Binûn

Nûr Suresi — 3. Sayfa

Kaynak: el-Muharrerü'l-Vecîz · İbn Atıyye · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

[سورة النور (٢٤) : الآيات ٥٥ الى ٥٧]

[Nûr Suresi (24), Âyetler 55-57]

وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِي الْأَرْضِ كَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَلَيُمَكِّنَنَّ لَهُمْ دِينَهُمُ الَّذِي ارْتَضى لَهُمْ وَلَيُبَدِّلَنَّهُمْ مِنْ بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْناً يَعْبُدُونَنِي لا يُشْرِكُونَ بِي شَيْئاً وَمَنْ كَفَرَ بَعْدَ ذلِكَ فَأُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُونَ (٥٥) وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكاةَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ (٥٦) لا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا مُعْجِزِينَ فِي الْأَرْضِ وَمَأْواهُمُ النَّارُ وَلَبِئْسَ الْمَصِيرُ (٥٧)

{ وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِي الْأَرْضِ كَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَلَيُمَكِّنَنَّ لَهُمْ دِينَهُمُ الَّذِي ارْتَضى لَهُمْ وَلَيُبَدِّلَنَّهُمْ مِنْ بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْناً يَعْبُدُونَنِي لا يُشْرِكُونَ بِي شَيْئاً وَمَنْ كَفَرَ بَعْدَ ذلِكَ فَأُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُونَ (٥٥) وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكاةَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ (٥٦) لا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا مُعْجِزِينَ فِي الْأَرْضِ وَمَأْواهُمُ النَّارُ وَلَبِئْسَ الْمَصِيرُ (٥٧) } “Allah, içinizden iman edip salih ameller işleyenlere vadetmiştir ki: Kendilerinden öncekileri egemen kıldığı gibi onları da yeryüzünde mutlaka egemen kılacak, onlar için razı olduğu dinlerini sağlamlaştırıp yerleştirecek ve korkularının ardından onları mutlaka güvenliğe erdirecektir. Onlar Bana kulluk ederler, Bana hiçbir şeyi ortak koşmazlar. Artık bundan sonra kim inkâr ederse, işte onlar fasıkların ta kendileridir. (55) Namazı kılın, zekâtı verin ve Peygamber’e itaat edin ki merhamet olunasınız. (56) İnkâr edenlerin yeryüzünde [Allah’ı] aciz bırakıcılar olduğunu kesinlikle sanma! Onların varacağı yer ateştir; o ne kötü bir dönüş yeridir! (57)”

قرأ الجمهور «استخلف» على بناء الفعل للفاعل، وقرأ أبو بكر عن عاصم والأعرج، «استخلف» على بناء الفعل للمفعول، وروي أن سبب هذه الآية أن أحد أصحاب النبي ﷺ شكا جهد مكافحة العدو وما كانوا فيه من الخوف على أنفسهم وأنهم لا يضعون أسلحتهم فنزلت هذه الآية عامة لأمة محمد ﵇، وقوله فِي الْأَرْضِ يريد في البلاد التي تجاورهم والأصقاع التي قضى بامتدادهم إليها، و «استخلافهم» هو أن يملكهم البلاد ويجعلهم أهلها كما جرى في الشام وفي العراق وخراسان

Cumhur “istahlefe” (اسْتَخْلَفَ) şeklinde fiili fâile mebni (etken) olarak okumuştur. Âsım’dan rivayetle Ebû Bekr ve el-A‘rec ise “ustuhlîfe” (اسْتُخْلِفَ) şeklinde fiili mef‘ûle mebni (edilgen) olarak okumuşlardır. Rivayet edildiğine göre bu ayetin sebebi; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’in ashabından birinin düşmanla yüz yüze gelmenin zorluğundan, canları hususunda içinde bulundukları korkudan ve silahlarını hiç bırakamadıklarından yakınmasıdır. Bunun üzerine bu ayet Muhammed aleyhisselâm’ın ümmeti için genel olarak indi. O’nun { فِي الْأَرْضِ } kavli ile onlara komşu olan beldeleri ve kendilerine kadar yayılmalarını takdir ettiği diyarları kastetmektedir. Onların “istihlâfı” (egemen kılınmaları) ise Şam’da, Irak’ta, Horasan’da

والمغرب، وقال الضحاك في كتاب النقاش هذه الآية تتضمن خلافة أبي بكر وعمر وعثمان وعلي لأنهم أهل الإيمان وعمل الصالحات، وقد قال رسول الله ﷺ «الخلافة بعدي ثلاثون سنة» .

ve Mağrip’te cereyan ettiği gibi [Allah’ın] onları o beldelere malik kılması ve onları oraların ahalisi yapmasıdır. Dahhâk, en-Nakkâş’ın kitabında şöyle demiştir: Bu ayet Ebû Bekir, Ömer, Osman ve Ali’nin hilafetini içermektedir; çünkü onlar iman ve salih amel ehlidirler. Nitekim Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: “Benden sonra hilafet otuz yıldır” buyurmuştur.

قال الفقيه الإمام القاضي: والصحيح في الآية أنها في استخلاف الجمهور، واللام في قوله لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ لام القسم، وقرأ حمزة والكسائي وابن عامر «ليبدّلنهم» بفتح الباء وشد الدال، وقرأ ابن كثير وعاصم في رواية أبي بكر والحسن وابن محيصن بسكون الباء وتخفيف الدال، وجاء في معنى تبديل خوفهم بالأمن أن رسول الله ﷺ لما قال أصحابه: ما يأتي علينا يوم نأمن فيه ونضع السلام قال رسول الله ﷺ «لا تغبرون إلا قليلا حتى يجلس الرجل منكم في الملأ العظيم محتبيا ليس فيه حديدة» ، وقوله يَعْبُدُونَنِي فعل مستأنف أي هم يعبدونني، قوله وَمَنْ كَفَرَ يحتمل أن يريد كفر هذه النعم إذا وقعت ويكون «الفسق» على هذا غير المخرج عن الملة، قال بعض الناس في كتاب الطبري ظهر ذلك في قتلة عثمان ﵁، ويحتمل أن يريد الكفر والفسق المخرجين عن الملة وهو ظاهر قول حذيفة بن اليمان فإنه قال كان على عهد النبي نفاق وقد ذهب ولم يبق إلا كفر بعد إيمان، ولما قدم تعالى شرط عمل الصالحات بينها في هذه الآية، فنص على عظمها وهي إقامة الصلاة وإيتاء الزكاة وعم بطاعة الرسول لأنها عامة لجميع الطاعات، ولَعَلَّكُمْ معناه في حقكم ومعتقدكم، ثم أنحى القول على الكفرة بأن نبه على أنهم ليسوا بمفلتين من عذاب الله، وقرأ جمهور السبعة «لا تحسبن» بالتاء على المخاطبة للنبي ﵇، وقرأها الحسن بن أبي الحسن بفتح السين، وقرأ حمزة وابن عامر «لا يحسبن» بالياء قال أبو علي، وذلك يحتمل وجهين أحدهما أن يكون التقدير لا يحسبن محمد والآخر أن يسند الفعل إلى الَّذِينَ كَفَرُوا والمفعول أنفسهم، وأعجز الرجل، إذا ذهب في الأرض فلم يقدر عليه ثم أخبر بأن «مأواهم النار» وأنها بئس الخاتمة والمصير.

Fakih İmam Kadı [İbn Atıyye] der ki: Ayette sahih olan, bunun cumhurun (ümmetin genelinin) egemen kılınması hakkında olduğudur. { لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ } kavlindeki lâm yemin lâmıdır. Hamza, Kisâî ve İbn Âmir bâ harfinin fethası ve dâl harfinin şeddesiyle “le yubeddilennehum” (لَيُبَدِّلَنَّهُمْ) şeklinde okumuşlardır. İbn Kesîr, Ebû Bekr rivayetinde Âsım, Hasen ve İbn Muhaysın ise bâ harfinin sükûnu ve dâl harfinin şeddesiz oluşuyla [le yubdilennehum] okumuşlardır. Korkularının güvenle değiştirilmesi manası hakkında gelmiştir ki; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’e ashabı: “Güvende olup silahı bırakacağımız bir gün bize gelmeyecek mi?” dediklerinde, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: “Çok az bir zaman bekleyeceksiniz, nihayet içinizden bir adam büyük bir topluluk içinde üzerinde hiçbir demir (silah) bulunmaksızın dizlerini karnına çekip oturacaktır” buyurdu. O’nun { يَعْبُدُونَنِي } kavli müste’nef (yeni bir başlangıç) fiilidir; yani onlar Bana ibadet ederler [demektir]. { وَمَنْ كَفَرَ } kavlinin, bu nimetler gerçekleştiğinde bu nimetlere nankörlük edilmesini kastetmiş olması muhtemeldir; bu durumda “fısk”, dinden çıkarmayan fısk olur. Taberî’nin kitabında bazı insanlar bunun Osman radıyallâhu anh’ın katillerinde ortaya çıktığını söylemişlerdir. Dinden çıkaran küfür ve fıskı kastetmiş olması da muhtemeldir ki Huzeyfe b. Yemân’ın sözünün zahiri de budur; zira o: “Peygamber zamanında nifak vardı, o geçti ve artık imandan sonra küfürden başkası kalmadı” demiştir. Yüce [Allah] salih amel şartını öne geçirince, bu ayette onu açıkladı ve onun en büyüğü olan namazı ikame etmeyi ve zekâtı vermeyi açıkça belirtti; Resûl’e itaati ise bütün itaatleri kapsadığı için genel kıldı. { لَعَلَّكُمْ } kavlinin manası sizin hakkınızda ve inancınıza göredir. Sonra kâfirlerin Allah’ın azabından kurtulamayacaklarına dikkat çekerek sözü onlara yöneltti. Yedi kurrânın cumhuru Peygamber aleyhisselâm’a hitap olarak tâ ile { لا تَحْسَبَنَّ } okumuştur. Hasen b. Ebi’l-Hasen bunu sîn harfinin fethasıyla okumuştur. Hamza ve İbn Âmir yâ ile “lâ yahsebenne” okumuşlardır. Ebû Ali: “Bu iki veçhe muhtemeldir: Biri takdirin ‘Muhammed sanmasın’, diğeri ise fiilin { الَّذِينَ كَفَرُوا } lafzına isnad edilip mef‘ûlün ise ‘kendilerini’ olmasıdır” demiştir. Kişinin “a‘ceze” olması, yeryüzünde kaçıp gitmesi ve kendisine güç yetirilememesidir. Sonra onların “barınaklarının ateş” olduğunu ve onun ne kötü bir akıbet ve dönüş yeri olduğunu haber vermiştir.

قوله ﷿:

Yüce [Allah]’ın şu kavli:

[سورة النور (٢٤) : آية ٥٨]

[Nûr Suresi (24), Âyet 58]

يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لِيَسْتَأْذِنْكُمُ الَّذِينَ مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ وَالَّذِينَ لَمْ يَبْلُغُوا الْحُلُمَ مِنْكُمْ ثَلاثَ مَرَّاتٍ مِنْ قَبْلِ صَلاةِ الْفَجْرِ وَحِينَ تَضَعُونَ ثِيابَكُمْ مِنَ الظَّهِيرَةِ وَمِنْ بَعْدِ صَلاةِ الْعِشاءِ ثَلاثُ عَوْراتٍ لَكُمْ لَيْسَ عَلَيْكُمْ وَلا عَلَيْهِمْ جُناحٌ بَعْدَهُنَّ طَوَّافُونَ عَلَيْكُمْ بَعْضُكُمْ عَلى بَعْضٍ كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآياتِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (٥٨)

{ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لِيَسْتَأْذِنْكُمُ الَّذِينَ مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ وَالَّذِينَ لَمْ يَبْلُغُوا الْحُلُمَ مِنْكُمْ ثَلاثَ مَرَّاتٍ مِنْ قَبْلِ صَلاةِ الْفَجْرِ وَحِينَ تَضَعُونَ ثِيابَكُمْ مِنَ الظَّهِيرَةِ وَمِنْ بَعْدِ صَلاةِ الْعِشاءِ ثَلاثُ عَوْراتٍ لَكُمْ لَيْسَ عَلَيْكُمْ وَلا عَلَيْهِمْ جُناحٌ بَعْدَهُنَّ طَوَّافُونَ عَلَيْكُمْ بَعْضُكُمْ عَلى بَعْضٍ كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآياتِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (٥٨) } “Ey iman edenler! Sağ ellerinizin malik olduğu kimseler (köle ve cariyeleriniz) ile sizden henüz ergenlik çağına ermemiş olanlar üç vakitte sizden izin istesinler: Sabah namazından önce, öğle vakti elbiselerinizi çıkardığınızda ve yatsı namazından sonra. [Bunlar] sizin için üç avret (mahrem) vaktidir. Bunların dışında ne size ne de onlara bir günah yoktur; onlar aranızda dolaşırlar, birbirinizin yanına girip çıkarsınız. İşte Allah ayetleri size böyle açıklar. Allah hakkıyla bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir. (58)”

قال ابن عمر الَّذِينَ مَلَكَتْ يراد به الرجال خاصة، وقال أبو عبد الرحمن السلمي يراد به النساء خاصة وسبيل الرجال يستأذنوا في كل وقت، وحكى الزهراوي عن أبي عمر ونحوه، وقيل الرجال والنساء كلهم مراد ورجحه الطبري، وقرأ الجمهور الناس «الحلم» بضم اللام وكان أبو عمرو يستحسنها، وهذه الآية محكمة قال ابن عباس تركها الناس وكذلك ترك الناس قوله: إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقاكُمْ [الحجرات: ١١٣] فأبى الناس إلا أن الأكرم هو الأنسب.

İbn Ömer: “{ الَّذِينَ مَلَكَتْ } ile yalnızca erkekler kastedilmektedir” demiştir. Ebû Abdirrahman es-Sülemî: “Yalnızca kadınlar kastedilmektedir, erkeklerin yolu ise her vakit izin istemeleridir” demiştir. ez-Zehrâvî, Ebû Ömer’den de bunun benzerini nakletmiştir. Erkeklerin ve kadınların hepsinin kastedildiği de söylenmiştir ki Taberî bunu tercih etmiştir. İnsanların cumhuru lâm harfinin dammesiyle { الْحُلُمَ } okumuştur; Ebû Amr bunu güzel bulurdu. Bu ayet muhkemdir. İbn Abbas şöyle demiştir: İnsanlar bunu terk ettiler; nitekim O’nun: { إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقاكُمْ } “Muhakkak ki Allah katında en üstün olanınız, O’ndan en çok sakınanınızdır” [Hucurât 49/13] kavlini de terk ettiler ve insanlar en üstünün en asil soylu olandan başkası olmayacağı konusunda direttiler.

قال الفقيه الإمام القاضي: وهذه العبارة بترك إغلاظ وزجر إذ لم تلتزم حق الالتزام، وإلا فما قال الله

Fakih İmam Kadı [İbn Atıyye] der ki: [İbn Abbas’ın] “terk ettiler” ifadesi, gereği gibi riayet edilmediği için sert bir uyarı ve azarlamadır. Yoksa Allah’ın buyurduğu

هو المعتقد في ذلك العلماء المكتوب في تواليفهم، أعني في أن الكرم التقوى وأما أمر الاستئذان فإن تغيير المباني والحجب أغنت عن كثير من الاستئذان، وصيرته على حد آخر، وأين أبواب المنازل اليوم من مواضع النوم وقد ذكر المهدوي عن ابن عباس أنه قال كان العمل بهذه الآية واجبا إذ كانوا لا غلق ولا أبواب ولو عادت الحال لعاد الوجوب.

şey, bu hususta âlimlerin inandığı ve teliflerinde yazılı olan şeydir; yani üstünlüğün takva ile olduğu gerçeğidir. İzin isteme meselesine gelince; binaların ve örtülerin (perdelerin) değişmesi izin istemenin birçoğuna ihtiyaç bırakmamış ve onu başka bir sınıra taşımıştır. Zira bugünkü evlerin kapıları nerede, uyuma yerleri nerede! el-Mehdevî, İbn Abbas’tan naklettiğine göre o şöyle demiştir: Kilit ve kapıların bulunmadığı dönemde bu ayetle amel etmek vacipti; şayet o durum geri dönecek olursa vücub da geri dönerdi.

قال الفقيه الإمام القاضي: فهي الآن واجبة في كثير من مساكن المسلمين في البوادي والصحارى ونحوها، ومعنى الآية عند جماعة من العلماء أن الله تعالى أدب عباده بأن يكون العبيد إذ لا بال لهم والأطفال الذين لم يبلغوا إلا أنهم عقلوا معاني الكشفة ونحوها يستأذنون على أهليهم في هذه الأوقات الثلاثة وهي الأوقات التي تقتضي عادة الناس الانكشاف فيها وملازمة التعري في المضاجع، وهي عند الصباح لأن الناس في ذلك الوقت عراة في مضاجعهم وقد ينكشف النائم، فمن مشى ودخل وخرج فحكمه أن يستأذن لئلا يطلع على ما يجب ستره، وكذلك في وقت القائلة وهي الظهيرة لأن النهار يظهر فيها إذا علا واشتد حره، وبعد العشاء لأنه وقت التعري للنوم والتبدل للفراش، وأما غير هذه الأوقات التي هي عروة أي ذات انكشاف، فالعرف من الناس التحرز والتحفظ فلا حرج في دخول هذه الصنيفة بغير إذن إذ هم طَوَّافُونَ يمضون ويجيئون لا يجد الناس بدا من ذلك. وقرأ ابن أبي عبلة «طوافين» وقال الحسن إذا أبات الرجل خادمه معه فلا استئذان عليه ولا في هذه الأوقات الثلاثة، وقوله بَعْضُكُمْ عَلى بَعْضٍ بدل من قوله طَوَّافُونَ وثَلاثُ عَوْراتٍ نصب على الظرف لأنهم لم يؤمروا بالاستئذان ثلاثا إنما أمروا بالاستئذان ثلاث مواطن، فالظرفية في ثَلاثَ بينة، قرأ جمهور السبعة «ثلاث عورات» برفع «ثلاث» وهذا على الابتداء، وقرأ حمزة والكسائي وأبو بكر عن عاصم «ثلاث عورات» بنصب «ثلاث» ، وهذه على البدل من الظرف في قوله ثَلاثَ مَرَّاتٍ، وهذا البدل إنما يصح معناه بتقدير أوقات «ثلاث عورات» فحذف المضاف وأقيم المضاف إليه مقامه، وعَوْراتٍ جمع عورة وبابه في الصحيح أن يجيء على فعلات بفتح العين كجفنة وجفنات ونحو ذلك وسكنوا العين في المعتل كبيضة وبيضات وجوبة وجوبات ونحوه لأن فتحه داع إلى اعتلاله فلم يفتح لذلك.

Fakih İmam Kadı [İbn Atıyye] der ki: Dolayısıyla o [hüküm], şu anda Müslümanların çöller, sahralar ve benzeri yerlerdeki meskenlerinin birçoğunda vaciptir. Bir grup âlime göre ayetin manası şudur: Yüce Allah, kölelerin (zira onlar bir şeye aldırış etmezler) ve henüz bülûğa ermemiş fakat açılıp saçılma manalarını ve benzerlerini kavrayan çocukların, insanların adeten açılıp saçılmayı ve yataklarda çıplak kalmayı gerektiren bu üç vakitte ailelerinin yanına girerken izin istemeleri suretiyle kullarını edeplendirmiştir. Bu vakitler: Sabah vaktidir; zira insanlar o vakitte yataklarında çıplaktırlar ve uyuyan kişinin üstü açılabilir. Dolayısıyla gezen, giren ve çıkan kimsenin hükmü, örtülmesi gereken şeye muttali olmamak için izin istemektir. Keza kaylûle vakti olan öğle vaktidir; zira gündüz yükselip sıcağı şiddetlendiğinde ortaya çıkar (öğle olur). Ve yatsıdan sonradır; zira o vakit uyku için soyunma ve yatağa geçme vaktidir. Açıklık taşıyan bu avret vakitlerinin dışındaki vakitlerde ise insanların adeti sakınmak ve korunmaktır; dolayısıyla bu grubun izinsiz girmesinde bir günah yoktur, çünkü onlar { طَوَّافُونَ } [hizmet için] dönüp dolaşan kimselerdir, gelir giderler ve insanların bundan kaçınması mümkün değildir. İbn Ebî Able “tavvâfîne” şeklinde okumuştur. Hasen: “Bir kimse hizmetçisini kendisiyle birlikte geceletirse, bu üç vakitte dahi olsa ona izin isteme zorunluluğu yoktur” demiştir. O’nun { بَعْضُكُمْ عَلى بَعْضٍ } kavli, { طَوَّافُونَ } kavlinden bedeldir. { ثَلاثَ مَرَّاتٍ } kavli zarf olarak mansuptur; zira onlar üç kere izin istemekle değil, üç yerde (vakitte) izin istemekle emrolunmuşlardır; dolayısıyla { ثَلاثَ } lafzındaki zarfiyet açıktır. Yedi kurrânın cumhuru { ثَلاثُ } lafzını merfu olarak { ثَلاثُ عَوْراتٍ } şeklinde okumuştur; bu mübtedaya dayanır. Hamza, Kisâî ve Âsım’dan rivayetle Ebû Bekr ise { ثَلاثَ } lafzını mansup olarak { ثَلاثَ عَوْراتٍ } şeklinde okumuşlardır; bu da { ثَلاثَ مَرَّاتٍ } kavlindeki zarftan bedeldir. Bu bedelin manası ancak “üç avret vakti” takdiriyle sahih olur; muzaf hazfedilmiş ve muzafun ileyh onun yerine geçirilmiştir. { عَوْراتٍ } lafzı avretin çoğuludur; sahih olan kelimelerde kuralı, cefne-cefenât (جَفْنَة - جَفَنَات) ve benzeri gibi ayn harfinin fethasıyla fe‘alât (فَعَلَات) vezninde gelmesidir. Beyza-beyzât (بَيْضَة - بَيْضَات), cevbe-cevbât (جَوْبَة - جَوْبَات) ve benzeri gibi mu‘tel (illetli) kelimelerde ise ayn harfini sakin kıldılar; çünkü fethalanması illetlenmesine yol açardı, bu sebeple fethalanmamıştır.

قوله ﷿:

Yüce [Allah]’ın şu kavli:

[سورة النور (٢٤) : الآيات ٥٩ الى ٦٠]

[Nûr Suresi (24), Âyetler 59-60]

وَإِذا بَلَغَ الْأَطْفالُ مِنْكُمُ الْحُلُمَ فَلْيَسْتَأْذِنُوا كَمَا اسْتَأْذَنَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آياتِهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (٥٩) وَالْقَواعِدُ مِنَ النِّساءِ اللاَّتِي لا يَرْجُونَ نِكاحاً فَلَيْسَ عَلَيْهِنَّ جُناحٌ أَنْ يَضَعْنَ ثِيابَهُنَّ غَيْرَ مُتَبَرِّجاتٍ بِزِينَةٍ وَأَنْ يَسْتَعْفِفْنَ خَيْرٌ لَهُنَّ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (٦٠)

{ وَإِذا بَلَغَ الْأَطْفالُ مِنْكُمُ الْحُلُمَ فَلْيَسْتَأْذِنُوا كَمَا اسْتَأْذَنَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آياتِهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (٥٩) وَالْقَواعِدُ مِنَ النِّساءِ اللاَّتِي لا يَرْجُونَ نِكاحاً فَلَيْسَ عَلَيْهِنَّ جُناحٌ أَنْ يَضَعْنَ ثِيابَهُنَّ غَيْرَ مُتَبَرِّجاتٍ بِزِينَةٍ وَأَنْ يَسْتَعْفِفْنَ خَيْرٌ لَهُنَّ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (٦٠) } “Çocuklarınız ergenlik çağına erdiklerinde, kendilerinden öncekilerin izin istediği gibi izin istesinler. İşte Allah ayetlerini size böyle açıklar. Allah hakkıyla bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir. (59) Nikâh ümidi kalmamış, yaştan oturmuş (yaşlı) kadınların, ziynet yerlerini açıp saçmaksızın üst elbiselerini çıkarmalarında kendilerine bir günah yoktur. İffetli davranmaları ise kendileri için daha hayırlıdır. Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir. (60)”

المعنى أن الْأَطْفالُ أمروا بالاستئذان في الأوقات الثلاثة المذكورة وأبيح لهم الأمر في غير ذلك من الأوقات، ثم أمر تعالى في هذه الآية أن يكونوا إذا بلغوا الْحُلُمَ على حكم الرجال في الاستئذان في كل وقت وهذا بيان من الله ﷿، وقوله: وَالْقَواعِدُ، يريد النساء اللائي قد أسنن وقعدن عن الولد

Mana şudur: { الْأَطْفالُ } zikredilen üç vakitte izin istemekle emrolunmuşlar, bu vakitlerin dışındaki zamanlarda ise izin istememe serbest bırakılmıştır. Sonra Yüce Allah bu ayette, { الْحُلُمَ } (bülûğa) erdiklerinde her vakit izin isteme hususunda yetişkin erkeklerin hükmünde olmalarını emretmiştir; bu ise Yüce Allah’tan bir açıklamadır. O’nun { وَالْقَواعِدُ } kavli, yaşlanmış ve çocuk doğurmaktan kesilmiş kadınları kastetmektedir;

واحدتهن قاعد. وقال ربيعة هي هنا التي تستقذر من كبرها، قال غيره وقد تقعد المرأة عن الولد وفيها مستمتع فلما كان الغالب من النساء أن ذوات هذا السن لا مذهب للرجل فيهن أبيح لهن ما لم يبح لغيرهن.

tekilleri “kâid”dir (قَاعِد). Rebîa: “Burada kastedilen, yaşlılığından ötürü tiksinilen kadındır” demiştir. Başkası ise şöyle demiştir: Kadın bazen çocuktan kesilir fakat kendisinden faydalanılacak bir yönü bulunabilir; lakin kadınların çoğunda bu yaştakilere erkeğin bir meyli kalmadığı için, başkalarına mubah kılınmayan şeyler onlara mubah kılınmıştır.

وأزيل عنهن كلفة التحفظ المتعب إذ علة التحفظ مرتفعة منهن، وقرأ ابن مسعود «أن يضعن من ثيابهن» وهي قراءة أبي وروي عن ابن مسعود أيضا «من جلابيبهن» ، والعرب تقول امرأة واضع للتي كبرت فوضعت خمارها، ثم استثني عليهن في وضع الثياب أن لا يقصدن به التبرج وإبداء الزينة، فرب عجوز يبدو منها الحرص على أن يظهر لها جمال ونحو هذا مما هو أقبح الأشياء وأبعده عن الحق، و «التبرج» طلب البدو والظهور إلخ ... والظهور للعيون ومنه بُرُوجٍ مُشَيَّدَةٍ [النساء: ٧٨] وأصل ذلك بروج السماء والأسوار، والذي أبيح وضعه لهذه الصنيفة الجلباب الذي فوق الخمار والرداء، قاله ابن مسعود وابن جبير وغيرهما، ثم ذكر تعالى أن تحفظ الجميع منهن واستعفافهن عن وضع الثياب والتزامهن ما يلزمه الشباب من الستر أفضل لهن وخير، وقرأ ابن مسعود «وأن يعففن» بغير سين، ثم ذكر تعالى أنه سَمِيعٌ لما يقول كل قائل وقائلة، عَلِيمٌ بمقصد كل أحد في قوله، وفي هاتين الصفتين توعد، وتحذير والله الموفق للصواب برحمته.

Korunma sebebi ortadan kalktığı için, yorucu olan korunma külfeti onlardan kaldırılmıştır. İbn Mes‘ûd “elbiselerinden çıkarmalarında” (أن يضعن من ثيابهن) şeklinde okumuştur ki bu Übeyy’in de kıraatidir. İbn Mes‘ûd’dan “cilbâblarından” (من جلابيبهن) şeklinde de rivayet edilmiştir. Araplar yaşlanıp başörtüsünü çıkaran kadın için “imraetun vâdı‘un” (امرأة واضع) [örtüsünü hafifletmiş kadın] derler. Sonra elbiselerini çıkarmaları hususunda teberrücü (açılıp saçılmayı) ve ziynet göstermeyi kastetmemeleri istisna kılındı. Zira nice yaşlı kadın vardır ki kendisinde bir güzellik görünmesine hırs gösterir; bu ise şeylerin en çirkini ve haktan en uzak olanıdır. “Teberrüc” (التبرج), belirmeyi ve ortaya çıkmayı vb. istemektir... Gözler önüne çıkmaktır; { بُرُوجٍ مُشَيَّدَةٍ } “yüksek burçlar” [Nisâ 4/78] kavli de bundandır. Bunun aslı ise göğün burçları ve kale surlarıdır. Bu sınıftaki kadınlara çıkarılması mubah kılınan şey, İbn Mes‘ûd, İbn Cübeyr ve başkalarının dediğine göre başörtüsünün ve ridanın üzerindeki cilbâbdır. Sonra Yüce Allah, onların hepsinin korunmasının, elbiselerini çıkarmaktan sakınmalarının ve genç kadınlara gereken örtünmeye bağlı kalmalarının kendileri için daha faziletli ve daha hayırlı olduğunu zikretti. İbn Mes‘ûd sîn harfi olmaksızın “ve en ya‘fifne” (وَأَنْ يَعْفِفْنَ) şeklinde okumuştur. Sonra Yüce Allah her konuşan erkek ve kadının söylediğini { سَمِيعٌ } [hakkıyla işiten], sözündeki maksadı ise { عَلِيمٌ } [hakkıyla bilen] olduğunu zikretti. Bu iki sıfatta bir tehdit ve sakındırma vardır. Doğruya muvaffak kılan rahmetiyle Allah’tır.

قوله ﷿:

Yüce [Allah]’ın şu kavli:

[سورة النور (٢٤) : آية ٦١]

[Nûr Suresi (24), Âyet 61]

لَيْسَ عَلَى الْأَعْمى حَرَجٌ وَلا عَلَى الْأَعْرَجِ حَرَجٌ وَلا عَلَى الْمَرِيضِ حَرَجٌ وَلا عَلى أَنْفُسِكُمْ أَنْ تَأْكُلُوا مِنْ بُيُوتِكُمْ أَوْ بُيُوتِ آبائِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أُمَّهاتِكُمْ أَوْ بُيُوتِ إِخْوانِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أَخَواتِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أَعْمامِكُمْ أَوْ بُيُوتِ عَمَّاتِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أَخْوالِكُمْ أَوْ بُيُوتِ خالاتِكُمْ أَوْ ما مَلَكْتُمْ مَفاتِحَهُ أَوْ صَدِيقِكُمْ لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَأْكُلُوا جَمِيعاً أَوْ أَشْتاتاً فَإِذا دَخَلْتُمْ بُيُوتاً فَسَلِّمُوا عَلى أَنْفُسِكُمْ تَحِيَّةً مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مُبارَكَةً طَيِّبَةً كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآياتِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ (٦١)

{ لَيْسَ عَلَى الْأَعْمى حَرَجٌ وَلا عَلَى الْأَعْرَجِ حَرَجٌ وَلا عَلَى الْمَرِيضِ حَرَجٌ وَلا عَلى أَنْفُسِكُمْ أَنْ تَأْكُلُوا مِنْ بُيُوتِكُمْ أَوْ بُيُوتِ آبائِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أُمَّهاتِكُمْ أَوْ بُيُوتِ إِخْوانِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أَخَواتِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أَعْمامِكُمْ أَوْ بُيُوتِ عَمَّاتِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أَخْوالِكُمْ أَوْ بُيُوتِ خالاتِكُمْ أَوْ ما مَلَكْتُمْ مَفاتِحَهُ أَوْ صَدِيقِكُمْ لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَأْكُلُوا جَمِيعاً أَوْ أَشْتاتاً فَإِذا دَخَلْتُمْ بُيُوتاً فَسَلِّمُوا عَلى أَنْفُسِكُمْ تَحِيَّةً مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مُبارَكَةً طَيِّبَةً كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآياتِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ (٦١) } “Köre bir güçlük yoktur, topala bir güçlük yoktur, hastaya bir güçlük yoktur; size de kendi evlerinizden veya babalarınızın evlerinden veya annelerinizin evlerinden veya erkek kardeşlerinizin evlerinden veya kız kardeşlerinizin evlerinden veya amcalarınızın evlerinden veya halalarınızın evlerinden veya dayılarınızın evlerinden veya teyzelerinizin evlerinden yahut anahtarlarına malik olduğunuz yerlerden ya da arkadaşınızdan yemenizde bir güçlük yoktur. Toplu halde veya ayrı ayrı yemenizde de size bir günah yoktur. Evlere girdiğiniz zaman, Allah katından mübarek ve pek hoş bir esenlik dileği olarak birbirinize (kendi nefislerinize) selam verin. İşte Allah ayetleri size böyle açıklar; umulur ki akıl edersiniz. (61)”

اختلف الناس في المعنى الذي رفع الله فيه «الحرج» عن الأصناف الثلاثة، فظاهر الآية وأمر الشريعة أن الحرج عنهم مرفوع في كل ما يضطرهم إليه العذر وتقتضي نيتهم الإتيان فيه بالأكمل، ويقتضي العذر أن يقع منهم الأنقص، فالحرج مرفوع عنهم في هذا. فأما ما قال الناس في هذا «الحرج» هنا فقال ابن زيد هو الحرج في الغزو أي لا حرج عليهم في تأخرهم، وقوله: وَلا عَلى أَنْفُسِكُمْ الآية معنى مقطوع من الأول، وقالت فرقة الآية كلها في معنى المطاعم قال وكانت العرب ومن بالمدينة قبل المبعث تتجنب الأكل مع أهل الأعذار فبعضهم كان يفعل ذلك تقذرا لجولان اليد من الْأَعْمى ولانبساط الجلسة من الْأَعْرَجِ ولرائحة المريض وعلاته وهي أخلاق جاهلية وكبر، فنزلت الآية مؤيدة، وبعضهم كان يفعل ذلك تحرجا من غبن أهل الأعذار إذ هم مقصرون في الأكل عن درجة الأصحاء لعدم الرؤية في الْأَعْمى وللعجز عن المزاحمة في الْأَعْرَجِ ولضعف المريض فنزلت الآية في إباحة الأكل معهم، وقال ابن عباس في كتاب

İnsanlar Allah’ın bu üç sınıftan “güçlüğü/sorumluluğu” kaldırdığı mana hakkında ihtilaf etmişlerdir. Ayetin zahiri ve şeriatın hükmü; mazeretin onları mecbur bıraktığı ve niyetlerinin onda en kâmil olanı yapmayı gerektirdiği, ancak mazeretin onlardan daha eksik olanın meydana gelmesini iktiza ettiği her hususta onlardan güçlüğün kaldırılmış olduğudur; bu durumda güçlük onlardan kaldırılmıştır. İnsanların buradaki “güçlük” hakkında söylediklerine gelince: İbn Zeyd, bunun savaştaki güçlük olduğunu, yani geri kalmalarında onlara bir vebal olmadığını; O’nun { وَلا عَلى أَنْفُسِكُمْ } ayetinin ise öncekinden ayrı bir mana olduğunu söylemiştir. Bir zümre, ayetin tamamının yeme içme manasında olduğunu söylemiştir. Derler ki: Araplar ve bi‘setten önce Medine’de bulunanlar, mazeret sahipleriyle birlikte yemek yemekten kaçınırlardı. Bazıları bunu, { الْأَعْمى } (körün) elinin dolaşmasından, { الْأَعْرَجِ } (topalın) oturuşunun yayılmasından ve hastanın kokusundan ve rahatsızlıklarından tiksinerek yaparlardı ki bunlar cahiliye ahlakı ve kibirdir; böylece ayet bunu reddederek indi. Bazıları ise mazeret sahiplerinin hakkına girmekten çekinerek böyle yaparlardı; zira onlar görmeme sebebiyle { الْأَعْمى } (kör), sıkışıklığa güç yetirememe sebebiyle { الْأَعْرَجِ } (topal) ve zayıflığı sebebiyle hasta olarak yemekte sağlam kimselerin derecesinin gerisinde kalırlardı; bu sebeple ayet onlarla birlikte yemenin mubahlığı hakkında indi. İbn Abbas ez-Zehrâvî’nin kitabında

الزهراوي إن أهل هذه الأعذار تحرجوا في الأكل مع الناس لأجل عذرهم فنزلت الآية مبيحة لهن، وقال ابن عباس أيضا الآية من أولها إلى آخرها إنما نزلت بسبب أن الناس، لما نزلت وَلا تَأْكُلُوا أَمْوالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْباطِلِ [البقرة: ١٨٨] قالوا لا مال أعز من الطعام وتحرجوا من أن يأكل أحد مع هؤلاء فيغبنهم في الأكل فيقع في أكل المال بالباطل، وكذلك تحرجوا عن أكل طعام القرابات لذلك فنزلت الآية مبيحة جميع هذه المطاعم ومبينة تلك إنما هي في التعدي والقمار وكل ما يأكله المرء من مال الغير والغير كاره أو بصفة فاسدة ونحوه، وقال عبيد الله بن عبد الله بن عتبة بن مسعود قوله في الأصناف الثلاثة إنما نزلت بسبب أن الناس كانوا إذا نهضوا إلى الغزو، خلفوا أهل العذر في منازلهم وأموالهم، فكان أهل العذر يتجنبون أكل مال الغائب، فنزلت الآية مبيحة لهم أكل الحاجة من طعام الغائب إذا كان الغائب قد بنى على ذلك، وقيل كان الرجل إذا ساق أهل العذر إلى بيته فلم يجد فيه شيئا ذهب بهم إلى بيت قرابته فتحرج أهل الأعذار من ذلك، فنزلت الآية وذكر الله تعالى بيوت القرابات وسقط منها بيوت الأبناء، فقال المفسرون ذلك داخل في قوله مِنْ بُيُوتِكُمْ لأن بيت ابن الرجل بيته، وقرأ طلحة بن مصرف «إمهاتكم» بكسر الهمزة وقوله: أَوْ ما مَلَكْتُمْ مَفاتِحَهُ يعني ما حزتم وصار في قبضتكم، فعظمه ما ملكه الرجل في بيته وتحت غلقه وذلك هو تأويل الضحاك ومجاهد، وعند جمهور المفسرين يدخل في الآية الوكلاء والعبيد والأجراء بالمعروف، وقرأ جمهور الناس «ملكتم» بفتح الميم واللام، وقرأ سعيد بن جبير «ملّكتم» بضم الميم وكسر اللام وشدها، وقرأ جمهور الناس «مفاتحه» ، وقرأ سعيد بن جبير «مفاتيحه» بياء بين التاء والحاء الأولى على جمع مفتح والثانية على جمع مفتاح، وقرأ قتادة «ملكتم مفاتحه» وقرن تعالى في هذه الآية الصديق بالقرابة المحضة الوكيدة لأن قرب المودة لصيق، قال معمر: قلت لقتادة ألا أشرب من هذا الجب؟ قال أنت لي صديق فما هذا الاستئذان؟ قال ابن عباس في كتاب النقاش الصديق أوكد من القرابة، ألا ترى إلى استغاثة الجهنميين فَما لَنا مِنْ شافِعِينَ وَلا صَدِيقٍ حَمِيمٍ [الشعراء: ١٠٠] وقوله لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَأْكُلُوا جَمِيعاً أَوْ أَشْتاتاً رد لمذهب جماعة من العرب كانت لا تأكل أفرادا البتة، قاله الطبري، ومن ذلك قول بعض الشعراء: [الطويل]

şöyle demiştir: Bu mazeret sahipleri, mazeretlerinden ötürü insanlarla yemek yemekten çekindiler; bunun üzerine ayet onlar için mubah kılarak indi. İbn Abbas yine şöyle demiştir: Ayet başından sonuna kadar şunun için inmiştir: İnsanlar { وَلا تَأْكُلُوا أَمْوالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْباطِلِ } “Mallarınızı aranızda haksızlıkla yemeyin” [Bakara 2/188] ayeti inince: “Yiyecekten daha kıymetli mal yoktur” dediler ve bunlardan biriyle yemek yiyip de yemekte onların hakkına girerek batıl yolla mal yeme durumuna düşmekten çekindiler. Keza aynı sebepten dolayı akrabaların yemeğini yemekten de çekindiler; bunun üzerine ayet bütün bu yemekleri mubah kılarak ve o [önceki ayetin] ancak gasp, kumar ve kişinin başkasının malından rızası olmadan yahut fasit bir yolla yediği şeyler ve benzeri hakkında olduğunu açıklayarak indi. Ubeydullah b. Abdillâh b. Utbe b. Mes‘ûd şöyle demiştir: Üç sınıf hakkındaki sözü şunun için inmiştir: İnsanlar savaşa çıktıklarında mazeret sahiplerini evlerinde ve mallarında geride bırakırlardı; mazeret sahipleri de gıyabında olan kişinin malını yemekten kaçınırlardı. Bunun üzerine ayet, gıyabında olan kişi buna razı olmuşsa mazeret sahiplerine onun yiyeceğinden ihtiyaç miktarını yemelerini mubah kılarak indi. Bir kimse mazeret sahiplerini evine götürüp de evde bir şey bulamayınca onları akrabasının evine götürdüğü ve mazeret sahiplerinin bundan çekindiği, bunun üzerine ayetin indiği de söylenmiştir. Yüce Allah akrabaların evlerini zikretmiş, çocukların evlerini ise zikretmemiştir. Müfessirler: “Bu, O’nun { مِنْ بُيُوتِكُمْ } kavline dâhildir; çünkü kişinin oğlunun evi kendi evidir” demişlerdir. Talha b. Musarrif hemzenin kesresiyle “immehâtikum” okumuştur. O’nun { أَوْ ما مَلَكْتُمْ مَفاتِحَهُ } kavli, yani mülk edindiğiniz ve tasarrufunuz altında bulunan şeyler demektir; bunun en büyüğü kişinin kendi evinde ve kilidi altında sahip olduğu şeylerdir ki bu Dahhâk ve Mücâhid’in tevilidir. Müfessirlerin cumhuruna göre ise vekiller, köleler ve maruf ölçüsünde ücretliler de ayetin kapsamına girer. İnsanların cumhuru mîm ve lâm’ın fethasıyla “melektüm” (مَلَكْتُمْ) okumuştur. Saîd b. Cübeyr mîm’in dammesi, lâm’ın kesresi ve şeddesiyle “mülliktüm” (مُلِّكْتُمْ) okumuştur. İnsanların cumhuru “mefâtihahû” (مَفَاتِحَهُ) okumuştur; Saîd b. Cübeyr ise tâ ile hâ arasında bir yâ ile “mefâtîhahû” (مَفَاتِيحَهُ) okumuştur; birincisi “mefteh”in (مَفْتَح), ikincisi “miftâh”ın (مِفْتَاح) çoğuludur. Katâde “müllektüm mefâtihahû” okumuştur. Yüce Allah bu ayette arkadaşı halis ve kuvvetli akrabalıkla bir tutmuştur; zira sevgi yakınlığı sımsıkıdır. Ma‘mer dedi ki: Katâde’ye “Şu kuyudan su içmeyeyim mi?” dedim. “Sen benim arkadaşımsın, bu izin istemek de ne?” dedi. İbn Abbas en-Nakkâş’ın kitabında: “Arkadaş akrabadan daha kuvvetlidir; cehennemliklerin { فَما لَنا مِنْ شافِعِينَ وَلا صَدِيقٍ حَمِيمٍ } “Artık bizim ne bir şefaatçimiz var, ne de candan bir dostumuz” [Şuarâ 26/100-101] feryadını görmüyor musun?” demiştir. O’nun { لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَأْكُلُوا جَمِيعاً أَوْ أَشْتاتاً } kavli, hiçbir surette tek başına yemek yemeyen Araplardan bir topluluğun mezhebine bir reddir; bunu Taberî söylemiştir. Şairlerden birinin şu sözü de bu kabildendir: [Tavîl]

إذا ما صنعت الزاد فالتمسي له ... أكيلا فإني لست آكله وحدي

“Yiyecek hazırladığın zaman ona bir yiyici (ortak) ara; zira ben onu tek başıma yiyecek değilim.”

وكان بعض العرب إذا كان له ضيف لا يأكل إلا أن يأكل مع ضيفه فنزلت هذه الآية مبينة سنة الأكل ومذهبة كل ما خلفها من سنة العرب، ومبيحة من أكل المنفرد ما كان عند العرب محرما نحت به نحو كرم الخلق فأفرطت في إلزامه وأن إحضار الأكيل لحسن ولكن بأن لا يحرم الانفراد، وقال بعض أهل العلم هذه الآية منسوخة بقوله ﵇: «إن دماءكم وأموالكم عليكم حرام» وبقوله تعالى: لا تَدْخُلُوا بُيُوتاً غَيْرَ بُيُوتِكُمْ حَتَّى تَسْتَأْنِسُوا [النور: ٢٧] وبقوله ﵇ من حديث ابن عمر «لا يحلبن أحد ماشية أحد إلا بإذنه» الحديث، ثم ختم الله تعالى الآية بتبيينه سنة السلام في البيوت، واختلف المتأولون في أي البيوت أراد، فقال إبراهيم النخعي أراد المساجد، والمعنى سلموا على

Araplardan bazısı misafiri olduğunda ancak misafiriyle birlikte yerdi. İşte bu ayet yemek sünnetini açıklayıp Arapların bunun dışındaki bütün adetlerini ortadan kaldırarak ve Arapların cömertlik gayretiyle haram sayıp zorunlu kılmada aşırıya gittikleri tek başına yemeyi mubah kılarak indi. Bir yemek arkadaşı bulundurmak elbette güzeldir, ancak tek başına yemeyi haram kılmamak şartıyla. İlim ehlinden bazıları bu ayetin aleyhisselâm’ın: “Şüphesiz kanlarınız ve mallarınız birbirinize haramdır” sözüyle, Yüce [Allah]’ın: { لا تَدْخُلُوا بُيُوتاً غَيْرَ بُيُوتِكُمْ حَتَّى تَسْتَأْنِسُوا } “Kendi evlerinizden başka evlere, izin alıp [kendinizi fark ettirmeden] girmeyin” [Nûr 24/27] kavliyle ve İbn Ömer’in hadisinden aleyhisselâm’ın: “Hiç kimse başkasının hayvanını izni olmadan sağmasın...” hadisiyle neshedildiğini söylemişlerdir. Sonra Yüce Allah ayeti evlerde selam verme sünnetini açıklayarak tamamlamıştır. Müteevviller hangi evleri kastettiği hususunda ihtilaf etmişlerdir: İbrâhim en-Nehaî mescidleri kastettiğini söylemiştir; manası da

من فيها من صنفكم فهذا كما قال لَقَدْ جاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِكُمْ [التوبة: ١٢٨] فإن لم يكن في المساجد أحد فالسلام أن يقول المرء السلام على رسول الله وقيل السلام عليكم يريد الملائكة ثم يقول السلام علينا وعلى عباد الله الصالحين قوله

oradaki kendi cinsinizden olanlara selam verin demektir. Bu, O’nun { لَقَدْ جاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِكُمْ } “Andolsun, size kendi içinizden bir peygamber geldi” [Tevbe 9/128] buyurması gibidir. Şayet mescidlerde kimse yoksa selam, kişinin “es-Selâmu alâ Resûlillâh” (السلام على رسول الله) demesidir. Melekleri kastederek “es-Selâmu aleyküm” (السلام عليكم) diyeceği, sonra da “es-Selâmu aleynâ ve alâ ibâdillâhi’s-sâlihîn” (السلام علينا وعلى عباد الله الصالحين) diyeceği de söylenmiştir. O’nun

تَحِيَّةً مصدر ووصفها بالبركة لأن فيها الدعاء واستجلاب مودة المسلم عليه والكاف من قوله كَذلِكَ كاف تشبيه وذلك إشارة إلى هذه السنن أي كهذا الذي وصف يطرد تبيين الآيات لَعَلَّكُمْ تعقلونها وتعملون بها، وقال بعض الناس في هذه الآية إنها منسوخة بآية الاستئذان الذي أمر به الناس وهي المقدمة في السورة، فإذا كان الإذن محجورا فالطعام أحرى، وكذلك أيضا فرضت فرقة نسخا بينها وبين قوله تعالى وَلا تَأْكُلُوا أَمْوالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْباطِلِ [البقرة: ١٨٨] .

{ تَحِيَّةً } kavli masdardır. Onda dua ve selam verilenin sevgisini celbetme bulunduğu için bereketle nitelenmiştir. { كَذلِكَ } kavlindeki kâf teşbih kâfıdır; “zâlike” ise bu sünnetlere işarettir. Yani: Ayetlerin açıklanması, bu nitelenen gibi devam eder ki { لَعَلَّكُمْ } onları akıl edesiniz ve onlarla amel edesiniz. Bazı kimseler bu ayetin, surenin başında geçen ve insanlara emredilen izin isteme ayetiyle mensuh olduğunu söylemişlerdir; zira izin almak engellenmişse yiyecek [yasağı] daha evladır. Aynı şekilde bir fırka da bu ayet ile Yüce [Allah]’ın: { وَلا تَأْكُلُوا أَمْوالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْباطِلِ } “Mallarınızı aranızda haksızlıkla yemeyin” [Bakara 2/188] kavli arasında nesh olduğunu ileri sürmüştür.

قال الفقيه الإمام القاضي: والنسخ لا يتصور في شيء من هذه الآيات بل هي كلها محكمة، أما قوله وَلا تَأْكُلُوا أَمْوالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْباطِلِ [البقرة: ١٨٨] ففي التعدي والخدع والإغرار واللهو والقمار ونحوه، وأما هذه الآية ففي إباحة هذه الأصناف التي يسرها استباحة طعامها على هذه الصفة، وأما آية الإذن فعلة إيجاب الاستئذان خوف الكشف فإذا استأذن الرجل خوف الكشفة ودخل المنزل بالوجه المباح صح له بعد ذلك أكل الطعام بهذه الإباحة وليس يكون في الآية نسخ فتأمله.

Fakih İmam Kadı [İbn Atıyye] der ki: Bu ayetlerin hiçbirinde nesh tasavvur olunamaz; bilakis hepsi muhkemdir. O’nun { وَلا تَأْكُلُوا أَمْوالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْباطِلِ } [Bakara 2/188] kavline gelince; o, haksızlık, aldatma, kandırma, eğlence, kumar ve benzeri şeyler hakkındadır. Bu ayet ise, yiyeceğinin bu vasıfla mubah kılınmasından memnuniyet duyan bu sınıfların [yiyeceklerinin] mubahlığı hakkındadır. İzin ayetine gelince; izin istemeyi vacip kılmanın illeti açılıp saçılma (mahremiyet) korkusudur. Kişi açılma korkusu sebebiyle izin isteyip mubah yolla eve girdiğinde, bundan sonra bu mubahlıkla yiyeceği yemesi kendisi için sahih olur. Dolayısıyla ayette hiçbir nesh yoktur, bunu iyi düşün!

قوله ﷿:

Yüce [Allah]’ın şu kavli:

[سورة النور (٢٤) : آية ٦٢]

[Nûr Suresi (24), Âyet 62]

إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَإِذا كانُوا مَعَهُ عَلى أَمْرٍ جامِعٍ لَمْ يَذْهَبُوا حَتَّى يَسْتَأْذِنُوهُ إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَأْذِنُونَكَ أُولئِكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ فَإِذَا اسْتَأْذَنُوكَ لِبَعْضِ شَأْنِهِمْ فَأْذَنْ لِمَنْ شِئْتَ مِنْهُمْ وَاسْتَغْفِرْ لَهُمُ اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٦٢)

{ إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَإِذا كانُوا مَعَهُ عَلى أَمْرٍ جامِعٍ لَمْ يَذْهَبُوا حَتَّى يَسْتَأْذِنُوهُ إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَأْذِنُونَكَ أُولئِكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ فَإِذَا اسْتَأْذَنُوكَ لِبَعْضِ شَأْنِهِمْ فَأْذَنْ لِمَنْ شِئْتَ مِنْهُمْ وَاسْتَغْفِرْ لَهُمُ اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٦٢) } “Müminler ancak o kimselerdir ki, Allah’a ve Resûlü’ne iman etmişlerdir. Onunla birlikte toplu bir iş üzerinde bulundukları zaman, ondan izin almadıkça gitmezler. Gerçekten senden izin isteyenler; işte Allah’a ve Resûlü’ne iman edenler onlardır. Şu halde bazı işleri için senden izin istedikleri zaman, onlardan dilediğine izin ver ve onlar için Allah’tan mağfiret dile. Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir. (62)”

إِنَّمَا في هذه الآية للحصر اقتضى المعنى لأنه لا يتم إيمان إلا بأن يؤمن المرء بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وبأن يكون من الرسول سامعا غير معنت في أن يكون الرسول يريد إكمال أمر فيريد هو إفساده بزواله في وقت الجمع ونحو ذلك، و «الأمر الجامع» يراد به ما للإمام حاجة إلى جمع الناس فيه لإذاعة مصلحة، فأدب الإسلام اللازم في ذلك إذا كان الأمر حاضرا أن لا يذهب أحد لعذر إلا بإذنه، فإذا ذهب بإذن ارتفع عنه الظن السيّء، والإمام الذي يرتقب إذنه في هذه الآية هو إمام الإمرة، وقال مكحول والزهري الجمعة من «الأمر الجامع» وإمام الصلاة ينبغي أن يستأذن إذا قدمه إمام الإمرة، إذا كان يرى المستأذن، ومشى بعض الناس دهرا على استئذان إمام الصلاة وروي أن هرم بن حيان كان يخطب فقام رجل فوضع يده على أنفه وأشار إلى هرم بالاستئذان فأذن له فلما قضيت الصلاة كشف عن أمره أنه إنما ذهب لغير ضرورة.

Bu ayetteki { إِنَّمَا } hasr (sınırlama) içindir; mana bunu gerektirmiştir, çünkü bir kimse { بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ } iman etmedikçe ve Peygamber’i dinleyen olup, Peygamber bir işi tamamlamak isterken kendisi toplanma vaktinde ayrılıp giderek onu bozmak isteyen bir zorluk çıkarıcı olmadıkça ve benzeri hallerden sakınmadıkça iman kemale ermez. “Toplu iş” (el-emru’l-câmi‘) ile yöneticinin bir maslahatı yaymak/gerçekleştirmek için insanları toplamaya ihtiyaç duyduğu durum kastedilmektedir. İşte böyle bir iş mevcut olduğunda gereken İslami edep, bir mazeret sebebiyle hiç kimsenin onun izni olmadan gitmemesidir; izinle gittiği takdirde ise üzerinden kötü zan kalkar. Bu ayette izni gözetilecek olan imam, emirlik (devlet) imamıdır. Mekhûl ve ez-Zührî: “Cuma namazı da toplu işlerdendir; emirlik imamı öne geçirdiği takdirde, izin isteyeni görüyorsa namaz imamından da izin istemek gerekir” demişlerdir. Bazı insanlar bir dönem namaz imamından izin isteme uygulamasını sürdürmüşlerdir. Rivayet edildiğine göre Herim b. Hayyân hutbe okurken bir adam kalkıp elini burnunun üzerine koymuş ve izin istemek üzere Herim’e işaret etmiş, o da ona izin vermiştir. Namaz bitince durumu araştırılmış ve adamın bir zaruret olmaksızın gittiği anlaşılmıştır.

فقال هرم اللهم أخر رجال السوء لزمان السوء.

Bunun üzerine Herim: “Allahım, kötü adamları kötü zamana tehir et!” demiştir.

قال الفقيه الإمام القاضي: وظاهر الآية إنما يقتضي أن يستأذن أمير الإمرة الذي هو في مقعد النبوة فإنه ربما كان له رأي في حبس ذلك الرجل لأمر من أمور الدين، فأما إمام الصلاة فقط فليس ذلك إليه لأنه وكيل على جزء من أجزاء الدين للذي هو في مقعد النبوة، ثم أمر الله تعالى نبيه أن يأذن لمن عرف منه صحة العذر وهم الذين يشاء، وروي أن هذه الآية نزلت في وقت حفر رسول الله ﷺ خندق المدينة وذلك أن بعض المؤمنين كان يستأذن لضرورة، وكان المنافقون يذهبون دون

Fakih İmam Kadı [İbn Atıyye] der ki: Ayetin zahiri, peygamberlik makamında bulunan emirlik reisinden izin istenmesini gerektirir; zira onun din işlerinden bir iş sebebiyle o adamı tutma hususunda bir görüşü olabilir. Sırf namaz imamına gelince; bu onun yetkisinde değildir, çünkü o peygamberlik makamında bulunan zat adına dinin cüzlerinden bir cüze vekildir. Sonra Yüce Allah Peygamberi’ne, mazeretinin doğruluğunu bildiği kimselere izin vermesini emretti ki onlar dilediği kimselerdir. Rivayet edildiğine göre bu ayet Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’in Medine hendeğini kazdığı vakitte inmiştir; şöyle ki, bazı müminler bir zaruret sebebiyle izin istiyor, münafıklar ise izinsiz olarak

استئذان فأخرج الله تعالى الذين لا يستأذنون عن صنيفة المؤمنين وأمر النبي ﵇ أن يأذن للمؤمن الذي لا تدعوه ضرورة إلى حبسه وهو الذي يشاء ثم أمره بالاستغفار لصنفي المؤمنين من أذن له ومن لم يؤذن له وفي ذلك تأنيس للمؤمنين ورأفة بهم.

gidiyorlardı. Bunun üzerine Yüce Allah izin istemeyenleri müminler sınıfından çıkardı ve Peygamber aleyhisselâm’a, kendisini tutmayı gerektiren bir zaruret bulunmayan mümine izin vermesini emretti ki bu da dilediği kimsedir. Sonra ona müminlerin her iki sınıfı için -kendisine izin verilen ve izin verilmeyen kimseler için- istiğfar etmesini emretti; bunda müminlerin gönlünü alma ve onlara bir şefkat vardır.

قوله ﷿:

Yüce [Allah]’ın şu kavli:

[سورة النور (٢٤) : الآيات ٦٣ الى ٦٤]

[Nûr Suresi (24), Âyetler ٦٣ الى ٦٤]

لا تَجْعَلُوا دُعاءَ الرَّسُولِ بَيْنَكُمْ كَدُعاءِ بَعْضِكُمْ بَعْضاً قَدْ يَعْلَمُ اللَّهُ الَّذِينَ يَتَسَلَّلُونَ مِنْكُمْ لِواذاً فَلْيَحْذَرِ الَّذِينَ يُخالِفُونَ عَنْ أَمْرِهِ أَنْ تُصِيبَهُمْ فِتْنَةٌ أَوْ يُصِيبَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ (٦٣) أَلا إِنَّ لِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ قَدْ يَعْلَمُ ما أَنْتُمْ عَلَيْهِ وَيَوْمَ يُرْجَعُونَ إِلَيْهِ فَيُنَبِّئُهُمْ بِما عَمِلُوا وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (٦٤)

{ لا تَجْعَلُوا دُعاءَ الرَّسُولِ بَيْنَكُمْ كَدُعاءِ بَعْضِكُمْ بَعْضاً قَدْ يَعْلَمُ اللَّهُ الَّذِينَ يَتَسَلَّلُونَ مِنْكُمْ لِواذاً فَلْيَحْذَرِ الَّذِينَ يُخالِفُونَ عَنْ أَمْرِهِ أَنْ تُصِيبَهُمْ فِتْنَةٌ أَوْ يُصِيبَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ (٦٣) أَلا إِنَّ لِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ قَدْ يَعْلَمُ ما أَنْتُمْ عَلَيْهِ وَيَوْمَ يُرْجَعُونَ إِلَيْهِ فَيُنَبِّئُهُمْ بِما عَمِلُوا وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (٦٤) } “Peygamber’in çağrısını, kendi aranızda birbirinizi çağırmanız gibi kılmayın! Allah, içinizden birbirini siper ederek sıvışıp gidenleri muhakkak bilmektedir. Artık onun emrine aykırı davrananlar, başlarına bir fitne gelmesinden veya kendilerine elem dolu bir azabın isabet etmesinden sakınsınlar! (63) Dikkat edin! Göklerde ve yerde olanlar şüphesiz Allah’ındır. O, sizin ne durumda olduğunuzu muhakkak bilir. O’na döndürülecekleri gün ise yaptıklarını kendilerine haber verecektir. Allah her şeyi hakkıyla bilendir. (64)”

هذه الآية مخاطبة لجميع معاصري رسول الله. وأمرهم الله أن لا يجعلوا مخاطبة رسول الله في النداء كمخاطبة بعضهم لبعض فإن سيرتهم كانت التداعي بالأسماء وعلى غاية البداوة وقلة الاهتبال، فأمرهم الله تعالى في هذه الآية وفي غيرها أن يدعوا رسول الله ﷺ بأشرف أسمائه وذلك هو مقتضى التوقير والتعزيز، فالمنبغي في الدعاء أن يقول يا رسول الله، وأن يكون ذلك بتوقير وخفض صوت وبر، وأن لا يجري ذلك على عادتهم بعضهم في بعض قاله مجاهد، وغيره، وقال ابن عباس المعنى في هذه الآية إنما هو لا تحسبوا دعاء الرسول عليكم كَدُعاءِ بَعْضِكُمْ على بعض أي دعاؤه عليكم مجاب فاحذروه.

Bu ayet Resûlullah’ın çağdaşı olan herkes için bir hitaptır. Allah onlara, nida sırasında Resûlullah’a hitap etmeyi birbirlerine hitap etmeleri gibi kılmamalarını emretmiştir; zira onların adeti isimlerle çağırmak olup son derece bedevice ve saygıdan uzaktı. Yüce Allah bu ayette ve diğerlerinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’i en şerefli isimleriyle çağırmalarını emretti; saygı ve tazimin gereği de budur. Dolayısıyla çağırmada uygun olan “Yâ Resûlallâh” demeleri ve bunun saygıyla, sesini alçaltarak ve hürmetle olması, birbirlerine karşı olan adetleri üzere cereyan etmemesidir; bunu Mücâhid ve başkaları söylemiştir. İbn Abbas ise şöyle demiştir: Bu ayetteki mana sadece şudur: Peygamber’in aleyhinize olan bedduasını, birbirinizin aleyhine olan { كَدُعاءِ بَعْضِكُمْ } duası gibi sanmayın; yani onun aleyhinize duası müstecaptır (kabul edilir), bundan sakının!

قال الفقيه الإمام القاضي: ولفظ الآية يدفع هذا المعنى.

Fakih İmam Kadı [İbn Atıyye] der ki: Ayetin lafzı bu manayı reddeder.

والأول أصح ثم أخبرهم تعالى أن المتسللين منهم لِواذاً قد علمهم. واللواذ الروغان والمخالفة وهو مصدر لاوذ وليس بمصدر لاذ لأنه كان يقال له لياذا ذكره الزجاج وغيره، ثم أمرهم بالحذر من عذاب الله ونقمته إذا خالفوا عن أمره، وقوله يُخالِفُونَ عَنْ أَمْرِهِ معناه يقع خلافهم بعد أمره وهذا كما تقول كان المطر عن ريح وعن هي لما عدا الشيء والفتنة في هذا الموضع الإخبار بالرزايا في الدنيا وبالعذاب الأليم في الآخرة ولا بد للمنافقين من أحد هذين ملكا وخلفا، ثم أخبرهم أنه قد علم ما أهل الأرض والسماء عليه وخص منهم بالذكر المخاطبين لأن ذلك موضع الحجة عليهم وهم به أعني وقوله: وَيَوْمَ يُرْجَعُونَ يجوز أن يكون معمولا لقوله يَعْلَمُ ويجوز أن يكون التقدير والعلم الظاهر لكم أو نحو هذا يوم فيكون النصب على الظرف، وقرأ الجمهور «يرجعون» بضم الياء وفتح الجيم، وقرأ يحيى بن يعمر وابن أبي إسحاق وأبو عمرو «يرجعون» بفتح الياء وكسر الجيم، وقال عقبة بن عامر الجهني رأيت النبي ﷺ يقرأ هذه الآية خاتمة النور فقال «والله بكل شيء بصير» وباقي الآية بين.

Birincisi daha sahihtir. Sonra Yüce Allah, onlardan { لِواذاً } gizlice sıvışıp gidenleri bildiğini haber vermiştir. “Livâz” (اللواذ), sıvışmak ve muhalefet etmektir; “lâveze” (لاوذ) fiilinin masdarıdır, “lâze” (لاذ) fiilinin masdarı değildir; zira ona “liyâz” (لياذ) denirdi; bunu ez-Zeccâc ve başkaları zikretmiştir. Sonra onun emrine aykırı davrandıkları takdirde Allah’ın azabından ve intikamından sakınmalarını emretti. O’nun { يُخالِفُونَ عَنْ أَمْرِهِ } kavli, muhalefetlerinin onun emrinden sonra vaki olması demektir; bu, “Yağmur rüzgârın ardından oldu” demen gibidir; “an” (عَنْ) harf-i cerri bir şeyin ötesinde olan içindir. Bu konumda fitne ise dünyadaki musibetlerin ve ahiretteki elem verici azabın haber verilmesidir; münafıklar için bu ikisinden biri kaçınılmazdır. Sonra yer ve gök ehlinin ne halde olduğunu bildiğini haber verdi; muhatapları zikretmeyi tahsis etti, çünkü burası aleyhlerine delil getirme makamıdır ve onlar da kastolunandır. O’nun { وَيَوْمَ يُرْجَعُونَ } kavlinin { يَعْلَمُ } kavlinin ma‘mûlü olması caizdir; takdirin “size zahir olacak ilim o gündür” veya benzeri bir şekilde olup nasbın zarfiyete dayanması da caizdir. Cumhur yâ harfinin dammesi ve cîm’in fethasıyla “yurce‘ûn” (يُرْجَعُونَ) okumuştur. Yahyâ b. Ya‘mer, İbn Ebî İshâk ve Ebû Amr yâ harfinin fethası ve cîm’in kesresiyle “yerci‘ûn” (يَرْجِعُونَ) okumuşlardır. Ukbe b. Âmir el-Cühenî: “Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’i Nûr suresinin sonundaki bu ayeti okurken gördüm; ‘Vallâhu bi-külli şey’in basîr’ (Allah her şeyi hakkıyla görendir) buyurdu” demiştir. Ayetin geri kalanı açıktır.