Nâfi‘den rivayetle Verş hemzesiz olarak “yûlifu” (يُولِفُ) şeklinde okumuştur; Nâfi‘den rivayetle Kālûn ve geri kalanlar ise aslına uygun olarak hemze ile { يُؤَلِّفُ } şeklinde okumuşlardır. “Rukâm” (الرُّكَامُ) ise birbiri üstüne binen ve yoğunlaşan şeydir. Araplar derler ki: Allah Teâlâ rüzgâr vasıtasıyla bulutu birbiri üstüne yığılmış kıldığında parçaları birbirini sıkar ve { الْوَدْقَ } yani yağmur ondan çıkar; Allah Teâlâ’nın { وَأَنْزَلْنا مِنَ الْمُعْصِراتِ ماءً ثَجَّاجاً } [en-Nebe’: 14] kavli bundandır. Hassân b. Sâbit’in şu beyti de bundandır: [Kâmil]

كلتاهما حلب العصير ... فعاطني بزجاجة أرخاهما للمفصل

“Her ikisi de sıkılmış özün sağılmasıdır... Öyleyse eklemleri en çok gevşeteni bana bir kadehte sun!”

ويروى للمفصل بكسر الميم وبفتح الصاد، فالمفصل واحد المفاصيل والمفصل اللسان ويروى بالقاف، أراد حسان الخمر والماء الذي مزجت به أي هذه من عصر العنب وهذه من عصر السحاب، فسر هذا التفسير قاضي البصرة عبد الله بن الحسن العنبري للقوم الذين حلف صاحبهم بالطلاق أن يسأل القاضي عن تفسير بيت حسان، والْوَدْقَ المطر ومنه قول الشاعر: [المتقارب]

Şiirdeki “li’l-mafsal” kelimesi mîm’in kesresi ve sâd’ın fethasıyla “li’l-mifsali” şeklinde de rivayet edilmiştir. “Mafsıl” (eklem) lafzı “mefâsıl”ın tekilidir; “mıfsal” ise dil demektir; kāf harfi ile “li’l-mıkfal” şeklinde de rivayet edilmiştir. Hassân şarabı ve onunla karıştırılan suyu kastetmiştir; yani biri üzümün sıkılmasından, diğeri ise bulutun sıkılmasındandır. Bu tefsiri, arkadaşları Hassân’ın beytinin tefsirini kadıya sorması hususunda boşanma yemini eden topluluğa Basra Kadısı Abdullah b. el-Hasen el-Anberî yapmıştır. { الْوَدْقَ } yağmurdur; şairin şu sözü bundandır: [Mütekârib]

فلا مزنة ودقت ودقها ... ولا أرض أبقل إبقالها

“Ne bir bulut yağmurunu yağdırdı... Ne de bir yer otunu bitirdi.”

وقرأ جمهور الناس «من خلاله» وهو جمع خلل كجبل وجبال، وقرأ ابن عباس والضحاك «من خلله» ، وقرأ عاصم والأعرج «وينزّل» على المبالغة والجمهور على التخفيف، وقوله مِنْ جِبالٍ فِيها مِنْ بَرَدٍ قيل تلك حقيقة وقد جعل الله تعالى في السماء جبالا مِنْ بَرَدٍ وقالت فرقة ذلك مجاز وإنما أراد وصف كثرته وهذا كما تقول عند فلان جبال من المال وجبال من العلم أي في الكثرة مثل الجبال، وحكي عن الأخفش تقديره زيادة مِنْ في قوله: مِنْ بَرَدٍ وهو قول ضعيف، ومِنْ في قوله مِنَ السَّماءِ هي لابتداء الغاية، وفي قوله «من الجبال» هي للتبعيض، وفي قوله مِنْ بَرَدٍ هي لبيان الجنس، و «السنا» ، مقصور، الضوء والسناء، ممدود، المجد والارتفاع في المنزلة، وقرأ الجمهور «سنا» بالقصر، وقرأ طلحة بن مصرف «سناء» بالمد والهمز.

İnsanların cumhuru, tıpkı “cebel-cibâl” gibi “halel”in çoğulu olan { مِنْ خِلالِهِ } şeklinde okumuştur. İbn Abbâs ve Dahhâk ise “min halelihî” (مِنْ خَلَلِهِ) şeklinde okumuşlardır. Âsım ve A‘rec mübalağa anlamıyla “yünezzilü” (يُنَزِّلُ) şeklinde, cumhur ise tahfif ile { وَيُنَزِّلُ } şeklinde okumuştur. O’nun { مِنْ جِبالٍ فِيها مِنْ بَرَدٍ } kavli hakkında, bunun hakikat olduğu ve Allah Teâlâ’nın gökte doludan dağlar var ettiği söylenmiştir. Bir grup ise bunun mecaz olduğunu ve bununla ancak onun çokluğunun nitelenmek istendiğini söylemiştir; nitekim bu, senin “Filancanın yanında dağlar kadar mal ve dağlar kadar ilim var” demen gibidir; yani çokluk bakımından dağlar gibidir. Ahfeş’ten { مِنْ بَرَدٍ } kavlindeki { مِنْ } harfinin zâid olduğunu takdir ettiği nakledilmiştir ki bu zayıf bir görüştür. { مِنَ السَّماءِ } kavlindeki { مِنْ } ibtidâ-i gaye (başlangıç) içindir; “minel-cibâli” kavlindeki teb‘îz (kısım bildirme) içindir; { مِنْ بَرَدٍ } kavlindeki ise beyân-ı cins (tür açıklama) içindir. “Senâ” (السَّنَا) maksûr olarak ışık/parıltı demektir; “senâ’” (السَّنَاءُ) ise memdûd olarak şeref ve makam yüksekliği demektir. Cumhur { سَنا } lafzını kasr ile okumuştur; Talha b. Musarrif ise med ve hemze ile “senâ’e” (سَنَاءَ) şeklinde okumuştur.

وقرأ طلحة أيضا «برقة» بضم الباء وفتح الراء وهي جمع «برقة» بضم الباء وسكون الراء فعلة وهي القدر من البرق كلقمة ولقم وغرفة وغرف، وقرأ الجمهور «يذهب» بفتح الياء، وقرأ أبو جعفر «يذهب» بضمها من أذهب كأن التقدير يذهب النفوس بالأبصار نحو قوله تَنْبُتُ بِالدُّهْنِ [المؤمنون: ٢٠] ويحتمل أن يكون مثل قوله وَمَنْ يُرِدْ فِيهِ بِإِلْحادٍ بِظُلْمٍ [الحج: ٢٥] فالباء زائدة دالة على فعل يناسبها ثم اقتضت لفظ الآية الإخبار عن تقبله الليل والنهار والإتيان بهذا بعد هذا دون توطئة هو الذي تعجز عنه الفصحاء حتى يقع منهم التخليق في الألفاظ والتوطئة بالكلام وباقي الآية بين.

Talha ayrıca bâ’nın dammesi ve râ’nın fethasıyla “burakahû” (بُرَقِهِ) şeklinde okumuştur ki bu, bâ’nın dammesi ve râ’nın sükûnu ile “fa‘leh” veznindeki “burkah”ın çoğuludur ve tıpkı “lukme-lukam”, “gurfe-guraf” gibi şimşekten bir miktar demektir. Cumhur yâ’nın fethasıyla { يَذْهَبُ } şeklinde okumuştur; Ebû Ca‘fer ise “ezhebe” fiilinden hareketle damme ile “yüzhibu” (يُذْهِبُ) şeklinde okumuştur; sanki ifadenin takdiri { تَنْبُتُ بِالدُّهْنِ } [el-Mü’minûn: 20] kavlinde olduğu gibi “canları gözleriyle birlikte giderir” şeklindedir. Yine { وَمَنْ يُرِدْ فِيهِ بِإِلْحادٍ بِظُلْمٍ } [el-Hac: 25] kavli gibi olması da muhtemeldir; bu durumda bâ harfi zâiddir ve kendisine uygun bir fiile delalet eder. Sonra ayetin lafzı, O’nun geceyi ve gündüzü birbirine çevirmesini haber vermeyi gerektirmiştir; bir hazırlık/giriş olmaksızın bunun hemen ardından getirilmesi, fasih kimselerin dahi aciz kaldığı ve neticede lafızlarda yapmacıklığa ve sözü hazırlama külfetine düştükleri bir belâgattir. Ayetin geri kalanı ise açıktır.

قوله ﷿:

Yüce [Allah]’ın şu kavli:

[سورة النور (٢٤) : الآيات ٤٥ الى ٥٠]

[Nûr Suresi (24), 45 ila 50. Ayetler]

وَاللَّهُ خَلَقَ كُلَّ دَابَّةٍ مِنْ ماءٍ فَمِنْهُمْ مَنْ يَمْشِي عَلى بَطْنِهِ وَمِنْهُمْ مَنْ يَمْشِي عَلى رِجْلَيْنِ وَمِنْهُمْ مَنْ يَمْشِي عَلى أَرْبَعٍ يَخْلُقُ اللَّهُ ما يَشاءُ إِنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٤٥) لَقَدْ أَنْزَلْنا آياتٍ مُبَيِّناتٍ وَاللَّهُ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ (٤٦) وَيَقُولُونَ آمَنَّا بِاللَّهِ وَبِالرَّسُولِ وَأَطَعْنا ثُمَّ يَتَوَلَّى فَرِيقٌ مِنْهُمْ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ وَما أُولئِكَ بِالْمُؤْمِنِينَ (٤٧) وَإِذا دُعُوا إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ إِذا فَرِيقٌ مِنْهُمْ مُعْرِضُونَ (٤٨) وَإِنْ يَكُنْ لَهُمُ الْحَقُّ يَأْتُوا إِلَيْهِ مُذْعِنِينَ (٤٩)

{ وَاللَّهُ خَلَقَ كُلَّ دَابَّةٍ مِنْ ماءٍ فَمِنْهُمْ مَنْ يَمْشِي عَلى بَطْنِهِ وَمِنْهُمْ مَنْ يَمْشِي عَلى رِجْلَيْنِ وَمِنْهُمْ مَنْ يَمْشِي عَلى أَرْبَعٍ يَخْلُقُ اللَّهُ ما يَشاءُ إِنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٤٥) لَقَدْ أَنْزَلْنا آياتٍ مُبَيِّناتٍ وَاللَّهُ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ (٤٦) وَيَقُولُونَ آمَنَّا بِاللَّهِ وَبِالرَّسُولِ وَأَطَعْنا ثُمَّ يَتَوَلَّى فَرِيقٌ مِنْهُمْ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ وَما أُولئِكَ بِالْمُؤْمِنِينَ (٤٧) وَإِذا دُعُوا إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ إِذا فَرِيقٌ مِنْهُمْ مُعْرِضُونَ (٤٨) وَإِنْ يَكُنْ لَهُمُ الْحَقُّ يَأْتُوا إِلَيْهِ مُذْعِنِينَ (٤٩) } “Allah her canlıyı bir sudan yarattı. İşte bunlardan kimi karnı üzerinde yürür, kimi iki ayağı üstünde yürür, kimi de dört [ayağı] üzerinde yürür. Allah dilediğini yaratır. Şüphesiz Allah her şeye hakkıyla güç yetirendir (45). Andolsun ki açıklayıcı ayetler indirdik. Allah dilediğini dosdoğru yola iletir (46). ‘Allah’a ve Peygamber’e inandık ve itaat ettik’ derler; sonra da bunun ardından içlerinden bir grup yüz çevirir. İşte onlar mümin değillerdir (47). Aralarında hükmetmesi için Allah’a ve Peygamberi’ne çağrıldıkları zaman, bir de bakarsın ki onlardan bir fırka hemen yüz çeviricidir (48). Eğer hak kendi lehlerine olursa, boyun eğerek ona gelirler (49).”

أَفِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ أَمِ ارْتابُوا أَمْ يَخافُونَ أَنْ يَحِيفَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَرَسُولُهُ بَلْ أُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ (٥٠)

{ أَفِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ أَمِ ارْتابُوا أَمْ يَخافُونَ أَنْ يَحِيفَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَرَسُولُهُ بَلْ أُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ (٥٠) } “Kalplerinde bir hastalık mı var, yoksa şüpheye mi düştüler, yahut Allah’ın ve Peygamberi’nin kendilerine haksızlık yapacağından mı korkuyorlar? Hayır, asıl zalimler kendileridir! (50)”

هذه آية اعتبار، وقرأ حمزة والكسائي «والله خالق كل» على الإضافة، وقرأ الجمهور «والله خلق كل» ، و «الدابة» كل من يدب من الحيوان أي تحرك منتقلا أمامه قدما، ويدخل فيه الطير إذ قد يدب ومنه قول الشاعر: «دبيب قطا البطحاء في كل منهل» ، ويدخل فيه الحوت وفي الحديث «دابة من البحر مثل الظرب» ، وقوله مِنْ ماءٍ قال النقاش أراد أمنية الذكور، وقال جمهور النظرة أراد أن خلقة كل حيوان أن فيها ماء كما خلق آدم من الماء والطين، وعلى هذا يتخرج قول النبي ﵇ للشيخ الذي سأل في غزاة بدر ممن أنتما؟ فقال الرسول ﷺ «نحن من ماء ... » الحديث، و «المشي علي البطن» للحيات والحوت ونحوه من الدود وغيره، و «على الرجلين»

Bu bir ibret ayetidir. Hamza ve Kisâî izafet ile “ve’llâhu hâliku külli” (وَاللَّهُ خَالِقُ كُلِّ) şeklinde okumuşlardır; cumhur ise { وَاللَّهُ خَلَقَ كُلَّ } şeklinde okumuştur. “Dâbbe” (الدَّابَّة), hayvanlardan debelenen, yani öne doğru adım atıp yer değiştiren her canlıdır; nitekim debelenip yürüyebildiği için kuş da buna dâhildir; şairin “Çöl bağırtlağının her su başında debelenip yürümesi gibi” sözü bundandır. Balık da buna dâhildir; nitekim hadiste “Denizden tepe gibi büyük bir dâbbe [çıktı]...” buyrulmuştur. { مِنْ ماءٍ } kavli hakkında Nakkāş, erkeklerin menisini kastettiğini söylemiştir; tefekkür ehli cumhur ise Âdem’in su ve topraktan yaratıldığı gibi her hayvanın yaratılışında su bulunduğunu kastettiğini söylemiştir. Peygamber aleyhisselâm’ın Bedir Gazvesi’nde “Siz kimlerdensiniz?” diye soran yaşlı zata verdiği “Biz sudanız...” hadisi de bu kabildendir. “Karnı üzerinde yürüme” yılanlar, balıklar, solucanlar ve benzerleri içindir; “iki ayak üzerinde [yürüme]”

للإنسان والطير إذا مشى، و «الأربع» لسائر الحيوان، وفي مصحف أبي بن كعب «ومنهم من يمشي على أكثر» فعم بهذه الزيادة جميع الحيوان، ولكنه قرآن لم يثبته الإجماع، لكن قال النقاش: إنما اكتفى لقول بذكر ما يَمْشِي عَلى أَرْبَعٍ عن ذكر ما يمشي على الأكثر لأن جميع الحيوان إنما اعتماده على أربع وهي قوام مشيه وكثرة الأرجل في بعضه زيادة في الخلقة لا يحتاج ذلك الحيوان في مشيه إلى جميعها.

insan ve yürüdüğü vakit kuş içindir; “dört ayak [üzerinde yürüme]” ise diğer hayvanlar içindir. Übey b. Ka‘b’ın mushafında “onlardan daha fazlası üzerinde yürüyenler de vardır” ziyadesi yer almış ve bu ilaveyle bütün hayvanlar genellenmiştir; ancak bu icma ile sabit olmayan bir kıraattir. Bununla birlikte Nakkāş şöyle demiştir: Kelamda { يَمْشِي عَلى أَرْبَعٍ } zikriyle daha fazlası üzerinde yürüyenlerin zikrinden yetinilmiştir; çünkü bütün hayvanların asıl dayanağı dörttür ve yürüyüşlerinin esası budur; bazılarındaki fazla ayaklar yaratılışta bir ziyadeliktir ve o hayvan yürüyüşünde bunların hepsine muhtaç değildir.

قال القاضي أبو محمد: والظاهر أن تلك الأرجل الكثيرة ليست باطلا بل هي محتاج إليها في تنقل الحيوان وفي كلها تتحرك في تصرفه وقوله آياتٍ مُبَيِّناتٍ يعم كل ما نصب الله تعالى من آية وصنعه للعبرة وكل ما نص في كتابه من آية تنبيه وتذكير وأخبر تعالى أنه أنزل الآيات، ثم قيد الهداية إليها لأنها من قبله لبعض دون بعض، وقوله تعالى: وَيَقُولُونَ آمَنَّا بِاللَّهِ الآية نزلت في المنافقين وسببها فيما روي أن رجلا من المنافقين اسمه بشر كانت بينه وبين رجل من اليهود خصومة فدعاه اليهودي إلى التحاكم عند رسول الله ﷺ وكان المنافق مبطلا فأبى من ذلك ودعا اليهود إلى كعب بن الأشرف فنزلت هذه الآية فيه، وأسند الزهراوي عن الحسن بن أبي الحسن أنه قال من دعاه خصمه إلى حكم من حكام المسلمين فلم يجب فهو ظالم، ومُذْعِنِينَ أي مظهرين للانقياد والطاعة وهم إنما فعلوا ذلك حيث أيقنوا بالنجح وأما إذا طلبوا بحق فهم عنه مُعْرِضُونَ ثم وقفهم تعالى على أسباب فعلهم توقيف توبيخ أي ليقروا مما يوبخ به أو مما يمدح به فهو بليغ جدا ومنه قول جرير «ألستم خير من ركب المطايا» البيت، ثم حكم عليهم بأنهم هُمُ الظَّالِمُونَ وقال: أَنْ يَحِيفَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَرَسُولُهُ من حيث الرسول إنما يحكم بأمر الله وشرعه والميل الحيف.

Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Zâhir olan şudur ki o fazla ayaklar boşuna değildir; bilakis hayvanın yer değiştirmesinde onlara ihtiyaç vardır ve hareket ederken hepsini kullanır. { آياتٍ مُبَيِّناتٍ } kavli, Allah Teâlâ’nın ibret için koyduğu ve yarattığı her ayeti ve kitabında bir uyarı ve hatırlatma olarak zikrettiği her ayeti kapsar. Yüce [Allah] ayetleri indirdiğini haber vermiş, sonra onlara hidayet bulmayı Kendi katından olması hasebiyle bazılarına has kılıp kayıtlamıştır. Allah Teâlâ’nın { وَيَقُولُونَ آمَنَّا بِاللَّهِ } ayeti münafıklar hakkında inmiştir. Rivayet edildiğine göre iniş sebebi şudur: Münafıklardan Bişr adında bir adam ile bir Yahudi arasında bir husumet vardı. Yahudi onu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’in huzurunda muhakeme olmaya çağırdı; münafık ise haksızdı, bundan kaçındı ve Yahudi’yi Ka‘b b. el-Eşref’e çağırdı; işte bu ayet onun hakkında indi. Zehrâvî, Hasan b. Ebi’l-Hasan’dan şöyle dediğini nakletmiştir: “Hasmı kendisini Müslümanların hâkimlerinden birinin hükmüne çağırdığı halde buna icabet etmeyen kimse zalimdir.” { مُذْعِنِينَ } boyun eğdiklerini ve itaat ettiklerini göstererek demektir; onlar bunu ancak kazanacaklarını kesin olarak bildiklerinde yaparlardı. Kendilerinden bir hak talep edildiğinde ise ondan { مُعْرِضُونَ } “yüz çevirirler”. Sonra Allah Teâlâ onları yaptıklarının sebepleri hususunda kınayıcı bir sorgulama ile sorguya çekmiştir; yani kınandıkları şeyleri veya övüldükleri şeyleri itiraf etmeleri için yapılan bu üslup son derece beliğdir. Cerîr’in “Binek develerine binenlerin en hayırlısı siz değil misiniz?” beyti bundandır. Sonra onların bizzat { هُمُ الظَّالِمُونَ } “zalimlerin ta kendileri” olduklarına hükmetmiştir. { أَنْ يَحِيفَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَرَسُولُهُ } buyurmuştur; zira Peygamber ancak Allah’ın emri ve şeriatıyla hükmeder; “el-hayf” (الحَيْف) ise haksızlık ve meyletmektir.

قوله ﷿:

Yüce [Allah]’ın şu kavli:

[سورة النور (٢٤) : الآيات ٥١ الى ٥٤]

[Nûr Suresi (24), 51 ila 54. Ayetler]

إِنَّما كانَ قَوْلَ الْمُؤْمِنِينَ إِذا دُعُوا إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ أَنْ يَقُولُوا سَمِعْنا وَأَطَعْنا وَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ (٥١) وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَيَخْشَ اللَّهَ وَيَتَّقْهِ فَأُولئِكَ هُمُ الْفائِزُونَ (٥٢) وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ لَئِنْ أَمَرْتَهُمْ لَيَخْرُجُنَّ قُلْ لا تُقْسِمُوا طاعَةٌ مَعْرُوفَةٌ إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِما تَعْمَلُونَ (٥٣) قُلْ أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّما عَلَيْهِ ما حُمِّلَ وَعَلَيْكُمْ ما حُمِّلْتُمْ وَإِنْ تُطِيعُوهُ تَهْتَدُوا وَما عَلَى الرَّسُولِ إِلاَّ الْبَلاغُ الْمُبِينُ (٥٤)

{ إِنَّما كانَ قَوْلَ الْمُؤْمِنِينَ إِذا دُعُوا إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ أَنْ يَقُولُوا سَمِعْنا وَأَطَعْنا وَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ (٥١) وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَيَخْشَ اللَّهَ وَيَتَّقْهِ فَأُولئِكَ هُمُ الْفائِزُونَ (٥٢) وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ لَئِنْ أَمَرْتَهُمْ لَيَخْرُجُنَّ قُلْ لا تُقْسِمُوا طاعَةٌ مَعْرُوفَةٌ إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِما تَعْمَلُونَ (٥٣) قُلْ أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّما عَلَيْهِ ما حُمِّلَ وَعَلَيْكُمْ ما حُمِّلْتُمْ وَإِنْ تُطِيعُوهُ تَهْتَدُوا وَما عَلَى الرَّسُولِ إِلاَّ الْبَلاغُ الْمُبِينُ (٥٤) } “Aralarında hüküm vermesi için Allah’a ve Peygamberi’ne çağrıldıkları zaman müminlerin sözü ancak ‘İşittik ve itaat ettik’ demeleridir. İşte umduklarına erenler bunlardır (51). Kim Allah’a ve Peygamberi’ne itaat eder, Allah’tan korkar ve O’ndan sakınırsa, işte kurtuluşa erenler bunlardır (52). Eğer kendilerine emredersen mutlaka [sefere] çıkacaklarına dair var güçleriyle Allah’a yemin ettiler. De ki: ‘Yemin etmeyin; bilinen bir itaat [yeterlidir]. Şüphesiz Allah yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır’ (53). De ki: ‘Allah’a itaat edin, Peygamber’e de itaat edin! Eğer yüz çevirirseniz, ona düşen ancak kendisine yükletilen [tebliğ vazifesi], size düşen de size yükletilendir. Eğer ona itaat ederseniz doğru yolu bulursunuz. Peygamber’in üzerine düşen ise apaçık bir tebliğden başkası değildir’ (54).”

وقرأ الجمهور «قول» بالنصب، وقرأ علي بن أبي طالب ﵁ والحسن وابن أبي إسحاق «قول» بالرفع، واختلف عنهما قال أبو الفتح شرط كانَ أن يكون اسمها أعرف من خبرها فقراءة الجمهور أقوى، والمعنى إنما كان الواجب أن يقوله المؤمنون إِذا دُعُوا إِلَى حكم اللَّهِ وَرَسُولِهِ سَمِعْنا وَأَطَعْنا فكأن هذه ليست إخبارا عن ماضي زمن وإنما كقول الصديق: ما كان لابن أبي قحافة أن يصلي بين يدي رسول الله ﷺ. وجعل الدعاء إلى الله من حيث هو إلى شرعه ودينه، وقرأ الجمهور «ليحكم» على بناء الفعل للفاعل، وقرأ أبو جعفر والجحدري وخالد بن الياس والحسن «ليحكم»

Cumhur “kavle” (قَوْلَ) lafzını nasb ile okumuştur. Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh, Hasan ve İbn Ebî İshak ise “kavlü” (قَوْلُ) şeklinde ref‘ ile okumuşlardır ve kendilerinden farklı rivayetler de gelmiştir. Ebü’l-Feth: “Kâne’nin şartı, isminin haberinden daha marife olmasıdır; dolayısıyla cumhurun kıraati daha kuvvetlidir” demiştir. Mana şöyledir: Müminlerin Allah’ın ve Resûlü’nün hükmüne çağrıldıklarında söylemeleri gereken söz ancak { سَمِعْنا وَأَطَعْنا } “İşittik ve itaat ettik” demeleridir. Sanki bu, geçmiş bir zamandan haber vermek değil de Sıddîk’ın: “Ebû Kuhâfe’nin oğluna Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’in önünde namaz kılmak yakışmazdı” sözü gibidir. Allah’a çağrı ise O’nun şeriatına ve dinine çağrı olması cihetiyledir. Cumhur { لِيَحْكُمَ } fiilini malum (faili belli) bina ile okumuştur; Ebû Ca‘fer, Cahderî, Hâlid b. İlyâs ve Hasan ise “li-yuhkeme” (لِيُحْكَمَ)

على بناء الفعل للمفعول، والْمُفْلِحُونَ البالغون آمالهم في دنياهم وآخرتهم، و «جهد اليمين» بلوغ الغاية في تعقيدها ولَيَخْرُجُنَ

meçhul (faili zikredilmeyen) bina ile okumuşlardır. { الْمُفْلِحُونَ }, dünyalarında ve ahiretlerinde umduklarına kavuşanlardır. “Cehdü’l-eymân” (جَهْدَ أَيْمانِهِمْ), yemini bağlamada/pekiştirmede son dereceye varmaktır. { لَيَخْرُجُنَّ } lafzı ise

معناه إلى الغزو وهذه في المنافقين الذين تولوا حين دُعُوا إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ وقوله: قُلْ لا تُقْسِمُوا طاعَةٌ مَعْرُوفَةٌ

gazveye çıkacaklar demektir; bu ayet Allah’a ve Resûlü’ne çağrıldıklarında yüz çeviren münafıklar hakkındadır. Yüce [Allah]’ın { قُلْ لا تُقْسِمُوا طاعَةٌ مَعْرُوفَةٌ } kavli

يحتمل معاني أحدها النهي عن القسم الكاذب إذ عرف أن طاعتهم دغلة رديئة.

birkaç manaya muhtemeldir: Birincisi, itaatlerinin hileli ve bozuk olduğu bilindiğinden ötürü yalan yeminden nehyetmektir.

فكأنه يقول لا تغالطوا فقد عرف ما أنتم عليه، والثاني أن يكون المعنى لا تتكلفوا القسم طاعة متوسطة على قدر الاستطاعة أمثل وأجدى عليكم، وفي هذا الوجه إبقاء عليهم، والثالث أن يكون المعنى لا تقنعوا بالقسم طاعة تعرف منكم وتظهر عليكم هو المطلوب منكم، والرابع أن يكون المعنى لا تقنعوا لأنفسكم بإرضائنا بالقسم، طاعة الله معروفة وشرعه وجهاد عدوه مهيع لائح، وقوله إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ

Sanki ‘Yanıltmaya kalkışmayın, ne halde olduğunuz bilinmektedir’ demektedir. İkincisi, mananın: ‘Yemin külfetine girmeyin; güç yetirilebilecek ölçüde orta halli bir itaat sizin için daha uygun ve daha faydalıdır’ şeklinde olmasıdır ki bu vecihte onları gözetme vardır. Üçüncüsü, mananın: ‘Yeminle yetinmeyin; sizden bilinen ve üzerinizde görünen bir itaat sizden istenendir’ şeklinde olmasıdır. Dördüncüsü ise mananın: ‘Bizi yeminle razı etmeye çalışarak kendinizi kandırmayın; Allah’ın itaati bellidir, O’nun şeriatı ve düşmanıyla cihadı apaçık bir yoldur’ şeklinde olmasıdır. O’nun { إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ } kavli,

متصل بقوله: لا تُقْسِمُوا

{ لا تُقْسِمُوا } kavline bağlıdır;

، وطاعَةٌ مَعْرُوفَةٌ

{ طاعَةٌ مَعْرُوفَةٌ } kavli ise

، اعتراض بليغ، وقوله قُلْ أَطِيعُوا اللَّهَ الآية مخاطبة لأولئك المنافقين وغيرهم من الكفار وكل من يتعتى عن أمر محمد ﵇، وقوله تَوَلَّوْا معناه تتولوا محذوف التاء الواحدة يدل على ذلك، قوله: وَعَلَيْكُمْ ما حُمِّلْتُمْ ولو جعلنا تَوَلَّوْا فعلا ماضيا وقدرنا في الكلام خروجا من خطاب الحاضر إلى ذكر الغائب لاقتضى الكلام أن يكون بعد ذلك وعليهم ما حملوا، والذي حمل رسول الله ﷺ هو التبليغ ومكافحة الناس بالرسالة وإعمال الجهد في إنذارهم، والذي حمل الناس هو السمع والطاعة واتباع الحق وباقي الآية بين، وقرأ ابن كثير وحمزة والكسائي ونافع في رواية ورش «ويتقهي» بياء بعد الهاء قال أبو علي وهو الوجه.

beliğ bir itiraziyedir (ara cümledir). { قُلْ أَطِيعُوا اللَّهَ } ayeti, o münafıklara, onların dışındaki kâfirlere ve Muhammed aleyhisselâm’ın emrinden sapan herkese bir hitaptır. { تَوَلَّوْا } kavli, tek tâ harfi hazfedilmiş olarak “tetavellev” (تَتَوَلَّوْا) [yüz çevirirseniz] anlamındadır; buna delil de { وَعَلَيْكُمْ ما حُمِّلْتُمْ } kavlidir. Şayet { تَوَلَّوْا } fiilini mazi kılıp sözde muhatap hitabından gaip zikrine bir geçiş (iltifat) takdir etseydik, sözün bundan sonra “onlara düşen de onlara yükletilendir” (ve aleyhim mâ hummilû) şeklinde olmasını gerektirirdi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’e yükletilen vazife, tebliğ, risaleti insanlara bizzat ulaştırma ve onları uyarmada olanca çabayı sarf etmektir. İnsanlara yükletilen ise dinlemek, itaat etmek ve hakka tabi olmaktır; ayetin geri kalanı ise açıktır. İbn Kesîr, Hamza, Kisâî ve Verş rivayetinde Nâfi‘ “ve yettekıhî” (وَيَتَّقْهِۦ) şeklinde he harfinden sonra bir yâ ile okumuşlardır; Ebû Ali bunun en uygun vecih olduğunu söylemiştir.

وقرأ قالون عن نافع «ويتقه» بكسر الهاء لا يبلغ بها الياء، وقرأ أبو عمرو وابن عامر وعاصم في رواية أبي بكر «ويتقه» جزما للهاء، وقرأ حفص عن عاصم وَيَتَّقْهِ بسكون وكسر الهاء.

Nâfi‘den rivayetle Kālûn “ve yettekıh” (وَيَتَّقِهِ) şeklinde he harfini yâ’ya ulaştırmadan kesre ile okumuştur. Ebû Amr, İbn Âmir ve Ebû Bekr rivayetinde Âsım he harfini meczum kılarak “ve yettekıh” (وَيَتَّقْهْ) şeklinde okumuşlardır. Âsım’dan rivayetle Hafs ise { وَيَتَّقْهِ } lafzını kāf’ın sükûnu ve he’nin kesresiyle okumuştur.

قوله ﷿:

Yüce [Allah]’ın şu kavli: