القائل قارون لما وعظه قومه وندبوه إلى اتقاء الله تعالى في المال الذي أعطاه تفضلا منه عليه أخذته العزة بالإثم فأعجب بنفسه، وقال لهم على جهة الرد عليهم والروغان عما ألزموه فيه إِنَّما أُوتِيتُهُ عَلى عِلْمٍ عِنْدِي، ولكلامه هذا وجهان يحتملهما وبكل واحد منهما قالت فرقة من المفسرين فقال الجمهور منهم إنه ادعى أن عنده علما استوجب به أن يكون صاحب ذلك المال وتلك النعمة، ثم اختلفوا في العلم الذي أشار إليه ما هو، فقال بعضهم علم التوراة وحفظها، قالوا وكانت هذه مغالطة ورياء، وقال أبو سليمان الداراني: أراد العلم بالتجارب ووجوه تثمير المال فكأنه قال أُوتِيتُهُ بإدراكي وبسعيي، وقال ابن المسيب:
Sözü söyleyen Karun'dur. Kavmi ona öğüt verip Allah Teâlâ'nın bir lütuf olarak kendisine bahşettiği mal hususunda Allah Teâlâ'dan sakınmaya teşvik ettiğinde, onda günah sebebiyle bir gurur ve kibir hasıl oldu da kendisini beğendi; kavmine reddiye ve onların kendisini bağladıkları şeyden kaçınma babında, { إِنَّما أُوتِيتُهُ عَلى عِلْمٍ عِنْدِي } "Bu [servet] bana ancak bendeki bir bilgi sayesinde verildi" dedi. Onun bu sözünün muhtemel iki yönü vardır ve müfessirlerden birer fırka bu yönlerden birini benimsemiştir. Onların cumhuru, Karun'un, o mal ve nimetin sahibi olmasını gerektiren bir ilme sahip olduğunu iddia ettiğini söylemiştir. Ardından işaret ettiği bu ilmin ne olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bir kısmı Tevrat ilmi ve onu ezberlemek olduğunu söylemiş ve bunun bir yanıltmaca ve riya olduğunu belirtmişlerdir. Ebû Süleyman ed-Dârânî ise tecrübe bilgisini ve malı çoğaltma yollarını kastettiğini, sanki 'Bana anlayışım ve çabam sayesinde verildi' dediğini söylemiştir. İbnü'l-Müseyyeb ise şöyle demiştir:
أراد علم الكيمياء، وقال ابن زيد وغيره: إنما أراد أُوتِيتُهُ عَلى عِلْمٍ من الله وتخصيص من لدنه قصدني به أي فلا يلزمني فيه شيء مما قلتم، ثم جعل قوله عِنْدِي كما تقول في معتقدي وعلى ما أراه.
Simya ilmini kastetmiştir. İbn Zeyd ve başkaları ise şöyle demiştir: 'O ancak, [bu servet] Allah'tan bir ilim ve O'nun katından beni hedef alan bir tahsis ile bana verildi; yani söylediklerinizden hiçbiri bana gerekmez' demek istemiştir. Sonra { عِنْدِي } kavlini 'benim inancıma göre' ve 'gördüğüme göre' der gibi kullanmıştır.
قال الفقيه الإمام القاضي: وعلى الاحتمالين معا فقد نبه القرآن على خطئه في اغتراره وعارض منزعه بأن من معلومات الناس المتحققة عندهم أَنَّ اللَّهَ تعالى قَدْ أَهْلَكَ من الأمم والقرون والملوك من هو أشد من قارون قوة وأكثر جمعا إما للمال وإما للحاشية والغاشية، وقوله تعالى: أَوَلَمْ يَعْلَمْ يرجح أن قارون تشبع بعلم نفسه على زعمه، وقوله تعالى: وَلا يُسْئَلُ عَنْ ذُنُوبِهِمُ الْمُجْرِمُونَ، قال محمد بن كعب: هو كلام متصل بمعنى ما قبله، والضمير في ذُنُوبِهِمُ عائد على من أهلك من القرون، أي أهلكوا ولم يسأل غيرهم بعدهم عن ذنوبهم أي كل واحد إنما يكلم ويعاقب بحسب ما يخصه، وقالت فرقة: هو إخبار مستأنف عن حال يوم القيامة أن المجرمين لا يسألون عن ذنوبهم، قال قتادة ذلك لأنهم يدخلون النار بغير حساب، وقال قتادة أيضا ومجاهد: معناه أن الملائكة لا تسأل عن ذنوبهم لأنهم يعرفونهم بسيماهم من السواد والتشويه ونحو ذلك قوله تعالى: يُعْرَفُ الْمُجْرِمُونَ بِسِيماهُمْ [الرحمن: ٤١] .
Fakih İmam Kadı der ki: Her iki ihtimale göre de Kur'an, Karun'un bu aldanışındaki hatasına dikkat çekmiş ve insanların kesin olarak bildikleri hususlardan biri olan { أَنَّ اللَّهَ } Teâlâ'nın önceki ümmetlerden, asırlardan ve hükümdarlardan Karun'dan { أَشَدُّ مِنْهُ قُوَّةً وَأَكْثَرُ جَمْعاً } gerek mal ve gerekse maiyet ve etrafındakiler bakımından daha güçlü ve daha çok toplamış kimseleri { قَدْ أَهْلَكَ } helak etmiş olduğu gerçeğiyle onun bu tutumuna karşı çıkmıştır. Allah Teâlâ'nın { أَوَلَمْ يَعْلَمْ } kavli, Karun'un kendi iddiasınca kendisindeki ilimle övünüp doyuma ulaştığı görüşünü destekler. Allah Teâlâ'nın { وَلا يُسْئَلُ عَنْ ذُنُوبِهِمُ الْمُجْرِمُونَ } kavli hakkında Muhammed b. Ka'b şöyle demiştir: Bu, kendisinden önceki manaya bağlı bir sözdür. { ذُنُوبِهِمُ } lafzındaki zamir, helak edilen önceki nesillere racidir; yani onlar helak edilmişlerdir ve onlardan sonra başkalarına onların günahları sorulmaz; yani herkes ancak kendisine ait olan şeyden dolayı muhatap alınır ve cezalandırılır. Bir fırka ise bunun kıyamet gününün haline dair müstakil bir haber olduğunu, mücrimlerin günahlarından sorgulanmayacağını söylemiştir. Katâde bunun hesapsız cehenneme girecekleri için olduğunu belirtmiştir. Katâde ve Mücahid ayrıca şöyle demiştir: Bunun manası, meleklerin onların yüzlerindeki karalık ve çirkinlik gibi alametlerden onları tanıdıkları için günahlarını sormayacaklarıdır. Nitekim Allah Teâlâ'nın: { يُعْرَفُ الْمُجْرِمُونَ بِسِيماهُمْ } [Rahmân: 41] kavli de bu kabildendir.
قال الفقيه الإمام القاضي: وفي كتاب الله تعالى آيات تقتضي أن الناس يوم القيامة يسألون كقوله تعالى: وَقِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْؤُلُونَ [الصافات: ٢٤] وغير ذلك، وفيه آيات تقتضي أنه لا يسأل أحد كقوله تعالى: فَيَوْمَئِذٍ لا يُسْئَلُ عَنْ ذَنْبِهِ إِنْسٌ وَلا جَانٌّ [الرحمن: ٣٩] ، وغير ذلك، فقال الناس في هذا إنها مواطن وطوائف، وذلك من قوله محتمل ويشبه عندي أن تكون الآيات التي توجب السؤال إنما يراد بها أسئلة التوبيخ والتقرير والتي تنفي السؤال يراد بها أسئلة الاستفهام والاستخبار على جهة الحاجة إلى علم ذلك من المسئولين، أي أن ذلك لا يقع لأن العلم بهم محيط وسؤال التوبيخ غير معتد به، ثم أخبر تعالى أن قارون «خرج على قومه» وقد أظهر قدرته من الملابس والمراكب وزينة الدنيا، قال جابر ومجاهد: خرج في
Fakih İmam Kadı der ki: Allah Teâlâ'nın Kitabı'nda insanların kıyamet gününde sorgulanacaklarını iktiza eden ayetler vardır; Allah Teâlâ'nın: { وَقِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْؤُلُونَ } [Sâffât: 24] kavli ve benzerleri gibi. Yine onda hiç kimsenin sorgulanmayacağını iktiza eden ayetler de vardır; Allah Teâlâ'nın: { فَيَوْمَئِذٍ لا يُسْئَلُ عَنْ ذَنْبِهِ إِنْسٌ وَلا جَانٌّ } [Rahmân: 39] kavli ve benzerleri gibi. İnsanlar bu hususta bunların farklı makamlar ve topluluklar olduğunu söylemişlerdir; bu açıklama da muhtemeldir. Bana göre ise sorguyu gerekli kılan ayetlerin kınama ve ikrar ettirme soruları; sorguyu nefyeden ayetlerin ise sorgulananlardan bunu öğrenme ihtiyacı babından istifham ve haber alma soruları olması muhtemeldir. Yani bu [ikincisi] vaki olmaz; zira ilim onları kuşatmıştır ve kınama sorusu ise [öğrenme amaçlı] sayılmaz. Sonra Allah Teâlâ Karun'un elbiselerden, bineklerden ve dünya ziynetinden gücünü göstererek kavminin karşısına çıktığını haber vermiştir. Câbir ve Mücahid şöyle demiştir:
ثياب حمر، وقال ابن زيد: خرج هو وجملته في ثياب معصفرة، وقيل: في ثياب الأرجوان، وقيل غير هذا، وأكثر المفسرون في تحديد زينة قارون وتعيينها بما لا صحة له فاختصرته، وباقي الآية في اغترار الجهلة والأغمار من الناس بين.
Kırmızı elbiseler içinde çıktı. İbn Zeyd: "Kendisi ve maiyeti sarıya boyanmış elbiseler içinde çıktı" demiştir. Erguvan rengi elbiseler içinde olduğu da söylenmiştir; bundan başkası da söylenmiştir. Müfessirler Karun'un ziynetini sınırlandırma ve belirleme konusunda sahih olmayan pek çok şey zikretmişlerdir, bu yüzden ben bunu kısalttım. Ayetin geri kalanı ise cahil ve tecrübesiz kimselerin aldanışı hakkında olup açıktır.
قوله ﷿:
Allah Azze ve Celle'nin kavli:
[سورة القصص (٢٨) : الآيات ٨٠ الى ٨٢]
[Kasas Suresi (28), Ayetler 80-82]
وَقالَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَيْلَكُمْ ثَوابُ اللَّهِ خَيْرٌ لِمَنْ آمَنَ وَعَمِلَ صالِحاً وَلا يُلَقَّاها إِلاَّ الصَّابِرُونَ (٨٠) فَخَسَفْنا بِهِ وَبِدارِهِ الْأَرْضَ فَما كانَ لَهُ مِنْ فِئَةٍ يَنْصُرُونَهُ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَما كانَ مِنَ المُنْتَصِرِينَ (٨١) وَأَصْبَحَ الَّذِينَ تَمَنَّوْا مَكانَهُ بِالْأَمْسِ يَقُولُونَ وَيْكَأَنَّ اللَّهَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَيَقْدِرُ لَوْلا أَنْ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْنا لَخَسَفَ بِنا وَيْكَأَنَّهُ لا يُفْلِحُ الْكافِرُونَ (٨٢)
{ وَقالَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَيْلَكُمْ ثَوابُ اللَّهِ خَيْرٌ لِمَنْ آمَنَ وَعَمِلَ صالِحاً وَلا يُلَقَّاها إِلاَّ الصَّابِرُونَ (٨٠) فَخَسَفْنا بِهِ وَبِدارِهِ الْأَرْضَ فَما كانَ لَهُ مِنْ فِئَةٍ يَنْصُرُونَهُ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَما كانَ مِنَ المُنْتَصِرِينَ (٨١) وَأَصْبَحَ الَّذِينَ تَمَنَّوْا مَكانَهُ بِالْأَمْسِ يَقُولُونَ وَيْكَأَنَّ اللَّهَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَيَقْدِرُ لَوْلا أَنْ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْنا لَخَسَفَ بِنا وَيْكَأَنَّهُ لا يُفْلِحُ الْكافِرُونَ (٨٢) } “Kendilerine ilim verilmiş olanlar ise: 'Yazıklar olsun size! İman edip salih amel işleyen kimse için Allah'ın sevabı daha hayırlıdır. Buna da ancak sabredenler kavuşturulur' dediler. (80) Nihayet biz onu da, konağını da yerin dibine geçirdik. Artık Allah'a karşı ona yardım edecek bir topluluğu olmadığı gibi, kendi kendini kurtarabileceklerden de değildi. (81) Dün onun yerinde olmayı temenni edenler ise sabahleyin şöyle demeye başladılar: 'Vay be! Demek ki Allah, kullarından dilediğine rızkı bol bol verir ve [dilediğine de] daraltır. Eğer Allah bize lütufta bulunmasaydı, bizi de yerin dibine geçirirdi. Vay be! Demek ki inkârcılar asla kurtuluşa eremezler!' (82)”
أخبر الله تعالى عن الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ والمعرفة بالله تعالى وبحق طاعته والإيمان به أنهم زجروا الأغمار الذين تمنوا حال قارون وحملوهم على الطريقة المثلى من أن النظر والتمني إنما ينبغي أن يكون في أمر الآخرة، وأن حالة المؤمن العامل الذي ينتظر ثَوابُ اللَّهِ تعالى خَيْرٌ من حال كل ذي دنيا، ثم أخبر تعالى عن هذه النزعة وهذه القوة في الخير والدين أنها لا يلقاها أي يمكن فيها ويخولها إلا الصابر على طاعة الله وعن شهوات نفسه، وهذا هو جماع الخير كله، والضمير من يُلَقَّاها عائد على ما لم يتقدم له ذكر من حيث الكلام دال عليه، فذلك يجري مجرى تَوارَتْ بِالْحِجابِ [ص: ٣٢] وكُلُّ مَنْ عَلَيْها فانٍ [الرحمن: ٢٦] وقال الطبري الضمير عائد على الكلمة قوله ثَوابُ اللَّهِ خَيْرٌ لِمَنْ آمَنَ وَعَمِلَ صالِحاً أي لا يلقى هذه الكلمة إِلَّا الصَّابِرُونَ وعنهم تصدر، وروي في «الخسف» بقارون وبداره أن موسى ﵇ لما أمضه فعل قارون به وتعديه عليه ورميه بأمر المرأة وغير ذلك من فعله به استجار الله تعالى وبكى وطلب النصرة فأوحى الله تعالى إليه لا تهتم فإني أمرت الأرض أن تطيعك في قارون وأهله وخاصته وأتباعه، فقال موسى للأرض خذيهم فأخذت منهم إلى الركب فاستغاثوا يا موسى يا موسى، فقال خذيهم فأخذتهم شيئا شيئا وهم يستغيثون به كل مرة وهو يلج إلى أن تم الخسف بهم، فأوحى الله تعالى إليه يا موسى استغاثوا بك فلم ترحمهم لو بي استغاثوا أو إلي تابوا لرحمتهم وكشفت ما بهم، وقال قتادة ومالك بن دينار: روي لنا أنه يخسف به كل يوم قامة فهو يتجلجل إلى يوم القيامة. و «الفئة» الجماعة الناصرة التي يفيء إليها الإنسان الطالب للنصرة، وقصة قارون هي بعد جوازهم اليم لأن الرواة ذكروا أنه كان ممن حفظ التوراة وكان يقرؤها، ثم أخبر تعالى عن حال الَّذِينَ تَمَنَّوْا مَكانَهُ بِالْأَمْسِ وندمهم واستشعارهم أن الحول والقوة لله تعالى.
Allah Teâlâ { الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ } yani Allah Teâlâ'yı, O'na itaatin hakkını ve O'na imanı bilen kimselerin, Karun'un durumunu temenni eden tecrübesiz kimseleri azarladıklarını ve onları bakışın ve temenninin ancak ahiret hususunda olması gerektiği, Allah Teâlâ'nın sevabını bekleyen salih amel sahibi müminin durumunun dünyalık sahibi herkesin durumundan daha hayırlı olduğu yönündeki en güzel yola sevk ettiklerini haber vermiştir. Sonra Allah Teâlâ bu yönelişe, hayır ve dindeki bu kuvvete { لا يُلَقَّاها } ancak Allah'a itaate ve nefsinin arzularına karşı sabreden kimsenin nail kılınacağını ve ulaştırılacağını haber vermiştir; bütün hayırların özü de budur. { يُلَقَّاها } lafzındaki zamir, sözün delalet etmesi hasebiyle daha önce zikri geçmemiş olan şeye racidir. Bu da { تَوارَتْ بِالْحِجابِ } [Sâd: 32] ve { كُلُّ مَنْ عَلَيْها فانٍ } [Rahmân: 26] misali cereyan eder. Taberî ise zamirin { ثَوابُ اللَّهِ خَيْرٌ لِمَنْ آمَنَ وَعَمِلَ صالِحاً } kelimesine (sözüne) raci olduğunu, yani bu söze ancak sabredenlerin ulaştırılacağını ve bu sözün onlardan sadır olacağını söylemiştir. Karun'un ve evinin yere batırılması hususunda rivayet edildiğine göre Musa aleyhisselam, Karun'un kendisine yaptığı eziyet, haksızlık, kadın meselesiyle iftira atması ve diğer yaptıkları canını yakınca Allah Teâlâ'ya sığınıp ağlamış ve yardım dilemiştir. Bunun üzerine Allah Teâlâ ona: 'Üzülme, zira ben Karun, ailesi, yakınları ve tabileri hakkında sana itaat etmesini yeryüzüne emrettim' diye vahyetmiştir. Musa yeryüzüne: 'Onları yakala' demiş, yeryüzü onları dizlerine kadar yakalamıştır. Onlar: 'Ey Musa, ey Musa!' diye feryat etmişler; o: 'Onları yakala' demiş ve onlar her defasında feryat ettikçe, Musa da ısrar ettikçe yer onları peyderpey içine çekmiş, nihayet tamamen yerin dibine batmışlardır. Bunun üzerine Allah Teâlâ ona şöyle vahyetmiştir: 'Ey Musa! Senden yardım dilediler de sen onlara acımadın; eğer benden yardım dileselerdi yahut bana tevbe etselerdi elbette onlara merhamet eder ve başlarındaki sıkıntıyı giderirdim.' Katâde ve Mâlik b. Dinar şöyle demiştir: Bize rivayet edildiğine göre o her gün bir boy kadar yere batırılmakta olup kıyamet gününe kadar böyle çalkalanıp batmaya devam edecektir. 'Fie' (topluluk), yardım arayan kimsenin sığındığı yardımcı topluluktur. Karun kıssası onların denizi geçmelerinden sonradır; çünkü raviler onun Tevrat'ı ezberleyenlerden olduğunu ve onu okuduğunu zikretmişlerdir. Sonra Allah Teâlâ { الَّذِينَ تَمَنَّوْا مَكانَهُ بِالْأَمْسِ } dün onun yerinde olmayı temenni edenlerin durumunu, pişmanlıklarını ve güç ile kuvvetin Allah Teâlâ'ya ait olduğunu idrak ettiklerini haber vermiştir.
وقوله وَيْكَأَنَّ مذهب سيبويه والخليل أن «وي» حرف تنبيه، وهي منفصلة من «كأن» لكن أضيفت في الكتاب لكثرة الاستعمال، والمعنى أنهم نبهوا من خاطبوه ثم قالوا بين الاخبار وعلى جهة التعجب
Allah Teâlâ'nın { وَيْكَأَنَّ } kavli hakkında Sîbeveyhi ve el-Halîl'in mezhebi şudur: 'Vey' (وَيْ) bir tenbih harfidir ve 'keenne'den (كَأَنَّ) ayrıdır; ancak çok kullanımdan dolayı yazıda bitiştirilmiştir. Manası şudur: Onlar muhataplarını uyarmış, ardından haber verme ve hayret etme sadedinde
والتثبت كأن الله يبسط، وقال أبو حاتم وجماعة من النحويين «ويك» هي ويلك حذفت اللام منها لكثرة الاستعمال وجرت في الكلام كذلك ومنه قول عنترة: [الكامل]
ve durumu teyit etme yoluyla 'Sanki Allah rızkı genişletiyor' demişlerdir. Ebû Hâtim ve nahivcilerden bir grup ise şöyle demiştir: 'Veyke' (وَيْكَ) kelimesi 'veyleke' (وَيْلَكَ) olup çok kullanımdan ötürü lam harfi hazfedilmiş ve kelamda böylece cereyan etmiştir. Antere'nin şu sözü de bu kabildendir: [Kâmil]
ولقد شفى نفسي وأذهب سقمها ... قيل الفوارس ويك عنتر أقدم
Süvarilerin 'Vay sana ey Anter, ileri atıl!' sözü ... İçime şifa verdi ve derdimi giderdi.
فكأن المعنى ويلك اعلم أن الله ونحو هذا من الإضمار، وقالت فرقة من النحويين وَيْكَأَنَّ بجملتها دون تقدير انفصال كلمة بمنزلة قولك ألم تر أن.
Sanki mana: 'Yazık sana, bil ki Allah...' ve benzeri bir takdirdir. Nahivcilerden bir fırka ise { وَيْكَأَنَّ } kelimesinin herhangi bir ayrılma takdiri olmaksızın bütünüyle, senin 'Görmedin mi ki / bilmez misin ki' (ألم تر أن) demen konumunda tek bir kelime olduğunu söylemiştir.
قال الفقيه الإمام القاضي: ويقوى الانفصال فيها على ما قاله سيبويه لأنها تجيء مع «أنّ» ، ومع «أن» وأنشد سيبويه
Fakih İmam Kadı der ki: Sîbeveyhi'nin söylediği üzere onda kelimelerin ayrı olması görüşü kuvvetlidir; çünkü o 'enne' (أَنَّ) ile de 'en' (أَنْ) ile de gelir. Sîbeveyhi şu beyti inşad etmiştir:
ويكأن من يكن له نشب يحبب ... ومن يفتقر يعش عيش ضر
Vay be, malı mülkü olan sevilir ... Fakir düşen ise darlık içinde yaşar.
وهذا البيت لزيد بن عمرو بن نفيل، وقرأ الأعمش «لولا من الله» بحذف «أن» وروي عنه «لولا منّ» برفع النون وبالإضافة إلى الله تعالى، وقرأ الجمهور «لخسف» بضم الخاء وكسر السين، وقرأ عاصم بفتح الخاء والسين، وقرأ الأعمش وطلحة بن مصرف «لا نخسف» كأنه فعل مضارع أريد به أن الأرض كانت تبتلعه، وروي عن الكسائي أنه كان يقف على «وي» ، ويبتدىء «كأن» ، وروي عنه الوصل كالجماعة، وروي عن أبي عمرو أنه كان يقف «ويك» ويبتدىء «أن الله» وعلى هذا المعنى قال الحسن إن شئت «ويكأن» أو «يكإن» بفتح الهمزة وبكسرها، وكذلك في وَيْكَأَنَّهُ.
Bu beyit Zeyd b. Amr b. Nüfeyl'e aittir. el-A'meş 'en' (أَنْ) hazfiyle 'levlâ mennullah' (لولا منّ الله) şeklinde okumuştur. Ondan nun harfinin merfû olmasıyla ve Allah Teâlâ'ya izafetle 'levlâ mennu' (لولا منّ) şeklinde okuduğu da rivayet edilmiştir. Cumhur 'lehasafe' (لَخَسَفَ) kelimesini hı harfinin zammesi ve sin harfinin kesresiyle [lehusife şeklinde] okumuştur. Âsım ise hı ve sin harflerinin fethasıyla okumuştur. el-A'meş ve Talha b. Musarrıf ise sanki yeryüzünün onu yutmakta olduğu kastedilen bir muzari fiilmiş gibi 'lâ nehhasifu' (لا نخسف) şeklinde okumuşlardır. Kisâî'den 'vey' (وي) üzerinde vakıf yapıp 'keenne' (كأن) ile başladığı rivayet edilmiş; ondan cemaat gibi vasl yaptığı da rivayet edilmiştir. Ebû Amr'dan ise 'veyke' (ويك) üzerinde vakıf yapıp 'ennellâhe' (أن الله) ile başladığı rivayet edilmiştir. Bu manaya binaen Hasan: 'İster hemzenin fethasıyla veykeenne, ister kesresiyle veykeinne de' demiştir. { وَيْكَأَنَّهُ } kavlinde de durum böyledir.
قوله ﷿:
Allah Azze ve Celle'nin kavli:
[سورة القصص (٢٨) : الآيات ٨٣ الى ٨٥]
[Kasas Suresi (28), Ayetler 83-85]
تِلْكَ الدَّارُ الْآخِرَةُ نَجْعَلُها لِلَّذِينَ لا يُرِيدُونَ عُلُوًّا فِي الْأَرْضِ وَلا فَساداً وَالْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ (٨٣) مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ خَيْرٌ مِنْها وَمَنْ جاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَلا يُجْزَى الَّذِينَ عَمِلُوا السَّيِّئاتِ إِلاَّ ما كانُوا يَعْمَلُونَ (٨٤) إِنَّ الَّذِي فَرَضَ عَلَيْكَ الْقُرْآنَ لَرادُّكَ إِلى مَعادٍ قُلْ رَبِّي أَعْلَمُ مَنْ جاءَ بِالْهُدى وَمَنْ هُوَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ (٨٥)
{ تِلْكَ الدَّارُ الْآخِرَةُ نَجْعَلُها لِلَّذِينَ لا يُرِيدُونَ عُلُوًّا فِي الْأَرْضِ وَلا فَساداً وَالْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ (٨٣) مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ خَيْرٌ مِنْها وَمَنْ جاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَلا يُجْزَى الَّذِينَ عَمِلُوا السَّيِّئاتِ إِلاَّ ما كانُوا يَعْمَلُونَ (٨٤) إِنَّ الَّذِي فَرَضَ عَلَيْكَ الْقُرْآنَ لَرادُّكَ إِلى مَعادٍ قُلْ رَبِّي أَعْلَمُ مَنْ جاءَ بِالْهُدى وَمَنْ هُوَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ (٨٥) } “İşte ahiret yurdu! Biz onu yeryüzünde böbürlenmeyi ve bozgunculuk çıkarmayı istemeyenlere veririz. Güzel akıbet, takva sahiplerinindir. (83) Kim bir iyilikle gelirse, ona bundan daha hayırlısı vardır. Kim de bir kötülükle gelirse, o kötülükleri işleyenler ancak yaptıkları kadar cezalandırılırlar. (84) [Ey Muhammed!] Kur'an'ı sana farz kılan [Allah], elbette seni dönülecek yere döndürecektir. De ki: 'Rabbim, kimin hidayetle geldiğini ve kimin apaçık bir sapıklık içinde olduğunu en iyi bilendir.' (85)”
هذا إخبار مستأنف من الله تعالى لنبيه محمد ﷺ يراد به إخبار جميع العالم وحضهم على السعي بحسب ما تضمنته الآية، وهذا الحض يتصمن الإنحاء على حال قارون ونظرائه، والمعنى أن الآخرة ليست في شيء من أمر قارون إنما هي لمن صفته كذا وكذا، و «العلو» المذموم هو بالظلم ولا الانتحاء والتجبر، قال النبي ﷺ وذلك أن تريد أن يكون شراك نعلك أفضل من شراك نعل أخيك، و «الفساد» يعم وجوه الشر، ومما قال العلماء هو أخذ المال بغير حق وَالْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ، خبر منفصل جزم معناه إما في الدنيا وإلا ففي الآخرة ولا بد، ثم وصف تعالى أمر جزاء الآخرة أنه مَنْ جاءَ بعمل صالح فَلَهُ خَيْرٌ من القدر الذي يقتضي النظر أنه مواز لذلك العمل هذا على أن نجعل «الحسنة» للتفضيل، وفي القول حذف مضاف أي من ثوابها الموازي لها ويحتمل أن تكون مَنْ لابتداء الغاية أي له خير بسبب حسنته ومن أجلها.
Bu, Allah Teâlâ'dan Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e hitaben müstakil bir haberdir; bununla bütün aleme haber vermek ve onları ayetin ihtiva ettiği husus doğrultusunda gayret göstermeye teşvik etmek murad edilmiştir. Bu teşvik, Karun'un ve benzerlerinin durumunu yermeyi de içermektedir. Manası şudur: Ahiret, Karun'un durumundan hiçbir şeyde değildir; o ancak sıfatı şöyle şöyle olan kimseler içindir. Yerilmiş olan 'ulüvv' (böbürlenme), zulüm, kibir ve zorbalık iledir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Bu, ayakkabının tasmasının kardeşinin ayakkabısının tasmasından daha üstün olmasını istemendir' buyurmuştur. 'Fesad' (bozgunculuk) ise şerrin bütün yönlerini kapsar. Âlimlerin belirttiği hususlardan biri de haksız yere mal almaktır. { وَالْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ } kavli ise kesinlik bildiren müstakil bir haberdir; manası ya dünyada yahut mutlaka ahirettedir. Sonra Allah Teâlâ ahiretteki karşılık konusunu niteleyerek kim salih bir amelle gelirse { فَلَهُ خَيْرٌ } aklın gerektirdiği o amele denk olan miktardan daha hayırlısı olduğunu belirtmiştir. Bu, 'hasene' lafzını tafdil (üstünlük) anlamında kabul etmemize göredir. Bu sözde bir muzaf hazfi vardır; yani 'ona denk olan sevabından daha hayırlısı' demektir. 'Min' (مِنْ) edatının ibtida-i gaye (başlangıç) için olması da muhtemeldir; yani 'iyiliği sebebiyle ve ondan ötürü ona bir hayır vardır' demektir.
وأخبر تعالى أن السيئة لا يضاعف جزاؤها فضلا منه ورحمة، وقوله تعالى: إِنَّ الَّذِي فَرَضَ عَلَيْكَ الْقُرْآنَ، معناه أنزله عليك وأثبته، والفرض أصله عمل فرضة في عود أو نحوه فكأن الأشياء التي تثبت وتمكن وتبقى تشبه ذلك الفرض، وقال مجاهد معناه أعطاك القرآن وقالت فرقة في هذا القول حذف مضاف، والمعنى «فرض عليك أحكام القرآن» ، واختلف المتأولون في معنى قوله لَرادُّكَ إِلى مَعادٍ، فقال جمهور المتأولين: أراد إلى الآخرة، أي باعثك بعد الموت، فالآية على هذا مقصدها إثبات الحشر والإعلام بوقوعه، وقال ابن عباس وأبو سعيد الخدري وغيرهما: «المعاد» الجنة وقال ابن عباس أيضا وجماعة: «المعاد» الموت.
Allah Teâlâ bir lütuf ve rahmet olarak kötülüğün cezasının katlanmayacağını haber vermiştir. Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ الَّذِي فَرَضَ عَلَيْكَ الْقُرْآنَ } kavlinin manası: 'Onu sana indiren ve sabit kılandır'. 'Farz' kelimesinin aslı, bir ağaçta veya benzeri bir şeyde çentik/yarık açmaktır; sanki sabit kılınan, yerleştirilen ve baki kalan şeyler bu farza (çentiğe) benzetilmiştir. Mücahid: 'Sana Kur'an'ı verdi' manasındadır demiştir. Bir fırka bu sözde muzaf hazfi olduğunu ve mananın 'Sana Kur'an'ın hükümlerini farz kıldı' demek olduğunu söylemiştir. Müteevviller { لَرادُّكَ إِلى مَعادٍ } kavlinin manasında ihtilaf etmişlerdir. Müteevvillerin cumhuru: Ahireti, yani ölümden sonra seni diriltmeyi kastetmiştir demiştir. Buna göre ayetin maksadı haşri ispat etmek ve onun vuku bulacağını bildirmektir. İbn Abbas, Ebû Saîd el-Hudrî ve başkaları: 'Mead' cennettir demiştir. İbn Abbas ve bir cemaat de: 'Mead' ölümdür demiştir.
قال الفقيه الإمام القاضي: فكأن الآية على هذا واعظة ومذكرة، وقال ابن عباس أيضا ومجاهد «المعاد» مكة، وهذه الآية نزلت في الجحفة مقدم رسول الله ﷺ في هجرته إلى المدينة، قال أبو محمد: فالآية على هذا معلمة بغيب قد ظهر للأمة ومؤنسة بفتح، و «المعاد» الموضع الذي يعاد إليه وقد اشتهر به يوم القيامة لأنه معاد الكل، وقوله تعالى: قُلْ رَبِّي أَعْلَمُ الآية، آية متاركة للكفار وتوبيخ، وأسند الطبري في تفسير قوله لَرادُّكَ إِلى مَعادٍ قال إلى الجنة، قال وسماها معادا إما من حيث قد دخلها النبي ﷺ في الإسراء وغيره وإما من حيث قد كان فيها آدم ﵇ فهي معاد لذريته.
Fakih İmam Kadı der ki: Buna göre ayet sanki öğüt veren ve hatırlatan bir niteliktedir. İbn Abbas ve Mücahid yine: 'Mead' Mekke'dir demiştir. Bu ayet Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Medine'ye hicretinde Cuheyfe'ye vardığında inmiştir. Ebû Muhammed der ki: Buna göre ayet, ümmete zahir olmuş bir gaybı bildirmekte ve fetihle teselli vermektedir. 'Mead' kendisine dönülen yerdir; kıyamet günü herkesin dönülecek yeri olduğu için bu isimle meşhur olmuştur. Allah Teâlâ'nın: { قُلْ رَبِّي أَعْلَمُ } ayeti ise kâfirleri kendi haline bırakma ve azarlama ayetidir. Taberî { لَرادُّكَ إِلى مَعادٍ } kavlinin tefsirinde 'cennete' dediğini isnad etmiştir. Taberî şöyle demiştir: Oraya 'mead' (dönülecek yer) denmesi, ya Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in İsra'da ve başka zamanlarda oraya girmiş olması hasebiyledir ya da Âdem aleyhisselam orada bulunmuş olup orası zürriyeti için bir dönülecek yer olması hasebiyledir.
قال الفقيه الإمام القاضي: وإنما قال هذا من حيث تعطي لفظة «المعاد» أن المخاطب قد كان في حال يعود إليها وهذا وإن كان مما يظهر في اللفظ فيتوجه أن يسمى معادا ما لم يكن المرء قط فيه تجوزا، ولأنها أحوال تابعة للمعاد الذي هو النشور من القبور.
Fakih İmam Kadı der ki: Bunu ancak 'mead' lafzının, muhatabın daha önce içinde bulunduğu ve kendisine döneceği bir hali ifade etmesi hasebiyle söylemiştir. Bu durum lafızdan zahir olan şeylerden olsa da, mecaz yoluyla ve kabirlerden diriliş demek olan meada bağlı haller olması sebebiyle kişinin hiç bulunmadığı bir şeyin de 'mead' olarak isimlendirilmesi caizdir.
قوله ﷿:
Allah Azze ve Celle'nin kavli:
[سورة القصص (٢٨) : الآيات ٨٦ الى ٨٨]
[Kasas Suresi (28), Ayetler 86-88]
وَما كُنْتَ تَرْجُوا أَنْ يُلْقى إِلَيْكَ الْكِتابُ إِلاَّ رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ فَلا تَكُونَنَّ ظَهِيراً لِلْكافِرِينَ (٨٦) وَلا يَصُدُّنَّكَ عَنْ آياتِ اللَّهِ بَعْدَ إِذْ أُنْزِلَتْ إِلَيْكَ وَادْعُ إِلى رَبِّكَ وَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُشْرِكِينَ (٨٧) وَلا تَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ لا إِلهَ إِلاَّ هُوَ كُلُّ شَيْءٍ هالِكٌ إِلاَّ وَجْهَهُ لَهُ الْحُكْمُ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ (٨٨)
{ وَما كُنْتَ تَرْجُوا أَنْ يُلْقى إِلَيْكَ الْكِتابُ إِلاَّ رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ فَلا تَكُونَنَّ ظَهِيراً لِلْكافِرِينَ (٨٦) وَلا يَصُدُّنَّكَ عَنْ آياتِ اللَّهِ بَعْدَ إِذْ أُنْزِلَتْ إِلَيْكَ وَادْعُ إِلى رَبِّكَ وَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُشْرِكِينَ (٨٧) وَلا تَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ لا إِلهَ إِلاَّ هُوَ كُلُّ شَيْءٍ هالِكٌ إِلاَّ وَجْهَهُ لَهُ الْحُكْمُ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ (٨٨) } “Sen bu Kitab'ın sana vahyolunacağını ummuyordun; [o] ancak Rabbinden bir rahmettir. Öyleyse sakın inkârcılara arka çıkma! (86) Sana indirildikten sonra sakın onlar seni Allah'ın ayetlerinden alıkoymasınlar. Rabbine davet et ve sakın müşriklerden olma! (87) Allah ile beraber başka bir ilaha yalvarıp yakarma! O'ndan başka ilah yoktur. O'nun zatından başka her şey yok olucudur. Hüküm yalnızca O'nundur ve ancak O'na döndürüleceksiniz. (88)”
قال بعض المفسرين: قوله تعالى: وَما كُنْتَ تَرْجُوا الآية ابتداء كلام مضمنه تعديد النعمة على محمد ﷺ وأن الله تعالى رحمه رحمة لم يحتسبها ولا بلغها أمله، وقال بعضهم بل هو متعلق بقوله تعالى إِنَّ الَّذِي فَرَضَ عَلَيْكَ الْقُرْآنَ [القصص: ٨٥] أي وأنت بحال من لا يرجو ذلك، وقوله تعالى: يُلْقى إِلَيْكَ عبارة عن تقليده النبوءة وتبليغ القرآن. كما تقول: ألقى فلان إلى فلان بالرياسة ونحو هذا، وقوله تعالى: إِلَّا رَحْمَةً نصب على استثناء منقطع، و «الظهير» المعين أي اشتد يا محمد في تبليغك ولا تلن ولا تفشل فتكون معونة للكافرين بهذا الوجه أي بالفتور عنهم، وقوله تعالى: وَلا يَصُدُّنَّكَ، أي بأقوالهم وكذبهم وأذاهم، ولا تلتفت نحوه وامض لشأنك، وقرأ يعقوب «ولا يصدنك» بجزم
Bazı müfessirler şöyle demiştir: Allah Teâlâ'nın: { وَما كُنْتَ تَرْجُوا } ayeti, içeriğinde Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e verilen nimetlerin sayıldığı ve Allah Teâlâ'nın ona ummadığı ve emelinin ulaşmadığı bir rahmetle merhamet ettiğini bildiren müstakil bir söz başlangıcıdır. Bazıları ise bilakis bunun Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ الَّذِي فَرَضَ عَلَيْكَ الْقُرْآنَ } [Kasas: 85] kavline bağlı olduğunu, yani 'sen bunu ummayan bir haldeyken' demek olduğunu söylemişlerdir. Allah Teâlâ'nın: { يُلْقى إِلَيْكَ } kavli, ona peygamberlik verilmesini ve Kur'an'ın tebliğ edilmesini ifade eder; nitekim 'Falanca falancaya riyaseti verdi / tevdi etti' denmesi ve benzeri gibidir. Allah Teâlâ'nın: { إِلَّا رَحْمَةً } kavli munkatı istisna olarak mensubdur. 'Zahîr' yardımcı demektir; yani 'Ey Muhammed, tebliğinde kararlı ol, gevşeklik gösterme ve yılgınlığa kapılma ki onlara karşı gevşeklik göstermek suretiyle kâfirlere bu açıdan bir destek olmayasın.' Allah Teâlâ'nın: { وَلا يَصُدُّنَّكَ } kavli, yani 'sözleriyle, yalanlarıyla ve eziyetleriyle sakın seni alıkoymasınlar; onlara iltifat etme ve işine devam et' demektir. Ya'kûb nun harfinin cezmiyle
النون، وقوله وَادْعُ إِلى رَبِّكَ، وجميع الآيات تتضمن المهادنة والموادعة، وهذا كله منسوخ بآية السيف، وسبب هذه الآية ما كانت قريش تدعو رسول الله ﷺ إليه من تعظيم أوثانهم وعند ذلك ألقى الشيطان في أمنيته أمر الغرانيق، وقوله تعالى: وَلا تَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ نهي عما هم بسبيله، فهم المراد وإن عري اللفظ من ذكرهم، وقوله تعالى: إِلَّا وَجْهَهُ قالت فرقة: هي عبارة عن الذات، المعنى هالك إلا هو، قاله الطبري وجماعة منهم أبو المعالي ﵀، وقال الزجاج: إلا إياه، وقال سفيان الثوري:
've lâ yasdudke' şeklinde okumuştur. { وَادْعُ إِلى رَبِّكَ } kavli ve ayetlerin tamamı barış ve ateşkese müsamaha göstermeyi ihtiva eder ki bunların hepsi kılıç ayetiyle neshedilmiştir. Bu ayetin sebebi Kureyş'in Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i putlarını tazim etmeye davet etmesiydi; işte o sırada şeytan onun temennisine Garânîk meselesini atmıştı. Allah Teâlâ'nın: { وَلا تَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ } kavli, onların üzerinde bulunduğu yoldan nehiydir; lafız onların zikrinden hali olsa da murad edilen onlardır. Allah Teâlâ'nın: { إِلَّا وَجْهَهُ } kavli hakkında bir fırka: Bu, zattan kinayedir; mana: 'O'ndan başka her şey helak olucudur' demektir, demiştir. Bunu Taberî ve aralarında Ebü'l-Meâlî rahmetullâhi aleyh'in de bulunduğu bir cemaat söylemiştir. Zeccâc: 'O'ndan başkası' demiştir. Süfyân es-Sevrî ise şöyle demiştir:
المراد إلا ذا وجهه، أي ما عمل لذاته ومن طاعته وتوجه به نحوه ومن هذا قول الشاعر:
Murad 'O'nun rızasına matuf olan şey hariç', yani O'nun zatı için, O'na itaatten yapılan ve O'na yönelinen şeylerdir. Şairin şu sözü de bu kabildendir:
«رب العباد إليه الوجه والعمل» ومنه قول القائل أردت بفعلي وجه الله تعالى ومنه قوله ﷿: وَلا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَداةِ وَالْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ [الأنعام: ٥٢] وقوله تعالى: لَهُ الْحُكْمُ أي فصل القضاء وإنفاذ القدرة في الدنيا والآخرة، وقوله: وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ إخبار بالحشر والعودة من القبور، وقرأ الجمهور «ترجعون» بضم التاء وفتح الجيم، وقرأ عيسى «ترجعون» بفتح التاء وكسر الجيم، وقرأ أبو عمرو بالوجهين.
Kulların Rabbi ki yöneliş ve amel ancak O'nadır. Bir kimsenin 'Fiilimle Allah Teâlâ'nın rızasını/vechini kastettim' sözü de bundandır. Allah Azze ve Celle'nin: { وَلا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَداةِ وَالْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ } [En'âm: 52] kavli de bu kabildendir. Allah Teâlâ'nın: { لَهُ الْحُكْمُ } kavli, yani dünyada ve ahirette hükmü ayırma ve kudretini infaz etme O'na aittir demektir. { وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ } kavli ise haşri ve kabirlerden dönüşü bildiren bir haberdir. Cumhur 'turceûn' (تُرْجَعُونَ) lafzını te harfinin zammesi ve cim harfinin fethasıyla okumuştur. Îsâ te harfinin fethası ve cim harfinin kesresiyle 'terciûn' (تَرْجِعُونَ) şeklinde okumuştur. Ebû Amr ise her iki vecihle de okumuştur.