وقرأ الأعرج: «عليهم» بكسر الياء وضم الميم من غير إشباع.
el-A‘rec ise yâ'nın kesresi ve işbâsız olarak mîm'in zammesi ile «aleyhim» okumuştur.
وهذه القراءات كلها بضم الهاء إلا الأخيرة وبإزاء كل واحدة منها قراءة بكسر الهاء فيجيء في الجميع عشر قراءات.
Sonuncusu müstesna bu kıraatlerin tümü he'nin zammesiyledir. Bunların her birinin karşısında he'nin kesresiyle bir kıraat daha bulunur; böylece hepsinde toplam on kıraat meydana gelir.
وقوله تعالى: غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا الضَّالِّينَ.
Yüce Allah'ın şu kavli: { غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا الضَّالِّينَ } “gazaba uğramışların ve sapmışların [yoluna] değil”.
اختلف القراء في الراء من غير، فقرأ نافع وعاصم وأبو عمرو وابن عامر وحمزة والكسائي بخفض الراء، وقرأ ابن كثير بالنصب، وروي عنه الخفض.
Kurrâ { غَيْرِ } kelimesindeki râ harfinde ihtilaf etmiştir: Nâfi‘, Âsım, Ebû Amr, İbn Âmir, Hamza ve Kisâî râ'nın kesresi (cer/hafd) ile okumuşlardır; İbn Kesîr ise nasb ile okumuş, ondan cer ile okuduğu da rivayet edilmiştir.
قال أبو علي: «الخفض على ضربين: على البدل، من الَّذِينَ، أو على الصفة للنكرة، كما تقول مررت برجل غيرك، وإنما وقع هنا صفة ل الَّذِينَ لأن الَّذِينَ هنا ليس بمقصود قصدهم، فالكلام بمنزلة قولك إني لأمر بالرجل مثلك فأكرمه» .
Ebû Ali şöyle demiştir: «Cer iki vecih üzeredir: { الَّذِينَ } kelimesinden bedel olarak veya nekranın sıfatı olarak; tıpkı senin ‘merartü bi raculin gayrike’ (senden başka bir adama uğradım) demen gibi. Burada { الَّذِينَ } kelimesine sıfat olması ise, buradaki { الَّذِينَ } ifadesiyle bizzat belirli kimselerin kastedilmemiş olmasındandır. Dolayısıyla bu söz, senin ‘İnnî le emürru bi'r-raculi mislike fe ükrimuhû’ (Doğrusu ben senin gibi bir adama uğrar ve ona ikram ederim) demen gibidir.»
قال: «والنصب في الراء على ضربين: على الحال كأنك قلت أنعمت عليهم لا مغضوبا عليهم، أو على الاستثناء كأنك قلت إلا المغضوب عليهم، ويجوز النصب على أعني» . وحكي نحو هذا عن الخليل.
Dedi ki: «Râ'nın nasbı ise iki vecih üzeredir: Hal olarak; sanki sen ‘En‘amte aleyhim lâ magdûben aleyhim’ demişsin gibi. Yahut istisna olarak; sanki ‘İlle'l-magdûbi aleyhim’ demişsin gibi. [Fiil takdiriyle] ‘A‘nî’ (kastediyorum) takdiri üzerine nasb da caizdir.» Halîl'den de buna benzer bir görüş nakledilmiştir.
ومما يحتج به لمن ينصب أن غَيْرِ نكرة فكره أن يوصف بها المعرفة، والاختيار الذي لا خفاء به الكسر. وقد روي عن ابن كثير، فأولى القولين ما لم يخرج عن إجماع قراء الأمصار.
Nasb okuyanların delillerinden biri de { غَيْرِ } kelimesinin nekra olması ve marifenin onunla nitelenmesini hoş görmemeleridir. Şüphesiz ki tercih edilen kıraat kesredir. Bu İbn Kesîr'den de rivayet edilmiştir; iki görüşten en evla olanı, şehirlerin kurrâsının icmaından çıkmayan görüştür.
قال أبو بكر بن السراج: «والذي عندي أن غَيْرِ في هذا الموضع مع ما أضيف إليه معرفة، وهذا شيء فيه نظر ولبس، فليفهم عني ما أقول: اعلم أن حكم كل مضاف إلى معرفة أن يكون معرفة، وإنما تنكرت غير ومثل مع إضافتهما إلى المعارف من أجل معناهما، وذلك إذا قلت رأيت غيرك فكل شيء سوى المخاطب فهو غيره، وكذلك إذا قلت رأيت مثلك فما هو مثله لا يحصى لكثرة وجوه المماثلة، فإنما صارا نكرتين من أجل المعنى فأما إذا كان شيء معرفة له ضد واحد وأردت إثباته، ونفي ضده، وعلم ذلك السامع فوصفته بغير وأضفت غير إلى ضده فهو معرفة، وذلك كقولك عليك بالحركة غير السكون، وكذلك قولك غير المغضوب لأن من أنعم عليه لا يعاقبه إلا من غضب عليه، ومن لم يغضب عليه فهو الذي أنعم عليه، فمتى كانت غير على هذه الصفة وقصد بها هذا المقصد فهي معرفة» .
Ebû Bekir b. es-Serrâc şöyle demiştir: «Bana göre bu makamda { غَيْرِ }, kendisine muzaf olduğu şeyle birlikte marifedir. Bu, inceleme ve kapalılık içeren bir husustur; bu sebeple söyleyeceklerimi benden iyi anla: Bil ki marifeye muzaf olan her kelimenin hükmü marife olmaktır. Gayr ve misl kelimeleri marifelere muzaf oldukları halde sadece anlamlarından ötürü nekra kalmışlardır. Zira sen ‘Gayreke raeytü’ (senden başkasını gördüm) dediğinde, muhatabın dışındaki her şey onun gayrıdır. Aynı şekilde ‘Misleke raeytü’ (senin benzerini gördüm) dediğinde, benzerlik yönlerinin çokluğundan dolayı onun benzeri olan şeyler sayılamaz. Bunlar ancak mana sebebiyle nekra olmuşlardır. Fakat marife olan bir şeyin tek bir zıddı bulunur da sen onu ispat etmeyi ve zıddını nefyetmeyi murat edersen ve dinleyen de bunu bilirse; sen onu gayr ile niteler ve gayrı onun zıddına muzaf kılarsan bu marife olur. Tıpkı senin ‘Aleyke bi'l-hareketi gayri's-sükûn’ (Sükûn değil, hareket üzere ol) demen gibi. Aynı şekilde ‘Gayri'l-magdûb’ sözün de böyledir; çünkü kendisine nimet verilen kimseye ancak kendisine gazap edilen kimse azap eder. Kendisine gazap edilmeyen kimse ise kendisine nimet verilendir. Dolayısıyla gayr bu nitelikte olduğunda ve bu maksat gözetildiğinde marife olur.»
قال القاضي أبو محمد عبد الحق ﵁: أبقى أبو بكر الَّذِينَ على حد التعريف، وجوز نعتها ب غَيْرِ لما بينه من تعرف غير في هذا الموضع، وغير أبي بكر وقف مع تنكر غير، وذهب إلى تقريب الَّذِينَ من النكرة إذ هو اسم شائع لا يختص به معين، وعلى هذا جوز نعتها بالنكرة، والْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ اليهود، والضالون النصارى. وهكذا قال ابن مسعود، وابن عباس، ومجاهد، والسدي، وابن زيد، وروي ذلك عدي بن حاتم عن رسول الله ﷺ، وذلك بين من كتاب الله تعالى، لأن ذكر غضب الله على اليهود متكرر فيه كقوله: وَباؤُ بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ [البقرة: ٦١، آل عمران: ١١٢] ، وكقوله تعالى: قُلْ هَلْ أُنَبِّئُكُمْ بِشَرٍّ مِنْ ذلِكَ مَثُوبَةً عِنْدَ اللَّهِ مَنْ لَعَنَهُ اللَّهُ وَغَضِبَ عَلَيْهِ وَجَعَلَ مِنْهُمُ الْقِرَدَةَ وَالْخَنازِيرَ [المائدة: ٦٠] فهؤلاء اليهود، بدلالة قوله تعالى بعده: وَلَقَدْ عَلِمْتُمُ الَّذِينَ اعْتَدَوْا مِنْكُمْ فِي السَّبْتِ فَقُلْنا لَهُمْ كُونُوا قِرَدَةً خاسِئِينَ [البقرة: ٦٥] والغضب عليهم هو من الله تعالى، وغضب الله تعالى عبارة عن إظهاره عليهم محنا وعقوبات وذلة ونحو ذلك، مما يدل على أنه قد أبعدهم عن رحمته بعدا مؤكدا مبالغا فيه، والنصارى كان محققوهم على شرعة قبل ورود شرع محمد ﷺ، فلما ورد ضلوا، وأما غير محققيهم فضلالهم متقرر منذ تفرقت أقوالهم في عيسى ﵇. وقد قال الله تعالى فيهم:
Kadı Ebû Muhammed Abdülhak -radıyallâhu anh- dedi ki: Ebû Bekir, { الَّذِينَ } kelimesini marifelik sınırında tutmuş ve gayr kelimesinin bu makamda marifeleştiğini açıkladığı için { غَيْرِ } ile sıfatlanmasını caiz görmüştür. Ebû Bekir dışındakiler ise gayr kelimesinin nekralığı üzerinde durmuş ve { الَّذِينَ } lafzının belirli bir şahsa has olmayan yaygın bir isim olmasından ötürü onu nekraya yaklaştırma yoluna gitmişlerdir; buna dayanarak da onun nekra ile sıfatlanmasını caiz görmüşlerdir. { الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ } Yahudiler, { الضَّالِّينَ } ise Hristiyanlardır. İbn Mes‘ûd, İbn Abbâs, Mücâhid, Süddî ve İbn Zeyd böyle demişlerdir. Bu, Adiy b. Hâtim yoluyla Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den de rivayet edilmiştir. Bu husus Yüce Allah'ın Kitabı'ndan da açıktır; zira Allah'ın Yahudilere olan gazabı Kitap'ta tekerrür etmiştir; O'nun: { وَباؤُ بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ } [el-Bakara: 61, Âl-i İmrân: 112] “ve Allah'tan bir gazaba uğradılar” kavli ile Yüce Allah'ın şu kavlinde olduğu gibi: { قُلْ هَلْ أُنَبِّئُكُمْ بِشَرٍّ مِنْ ذلِكَ مَثُوبَةً عِنْدَ اللَّهِ مَنْ لَعَنَهُ اللَّهُ وَغَضِبَ عَلَيْهِ وَجَعَلَ مِنْهُمُ الْقِرَدَةَ وَالْخَنازِيرَ } [el-Mâide: 60] “De ki: Allah katında ceza bakımından bundan daha kötüsünü size haber vereyim mi? Allah'ın lanetlediği, gazap ettiği, aralarından maymunlar ve domuzlar kıldığı kimselerdir”. Bunlar Yahudilerdir; nitekim ardından gelen şu ayet buna delildir: { وَلَقَدْ عَلِمْتُمُ الَّذِينَ اعْتَدَوْا مِنْكُمْ فِي السَّبْتِ فَقُلْنا لَهُمْ كُونُوا قِرَدَةً خاسِئِينَ } [el-Bakara: 65] “Andolsun, içinizden cumartesi gününde haddi aşanları elbette bildiniz de onlara: Aşağılık maymunlar olun! dedik”. Onların üzerindeki gazap Yüce Allah'tandır. Yüce Allah'ın gazabı ise onları rahmetinden kesin ve mübalağalı bir uzaklaştırmayla uzaklaştırdığına delalet eden mihnetler, cezalar, zillet ve benzerlerini onların üzerinde izhar etmesinden ibarettir. Hristiyanların muhakkik (gerçeği arayan) olanları ise Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in şeriatı gelmeden önce hak bir şeriat üzere idiler; o şeriat gelince saptılar. Muhakkik olmayanlarına gelince, onların sapıklığı ise İsa aleyhisselâm hakkında görüşleri ayrışalı beri sabittir. Nitekim Yüce Allah onlar hakkında şöyle buyurmuştur:
وَلا تَتَّبِعُوا أَهْواءَ قَوْمٍ قَدْ ضَلُّوا مِنْ قَبْلُ وَأَضَلُّوا كَثِيراً وَضَلُّوا عَنْ سَواءِ السَّبِيلِ [المائدة: ٧٧] .
{ وَلا تَتَّبِعُوا أَهْواءَ قَوْمٍ قَدْ ضَلُّوا مِنْ قَبْلُ وَأَضَلُّوا كَثِيراً وَضَلُّوا عَنْ سَواءِ السَّبِيلِ } [el-Mâide: 77] “Daha önce sapmış, birçoğunu da saptırmış ve doğru yoldan çıkmış bir topluluğun heveslerine uymayın”.
قال مكي ﵀ حكاية: دخلت لَا في قوله وَلَا الضَّالِّينَ لئلا يتوهم أن الضَّالِّينَ عطف على الَّذِينَ.
Mekkî -rahimehullâh- bir rivayet olarak dedi ki: { الضَّالِّينَ } kelimesinin { الَّذِينَ } kelimesine atfedildiği vehmedilmesin diye { وَلَا الضَّالِّينَ } kavline { لَا } dahil olmuştur.
قال: «وقيل هي مؤكدة بمعنى غير» .
Dedi ki: «Bunun gayr manasında pekiştirici (müekkide) olduğu da söylenmiştir.»
وحكى الطبري أن لَا زائدة، وقال: هي هنا على نحو ما هي عليه في قول الراجز:
Taberî { لَا } edatının zâid olduğunu nakletmiş ve şöyle demiştir: O, burada recez şairinin şu sözünde olduğu gibidir:
فما ألوم البيض ألا تسخرا- أراد أن تسخر- وفي قول الأحوص: [الطويل]
‘Femâ elûmü'l-bîda ellâ tesharâ’ —yani ‘en tesharâ’ (alay etmelerini) kastetmiştir— ve el-Ahvas'ın şu sözünde olduğu gibi: [Tavîl]
ويلحينني في اللهو أن لا أحبّه ... وللهو داع دائب غير غافل
Ve yelhânenî fi'l-lehvi en lâ uhibbehû ... Ve li'l-lehvi dâin dâibün gayru gâfili
وقال الطبري: يريد: ويلحينني في اللهو أن أحبه» .
Taberî dedi ki: «‘Ve yelhânenî fi'l-lehvi en uhibbehû’ (Eğlencede onu sevmem hususunda beni kınarlar) demek istemiştir.»
قال القاضي أبو محمد عبد الحق ﵁: وبيت الأحوص إنما معناه إرادة أن لا أحبه ف «لا» فيه متمكنة.
Kadı Ebû Muhammed Abdülhak -radıyallâhu anh- dedi ki: Ahvas'ın beytinin anlamı ancak ‘onu sevmemeyi istemek’tir; dolayısıyla oradaki ‘lâ’ yerli yerindedir (mütemekkinedir).
قال الطبري: ومنه قوله تعالى: ما مَنَعَكَ أَلَّا تَسْجُدَ [الأعراف: ١٢] وإنما جاز أن تكون لا بمعنى الحذف، ولأنها تقدمها الجحد في صدر الكلام، فسيق الكلام الآخر مناسبا للأول، كما قال الشاعر:
Taberî dedi ki: Yüce Allah'ın şu kavli de bu kabildendir: { ما مَنَعَكَ أَلَّا تَسْجُدَ } [el-A‘râf: 12] “Secde etmemene ne engel oldu?”. Lâ edatının hazif (yok hükmünde) manasında olması ancak caiz olmuştur; çünkü kelamın başında olumsuzluk (cahd) öne geçmiştir ve kelamın sonu ilk kısmına uygun olarak sevk edilmiştir; nitekim şair şöyle demiştir:
ما كان يرضي رسول الله فعلهم ... والطيبان أبو بكر ولا عمر
Mâ kâne yerdâ Resûlullâhi fi‘lehüm ... Ve't-tayyibâni Ebû Bekrin ve lâ Umeru
وقرأ عمر بن الخطاب وأبي بن كعب: «غير المغضوب عليهم وغير الضالين» .
Ömer b. el-Hattâb ve Übey b. Ka‘b: «Gayri'l-magdûbi aleyhim ve gayri'd-dâllîn» şeklinde okumuşlardır.
وروي عنهما في الراء النصب والخفض في الحرفين.
İkisinden de her iki kelimedeki râ harfinde nasb ve cer rivayet edilmiştir.
قال الطبري: «فإن قال قائل أليس الضلال من صفة اليهود، كما أن النصارى عليهم غضب فلم خص كل فريق بذكر شيء مفرد؟ قيل: هم كذلك ولكن وسم الله لعباده كل فريق بما قد تكررت العبارة عنه به وفهم به أمره» .
Taberî demiştir ki: «Eğer birisi ‘Hristiyanların üzerinde gazap olduğu gibi, sapıklık da Yahudilerin niteliği değil midir? O halde niçin her fırka tek bir şeyin zikredilmesiyle tahsis edilmiştir?’ diyecek olursa, şöyle denilir: Onlar öyledir; fakat Allah, kulları için her fırkayı kendisiyle ilgili ifadelerin tekerrür ettiği ve durumunun kendisiyle anlaşıldığı vasıfla damgalamıştır.»
قال القاضي أبو محمد عبد الحق: وهذا غير شاف، والقول في ذلك أن أفاعيل اليهود من اعتدائهم، وتعنتهم، وكفرهم مع رؤيتهم الآيات، وقتلهم الأنبياء أمور توجب الغضب في عرفنا، فسمى تعالى ما أحل بهم غضبا، والنصارى لم يقع لهم شيء من ذلك، إنما ضلوا من أول كفرهم دون أن يقع منهم ما يوجب غضبا خاصا بأفاعيلهم، بل هو الذي يعم كل كافر وإن اجتهد، فلهذا تقررت العبارة عن الطائفتين بما ذكر، وليس في العبارة ب الضَّالِّينَ تعلق للقدرية في أنهم أضلوا أنفسهم لأن هذا إنما هو كقولهم تهدم الجدار وتحركت الشجرة والهادم والمحرك غيرهما، وكذلك النصارى خلق الله الضلال فيهم وضلوا هم بتكسبهم.
Kadı Ebû Muhammed Abdülhak dedi ki: Bu açıklama tatmin edici değildir. Bu konudaki söz şudur: Yahudilerin haddi aşmaları, inatçılıkları, mucizeleri görmelerine rağmen inkâr etmeleri ve peygamberleri öldürmeleri gibi fiilleri bizim örfümüzde gazabı gerektiren hususlardır; bu yüzden Yüce Allah onların başına getirdiği şeyi gazap olarak isimlendirmiştir. Hristiyanlarda ise bunlardan hiçbir şey vuku bulmamıştır; onlar kendi fiilleriyle özel bir gazabı gerektirecek bir durum meydana gelmeksizin küfürlerinin başından itibaren sapmışlardır; bilakis bu, çabalasa bile her kâfiri kuşatan durumdur. Bu sebeple iki fırka hakkındaki ifade zikredildiği şekilde yerleşmiştir. { الضَّالِّينَ } ifadesinde, Kaderiyye için onların kendi kendilerini saptırdıklarına dair bir tutanak yoktur; zira bu, tıpkı insanların ‘duvar yıkıldı, ağaç hareket etti’ demeleri gibidir ki yıkan ve hareket ettiren bu ikisinden başkasıdır. Aynı şekilde Hristiyanlarda da sapıklığı yaratan Allah'tır; onlar ise kendi kesbleriyle sapmışlardır.
وقرأ أيوب السختياني: «الضألين» بهمزة غير ممدودة كأنه فر من التقاء الساكنين، وهي لغة.
Eyyûb es-Sahtiyânî, iki sakinin yan yana gelmesinden kaçarcasına uzatmasız bir hemze ile «ed-Dallîn» (الضَّألين) şeklinde okumuştur ve bu bir lehçedir.
حكى أبو زيد قال: سمعت عمرو بن عبيد يقرأ: «فيومئذ لا يسأل عن ذنبه إنس ولا جأن» فظننته قد لحن حتى سمعت من العرب دأبة وشأبة.
Ebû Zeyd nakledip dedi ki: Amr b. Ubeyd'i «Fe yevmeizin lâ yüs'elü an zenbihî insün ve lâ cânn» (ولا جأن) okurken işittim ve Araplardan ‘debbe’ (دَأبة) ve ‘şebbe’ (شَأبة) ifadelerini işitene kadar onun dil kuralını çiğnediğini (lahn yaptığını) zannettim.
قال أبو الفتح: وعلى هذه اللغة قول كثير [الطويل] .
Ebü'l-Feth şöyle demiştir: Küseyyir'in şu sözü bu lehçe üzeredir: [Tavîl]
إذا ما العوالي بالعبيط احمأرّت وقول الآخر: [الطويل] .
İzemâ'l-avâlî bi'l-abîti'hmearrat (Mızrakların uçları taze kanla kıpkırmızı olduğunda) ve diğer şairin şu sözü: [Tavîl]
وللأرض أما سودها فتجللت ... بياضا وأمّا بيضها فادهأمّت
Ve li'l-ardı emmâ sûdühâ fe tecellelet ... Beyâdan ve emmâ bîduhâ fedhemmet
وأجمع الناس على أنّ عدد آي سورة الحمد سبع آيات: الْعالَمِينَ آية، الرَّحِيمِ آية، الدِّينِ آية، نَسْتَعِينُ آية، الْمُسْتَقِيمَ آية، أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ آية، وَلَا الضَّالِّينَ آية. وقد ذكرنا في تفسير بسم الله الرحمن الرحيم ما ورد من خلاف ضعيف في ذلك.
İnsanlar, Hamd Suresi'nin ayet sayısının yedi ayet olduğu hususunda icma etmişlerdir: { الْعالَمِينَ } bir ayet, { الرَّحِيمِ } bir ayet, { الدِّينِ } bir ayet, { نَسْتَعِينُ } bir ayet, { الْمُسْتَقِيمَ } bir ayet, { أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ } bir ayet, { وَلَا الضَّالِّينَ } bir ayettir. Bismillâhirrahmânirrahîm tefsirinde bu hususta gelen zayıf ihtilafı zikretmiştik.
القول في آمين
Âmîn Hakkındaki Açıklama
روى أبو هريرة وغيره عن رسول الله ﷺ أنه قال: إذا قال الإمام: وَلَا الضَّالِّينَ [الفاتحة: ٧] فقولوا آمين. فإن الملائكة في السماء تقول آمين، فمن وافق قوله قول الملائكة غفر له ما تقدم من ذنبه.
Ebû Hüreyre ve başkaları Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: { وَلَا الضَّالِّينَ } [el-Fâtiha: 7] “İmam: ‘Sapmışların [yoluna] değil’ dediği zaman ‘âmîn’ deyin. Çünkü gökteki melekler de ‘âmîn’ derler. Kimin sözü meleklerin sözüne denk gelirse, geçmiş günahları bağışlanır.”
وروي أن جبريل ﵇ لما علم النبي ﵇ فاتحة الكتاب وقت نزولها فقرأها قال له:
Rivayet edildiğine göre Cebrail aleyhisselâm, Fâtihatü'l-Kitâb indiği vakit onu Peygamber aleyhisselâm'a öğrettiğinde ve [Peygamber] onu okuduğunda ona:
«قل آمين» .
«Âmîn de» demiştir.
وقال علي بن أبي طالب ﵁: «آمين خاتم رب العالمين، يختم بها دعاء عبده المؤمن» .
Ali b. Ebî Tâlib -radıyallâhu anh- şöyle demiştir: «Âmîn, Âlemlerin Rabbi'nin mümin kulunun duasını kendisiyle mühürlediği bir mühürdür.»
وروي أن النبي ﷺ سمع رجلا يدعو فقال: «أوجب إن ختم. فقال له رجل بأي شيء يختم يا رسول الله؟ قال: «بآمين» .
Rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem dua eden bir adamı işitmiş ve: «Eğer mühürlerse [duayı] vacip kıldı (kabul ettirdi)» buyurmuştur. Bunun üzerine bir adam ona: ‘Ne ile mühürler ey Allah'ın Resûlü?’ diye sormuş; O da: «Âmîn ile» buyurmuştur.
ومعنى «آمين» عند أكثر أهل العلم: اللهم استجب، أو أجب يا رب، ونحو هذا. قاله الحسن بن أبي الحسن وغيره، ونص عليه أحمد بن يحيى ثعلب وغيره.
İlim ehlinin çoğuna göre «âmîn» kelimesinin anlamı: ‘Allahım kabul eyle’ veya ‘Ey Rabbim icabet et’ ve benzeri ifadelerdir. Bunu Hasan b. Ebi'l-Hasan ve başkaları söylemiş; Ahmed b. Yahyâ Sa‘leb ve diğerleri de açıkça belirtmiştir.
وقال قوم: «هو اسم من أسماء الله تعالى» ، روي ذلك عن جعفر بن محمد ومجاهد وهلال بن يساف، وقد روي أن «آمين» اسم خاتم يطبع به كتب أهل الجنة التي تؤخذ بالإيمان.
Bir topluluk: «O, Yüce Allah'ın isimlerinden bir isimdir» demiştir; bu Ca‘fer b. Muhammed, Mücâhid ve Hilâl b. Yesâf'tan rivayet edilmiştir. «Âmîn» kelimesinin, cennet ehlinin imanla alınan kitaplarının kendisiyle mühürlendiği bir mührün ismi olduğu da rivayet edilmiştir.
قال القاضي أبو محمد: فمقتضى هذه الآثار أن كلّ داع ينبغي له في آخر دعائه أن يقول: «آمين» وكذلك كل قارئ للحمد في غير صلاة، لكن ليس بجهر الترتيل. وأما في الصلاة فقال بعض العلماء:
Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Bu rivayetlerin gereği şudur ki; dua eden herkesin duasının sonunda «âmîn» demesi ve aynı şekilde namaz dışında Hamd'ı okuyan herkesin de bunu söylemesi uygun olur, ancak tertil ile açıktan olmamalıdır. Namazda ise bazı âlimler şöyle demiştir:
«يقولها كل مصلّ من إمام وفذ ومأموم قرأها أو سمعها» .
«İster imam, ister tek başına kılan, ister cemaat olsun; onu okuyan veya işiten her namaz kılan kimse bunu söyler.»
وقال مالك في المدونة: «لا يقول الإمام «آمين» ولكن يقولها من خلفه ويخفون، ويقولها الفذ» .
Mâlik el-Müdevvene'de şöyle demiştir: «İmam ‘âmîn’ demez; fakat arkasındakiler gizlice derler ve tek başına kılan da der.»
وقد روي عن مالك ﵁: أن الإمام يقولها أسرّ أم جهر.
Mâlik -radıyallâhu anh-'tan, imamın gizli de okusa aşikâr da okusa bunu söyleyeceği rivayet edilmiştir.
وروي عنه: «الإمام لا يؤمن في الجهر» .
Ondan: «İmam aşikâr okunan [namazda] âmîn demez» şeklinde de rivayet edilmiştir.
وقال ابن حبيب: «يؤمن» .
İbn Habîb: «Âmîn der» demiştir.
وقال ابن بكير: «هو مخير» .
İbn Bükeyr: «Muhayyerdir» demiştir.
قال القاضي أبو محمد عبد الحق ﵁: فهذا الخلاف إنما هو في الإمام، ولم يختلف في الفذ ولا في المأموم إلا ابن نافع. قال في كتاب ابن حارث: «لا يقولها المأموم إلا إن سمع الإمام يقول وَلَا الضَّالِّينَ [الفاتحة: ٧] ، وإذا كان ببعد لا يسمعه فلا يقل» .
Kadı Ebû Muhammed Abdülhak -radıyallâhu anh- dedi ki: Bu ihtilaf sadece imam hakkındadır. İbn Nâfi‘ müstesna, tek başına kılan ile imama uyan kimse hakkında ihtilaf edilmemiştir. [İbn Nâfi‘] İbn Hâris'in kitabında şöyle demiştir: «İmama uyan kimse, ancak imamın { وَلَا الضَّالِّينَ } [el-Fâtiha: 7] dediğini işitirse [âmîn] der; eğer onu işitmeyecek bir uzaklıkta ise demez.»
وقال ابن عبدوس: «يتحرى قدر القراءة ويقول آمين» . وهي لفظة مبنية على الفتح لالتقاء الساكنين، وكأن الفتح مع الياء أخف من سائر الحركات، ومن العرب من يقول «آمين» فيمده، ومنه قول الشاعر:
İbn Abdûs şöyle demiştir: «Kıraat miktarını tahmin eder ve âmîn der.» Bu lafız, iki sakinin bir araya gelmesinden ötürü fetha üzere mebnîdir; sanki yâ harfi ile birlikte fetha diğer harekelere göre daha hafiftir. Araplardan kimisi «â-mîn» diyerek [hemzeyi] uzatır; şairin şu sözü de bundandır:
[البسيط]
[Basît]
آمين آمين لا أرضى بواحدة ... حتى أبلغها ألفين آمينا
Âmîne âmîne lâ ardâ bi vâhidetin ... Hattâ übelliğahâ elfeyni âmînâ
ومن العرب من يقول «أمين» بالقصر، ومنه قول الشاعر: [جبير بن الأضبط] .
Araplardan kimisi de [hemzeyi] kısaltarak (kasr ile) «emîn» der; şairin [Cübeyr b. el-Adbat] şu sözü de bundandır:
تباعد مني فطحل إذ رأيته ... أمين فزاد الله ما بيننا بعدا
Tebâade minnî Fathaalün iz raeytühû ... Emîne fe zâdallâhu mâ beynenâ bu‘dâ
واختلف الناس في معنى قول النبي ﷺ: «فمن وافق تأمينه تأمين الملائكة» فقيل في الإجابة، وقيل في خلوص النية، وقيل في الوقت، والذي يترجح أن المعنى فمن وافق في الوقت مع خلوص النية، والإقبال على الرغبة إلى الله تعالى بقلب سليم، والإجابة تتبع حينئذ، لأنّ من هذه حاله فهو على الصراط المستقيم.
İnsanlar, Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem’in: «Kimin âmîn demesi meleklerin âmîn demesine denk gelirse...» sözünün anlamı hususunda ihtilaf etmişlerdir. [Bunun] icabette (kabul edilmede) olduğu söylenmiş, niyetin ihlasında olduğu söylenmiş ve vakitte (aynı anda olmasında) olduğu söylenmiştir. Tercih edilen [görüşe göre] mana; kim niyetin ihlasıyla ve selim bir kalple Allah Teâlâ’ya rağbet edip yönelmekle birlikte vakit bakımından denk getirirse [şeklindedir]. İcabet ise o takdirde [bunu] takip eder; çünkü durumu bu olan kimse dosdoğru yol üzeredir.