Binûn

Ahzâb Suresi — 2. Sayfa

Kaynak: el-Muharrerü'l-Vecîz · İbn Atıyye · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

قال القاضي أبو محمد: وهذا ضعيف، اللهم إلا أن يكون أزواج النبي ﷺ لا ترفع عنهن حدود الدنيا عذاب الآخرة على ما هي عليه حال الناس بحكم حديث عبادة بن الصامت، وهذا أمر لم يرو في أزواج النبي ﷺ ولا حفظ تقرره. ثم خاطبهن الله تعالى بأنهن لسن كأحد من نساء عصرهن فما بعد، بل هن أفضل بشرط التقوى لما منحهن من صحبة الرسول وعظيم المحل منه ونزول القرآن في لحفهن، وإنما خصص لأن فيمن تقدم آسية ومريم فتأمله، وقد أشار إلى هذا قتادة ثم نهاهن الله تعالى عما كانت الحال عليه في نساء العرب من مكالمة الرجال برخيم القول، و «لا تخضعن» معناه ولا تلن، وقد يكون الخضوع في القول في نفس الألفاظ ورخامتها، وإن لم يكن المعنى مريبا، والعرب تستعمل لفظة الخضوع بمعنى الميل في الغزل ومنه قول ليلى الأخيلية حين قال لها الحجاج: هل رأيت قط من توبة شيئا تكرهينه، قالت: لا والله أيها الأمير إلا أنه أنشدني يوما شعرا ظننت أنه قد خضع لبعض الأمر فأنشدته: [الطويل]

Kadı Ebû Muhammed şöyle dedi: Bu zayıf bir görüştür; meğerki Ubâde b. es-Sâmit hadisinin hükmü gereğince insanların genelinde olduğu gibi, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in hanımlarından dünyadaki had cezalarının ahiret azabını kaldırmadığı kabul edilsin. Bu ise Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in hanımları hakkında ne rivayet edilmiş ne de sabit olduğu kaydedilmiştir. Sonra Allah Teâlâ onlara, kendi asırlarındaki ve sonrasındaki kadınlardan hiçbirisi gibi olmadıklarını, bilakis Resul'ün sohbetine, onun yanındaki yüce makama ve örtüleri içindeyken Kur'an'ın inmesine mazhar kılındıkları için takva şartıyla daha üstün olduklarını hitap etti. Bunun [kendi asırlarıyla] sınırlandırılması, geçmişte Âsiye ve Meryem'in bulunmasındandır, bunu iyi düşün; nitekim Katâde de buna işaret etmiştir. Sonra Allah Teâlâ, Arap kadınlarının erkeklerle cilveli ve yumuşak bir edayla konuşma alışkanlığını onlara yasakladı. «لا تخضعن» ifadesinin anlamı "yumuşak davranmayın" demektir. Sözde hudu' (kırıtma/yumuşaklık), mana şüphe uyandırıcı olmasa bile bizzat lafızların kendisinde ve edasında olabilir. Araplar hudu' lafzını gazelde meyil anlamında da kullanırlar. Nitekim el-Haccâc'ın Leylâ el-Ahyeliyye'ye: "Tevbe'den hoşlanmadığın bir şey gördün mü hiç?" diye sorduğunda Leylâ'nın: "Hayır, vallahi ey Emîr! Ancak bir gün bana bir şiir okudu ki bazı şeylere meylettiğini (hudu' gösterdiğini) zannettim ve ona şu şiiri okudum" demesi bundandır: [Tavîl]

وذي حاجة قلنا له لا تبح بها ... فليس إليها ما حييت سبيل

"Bir hacet sahibine dedik ki: 'Onu açığa vurma! / Çünkü yaşadığın müddetçe ona ulaşacak bir yol yoktur.'"

الحكاية، وقال ابن زيد: خضوع القول ما يدخل في القلوب الغزل، وقرأ الجمهور «فيطمع» بالنصب على أنه نصب بالفاء في جواب النهي، وقرأ الأعرج وأبان بن عثمان «فيطمع» بالجزم وكسر للالتقاء وهذه فاء عطف محضة وكأن النهي دون جواب ظاهر، وقراءة الجمهور أبلغ في النهي لأنها تعطي أن الخضوع سبب الطمع، قال أبو عمرو الداني قرأ الأعرج وعيسى بن عمر «فيطمع» بفتح الياء وكسر الميم، و «المرض» في هذه الآية قال قتادة هو النفاق، وقال عكرمة الفسق والغزل وهذا أصوب، وليس للنفاق مدخل في هذه الآية، والقول المعروف هو الصواب الذي لا تنكره الشريعة ولا النفوس.

kıssa[sıdır]. İbn Zeyd şöyle demiştir: Sözde hudu', kalplere gazel duygusu sokan şeydir. Çoğunluk «فيطمع» kelimesini, nehyin cevabında fâ ile nasb edildiği gerekçesiyle nasb ile okumuştur. El-A'rec ve Ebân b. Osmân «فيطمع» kelimesini cezm ile ve [iki sakinin] kavuşmasından ötürü kesre ile okumuşlardır; bu durumda fâ harfi katıksız bir atıf fâ'sı olur ve sanki nehiy açık bir cevap olmaksızın kalır. Çoğunluğun kıraati nehiyde daha beliğdir; çünkü hudu'un tamaha sebep olduğunu ifade eder. Ebû Amr ed-Dânî, el-A'rec ve Îsâ b. Ömer'in «فيطمع» kelimesini 'yâ'nın fethası ve 'mîm'in kesresi ile okuduklarını söylemiştir. Bu ayetteki «el-Marad» (hastalık) hakkında Katâde "nifaktır" demiştir. İkrime ise "fısk ve şehvettir" demiştir ki en doğru olanı da budur; zira nifakın bu ayete bir dahli yoktur. «el-Kavlü'l-ma'rûf» (maruf söz) ise şeriatın ve vicdanların inkâr etmediği doğru sözdür.

قوله ﷿:

Yüce Allah'ın buyruğu:

[سورة الأحزاب (٣٣) : آية ٣٣]

[Ahzâb Suresi (33) : Ayet 33]

وَقَرْنَ فِي بُيُوتِكُنَّ وَلا تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجاهِلِيَّةِ الْأُولى وَأَقِمْنَ الصَّلاةَ وَآتِينَ الزَّكاةَ وَأَطِعْنَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيراً (٣٣)

{ وَقَرْنَ فِي بُيُوتِكُنَّ وَلا تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجاهِلِيَّةِ الْأُولى وَأَقِمْنَ الصَّلاةَ وَآتِينَ الزَّكاةَ وَأَطِعْنَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيراً (٣٣) } “Evlerinizde vakarla oturun; önceki Cahiliye [kadınlarının] açılıp saçılması gibi açılıp saçılmayın. Namazı dosdoğru kılın, zekâtı verin, Allah'a ve Resulü'ne itaat edin. Ey Ehl-i Beyt! Allah sizden ancak kiri/günahı gidermek ve sizi tertemiz kılmak ister.”

قرأ الجمهور «وقرن» بكسر القاف، وقرأ عاصم ونافع «وقرن» بالفتح، فأما الأولى فيصح أن تكون من الوقار تقول وقر يقر فقرن مثل عدن أصله أو قرن، ويصح أن تكون من القرار وهو قول المبرد تقول قررت بالمكان بفتح القاف والراء أقر فأصله أقررن حذفت الراء الواحدة تخفيفا، كما قالوا في ظللت ظلت ونقلوا حركتها إلى القاف واستغني عن الألف، وقال أبو علي: بل أعل بأن أبدلت الراء ياء ونقلت حركتها إلى القاف ثم حذفت الياء لسكونها وسكون الراء بعدها، وأما من فتح القاف فعلى لغة العرب قررت بكسر الراء أقر بفتح القاف في المكان وهي لغة ذكرها أبو عبيد في الغريب المصنف، وذكرها الزجاج وغيره، وأنكرها قوم، منهم المازني وغيره، قالوا وإنما يقال قررت بكسر الراء من قرت العين، وأما من القرار فإنما هو من قررت بفتح الراء، وقرأ عاصم «في بيوتكن» بكسر الباء، وقرأ ابن أبي عبلة «واقررن» بألف وصل وراءين الأولى مكسورة، فأمر الله تعالى في هذه الآية نساء النبي بملازمة بيوتهن ونهاهن عن التبرج وأعلمهن أنه فعل الْجاهِلِيَّةِ الْأُولى، وذكر الثعلبي وغيره أن عائشة ﵂ كانت إذا قرأت هذه الآية تبكي حتى تبل خمارها، وذكر أن سودة قيل لها لم لا تحجين ولا تعمرين كما يفعل أخواتك، فقالت قد حججت واعتمرت وأمرني الله تعالى أن أقر في بيتي قال الراوي: فو الله ما خرجت من باب حجرتها حتى خرجت جنازتها.

Çoğunluk «وقرن» kelimesini 'kâf'ın kesresi ile okumuştur; Âsım ve Nâfi ise 'kâf'ın fethasıyla «وقرن» şeklinde okumuşlardır. Birincisine gelince, bunun vakardan olması sahihtir; nitekim [ve-ka-ra, ya-ki-ru] «وقر يقر» dersin, böylece aslı [ivkarna] «او قرن» iken ['ıdna] «عدن» gibi «قرن» olur. El-Müberred'in dediği gibi 'karâr' (yerleşip kalmak) kökünden olması da sahihtir; nitekim 'kâf' ve 'râ'nın fethasıyla mekânda yerleştim anlamında «قررت بالمكان أقر» dersin; aslı «أقررن» olup bir 'râ' hafifletme amacıyla hazfedilmiştir; nitekim «ظللت» yerine «ظلت» demişler, harekesini 'kâf'a nakletmişler ve hemzeye ihtiyaç kalmamıştır. Ebû Alî ise şöyle demiştir: Bilakis 'râ' harfi 'yâ'ya dönüştürülerek illetli kılınmış, harekesi 'kâf'a nakledilmiş, ardından sâkin olması ve peşinden gelen 'râ'nın da sâkin olması sebebiyle 'yâ' hazfedilmiştir. 'Kâf'ı fethalı okuyana gelince, bu Arapların bir mekânda yerleştim anlamında 'râ'nın kesresi ve 'kâf'ın fethasıyla «قررت بكسر الراء أقر بفتح القاف في المكان» şeklindeki lügatine göredir; bu lügati Ebû Ubeyd el-Garîbü'l-Musannef'te zikretmiş, ez-Zeccâc ve başkaları da aktarmıştır. El-Mâzinî ve başkalarının da aralarında bulunduğu bir topluluk bunu inkâr ederek şöyle demişlerdir: 'Râ'nın kesresiyle «قررت» ancak göz aydınlığı için «قرت العين» denildiğinde kullanılır; 'karâr' (yerleşmek) kökünden olana gelince, o sadece 'râ'nın fethasıyla «قررت» şeklindedir. Âsım «في بيوتكن» ibaresini 'bâ'nın kesresi ile okumuştur. İbn Ebî Able ise vasıl elifi ve birincisi kesreli iki 'râ' ile «واقررن» şeklinde okumuştur. Allah Teâlâ bu ayette Peygamber'in hanımlarına evlerinde oturup kalmalarını emretmiş, onları açılıp saçılmaktan men etmiş ve bunun { الْجاهِلِيَّةِ الْأُولى } ilk Cahiliye âdeti olduğunu bildirmiştir. Es-Sa'lebî ve başkaları, Âişe radıyallâhu anhâ'nın bu ayeti okuduğunda başörtüsünü ıslatıncaya kadar ağladığını zikretmişlerdir. Yine Sevde'ye: "Kız kardeşlerinin yaptığı gibi sen niçin hac ve umre yapmıyorsun?" denildiğinde, onun: "Ben haccımı da umremi de yaptım; Allah Teâlâ bana evimde oturmamı emretti" dediği rivayet edilmiştir. Râvi der ki: Vallahi cenazesi çıkana kadar odasının kapısından dışarı çıkmadı.

قال القاضي أبو محمد: وبكاء عائشة ﵂ إنما كان بسبب سفرها أيام الجمل وحينئذ قال لها عمار: إن الله أمرك أن تقري في بيتك، و «التبرج» ، إظهار الزينة والتصنع بها ومنه البروج لظهورها وانكشافها للعيون، واختلف الناس في الْجاهِلِيَّةِ الْأُولى فقال الحكم بن عيينة ما بين آدم ونوح وهي ثمانمائة سنة، وحكيت لهم سير ذميمة، وقال الكلبي وغيره ما بين نوح وإبراهيم، وقال ابن عباس ما بين نوح وإدريس وذكر قصصا، وقالت فرقة ما بين موسى وعيسى، وقال عامر الشعبي ما بين عيسى ومحمد، وقال أبو العالية هو زمان سليمان وداود كان فيه للمرأة قميص من الدر غير مخيط الجانبين.

Kadı Ebû Muhammed şöyle dedi: Âişe radıyallâhu anhâ'nın ağlaması ise Cemel günlerinde yaptığı yolculuk sebebiyleydi; o zaman Ammâr ona: "Allah sana evinde oturmanı emretti" demişti. «et-Teberrüc» zineti sergilemek ve onunla gösteriş yapmaktır; yüksek burçlara, gözlere açık ve aşikâr olmaları sebebiyle «bürûc» denmesi de bundandır. İnsanlar { الْجاهِلِيَّةِ الْأُولى } (ilk Cahiliye) hususunda ihtilaf etmişlerdir. El-Hakem b. Uyeyne: "Âdem ile Nûh arasıdır ve sekiz yüz yıldır" demiş ve onlar hakkında yerilmiş hayat tarzları nakledilmiştir. El-Kelbî ve başkaları: "Nûh ile İbrâhim arasıdır" demiştir. İbn Abbâs: "Nûh ile İdrîs arasıdır" demiş ve kıssalar zikretmiştir. Bir zümre: "Mûsâ ile Îsâ arasıdır" demiştir. Âmir eş-Şa'bî: "Îsâ ile Muhammed arasıdır" demiştir. Ebû'l-Âliye ise: "O, kadının incilerden yapılmış, iki yanı dikilmemiş gömlek giydiği Süleyman ve Dâvûd zamanıdır" demiştir.

قال الفقيه الإمام القاضي: والذي يظهر عندي أنه أشار إلى الجاهلية التي لحقتها فأمرن بالنقلة عن سيرتهن فيها وهي ما كان قبل الشرع من سيرة الكفرة لأنهم كانوا لا غيرة عندهم فكان أمر النساء دون حجبة وجعلها أولى بالإضافة إلى حالة الإسلام، وليس المعنى أن ثم جاهلية أخرى، وقد مر اسم الجاهلية على تلك المدة التي قبيل الإسلام فقالوا جاهلي في الشعراء، وقال ابن عباس في البخاري سمعت أبي في الْجاهِلِيَّةِ يقول إلى غير هذا، والرِّجْسَ اسم يقع على الإثم وعلى العذاب وعلى النجاسات والنقائص، فأذهب الله جميع ذلك عن أَهْلَ الْبَيْتِ، ونصب أَهْلَ الْبَيْتِ على المدح أو على النداء المضاف، أو بإضمار أعني، واختلف الناس في أَهْلَ الْبَيْتِ من هم، فقال عكرمة ومقاتل وابن عباس هم زوجاته خاصة لا رجل معهن، وذهبوا إلى أن البيت أريد به مساكن النبي ﷺ.

Fakih İmam Kadı şöyle dedi: Bana göre zahir olan, onların yetiştiği Cahiliye dönemine işaret edilmiş olmasıdır; böylece ondaki yaşantılarını terk etmeleri emredilmiştir. Bu da kâfirlerin şeriattan önceki yaşantısıdır; zira onlarda gayret (kıskançlık) yoktu, kadınların durumu tesettürsüzdü ve İslâm'ın durumuna nispetle o [dönem] 'ilk' kılınmıştır. Yoksa bundan maksat başka bir Cahiliyenin varlığı demek değildir. Cahiliye ismi İslâm'ın hemen öncesindeki o süreye de verilmiştir; nitekim şairler için "Cahiliye şairi" demişlerdir. İbn Abbâs da el-Buhârî'de: "Babamı Cahiliye'de şöyle derken duydum..." demiştir ve buna benzer daha pek çok kullanım vardır. { الرِّجْسَ } kelimesi günah, azap, necasetler ve noksanlıklar için kullanılan bir isimdir; Allah Teâlâ bütün bunları { أَهْلَ الْبَيْتِ } Ehl-i Beyt'ten gidermiştir. { أَهْلَ الْبَيْتِ } lafzı övgü üzere, muzaf nida olarak veya "kastediyorum" takdiriyle nasb edilmiştir. İnsanlar Ehl-i Beyt'in kimler olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir. İkrime, Mukâtil ve İbn Abbâs: "Onlar yanlarında hiçbir erkek olmaksızın sadece Peygamber'in hanımlarıdır" demişler ve { الْبَيْتِ } ev ile Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in meskenlerinin kastedildiği görüşüne varmışlardır.

وقالت فرقة: هي الجمهور أَهْلَ الْبَيْتِ علي وفاطمة والحسن والحسين، وفي هذا أحاديث عن النبي ﷺ، قال أبو سعيد الخدري: قال رسول الله ﷺ: «نزلت هذه الآية في خمسة فيّ وفي علي وفاطمة والحسن والحسين» ﵃، ومن حجة الجمهور قوله عَنْكُمُ ويُطَهِّرَكُمْ بالميم، ولو كان النساء خاصة لكان عنكن.

Bir zümre -ki bunlar çoğunluktur- şöyle demiştir: Ehl-i Beyt; Ali, Fâtıma, Hasan ve Hüseyin'dir. Bu hususta Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den hadisler vardır. Ebû Saîd el-Hudrî şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: «Bu ayet beş kişi hakkında indi: Benim, Ali'nin, Fâtıma'nın, Hasan'ın ve Hüseyin'in hakkında.» radıyallâhu anhüm. Çoğunluğun delillerinden biri de [ayet-i kerimede] 'mîm' ile { عَنْكُمُ } ve { ويُطَهِّرَكُمْ } buyrulmasıdır; eğer sadece kadınlar olsaydı "ankünne" denilirdi.

قال القاضي أبو محمد: والذي يظهر إليّ أن زوجاته لا يخرجن عن ذلك البتة، ف أَهْلَ الْبَيْتِ زوجاته وبنته وبنوها وزوجها، وهذه الآية تقضي أن الزوجات من أَهْلَ الْبَيْتِ لأن الآية فيهن والمخاطبة لهن، أما أن أم سلمة قالت نزلت هذه الآية في بيتي فدعا رسول الله ﷺ عليا وفاطمة وحسنا وحسينا فدخل معهم تحت كساء خيبري وقال «هؤلاء أهل بيتي» ، وقرأ الآية وقال اللهم «أذهب عنهم الرجس وطهرهم تطهيرا» ، قالت أم سلمة فقلت: وأنا يا رسول الله، فقال «أنت من أزواج النبي وأنت إلي خير» ، وقال الثعلبي قيل هم بنو هاشم فهذا على أن الْبَيْتِ يراد به بيت النسب، فيكون العباس وأعمامه وبنو أعمامه منهم وروي نحوه عن زيد بن أرقم ﵁.

Kadı Ebû Muhammed şöyle dedi: Bana göre zahir olan, Peygamber'in hanımlarının kesinlikle bunun dışında kalmayacağıdır. Dolayısıyla { أَهْلَ الْبَيْتِ }, onun hanımları, kızı, kızının oğulları ve damadıdır. Bu ayet hanımların { أَهْلَ الْبَيْتِ }'ten olmasını gerektirir; çünkü ayet onlar hakkındadır ve hitap onlaradır. Ümmü Seleme'nin: "Bu ayet benim evimde indi, bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Ali, Fâtıma, Hasan ve Hüseyin'i çağırdı, Hayber işi bir abanın altına onlarla birlikte girdi ve 'Bunlar benim Ehl-i Beyt'imdir' deyip ayeti okudu ve 'Allah'ım! Onlardan kiri/günahı gider ve onları tertemiz kıl' buyurdu. Ben: 'Ben de [onlardan mıyım] ey Allah'ın Resulü?' dedim; o da: 'Sen Peygamber'in hanımlarındansın ve sen hayır üzeresin' buyurdu" demesine gelince; es-Sa'lebî, onların Benî Hâşim olduğu da söylenmiştir demiştir ki bu, { الْبَيْتِ } ile nesep evinin kastedilmesine göredir; bu takdirde el-Abbâs, amcaları ve amca oğulları da onlardan olur. Bunun bir benzeri Zeyd b. Erkam radıyallâhu anh'tan da rivayet edilmiştir.

قوله ﷿:

Yüce Allah'ın buyruğu:

[سورة الأحزاب (٣٣) : الآيات ٣٤ الى ٣٥]

[Ahzâb Suresi (33) : Ayetler 34-35]

وَاذْكُرْنَ ما يُتْلى فِي بُيُوتِكُنَّ مِنْ آياتِ اللَّهِ وَالْحِكْمَةِ إِنَّ اللَّهَ كانَ لَطِيفاً خَبِيراً (٣٤) إِنَّ الْمُسْلِمِينَ وَالْمُسْلِماتِ وَالْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِناتِ وَالْقانِتِينَ وَالْقانِتاتِ وَالصَّادِقِينَ وَالصَّادِقاتِ وَالصَّابِرِينَ وَالصَّابِراتِ وَالْخاشِعِينَ وَالْخاشِعاتِ وَالْمُتَصَدِّقِينَ وَالْمُتَصَدِّقاتِ وَالصَّائِمِينَ وَالصَّائِماتِ وَالْحافِظِينَ فُرُوجَهُمْ وَالْحافِظاتِ وَالذَّاكِرِينَ اللَّهَ كَثِيراً وَالذَّاكِراتِ أَعَدَّ اللَّهُ لَهُمْ مَغْفِرَةً وَأَجْراً عَظِيماً (٣٥)

{ وَاذْكُرْنَ ما يُتْلى فِي بُيُوتِكُنَّ مِنْ آياتِ اللَّهِ وَالْحِكْمَةِ إِنَّ اللَّهَ كانَ لَطِيفاً خَبِيراً (٣٤) إِنَّ الْمُسْلِمِينَ وَالْمُسْلِماتِ وَالْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِناتِ وَالْقانِتِينَ وَالْقانِتاتِ وَالصَّادِقِينَ وَالصَّادِقاتِ وَالصَّابِرِينَ وَالصَّابِراتِ وَالْخاشِعِينَ وَالْخاشِعاتِ وَالْمُتَصَدِّقِينَ وَالْمُتَصَدِّقاتِ وَالصَّائِمِينَ وَالصَّائِماتِ وَالْحافِظِينَ فُرُوجَهُمْ وَالْحافِظاتِ وَالذَّاكِرِينَ اللَّهَ كَثِيراً وَالذَّاكِراتِ أَعَدَّ اللَّهُ لَهُمْ مَغْفِرَةً وَأَجْراً عَظِيماً (٣٥) } “Evlerinizde okunan Allah'ın ayetlerini ve hikmeti anın/hatırlayın. Şüphesiz Allah Latîf'tir, Habîr'dir. Şüphesiz Müslüman erkeklerle Müslüman kadınlar, mümin erkeklerle mümin kadınlar, itaate devam eden erkeklerle itaate devam eden kadınlar, doğru erkeklerle doğru kadınlar, sabreden erkeklerle sabreden kadınlar, saygıyla ürperen erkeklerle saygıyla ürperen kadınlar, sadaka veren erkeklerle sadaka veren kadınlar, oruç tutan erkeklerle oruç tutan kadınlar, iffetlerini koruyan erkeklerle iffetlerini koruyan kadınlar, Allah'ı çokça zikreden erkeklerle çokça zikreden kadınlar var ya; işte Allah onlar için bir bağışlanma ve büyük bir mükâfat hazırlamıştır.”

اتصال هذه الألفاظ التي هي وَاذْكُرْنَ تعطي أن أَهْلَ الْبَيْتِ [الأحزاب: ٣٣] نساؤه، وعلى قول الجمهور هي ابتداء مخاطبة أمر الله تعالى أزواج النبي ﵇ على جهة الموعظة وتعديد النعمة بذكر ما يتلى في بيوتهن، ولفظ الذكر هنا يحتمل مقصدين كلاهما موعظة وتعديد نعمة: أحدهما أن يريد

{ وَاذْكُرْنَ } lafzının bu şekildeki irtibatı, { أَهْلَ الْبَيْتِ } [Ahzâb: 33] ifadesinin onun hanımları olduğunu gösterir. Çoğunluğun görüşüne göre ise bu, Allah Teâlâ'nın Peygamber aleyhisselâm'ın hanımlarına evlerinde okunan şeyleri anmalarını bir vaaz ve nimeti sayıp dökme kabilinden emrettiği yeni bir hitaptır. Buradaki zikir lafzı, her ikisi de vaaz ve nimet sayma olan iki maksadı muhtemel kılar: Birincisi;

اذْكُرْنَ أي تذكرنه واقدرنه قدره وفكرن في أن من هذه حاله ينبغي أن تحسن أفعاله. والآخر أن يريد اذْكُرْنَ بمعنى احفظن واقرأن والزمنه الألسنة، فكأنه يقول واحفظوا أوامر الله ونواهيه، وذلك هو الذي يُتْلى فِي بُيُوتِكُنَّ مِنْ آياتِ اللَّهِ، وذلك مؤد بكن إلى الاستقامة، ووَ الْحِكْمَةِ هي سنة الله على لسان نبيه دون أن يكون في قرآن متلو، ويحتمل أن يكون وصفا للآيات، وفي قوله تعالى: لَطِيفاً تأنيس وتعديد لنعمه، أي لطف بكن في هذه النعمة، وقوله خَبِيراً تحذير ما، وقوله تعالى: إِنَّ الْمُسْلِمِينَ وَالْمُسْلِماتِ الآية روي عن أم سلمة أنها قالت: إن سبب هذه الآية أنها قالت للنبي ﷺ:

{ اذْكُرْنَ } yani onu hatırlayın, değerini hakkıyla bilin ve durumu bu olan kimsenin amellerinin güzel olması gerektiğini tefekkür edin anlamını murad etmesidir. Diğeri ise { اذْكُرْنَ } ifadesinin ezberleyin, okuyun ve dillerinizden düşürmeyin anlamında olmasıdır; sanki Allah'ın emir ve yasaklarını ezberleyin demektedir ki bu da { يُتْلى فِي بُيُوتِكُنَّ مِنْ آياتِ اللَّهِ } evlerinizde okunan Allah'ın ayetleridir ve bu sizi istikamete ulaştırır. { وَالْحِكْمَةِ } ise okunan bir Kur'an'da yer almamakla birlikte Peygamber'in diliyle beyan edilen Allah'ın sünnetidir; ayetlerin bir sıfatı olması da muhtemeldir. Allah Teâlâ'nın { لَطِيفاً } buyruğunda bir ünsiyet ve nimetlerini sayıp dökme vardır; yani bu nimette size lütufta bulunmuştur. { خَبِيراً } buyruğunda ise bir tür sakındırma vardır. Yüce Allah'ın { إِنَّ الْمُسْلِمِينَ وَالْمُسْلِماتِ } ayetine gelince; Ümmü Seleme'den rivayet edildiğine göre o, bu ayetin iniş sebebi hakkında Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle demiştir:

يا رسول الله يذكر الله تعالى الرجال في كتابه في كل شيء ولا يذكرنا، فنزلت الآية في ذلك، وروى قتادة أن نساء من الأنصار دخلن على أزواج النبي ﷺ فقلن لهن: ذكركن الله في القرآن ولم يذكر سائر النساء بشيء فنزلت الآية في ذلك، وروي عن ابن عباس أن نساء النبي قلن ما له تعالى يذكر المؤمنين ولا يذكر المؤمنات، فنزلت الآية في ذلك، وبدأ تعالى بذكر الإسلام الذي يعم الإيمان وعمل الجوارح، ثم ذكر الإيمان تخصيصا وتنبيها على أنه عظم الإسلام ودعامته، و «القانت» : العابد المطيع، و «الصادق» معناه: فيما عوهد عليه أن يفي به ويكمله، و «الصابر» : عن الشهوات وعلى الطاعات في المكره والمنشط، و «الخاشع» : الخائف لله المستكين لربوبيته الوقور، و «المتصدق» : بالفرض والنفل، وقيل هي في الفرض خاصة، والأول أمدح، و «الصائم» كذلك: في الفرض والنفل، و «حفظ الفرج» هو:

"Ey Allah'ın Resulü! Allah Teâlâ kitabında erkekleri her hususta anıyor da bizi anmıyor." Bunun üzerine ayet bu sebeple indi. Katâde ise Ensâr'dan kadınların Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in hanımlarının yanına girip onlara: "Allah sizi Kur'an'da andı ama diğer kadınları hiçbir şeyle anmadı" dediklerini, bunun üzerine ayetin indiğini rivayet etmiştir. İbn Abbâs'tan da Peygamber'in hanımlarının: "Allah Teâlâ'ya ne oluyor da mümin erkekleri anıyor da mümin kadınları anmıyor?" dedikleri ve ayetin bu sebeple indiği rivayet edilmiştir. Allah Teâlâ imanı ve uzuvların amelini kapsayan İslâm'ı zikrederek başlamış, ardından imanın İslâm'ın en büyük esası ve direği olduğuna dikkat çekmek ve hususiyetini belirtmek üzere imanı zikretmiştir. «el-Kânit» ibadet eden ve itaatkâr olandır. «es-Sâdık» kendisiyle ahitleşilen hususta ahdine vefa gösteren ve onu tastamam yerine getiren demektir. «es-Sâbir» nefsin hoşlanmadığı ve arzuladığı durumlarda şehvetlere karşı ve taatler üzere sabredendir. «el-Hâşi'» Allah'tan korkan, O'nun rububiyetine boyun eğen ve vakar sahibi kimsedir. «el-Mütasaddık» farz ve nafile sadaka verendir; sadece farz sadakada olduğu da söylenmiştir ancak birinci görüş daha fazla övgü ifade eder. «es-Sâim» de aynı şekilde farz ve nafile oruç tutandır. «İffeti korumak» ise:

من الزنا وشبهه وتدخل مع ذلك الصيانة من جميع ما يؤدي إلى الزنا أو هو في طريقه، وفي قوله:

zinadan ve benzeri şeylerden korunmaktır; bununla birlikte zinaya götüren veya onun yolunda olan her şeyden korunmak da buna dâhildir. Ayetteki:

الْحافِظاتِ حذف ضمير يدل عليه المتقدم تقديره والحافظاتها، وفي الذَّاكِراتِ أيضا مثله، و «المغفرة» هي ستر الله ذنوبهم والصفح عنها، و «الأجر العظيم» الجنة.

{ الْحافِظاتِ } lafzında, öncesinin delalet ettiği bir zamir hazfedilmiştir ki takdiri "iffetlerini koruyan kadınlar" (ve'l-hâfizâtihâ) şeklindedir. { الذَّاكِراتِ } lafzında da aynı durum geçerlidir. «el-Mağfiret» Allah'ın onların günahlarını örtmesi ve onları bağışlamasıdır. «el-Ecrü'l-Azîm» ise cennettir.

قوله ﷿:

Yüce Allah'ın buyruğu:

[سورة الأحزاب (٣٣) : الآيات ٣٦ الى ٣٧]

[Ahzâb Suresi (33) : Ayetler 36-37]

وَما كانَ لِمُؤْمِنٍ وَلا مُؤْمِنَةٍ إِذا قَضَى اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَمْراً أَنْ يَكُونَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ مِنْ أَمْرِهِمْ وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَقَدْ ضَلَّ ضَلالاً مُبِيناً (٣٦) وَإِذْ تَقُولُ لِلَّذِي أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِ وَأَنْعَمْتَ عَلَيْهِ أَمْسِكْ عَلَيْكَ زَوْجَكَ وَاتَّقِ اللَّهَ وَتُخْفِي فِي نَفْسِكَ مَا اللَّهُ مُبْدِيهِ وَتَخْشَى النَّاسَ وَاللَّهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشاهُ فَلَمَّا قَضى زَيْدٌ مِنْها وَطَراً زَوَّجْناكَها لِكَيْ لا يَكُونَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ حَرَجٌ فِي أَزْواجِ أَدْعِيائِهِمْ إِذا قَضَوْا مِنْهُنَّ وَطَراً وَكانَ أَمْرُ اللَّهِ مَفْعُولاً (٣٧)

{ وَما كانَ لِمُؤْمِنٍ وَلا مُؤْمِنَةٍ إِذا قَضَى اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَمْراً أَنْ يَكُونَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ مِنْ أَمْرِهِمْ وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَقَدْ ضَلَّ ضَلالاً مُبِيناً (٣٦) وَإِذْ تَقُولُ لِلَّذِي أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِ وَأَنْعَمْتَ عَلَيْهِ أَمْسِكْ عَلَيْكَ زَوْجَكَ وَاتَّقِ اللَّهَ وَتُخْفِي فِي نَفْسِكَ مَا اللَّهُ مُبْدِيهِ وَتَخْشَى النَّاسَ وَاللَّهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشاهُ فَلَمَّا قَضى زَيْدٌ مِنْها وَطَراً زَوَّجْناكَها لِكَيْ لا يَكُونَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ حَرَجٌ فِي أَزْواجِ أَدْعِيائِهِمْ إِذا قَضَوْا مِنْهُنَّ وَطَراً وَكانَ أَمْرُ اللَّهِ مَفْعُولاً (٣٧) } “Allah ve Resulü bir işe hükmettiği zaman, hiçbir mümin erkek ve mümin kadına işlerinde bir seçme hakkı yoktur. Kim Allah'a ve Resulü'ne isyan ederse, muhakkak ki o apaçık bir sapıklıkla sapmıştır. Hani sen, Allah'ın kendisine nimet verdiği ve senin de kendisine lütufta bulunduğun kimseye: 'Eşini yanında tut ve Allah'tan kork' diyordun; Allah'ın açığa vuracağı şeyi içinde gizliyor ve insanlardan çekiniyordun. Oysa kendisinden çekinmene Allah daha lâyıktı. Zeyd o kadından ilişiğini kesip boşayınca, evlatlıkları eşleriyle ilişkilerini kestiklerinde müminlere [onlarla evlenmekte] bir darlık olmasın diye onu seninle evlendirdik. Allah'ın emri yerine getirilmiştir.”

قوله تعالى: وَما كانَ لفظه النفي ومعناه الحظر والمنع من فعل هذا، وهذه العبارة «ما كان» و «ما ينبغي» ونحوها تجيء لحظر الشيء والحكم بأنه لا يكون، وربما كان امتناع ذلك الشيء عقلا كقوله تعالى: ما كانَ لَكُمْ أَنْ تُنْبِتُوا شَجَرَها [النمل: ٦٠] ، وربما كان العلم بامتناعه شرعا كقوله وَما كانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُكَلِّمَهُ اللَّهُ [الشورى: ٥١] ، وربما كان حظره بحكم شرعي كهذه الآية، وربما كان في المندوبات كما تقول: ما كان لك يا فلان أن تترك النوافل ونحو هذا، وسبب هذه الآية فيما قال قتادة وابن عباس ومجاهد أن رسول الله ﷺ خطب زينب بنت جحش فظنت أن الخطبة لنفسه فلما

Yüce Allah'ın { وَما كانَ } buyruğu lafız bakımından nefy (olumsuzluk) olmakla birlikte, mana bakımından yasaklama ve bunu yapmaktan menetme anlamındadır. Bu «ما كان» ve «ما ينبغي» ve benzeri ifadeler bir şeyin yasaklanması ve olamayacağına hükmedilmesi için gelir. Bazen o şeyin imkânsızlığı { ما كانَ لَكُمْ أَنْ تُنْبِتُوا شَجَرَها } [Neml: 60] ayetinde olduğu gibi aklen olur. Bazen { وَما كانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُكَلِّمَهُ اللَّهُ } [Şûrâ: 51] ayetinde olduğu gibi imkânsızlığının bilinmesi şer'an olur. Bazen de bu ayette olduğu gibi yasaklanması şer'i bir hükümle olur. Bazen de mendup olan şeylerde kullanılır; nitekim: "Ey filanca, nafileleri terk etmen sana yakışmazdı" ve benzeri sözlerde olduğu gibi. Katâde, İbn Abbâs ve Mücâhid'in belirttiğine göre bu ayetin sebebi şudur: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Zeyneb bnt. Cahş'a dünür oldu; Zeyneb ise evlenme teklifinin kendisi için olduğunu zannetti. [Resûlullah]

بين أنه إنما يريدها لزيد بن حارثة كرهت وأبت فنزلت الآية فأذعنت زينب حينئذ وتزوجته، وقال ابن زيد إنما نزلت بسبب أن أم كلثوم بنت عقبة بن أبي معيط وهبت نفسها للنبي ﷺ. فزوجها من زيد بن حارثة، فكرهت ذلك هي وأخوها، وقالا إنما أردنا رسول الله ﷺ فزوجنا غيره، فنزلت الآية بسبب ذلك، فأجابا إلى تزويج زيد، والْخِيَرَةُ مصدر بمعنى التخير، وهذه الآية في ضمن قوله تعالى: النَّبِيُّ أَوْلى بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ [الأحزاب: ٦] وهذه الآية تقوى في قوله تعالى:

onu Zeyd b. Hârise için istediğini açıklayınca hoşlanmadı ve direndi; bunun üzerine ayet indi. Bunun üzerine Zeyneb boyun eğdi ve onunla evlendi. İbn Zeyd ise şöyle demiştir: Bu ayet, Ümmü Külsûm bnt. Ukbe b. Ebî Muayt'ın kendisini Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e hibe etmesi sebebiyle indi. Peygamber onu Zeyd b. Hârise ile evlendirdi. O ve erkek kardeşi bundan hoşlanmadılar ve: "Biz Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i istemiştik, o ise bizi başkasıyla evlendirdi" dediler; ayet bu sebeple indi ve her ikisi de Zeyd'le evliliği kabul etti. { الْخِيَرَةُ } kelimesi tercih etmek manasında bir masdardır. Bu ayet, Yüce Allah'ın { النَّبِيُّ أَوْلى بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ } [Ahzâb: 6] “Peygamber, müminlere kendi canlarından daha evlâdır” buyruğunun kapsamındadır. Bu ayet, Yüce Allah'ın:

وَرَبُّكَ يَخْلُقُ ما يَشاءُ وَيَخْتارُ ما كانَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ [القصص: ٦٨] أن تكون ما نافية لا مفعولة، وقرأ ابن كثير ونافع وأبو عمرو وابن عامر وأبو جعفر وشيبة والأعرج وعيسى «أن تكون» بالتاء على لفظ الْخِيَرَةُ، وقرأ عاصم وحمزة والكسائي والأعمش وأبو عبد الرحمن «أن يكون» على معنى الْخِيَرَةُ وأن تأنيثها غير حقيقي، وقوله في الآية الأخرى ما كانَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ [القصص: ٦٨] دون علامة تأنيث يقوي هذه القراءة التي بالياء، ثم توعد ﷿ وأخبر أن مَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَقَدْ ضَلَّ، وهذا العصيان يعم الكفر فما دونه، وكل عاص يأخذ من الضلال بقدر معصيته، ثم عاتب تعالى نبيه بقوله: وَإِذْ تَقُولُ الآية، واختلف الناس في تأويل هذه الآية، فذهب قتادة وابن زيد وجماعة من المفسرين منهم الطبري وغيره إلى أن النبي ﷺ وقع منه استحسان لزينب وهي في عصمة زيد وكان حريصا على أن يطلقها زيد فيتزوجها هو، ثم إن زيدا لما أخبره بأنه يريد فراقها ويشكو منها غلظة قول وعصيان أمر وأذى باللسان وتعظما بالشرف قال له: اتق الله فيما تقول عنها وأَمْسِكْ عَلَيْكَ زَوْجَكَ وهو يخفي الحرص على طلاق زيد إياها وهذا هو الذي كان يخفي في نفسه، ولكنه لزم ما يجب من الأمر بالمعروف، وقالوا خشي رسول الله ﷺ قالة الناس في ذلك فعاتبه الله تعالى على جميع هذا، وقرأ ابن أبي عبلة «ما الله مظهره» ، وقال الحسن: ما نزل على رسول الله ﷺ شيء أشد عليه من هذه الآية، وقال هو وعائشة: لو كان رسول الله ﷺ كاتما شيئا من الوحي لكتم هذه الآية لشدتها عليه، وروى ابن زيد في نحو هذا القول أن النبي ﷺ طلب زيدا في داره فلم يجده ورأى زينب حاسرة فأعجبته فقال سبحان الله مقلب القلوب.

{ وَرَبُّكَ يَخْلُقُ ما يَشاءُ وَيَخْتارُ ما كانَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ } [Kasas: 68] buyruğundaki { ما } edatının meful değil, nâfiye (olumsuzluk edatı) olduğu görüşünü güçlendirmektedir. İbn Kesîr, Nâfi, Ebû Amr, İbn Âmir, Ebû Ca'fer, Şeybe, el-A'rec ve Îsâ { الْخِيَرَةُ } lafzına binaen 'tâ' ile «أن تكون» şeklinde okumuşlardır. Âsım, Hamza, el-Kisâî, el-A'meş ve Ebû Abdirrahmân ise { الْخِيَرَةُ } kelimesinin manasına ve müennesliğinin hakiki olmadığına binaen «أن يكون» şeklinde okumuşlardır. Diğer ayette müenneslik alameti olmaksızın { ما كانَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ } [Kasas: 68] buyrulmuş olması, 'yâ' ile olan bu kıraati güçlendirmektedir. Sonra Azîz ve Celîl olan Allah tehditte bulunarak { مَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَقَدْ ضَلَّ } Allah'a ve Resulü'ne isyan edenin sapmış olduğunu haber vermiştir. Bu isyan küfrü ve altındaki günahları kapsar ve her isyankâr, isyanı nispetinde sapıklıktan pay alır. Sonra Allah Teâlâ: { وَإِذْ تَقُولُ } ayetiyle Peygamberi'ne itapta bulundu. İnsanlar bu ayetin tevilinde ihtilaf etmişlerdir. Katâde, İbn Zeyd ve aralarında et-Taberî ve başkalarının da bulunduğu bir grup müfessir şu görüşe varmışlardır: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem henüz Zeyd'in nikâhı altındayken Zeyneb'i beğenmiş ve Zeyd'in onu boşamasını, kendisinin de onunla evlenmesini arzulamıştı. Zeyd, Peygamber'e gelip ondan ayrılmak istediğini bildirince ve onun sert sözlerinden, emre itaatsizliğinden, diliyle eziyet etmesinden ve soyluluğuyla büyüklenmesinden şikâyet edince; Peygamber ona: "Onun hakkında söylediklerinde Allah'tan kork ve { أَمْسِكْ عَلَيْكَ زَوْجَكَ } eşini yanında tut" dedi; hâlbuki Zeyd'in onu boşama arzusunu içinde gizliyordu. İşte nefsinde gizlediği şey buydu; fakat o, emr-i bi'l-ma'rûftan gereken tavrı takındı. Dediler ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bu hususta insanların dedikodusundan çekindi; Allah Teâlâ da bütün bunlardan ötürü ona itapta bulundu. İbn Ebî Able «ما الله مظهره» şeklinde okumuştur. El-Hasan şöyle demiştir: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e bu ayetten daha ağır gelen hiçbir şey inmemiştir." O ve Âişe şöyle demişlerdir: "Eğer Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem vahiyden bir şeyi gizleyecek olsaydı, kendisine ağırlığından ötürü bu ayeti gizlerdi." İbn Zeyd bu kabilden bir görüş olarak şunu rivayet etmiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Zeyd'i evinde aradı fakat bulamadı; Zeyneb'i başı açık gördü ve onu beğendi; bunun üzerine 'Kalpleri evirip çeviren Allah her türlü noksanlıktan münezzehtir' dedi.

قال القاضي أبو محمد: وروي في هذه القصة أشياء يطول ذكرها، وهذا الذي ذكرناه مستوف لمعانيها، وذهب قوم من المتأولين إلى أن الآية لا كبير عتب فيها، ورووا عن علي بن الحسن أن النبي ﷺ كان قد أوحى الله إليه أن زيدا يطلق زينب وأنه يتزوجها بتزويج الله إياها له، فلما تشكى زيد للنبي ﷺ خلق زينب وأنها لا تطيعه وأعلمه بأنه يريد طلاقها قال له رسول الله ﷺ على جهة الأدب والوصية: «اتق الله» أي في أقوالك و «أمسك عليك زوجك» وهو يعلم أنه سيفارقها وهذا هو الذي أخفى في نفسه ولم يرد أن يأمره بالطلاق لما علم من أنه سيتزوجها، وخشي رسول الله ﷺ أن يلحقه قول من الناس في أن يتزوج زينب بعد زيد وهو مولاه وقد أمره بطلاقها فعاتبه الله تعالى على هذا القدر من أن خشي الناس في أمر قد أباحه الله تعالى له وإن قال أَمْسِكْ مع علمه أنه يطلق وأعلمه أن الله أحق بالخشية أي في كل حال، وقوله: أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِ يعني بالإسلام وغير ذلك، وقوله: وَأَنْعَمْتَ عَلَيْهِ يعني بالعتق وهو زيد بن حارثة، وزينب هي بنت جحش،

Kadı Ebû Muhammed şöyle dedi: Bu kıssada zikri uzayacak pek çok şey rivayet edilmiştir; zikrettiğimiz bu husus ise manalarını tastamam içermektedir. Tevil ehlinden bir topluluk ise ayette büyük bir itabın bulunmadığı görüşüne varmış ve Ali b. el-Hüseyn'den şunu rivayet etmişlerdir: Allah, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e Zeyd'in Zeyneb'i boşayacağını ve Allah'ın Zeyneb'i onunla bizzat evlendirmesiyle kendisinin onunla evleneceğini vahyetmişti. Zeyd, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e Zeyneb'in ahlakından ve kendisine itaat etmediğinden yakınıp onu boşamak istediğini bildirince, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem edep ve tavsiye kabilinden ona: "Allah'tan kork" yani sözlerinde [Allah'tan kork] ve "Eşini yanında tut" dedi; hâlbuki onun kendisinden ayrılacağını biliyordu. İşte nefsinde gizlediği husus buydu; onunla evleneceğini bildiği için ona boşamayı emretmek istemedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, azatlısı olan Zeyd'den sonra ve ona boşamayı emretmişken Zeyneb ile evlenmesi sebebiyle insanların kendisine söz söylemesinden çekindi. Allah Teâlâ da, bizzat kendisine helal kıldığı bir hususta insanlardan çekinmiş olması ve boşanacağını bildiği halde { أَمْسِكْ } (tut) demesi kadarıyla ona itapta bulundu ve her halükârda korkulmaya Allah'ın daha lâyık olduğunu bildirdi. { أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِ } buyruğu İslâm ve benzeri şeylerle demektir. { وَأَنْعَمْتَ عَلَيْهِ } buyruğu ise azat etmekle demektir ki bu kişi Zeyd b. Hârise'dir; Zeyneb ise Cahş'ın kızıdır;

وهي بنت أميمة بنت عبد المطلب عمة رسول الله ﷺ، ثم أعلم تعالى أنه زوجها منه لما قضى زيد وطره منها لتكون سنة للمسلمين في أزواج أدعيائهم وليتبين أنها ليست كحرمة النبوة، وروي أن النبي ﷺ قال لزيد: ما أجد في نفسي أوثق منك فاخطب زينب عليّ، قال فذهبت ووليتها ظهري توقيرا للنبي ﷺ وخطبتها ففرحت، وقالت ما أنا بصانعة شيئا حتى أوامر ربي، فقامت إلى مسجدها ونزل القرآن فتزوجها النبي ﷺ ودخل بها، و «الوطر» : الحاجة والبغية، والإشارة هنا إلى الجماع، وروى جعفر بن محمد عن آبائه عن النبي ﷺ «وطرا زوجتكها» .

ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in halası Ümeyme bnt. Abdilmuttalib'in kızıdır. Sonra Allah Teâlâ, evlatlıklarının eşleriyle ilişkilerini kestiklerinde müminler için sünnet olsun ve peygamberlik hürmeti gibi olmadığı açıklığa kavuşsun diye, Zeyd onunla ilişiğini kesince Zeyneb'i onunla evlendirdiğini bildirdi. Rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Zeyd'e: "Nefsimde senden daha güvenilir birini bulamıyorum; Zeyneb'i bana iste" dedi. Zeyd dedi ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e olan saygımdan dolayı arkamı dönerek gittim ve onu istedim. Zeyneb sevindi ve: "Rabbime danışmadıkça hiçbir şey yapmam" dedi; mescidine yöneldi ve Kur'an indi. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onunla evlendi ve zifafa girdi. «el-Vatar» hacet ve istek demektir; buradaki işaret ise cinsel ilişkiyedir. Ca'fer b. Muhammed babalarından, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «وطرا زوجتكها» şeklinde okuduğunu rivayet etmiştir.

قال الفقيه الإمام القاضي: وذهب بعض النّاس من هذه الآية ومن قول شعيب إِنِّي أُرِيدُ أَنْ أُنْكِحَكَ إِحْدَى ابْنَتَيَّ هاتَيْنِ [القصص: ٧] إلى أن ترتيب هذا المعنى في المهور ينبغي أن يكون أنكحه إياها فيقدم ضمير الزوج لما في الآيتين، وهذا عندي غير لازم لأن الزوج في الآية مخاطب فحسن تقديمه، وفي المهور الزوجان غائبان فقدم من شئت فلم يبق ترجيح إلا بدرجة الرجال وأنهم القوامون، وقوله تعالى: وَكانَ أَمْرُ اللَّهِ مَفْعُولًا فيه حذف مضاف تقديره وكان حكم أمر الله أو مضمن أمر الله، وإلا فالأمر قديم لا يوصف بأنه مفعول، ويحتمل على بعد أن يكون الأمر واحد الأمور أي التي شأنها أن تفعل، وروي أن عائشة وزينب تفاخرتا، فقالت عائشة: أنا التي سبقت صفتي لرسول الله ﷺ من الجنة في سرقة حرير، وقالت زينب: أنا التي زوجني الله من فوق سبع سماوات.

Fakih İmam Kadı şöyle dedi: Bazı insanlar bu ayetten ve Şuayb'ın { إِنِّي أُرِيدُ أَنْ أُنْكِحَكَ إِحْدَى ابْنَتَيَّ هاتَيْنِ } [Kasas: 27] “Şu iki kızımdan birini sana nikâhlamak istiyorum” sözünden hareketle, nikâh akitlerinde bu ifadenin tertibinin "seni onunla evlendirdim" şeklinde olması ve her iki ayetteki kullanımdan ötürü kocanın zamirinin öne alınması gerektiği görüşüne varmışlardır. Bu görüş bana göre zorunlu değildir; çünkü ayette koca muhataptır, dolayısıyla onun öne alınması güzel olmuştur. Mehirlerde ise her iki eş de gâiptir; bu yüzden dilediğini öne alırsın, geriye ancak erkeklerin derecesi ve kavvâm (yönetici/koruyucu) olmaları sebebiyle bir tercih kalır. Yüce Allah'ın { وَكانَ أَمْرُ اللَّهِ مَفْعُولاً } buyruğunda hazfedilmiş bir muzaf vardır; takdiri "Allah'ın emrinin hükmü [yerine getirilmiştir]" veya "Allah'ın emrinin tazammun ettiği şey [yerine getirilmiştir]" şeklindedir; aksi takdirde emir kadîmdir, meful (yaratılmış/yapılmış) olmakla nitelenemez. Uzak bir ihtimalle emrin, yapılması şanından olan işlerden bir iş olması da muhtemeldir. Rivayet edildiğine göre Âişe ve Zeyneb birbirlerine karşı övündüler. Âişe: "Ben, niteliği Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e cennetten ipek bir kumaş içinde önceden bildirilen kimseyim" dedi. Zeyneb ise: "Ben, Allah'ın yedi kat semanın üzerinden evlendirdiği kimseyim" dedi.

وقال الشعبي: كانت زينب تقول لرسول الله ﷺ: إني لأدل عليك بثلاث ما من نسائك امرأة تدل بهن أن جدي وجدك واحد وأن الله أنكحك إياي من السماء وأن السفير في ذلك جبريل.

Eş-Şa'bî şöyle demiştir: Zeyneb, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle derdi: "Ben sana üç şeyle nazlanırım ki kadınlarından hiçbir kadın bunlarla nazlanamaz: Benim dedem ile senin deden birdir, beni seninle gökten Allah evlendirmiştir ve bu hususta elçi Cebrail'dir."

قوله ﷿:

Yüce Allah'ın buyruğu:

[سورة الأحزاب (٣٣) : الآيات ٣٨ الى ٤٤]

[Ahzâb Suresi (33) : Ayetler 38-44]

ما كانَ عَلَى النَّبِيِّ مِنْ حَرَجٍ فِيما فَرَضَ اللَّهُ لَهُ سُنَّةَ اللَّهِ فِي الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلُ وَكانَ أَمْرُ اللَّهِ قَدَراً مَقْدُوراً (٣٨) الَّذِينَ يُبَلِّغُونَ رِسالاتِ اللَّهِ وَيَخْشَوْنَهُ وَلا يَخْشَوْنَ أَحَداً إِلاَّ اللَّهَ وَكَفى بِاللَّهِ حَسِيباً (٣٩) ما كانَ مُحَمَّدٌ أَبا أَحَدٍ مِنْ رِجالِكُمْ وَلكِنْ رَسُولَ اللَّهِ وَخاتَمَ النَّبِيِّينَ وَكانَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيماً (٤٠) يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا اللَّهَ ذِكْراً كَثِيراً (٤١) وَسَبِّحُوهُ بُكْرَةً وَأَصِيلاً (٤٢)

{ ما كانَ عَلَى النَّبِيِّ مِنْ حَرَجٍ فِيما فَرَضَ اللَّهُ لَهُ سُنَّةَ اللَّهِ فِي الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلُ وَكانَ أَمْرُ اللَّهِ قَدَراً مَقْدُوراً (٣٨) الَّذِينَ يُبَلِّغُونَ رِسالاتِ اللَّهِ وَيَخْشَوْنَهُ وَلا يَخْشَوْنَ أَحَداً إِلاَّ اللَّهَ وَكَفى بِاللَّهِ حَسِيباً (٣٩) ما كانَ مُحَمَّدٌ أَبا أَحَدٍ مِنْ رِجالِكُمْ وَلكِنْ رَسُولَ اللَّهِ وَخاتَمَ النَّبِيِّينَ وَكانَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيماً (٤٠) يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا اللَّهَ ذِكْراً كَثِيراً (٤١) وَسَبِّحُوهُ بُكْرَةً وَأَصِيلاً (٤٢) } “Allah'ın kendisine takdir edip helal kıldığı şeyde Peygamber'e hiçbir vebal/güçlük yoktur. Bu, daha önce gelip geçenler hakkındaki Allah'ın sünnetidir. Allah'ın emri mutlaka yerine gelen bir kaderdir. Onlar ki Allah'ın gönderdiklerini tebliğ ederler, O'ndan korkarlar ve Allah'tan başka kimseden korkmazlar. Hesap görücü olarak Allah yeter. Muhammed, sizin adamlarınızdan hiçbirinin babası değildir; fakat o, Allah'ın Resulü ve nebilerin sonuncusudur. Allah her şeyi hakkıyla bilendir. Ey iman edenler! Allah'ı çokça zikredin. Ve O'nu sabah akşam tesbih edin.”

هُوَ الَّذِي يُصَلِّي عَلَيْكُمْ وَمَلائِكَتُهُ لِيُخْرِجَكُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ وَكانَ بِالْمُؤْمِنِينَ رَحِيماً (٤٣) تَحِيَّتُهُمْ يَوْمَ يَلْقَوْنَهُ سَلامٌ وَأَعَدَّ لَهُمْ أَجْراً كَرِيماً (٤٤)

{ هُوَ الَّذِي يُصَلِّي عَلَيْكُمْ وَمَلائِكَتُهُ لِيُخْرِجَكُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ وَكانَ بِالْمُؤْمِنِينَ رَحِيماً (٤٣) تَحِيَّتُهُمْ يَوْمَ يَلْقَوْنَهُ سَلامٌ وَأَعَدَّ لَهُمْ أَجْراً كَرِيماً (٤٤) } “Allah'ın kendisine takdir edip helal kıldığı şeyde Peygamber'e hiçbir vebal/güçlük yoktur. Bu, daha önce gelip geçenler hakkındaki Allah'ın sünnetidir. Allah'ın emri mutlaka yerine gelen bir kaderdir. Onlar ki Allah'ın gönderdiklerini tebliğ ederler, O'ndan korkarlar ve Allah'tan başka kimseden korkmazlar. Hesap görücü olarak Allah yeter. Muhammed, sizin adamlarınızdan hiçbirinin babası değildir; fakat o, Allah'ın Resulü ve nebilerin sonuncusudur. Allah her şeyi hakkıyla bilendir. Ey iman edenler! Allah'ı çokça zikredin. Ve O'nu sabah akşam tesbih edin. Sizi karanlıklardan aydınlığa çıkarmak için üzerinize rahmet eden O, dualarıyla destek veren de melekleridir. O, müminlere karşı pek merhametlidir. O'na kavuşacakları gün onların dirlik temennileri 'selâm'dır. Allah onlara pek değerli bir mükâfat hazırlamıştır.”

هذه مخاطبة من الله تعالى لجميع الأمة، أعلمهم أنه لا حرج على رسول الله ﷺ في نيل ما فرض الله له وأباحه من تزويج زينب بعد زيد، ثم أعلم أن هذا ونحوه هو السنن الأقدم في الأنبياء من أن ينالوا ما أحل الله لهم، وحكى الثعلبي عن مقاتل وابن الكلبي أن الإشارة إلى داود ﵇ حيث جمع الله بينه وبين من فتن بها، وسُنَّةَ نصب على المصدر أو على إضمار فعل تقديره الزم أو

Bu, Allah Teâlâ'dan bütün ümmete bir hitaptır. Zeyd'den sonra Zeyneb ile evlenmesi hususunda Allah'ın kendisine farz kıldığı ve mubah kıldığı şeylere nail olmasında Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem üzerine hiçbir vebal olmadığını onlara bildirdi. Sonra bunun ve benzerlerinin, Allah'ın kendilerine helal kıldığı şeylere nail olmaları hususunda peygamberlerdeki en kadîm sünnet olduğunu bildirdi. Es-Sa'lebî; Mukâtil ve İbnü'l-Kelbî'den, buradaki işaretin, Allah'ın kendisini fitneye düşürüldüğü kadınla bir araya getirdiği Dâvûd aleyhisselâm'a yönelik olduğunu nakletmiştir. { سُنَّةَ } kelimesi masdar olarak veya "bağlan/uy" ve

نحوه. أو على الإغراء كأنه قال فعليه سنة الله، والَّذِينَ خَلَوْا هم الأنبياء بدليل وصفهم بعد بقوله الَّذِينَ يُبَلِّغُونَ رِسالاتِ اللَّهِ، وأَمْرُ اللَّهِ في الآية أي مأمورات الله والكائنات عن أمره فهي مقدورة، وقوله قَدَراً فيه حذف مضاف، أي ذا قدر، وقرأ ابن مسعود «الذين بلغوا رسالات الله، وقوله وَلا يَخْشَوْنَ أَحَداً إِلَّا اللَّهَ تعريض بالعتاب الأول في خشية النبي ﵇ الناس، ثم رد الأمر كله إلى الله وأنه المحاسب على جميع الأعمال والمعتقدات وَكَفى به لا إله إلا هو، ويحتمل أن يكون حَسِيباً بمعنى محسب أي كافيا، وقوله تعالى: ما كانَ مُحَمَّدٌ أَبا أَحَدٍ مِنْ رِجالِكُمْ إلى قوله تعالى: كَرِيماً أذهب الله تعالى في هذه الآية ما وقع في نفوس منافقين وغيرهم من نقد تزويج رسول الله ﷺ زينب زوجة دعيه زيد بن حارثة لأنهم كانوا استعظموا أن تزوج زوجة ابنه، فنفى القرآن تلك البنوة وأعلم أن محمدا لم يكن في حقيقة أمره أبا أحد من رجال المعاصرين له، ولم يقصد بهذه الآية أن النبي ﷺ لم يكن له ولد فيحتاج إلى الاحتجاج بأمر بنيه بأنهم كانوا ماتوا، ولا في أمر الحسن والحسين بأنهما كانا طفلين ومن احتج بذلك فإنه تأول نفي البنوة عنه بهذه الآية على غير ما قصد بها، وقرأ ابن أبي عبلة وبعض الناس «ولكن رسول الله» بالرفع على معنى هو رسول الله، وقرأ نافع وأبو عمرو وعاصم والأعرج وعيسى «رسول الله» بالنصب على العطف على أَبا، وهؤلاء قرؤوا «ولكن» بالتخفيف، وقرأت فرقة «ولكنّ» بشد النون ونصب «رسول» على أنه اسم «لكنّ» والخبر محذوف، وقرأ عاصم وحده والحسن والشعبي والأعرج بخلاف «وخاتم» بفتح التاء بمعنى أنهم به ختموا فهو كالخاتم والطابع لهم، وقرأ الباقون والجمهور «خاتم» بكسر التاء بمعنى أنه ختمهم أي جاء آخرهم، وروت عائشة أنه ﵇ قال: «أنا خاتم الأنبياء» بفتح التاء، وروي عنه ﵇ أنه قال: «أنا خاتم ألف نبي» ، وهذه الألفاظ عند جماعة علماء الأمة خلفا وسلفا متلقاة على العموم التام مقتضية نصا أنه لا نبي بعده ﷺ، وما ذكره القاضي ابن الطيب في كتابه المسمى بالهداية من تجويز الاحتمال في ألفاظ هذه الآية ضعيف، وما ذكره الغزالي في هذه الآية وهذا المعنى في كتابه الذي سماه بالاقتصاد إلحاد عندي وتطرق خبيث إلى تشويش عقيدة المسلمين في ختم محمد ﷺ النبوءة، فالحذر الحذر منه والله الهادي برحمته، وقرأ ابن مسعود «من رجالكم ولكن نبينا ختم النبيين» ، قال الرماني ختم به ﵇ الاستصلاح فمن لم يصلح به فميئوس من صلاحه، وقوله تعالى: وَكانَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيماً والمقصد به هنا علمه تعالى بما رآه الأصلح بمحمد وبما قدره في الأمر كله، ثم أمر تعالى عباده بأن يذكروه ذِكْراً كَثِيراً، وجعل تعالى ذلك دون حد ولا تقدير لسهولته على العبد ولعظم الأجر فيه، قال ابن عباس لم يعذر أحد في ترك ذكر الله إلا من غلب على عقله، وقال الكثير أن لا تنساه أبدا، وروى أبو سعيد الخدري عن النبي ﷺ «أكثروا ذكر الله حتى يقولوا مجنون» ، وقوله تعالى: وَسَبِّحُوهُ بُكْرَةً وَأَصِيلًا أراد في كل الأوقات مجدد الزمان بطرفي نهاره وليله، وقال قتادة والطبري وغيره الإشارة إلى صلاة الغداة وصلاة العصر.

benzeri takdir edilen gizli bir fiille nasb edilmiştir. Ya da teşvik üzere sanki "Allah'ın sünnetine sarılmalıdır" denmiştir. { الَّذِينَ خَلَوْا } kimseler, peşinden gelen { الَّذِينَ يُبَلِّغُونَ رِسالاتِ اللَّهِ } vasfının delaletiyle peygamberlerdir. Ayetteki { أَمْرُ اللَّهِ } yani Allah'ın buyrukları ve O'nun emriyle var olan şeylerdir; dolayısıyla bunlar takdir edilmiştir. { قَدَراً } buyruğunda mahzuf bir muzaf vardır, yani "kader sahibi" demektir. İbn Mes'ûd «الذين بلغوا رسالات الله» şeklinde okumuştur. { وَلا يَخْشَوْنَ أَحَداً إِلَّا اللَّهَ } buyruğu, Peygamber aleyhisselâm'ın insanlardan çekinmesi hususundaki ilk itaba bir tarizdir (üstü kapalı göndermedir). Sonra bütün işi Allah'a ve bütün amellerin ve inançların hesaba çekicisinin O olduğuna havale etti: { وَكَفى بِاللَّهِ } Kendisinden başka ilah olmayan Allah yeter! { حَسِيباً } kelimesinin "muhsib" yani kâfi gelen anlamında olması da muhtemeldir. Yüce Allah'ın: { ما كانَ مُحَمَّدٌ أَبا أَحَدٍ مِنْ رِجالِكُمْ } buyruğundan { كَرِيماً } buyruğuna kadar olan kısımda Allah Teâlâ, münafıkların ve başkalarının kalplerinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in evlatlığı Zeyd b. Hârise'nin hanımı Zeyneb ile evlenmesini tenkit etme hususunda oluşan şüpheleri giderdi; çünkü onlar oğlunun hanımıyla evlenmesini büyük bir günah saymışlardı. Kur'an o babalık bağını nefyetti ve Muhammed'in gerçekte kendi çağdaşı olan adamlardan hiçbirinin babası olmadığını bildirdi. Bu ayetle Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in hiç çocuğu olmadığı kastedilmemiştir ki erkek çocuklarının ölmüş olduğu veya Hasan ve Hüseyin'in henüz çocuk oldukları deliliyle savunma yapmaya ihtiyaç duyulsun; kim bununla delil getirirse, bu ayetteki babalığın nefyini kastedilen mananın dışında tevil etmiş olur. İbn Ebî Able ve bazı kimseler "o Allah'ın Resulüdür" manasında ref ile «ولكن رسولُ الله» şeklinde okumuşlardır. Nâfi, Ebû Amr, Âsım, el-A'rec ve Îsâ { أَبا } kelimesine atfederek nasb ile «رسولَ الله» okumuşlardır; bunlar «ولكن» lafzını şeddesiz okumuşlardır. Bir zümre ise 'nûn'un şeddesi ve haberin mahzuf olmasıyla «لكنّ» lafzının ismi olarak «رسول» kelimesini nasb ile «ولكنّ» şeklinde okumuştur. Yalnızca Âsım, el-Hasan, eş-Şa'bî ve bir rivayette el-A'rec; onların kendisiyle nihayete erdirildikleri, dolayısıyla kendisinin onlar için bir mühür ve damga gibi olduğu manasında 'tâ'nın fethasıyla «وخاتَم» okumuşlardır. Geri kalanlar ve çoğunluk ise onları nihayete erdirdiği yani onların sonuncusu olarak geldiği manasında 'tâ'nın kesresiyle «خاتِم» okumuşlardır. Âişe, Peygamber aleyhisselâm'ın 'tâ'nın fethasıyla: «أنا خاتَم الأنبياء» (Ben peygamberlerin sonuncusuyum/mührüyüm) buyurduğunu rivayet etmiştir. Ondan aleyhisselâm: «Ben bin peygamberin sonuncusuyum» buyurduğu da rivayet edilmiştir. Bu lafızlar selef ve halef ulema topluluğu nezdinde tastamam bir genellik üzere telakki edilmiş olup, kendisinden sonra hiçbir peygamberin gelmeyeceğini sallallâhu aleyhi ve sellem kesin bir nass ile ifade etmektedir. Kadı İbnü't-Tayyib'in el-Hidâye adlı kitabında bu ayetin lafızlarında başka ihtimallere cevaz vermesi zayıftır. Gazzâlî'nin el-İktisâd adlı kitabında bu ayet ve bu mana hususunda zikrettiği şeyler ise bana göre bir sapmadır ve Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in nübüvveti nihayete erdirmesi konusundaki Müslümanların akidesini bulandırmaya yönelik kötü bir girişimdir; bundan sakınmak, son derece sakınmak gerekir. Rahmetiyle doğru yola ileten Allah'tır. İbn Mes'ûd: «من رجالكم ولكن نبينا ختم النبيين» şeklinde okumuştur. Er-Rummânî şöyle demiştir: Islah etme süreci onunla aleyhisselâm nihayete erdirilmiştir; onunla ıslah olmayan kimsenin ıslahından artık ümit kesilmiştir. Yüce Allah'ın: { وَكانَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيماً } buyruğundan buradaki maksat, Muhammed için en uygun gördüğü şeyi ve bütün bu işteki takdirini Allah Teâlâ'nın hakkıyla bilmesidir. Sonra Allah Teâlâ kullarına Kendisini { ذِكْراً كَثِيراً } çokça zikretmelerini emretti. Kul için kolaylığı ve bundaki ecrin büyüklüğü sebebiyle Allah Teâlâ bunu hiçbir sınır ve miktar tayin etmeksizin bıraktı. İbn Abbâs: "Aklı zail olan kimse müstesna, Allah'ı zikri terk etme konusunda hiç kimse mazur görülmemiştir" demiştir. Çoğu [âlim] "O'nu hiçbir zaman unutmaman demektir" demiştir. Ebû Saîd el-Hudrî, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle rivayet etmiştir: «Allah'ı o kadar çok zikredin ki 'delidir' desinler.» Yüce Allah'ın: { وَسَبِّحُوهُ بُكْرَةً وَأَصِيلاً } buyruğuyla, gecesinin ve gündüzünün iki ucuyla zamanı yenileyerek her vakitte [tesbih etmeyi] murad etmiştir. Katâde, et-Taberî ve başkaları buradaki işaretin sabah namazına ve ikindi namazına olduğunu söylemişlerdir.

قال الفقيه الإمام القاضي: وهذه الآية مدنية فلا تعلق بها لمن زعم أن الصلاة إنما فرضت أولا صلاتين في طرفي النهار، والرواية بذلك ضعيفة، والأصيل من العصر إلى الليل، ثم عدد تعالى على عباده

Fakih İmam Kadı şöyle dedi: Bu ayet Medenîdir; dolayısıyla namazın başlangıçta sadece günün iki ucunda iki vakit namaz olarak farz kılındığını iddia edenler için bu ayette hiçbir delil yoktur ve buna dair rivayet de zayıftır. «el-Asîl» ikindiden geceye kadar olan vakittir. Sonra Allah Teâlâ kullarına,

نعمته في الصلاة عليهم وصلاة الله تعالى على العبد هي رحمته له وبركته لديه ونشره عليه الثناء الجميل، وصلاة الملائكة هي دعاؤهم للمؤمنين، وروت فرقة أن النبي ﷺ قيل له: يا رسول الله كيف صلاة الله على عباده؟ قال «سبوح قدوس رحمتي سبقت غضبي» .

üzerlerine salât etmesi hususundaki nimetini sayıp döktü. Allah Teâlâ'nın kula salâtı; ona merhamet etmesi, katındaki bereketi ve onun üzerine güzel övgüyü yaymasıdır. Meleklerin salâtı ise müminler için ettikleri dualardır. Bir topluluk, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e: "Ey Allah'ın Resulü! Allah'ın kullarına salâtı nasıldır?" diye sorulduğunu, onun da: «Subbûhun Kuddûs'tur, rahmetim gazabımı geçmiştir» buyurduğunu rivayet etmiştir.

قال الفقيه الإمام القاضي: واختلف في تأويل هذا القول، فقيل إن هذا كله من كلام الله وهي صلاته على عباده، وقيل سبوح قدوس هو من كلام محمد تقدمت بين يدي نقطة باللفظ الذي هو صلاة الله وهو رحمتي سبقت غضبي، وقدم ﵇ هذا من حيث فهم من السائل أنه توهم في صلاة الله تعالى على عباده وجها لا يليق بالله ﷿، فقدم التنزيه لله والتعظيم بين يدي أخباره، وقوله لِيُخْرِجَكُمْ أي صلاته وصلاة ملائكته لكي يهديكم وينقذكم من الكفر إلى الإيمان، ثم أخبر تعالى برحمته بالمؤمنين تأنيسا لهم، وقوله يَوْمَ يَلْقَوْنَهُ قيل يوم القيامة المؤمن تحييه الملائكة ب «السلام» ومعناه السلامة من كل مكروه، وقال قتادة يوم دخولهم الجنة يحيي بعضهم بعضا بالسلام، أي سلمنا وسلمت من كل مخوف، وقيل تحييهم الملائكة يومئذ، و «الأجر الكريم» ، جنة الخلد في جواره ﵎.

Fakih İmam Kadı şöyle dedi: Bu sözün tevilinde ihtilaf edilmiştir. Denildi ki: Bunların tamamı Allah'ın kelâmıdır ve O'nun kullarına olan salâtıdır. Denildi ki: «Subbûhun Kuddûs» Muhammed'in sözüdür; Allah'ın salâtı olan «rahmetim gazabımı geçmiştir» lafzını telaffuz etmeden önce bir takdim yapmıştır. Peygamber aleyhisselâm bunu, soruyu soranın Allah Teâlâ'nın kulları üzerindeki salâtı hususunda Azîz ve Celîl olan Allah'a yakışmayan bir mana vehmettiğini anladığı için yapmıştır; dolayısıyla haber vermeden önce Allah'ı tenzih ve ta'zim etmeyi öne almıştır. Ayetteki { لِيُخْرِجَكُمْ } buyruğu; yani O'nun ve meleklerinin salâtı sizi küfürden imana hidayet etmek ve kurtarmak içindir. Sonra Allah Teâlâ onlara bir ünsiyet olmak üzere müminlere olan merhametini haber vermiştir. { يَوْمَ يَلْقَوْنَهُ } buyruğu hakkında; kıyamet günü meleklerin mümini «Selâm» ile selamlamasıdır denilmiştir ki bunun anlamı her türlü sevimsiz şeyden esenlikte olmaktır. Katâde: Cennete girdikleri gün birbirlerini selâm ile selamlarlar; yani "biz de sen de korkulan her şeyden kurtulduk" derler demiştir. O gün onları meleklerin selamlayacağı da söylenmiştir. «el-Ecrü'l-Kerîm» ise O'nun celle celâluh civarındaki ebedîlik cennetidir.

قوله ﷿:

Yüce Allah'ın buyruğu:

[سورة الأحزاب (٣٣) : الآيات ٤٥ الى ٤٩]

[Ahzâb Suresi (33) : Ayetler 45-49]

يا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أَرْسَلْناكَ شاهِداً وَمُبَشِّراً وَنَذِيراً (٤٥) وَداعِياً إِلَى اللَّهِ بِإِذْنِهِ وَسِراجاً مُنِيراً (٤٦) وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ بِأَنَّ لَهُمْ مِنَ اللَّهِ فَضْلاً كَبِيراً (٤٧) وَلا تُطِعِ الْكافِرِينَ وَالْمُنافِقِينَ وَدَعْ أَذاهُمْ وَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ وَكَفى بِاللَّهِ وَكِيلاً (٤٨) يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا نَكَحْتُمُ الْمُؤْمِناتِ ثُمَّ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ فَما لَكُمْ عَلَيْهِنَّ مِنْ عِدَّةٍ تَعْتَدُّونَها فَمَتِّعُوهُنَّ وَسَرِّحُوهُنَّ سَراحاً جَمِيلاً (٤٩)

{ يا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أَرْسَلْناكَ شاهِداً وَمُبَشِّراً وَنَذِيراً (٤٥) وَداعِياً إِلَى اللَّهِ بِإِذْنِهِ وَسِراجاً مُنِيراً (٤٦) وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ بِأَنَّ لَهُمْ مِنَ اللَّهِ فَضْلاً كَبِيراً (٤٧) وَلا تُطِعِ الْكافِرِينَ وَالْمُنافِقِينَ وَدَعْ أَذاهُمْ وَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ وَكَفى بِاللَّهِ وَكِيلاً (٤٨) يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا نَكَحْتُمُ الْمُؤْمِناتِ ثُمَّ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ فَما لَكُمْ عَلَيْهِنَّ مِنْ عِدَّةٍ تَعْتَدُّونَها فَمَتِّعُوهُنَّ وَسَرِّحُوهُنَّ سَراحاً جَمِيلاً (٤٩) } “Ey Peygamber! Şüphesiz biz seni bir şahit, bir müjdeci ve bir uyarıcı olarak gönderdik. Kendi izniyle Allah'a çağıran bir davetçi ve aydınlatıcı bir kandil olarak [gönderdik]. Müminlere, Allah'tan kendilerine büyük bir lütuf olduğunu müjdele. Kâfirlere ve münafıklara itaat etme; onların eziyetlerine aldırma ve Allah'a tevekkül et. Vekil olarak Allah yeter. Ey iman edenler! Mümin kadınları nikâhlayıp da kendilerine dokunmadan (zifafa girmeden) önce onları boşadığınız zaman, sizin onlar üzerinde sayacağınız bir iddet yoktur. Bu durumda kendilerine bağışta bulunun (mut'alarını verin) ve onları güzel bir şekilde salıverin.”

هذه الآية فيها تأنيس للنبي ﵇ وللمؤمنين وتكريم لجميعهم، وشاهِداً، معناه على أمتك بالتبليغ إليهم وعلى سائر الأمم في تبليغ أنبيائهم ونحو ذلك ومُبَشِّراً معناه للمؤمنين، برحمة الله تعالى وبالجنة، وَنَذِيراً معناه للعصاة والمكذبين من النار وعذاب الخلد، قال ابن عباس: لما نزلت هذه الآية دعا رسول الله ﷺ عليا ومعاذا فبعثهما إلى اليمن وقال «اذهبا فبشرا ولا تنفرا، ويسرا ولا تعسرا فإنه قد أنزل علي» وقرأ الآية. والدعاء إلى الله تعالى هو تبليغ التوحيد والأخذ به ومكافحة الكفرة.

Bu ayette Peygamber aleyhisselâm ve müminler için bir teselli ve hepsine bir ikram vardır. { شاهِداً } buyruğunun manası; ümmetine tebliğde bulunduğuna ve diğer ümmetlere de peygamberlerinin tebliğ ettiğine dair şahitlik edici ve buna benzer anlamlardadır. { وَمُبَشِّراً } buyruğunun manası; müminleri Allah Teâlâ'nın rahmeti ve cennetle müjdeleyici demektir. { وَنَذِيراً } buyruğunun manası ise; isyankârları ve yalanlayanları cehennem ateşi ve ebedî azap ile uyarıcı demektir. İbn Abbâs şöyle demiştir: Bu ayet indiğinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Ali ve Muâz'ı çağırıp onları Yemen'e gönderdi ve şöyle buyurdu: «Gidin, müjdeleyin nefret ettirmeyin, kolaylaştırın zorlaştırmayın; zira bana [şu ayet] indirildi» deyip ayeti okudu. Allah Teâlâ'ya davet ise tevhidi tebliğ etmek, ona sarılmak ve kâfirlerle mücadele etmektir.

وبِإِذْنِهِ معناه هنا بأمره إياك وتقديره ذلك في وقته وأوانه، وَسِراجاً مُنِيراً استعارة للنور الذي يتضمنه شرعه فكأن المهديين به والمؤمنين يخرجون به من ظلمة الكفر، وقوله وَبَشِّرِ الواو عاطفة جملة على جملة والمعنى منقطع من الذي قبله، أمره الله تعالى بأن يبشر المؤمنين بالفضل الكبير من الله.

Buradaki { بِإِذْنِهِ } buyruğunun manası, O'nun sana emriyle ve bunu kendi vakti ve zamanında takdir etmesiyle demektir. { وَسِراجاً مُنِيراً } şeriatının kapsadığı nur için bir istiaredir; sanki onunla hidayete erenler ve müminler onun sayesinde küfrün karanlığından çıkmaktadırlar. { وَبَشِّرِ } buyruğundaki vâv harfi bir cümleyi diğer bir cümleye bağlamaktadır ve mana bakımından öncesinden bağımsızdır; Allah Teâlâ ona müminleri Allah katından büyük bir lütufla müjdelemesini emretmiştir.

قال القاضي أبو محمد: قال لنا أبي ﵁: هذه من أرجى آية عندي في كتاب الله تعالى لأن الله تعالى أمر نبيه أن يبشر المؤمنين بِأَنَّ لَهُمْ عنده فَضْلًا كَبِيراً، وقد بين تعالى الفضل الكبير ما هو في قوله تعالى: وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ فِي رَوْضاتِ الْجَنَّاتِ لَهُمْ ما يَشاؤُنَ عِنْدَ رَبِّهِمْ ذلِكَ هُوَ

Kadı Ebû Muhammed şöyle dedi: Babam radıyallâhu anh bize şöyle dedi: "Bu ayet bence Allah Teâlâ'nın Kitabı'nda ümit veren en kuvvetli ayettir; çünkü Allah Teâlâ Peygamberi'ne müminleri { بِأَنَّ لَهُمْ عندهم فَضْلًا كَبِيراً } Kendi katından onlar için büyük bir lütuf olduğuyla müjdelemesini emretmiştir. Yüce Allah: { وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ فِي رَوْضاتِ الْجَنَّاتِ لَهُمْ ما يَشاؤُنَ عِنْدَ رَبِّهِمْ ذلِكَ هُوَ }

الْفَضْلُ الْكَبِيرُ

{ الْفَضْلُ الْكَبِيرُ } “...büyük lütuf[tur].”

[الشورى: ٢٢] ، فالآية التي في هذه السورة خبر والتي في حم عسق [الشورى: ١] تفسير لها، وقوله تعالى: وَلا تُطِعِ الْكافِرِينَ وَالْمُنافِقِينَ نهي له عن السماع منهم في أشياء كانوا يطلبونها مما لا يجب وفي أشياء كانوا يدخلونها مدخل النصائح وهي غش إلى نحو هذا المعنى، وقوله تعالى:

[Şûrâ: 22] “İman edip salih ameller işleyenler cennet bahçelerindedirler. Rableri katında diledikleri her şey onlarındır. İşte büyük lütuf budur” buyruğunda büyük lütfun ne olduğunu açıklamıştır." Dolayısıyla bu surede bulunan ayet bir haberdir, Hâ-Mîm Ayn-Sîn-Kâf [Şûrâ: 1] suresindeki ayet ise onun açıklamasıdır. Yüce Allah'ın: { وَلا تُطِعِ الْكافِرِينَ وَالْمُنافِقِينَ } buyruğu; onların vacip olmayan şeylerden talep ettikleri hususlarda ve samimi nasihat kılığında sundukları hâlde aslında aldatma olan konularda ve benzeri şeylerde onları dinlemekten men edilmesidir. Yüce Allah'ın:

وَدَعْ أَذاهُمْ يحتمل معنيين: أحدهما أن يأمره بترك أن يؤذيهم هو ويعاقبهم فكأن المعنى واصفح عن زللهم ولا تؤذهم فالمصدر على هذا مضاف إلى المفعول، ونسخ من الآية على هذا التأويل ما يخص الكافرين وناسخه آية السيف، والمعنى الثاني أن يكون قوله وَدَعْ أَذاهُمْ بمعنى أعرض عن أقوالهم وما يؤذونك به، فالمصدر على هذا التأويل مضاف إلى الفاعل، وهذا تأويل مجاهد. ثم أمره تعالى بالتوكل عليه، وأنسه بقوله وَكَفى بِاللَّهِ وَكِيلًا، ففي قوة الكلام وعد بنصر وتقدم القول في كَفى بِاللَّهِ، والوكيل الحافظ القائم على الأمر، ثم خاطب تعالى المؤمنين بحكم الزوجة تطلق قبل البناء، واستدل بعض الناس بقوله ثُمَّ طَلَّقْتُمُوهُنَّ وبمهلة ثم على أن الطلاق لا يكون إلا بعد نكاح، وأن من طلق المرأة قبل نكاحها وإن عينها فإن ذلك لا يلزمه، وقال هذا نيف على ثلاثين من صاحب وتابع وإمام، سمى البخاري منهم اثنين وعشرين، وقالت طائفة عظيمة من أهل العلم: إن طلاق المعينة الشخص أو القبيل أو البلد لازم قبل النكاح، فمنهم مالك وجميع أصحابه وجمع عظيم من علماء الأمة، وقرأ جمهور القراء «تمسوهن» ، وقرأ حمزة والكسائي وطلحة وابن وثاب «تماسوهن» والمعنى فيهما الجماع وهذه العدة إنما هي لاستبراء الرحم وحفظ النسب في الحمل، فمن لم تمس فلا يلزم ذلك فيها، وقرأ جمهور الناس «تعتدّونها» بشد الدال على وزن تفتعلونها من العدد، وروى ابن أبي بزة عن أبي بكر «تعتدونها» بتخفيف ضمة الدال من العدوان، كأنه قال فما لكم عدة تلزمونها عدوانا وظلما لهن، والقراءة الأولى أشهر عن أبي بكر، وتخفيف الدال وهم من ابن أبي بزة، ثم أمر تعالى بتمتيع المطلقة قبل البناء، واختلف الناس في المتعة، فقالت فرقة هي واجبة، وقالت فرقة هي مندوب إليها منهم مالك وأصحابه، وقالت فرقة المتعة للتي لم يفرض لها ونصف المهر للتي فرض لها، وقال سعيد بن المسيب: بل المتعة كانت لجميعهن بهذه الآية، ثم نسخت آية البقرة بالنصف لمن فرض لها ما تضمنته هذه الآية من المتعة.

{ وَدَعْ أَذاهُمْ } buyruğu iki manayı muhtemel kılar: Birincisi; bizzat kendisinin onlara eziyet etmesini ve onları cezalandırmasını terk etmesini emretmesidir; sanki mana "onların kusurlarını bağışla ve onlara eziyet etme" şeklinde olur. Bu takdire göre masdar mefule muzaf olmuştur. Bu tevile göre ayetten kâfirlere mahsus olan kısım neshedilmiştir ve onun nâsihi kılıç ayetidir. İkinci mana ise { وَدَعْ أَذاهُمْ } buyruğunun "onların sözlerine ve sana verdikleri eziyetlere aldırış etme" anlamında olmasıdır. Bu tevile göre ise masdar faile muzaf olmuştur; bu da Mücâhid'in tevilidir. Sonra Allah Teâlâ kendisine tevekkül etmesini emretti ve { وَكَفى بِاللَّهِ وَكِيلاً } buyruğuyla onu teselli etti. Kelamın kuvvetinde bir zafer vaadi vardır; { كَفى بِاللَّهِ } hakkındaki açıklama daha önce geçmişti. «el-Vekîl» işleri üstlenip gözeten koruyucudur. Sonra Allah Teâlâ zifaftan önce boşanan eşin hükmüyle müminlere hitap etti. Bazı kimseler { ثُمَّ طَلَّقْتُمُوهُنَّ } buyruğundan ve «ثم» edatının mühlet (sıralı gecikme) bildirmesinden hareketle boşanmanın ancak nikâhtan sonra olabileceğine, bir kimsenin nikâhından önce -kadını bizzat belirlese dahi- boşaması durumunda bunun geçerli olmayacağına delil getirmişlerdir. Sahâbî, tâbiî ve imamlardan otuzdan fazla kişi bunu söylemiştir; el-Buhârî bunlardan yirmi iki tanesini ismen zikretmiştir. İlim ehlinden büyük bir topluluk ise şahsı, kabilesi veya beldesi belirlenmiş kadının nikâhtan önce boşanmasının geçerli olduğunu söylemişlerdir; Mâlik ve bütün talebeleri ile ümmet ulemasından büyük bir topluluk bunlardandır. Kurrâ çoğunluğu «تمسوهن» şeklinde okumuştur. Hamza, el-Kisâî, Talha ve İbn Vessâb ise «تماسوهن» şeklinde okumuşlardır; her iki okuyuşta da mana cinsel ilişkidir. Bu iddet ise ancak rahmin boş olduğunun tespiti ve hamilelikte nesebin korunması içindir; binaenaleyh dokunulmamış olan kadın hakkında bu gerekmez. İnsanların çoğunluğu aded (saymak) kökünden [tefta'ilûnehâ] vezninde 'dâl'ın şeddesiyle «تعتدّونها» şeklinde okumuştur. İbn Ebî Bezze, Ebû Bekir'den 'udvân' (zulüm/düşmanlık) kökünden 'dâl'ın dammesinin hafifletilmesiyle «تعتدونها» şeklinde okuduğunu rivayet etmiştir; sanki "onlara zulüm ve düşmanlık olsun diye üzerlerine yükleyeceğiniz bir iddet yoktur" demiştir. Ebû Bekir'den gelen birinci kıraat daha meşhurdur; 'dâl'ın hafifletilmesi ise İbn Ebî Bezze'nin bir vehmidir. Sonra Allah Teâlâ zifaftan önce boşanan kadına mut'a verilmesini (kendisine bağışta bulunulmasını) emretti. İnsanlar mut'a hususunda ihtilaf etmişlerdir: Bir grup bunun farz olduğunu söylemiştir. Aralarında Mâlik ve talebelerinin de bulunduğu bir grup ise bunun mendup olduğunu söylemiştir. Bir grup da mut'anın kendisine mehir belirlenmemiş kadın için olduğunu, mehir belirlenmiş olana ise mehrin yarısının verileceğini söylemiştir. Saîd b. el-Müseyyeb ise: "Bilakis bu ayetle mut'a onların tamamı içindi; sonra Bakara suresindeki mehir belirlenmiş olan kadın için yarım mehir ayeti, bu ayetin içerdiği mut'a hükmünü neshetti" demiştir.

وهذه الآية خصصت آيتين إحداهما، والمطلقات يتربصن بأنفسهن ثلاثة قروء، فخصصت هذه الآية من لم يدخل بها، وكذلك خصصت من ذوات الثلاثة الأشهر، وهن من قعدن عن المحيض، ومن لم يحضن من صغر المطلقات قبل البناء، و «السراح الجميل» هو الطلاق تتبعه عشرة حسنة وكلمة طيبة دون مشادة ولا أذى.

Bu ayet iki ayeti tahsis etmiştir: Biri; { وَالْمُطَلَّقاتُ يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ ثَلاثَةَ قُرُوءٍ } “Boşanmış kadınlar kendi kendilerine üç kuru' beklerler” ayetidir; bu ayet zifafa girilmemiş kadınları [bu genel hükümden] tahsis etmiştir. Aynı şekilde üç ay iddet bekleyenlerden -ki bunlar hayızdan kesilmiş olanlar ile zifaftan önce boşanan küçük yaşta olup henüz hayız görmemiş olanlardır- [zifafa girilmemiş olanları] tahsis etmiştir. «es-Serâhu'l-cemîl» ise ardından tartışma ve eziyet olmaksızın güzel muamele ve tatlı sözün geldiği boşamadır.

قوله ﷿:

Yüce Allah'ın buyruğu:

[سورة الأحزاب (٣٣) : آية ٥٠]

[Ahzâb Suresi (33) : Ayet 50]

يا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أَحْلَلْنا لَكَ أَزْواجَكَ اللاَّتِي آتَيْتَ أُجُورَهُنَّ وَما مَلَكَتْ يَمِينُكَ مِمَّا أَفاءَ اللَّهُ عَلَيْكَ وَبَناتِ عَمِّكَ وَبَناتِ عَمَّاتِكَ وَبَناتِ خالِكَ وَبَناتِ خالاتِكَ اللاَّتِي هاجَرْنَ مَعَكَ وَامْرَأَةً مُؤْمِنَةً إِنْ وَهَبَتْ نَفْسَها لِلنَّبِيِّ إِنْ أَرادَ النَّبِيُّ أَنْ يَسْتَنْكِحَها خالِصَةً لَكَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ قَدْ عَلِمْنا ما فَرَضْنا عَلَيْهِمْ فِي أَزْواجِهِمْ وَما مَلَكَتْ أَيْمانُهُمْ لِكَيْلا يَكُونَ عَلَيْكَ حَرَجٌ وَكانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً (٥٠)

{ يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أَحْلَلْنَا لَكَ أَزْوَاجَكَ اللَّاتِي آتَيْتَ أُجُورَهُنَّ وَمَا مَلَكَتْ يَمِينُكَ مِمَّا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَيْكَ وَبَنَاتِ عَمِّكَ وَبَنَاتِ عَمَّاتِكَ وَبَنَاتِ خَالِكَ وَبَنَاتِ خَالَاتِكَ اللَّاتِي هَاجَرْنَ مَعَكَ وَامْرَأَةً مُؤْمِنَةً إِنْ وَهَبَتْ نَفْسَهَا لِلنَّبِيِّ إِنْ أَرَادَ النَّبِيُّ أَنْ يَسْتَنْكِحَهَا خَالِصَةً لَكَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ قَدْ عَلِمْنَا مَا فَرَضْنَا عَلَيْهِمْ فِي أَزْوَاجِهِمْ وَمَا مَلَكَتْ أَيْمَانُهُمْ لِكَيْلَا يَكُونَ عَلَيْكَ حَرَجٌ وَكَانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً } “Ey Peygamber! Mehirlerini verdiğin eşlerini, Allah'ın sana ganimet olarak verdiklerinden elinin altında bulunan cariyeleri; seninle beraber hicret eden amcanın kızlarını, halalarının kızlarını, dayının kızlarını ve teyzelerinin kızlarını; bir de Peygamber kendisiyle evlenmek istediği takdirde, kendisini Peygamber'e hibe eden mümin bir kadını -diğer müminlere değil, yalnızca sana has olmak üzere- sana helal kıldık. Sana bir zorluk olmasın diye, müminlere eşleri ve cariyeleri hakkında neyi farz kıldığımızı muhakkak bilmekteyiz. Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.” (50)

قرأ الجمهور «اللاتي» بالتاء من فوق، وقرأ الأعمش «اللايي» بياءين من تحت، وذهب ابن زيد والضحاك في تفسير قوله إِنَّا أَحْلَلْنا لَكَ أَزْواجَكَ اللَّاتِي آتَيْتَ أُجُورَهُنَّ إلى أن المعنى أن الله تعالى أحل له أن يتزوج كل امرأة يؤتيها مهرها وأباح له تعالى كل النساء بهذا الوجه وأباح له ملك اليمين وبنات العم والعمة والخال والخالة ممن هاجر معه، وخصص هؤلاء بالذكر تشريفا وتنبيها منهن إذ قد تناولهن على تأويل ابن زيد قوله تعالى: أَزْواجَكَ اللَّاتِي آتَيْتَ أُجُورَهُنَّ، وأباح له الواهبات خاصة له فهو على تأويل ابن زيد إباحة مطلقة في جميع النساء حاشى ذوات المحارم، لا سيما على ما ذكر الضحاك أن في مصحف ابن مسعود «وبنات خالاتك واللاتي هاجرن معك» ، ثم قال بعد هذه تُرْجِي مَنْ تَشاءُ مِنْهُنَّ [الأحزاب: ٥١] أي من هذه الأصناف كلها، ثم تجري الضمائر بعد ذلك على العموم إلى قوله تعالى:

Cumhur «اللاتي» kelimesini üstten iki noktalı 'te' ile okumuştur. el-A'meş ise alttan iki noktalı iki 'ye' ile «اللايي» şeklinde okumuştur. İbn Zeyd ve ed-Dahhâk, { إِنَّا أَحْلَلْنا لَكَ أَزْواجَكَ اللَّاتِي آتَيْتَ أُجُورَهُنَّ } buyruğunun tefsirinde, mananın Allah Teâlâ'nın mehirlerini verdiği her kadınla evlenmeyi ona helal kıldığı ve bu yolla bütün kadınları ona mübah kıldığı, ayrıca cariyeleri ve kendisiyle hicret etmiş olan amca, hala, dayı ve teyze kızlarını da ona helal kıldığı yönünde olduğu görüşüne gitmişlerdir. Bunların zikredilerek tahsis edilmesi, İbn Zeyd'in yorumuna göre zaten Allah Teâlâ'nın { أَزْواجَكَ اللَّاتِي آتَيْتَ أُجُورَهُنَّ } buyruğunun kapsamına girdikleri halde, onlara bir şeref ve dikkat çekme sadedindedir. Ayrıca yalnızca ona has olmak üzere hibe eden kadınları da ona helal kılmıştır. Dolayısıyla İbn Zeyd'in yorumuna göre bu, mahrem olan kadınlar hariç bütün kadınlar hakkında mutlak bir mübah kılmadır; özellikle de ed-Dahhâk'ın İbn Mes'ûd'un mushafında «وبنات خالاتك واللاتي هاجرن معك» şeklinde olduğunu zikrettiği kıraate göre bu böyledir. Sonra bundan sonra [Allah Teâlâ] { تُرْجِي مَنْ تَشاءُ مِنْهُنَّ } [Ahzâb: 51] yani "bu sınıfların hepsinden" buyurmuştur. Ardından zamirler, Yüce Allah'ın şu buyruğuna kadar umum üzere devam eder:

وَلا أَنْ تَبَدَّلَ بِهِنَّ [الأحزاب: ٥٢] فيجيء هذا الضمير مقطوعا من الأول عائدا على أزواجه التسع فقط على الخلاف في ذلك، وتأول غير ابن زيد قوله أَحْلَلْنا لَكَ أَزْواجَكَ اللَّاتِي آتَيْتَ أُجُورَهُنَّ أن الإشارة إلى عائشة وحفصة ومن في عصمته ممن تزوجها بمهر، وأن ملك اليمين بعد حلال له، وأن الله تعالى أباح له مع المذكورات بنات عمه وعماته وخاله وخالاته ممن هاجر معه والواهبات خاصة له، فيجيء الأمر على هذا التأويل أضيق على النبي ﷺ، ويؤيد هذا التأويل ما قاله ابن عباس كان رسول الله ﷺ يتزوج في أي الناس شاء وكان ذلك يشق على نسائه، فلما نزلت هذه الآية وحرم عليه بها النساء إلا من سمى سر نساؤه بذلك.

{ وَلا أَنْ تَبَدَّلَ بِهِنَّ } [Ahzâb: 52]. Bu durumda bu zamir, bu husustaki ihtilaf üzere öncekinden kopuk olarak sadece onun dokuz hanımına raci olur. İbn Zeyd dışındakiler ise { أَحْلَلْنا لَكَ أَزْواجَكَ اللَّاتِي آتَيْتَ أُجُورَهُنَّ } buyruğunu, buradaki işaretin Âişe'ye, Hafsa'ya ve mehir vererek evlendiği nikahı altındaki hanımlarına yönelik olduğu; bundan sonra cariye edinmenin de ona helal olduğu; Allah Teâlâ'nın zikredilenlerle birlikte kendisiyle hicret eden amca, hala, dayı ve teyze kızlarını ve sadece kendisine has olmak üzere hibe eden kadınları da ona mübah kıldığı şeklinde yorumlamışlardır. Bu yoruma göre mesele Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem için daha dar bir çerçeveye oturmaktadır. İbn Abbâs'ın şu sözü de bu yorumu desteklemektedir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem insanlardan dilediği kimseyle evleniyordu ve bu durum hanımlarına ağır geliyordu. Bu ayet inip de bizzat ismini saydıkları hariç diğer kadınlar ona haram kılınınca, hanımları buna pek sevindiler.

قال الفقيه الإمام القاضي: لأن ملك اليمين إنما يفعله في النادر من الأمر وبنات العم والعمات والخال والخالات يسير، ومن يمكن أن يتزوج منهن محصور عند نسائه، لا سيما وقد قيد ذلك شرط الهجرة معه والواهبة أيضا من النساء قليل، فلذلك سر أزواج النبي ﷺ بانحصار الأمر، ثم يجيء قوله تعالى: تُرْجِي مَنْ تَشاءُ مِنْهُنَّ [الأحزاب: ٥١] إشارة إلى من تقدم ذكره، ثم يجيء قوله وَلا أَنْ تَبَدَّلَ بِهِنَّ مِنْ أَزْواجٍ [الأحزاب: ٥٢] إشارة إلى أزواجه اللاتي تقدم النص عليهن بالتحليل فيأتي الكلام متسقا مطردا أكثر من اطراده على التأويل الأول، و «الأجور» المهور، وقوله مِمَّا أَفاءَ اللَّهُ عَلَيْكَ أي رده إليك في الغنائم، يريد وعلى أمتك لأنه فيء عليه، و «ملك اليمين» أصله الفيء من الغنائم أو ما تناسل ممن سبي والشراء من الحربيين كالسباء، ومباح السباءة هو من الحربيين، ولا يجوز سبي من له عهد ولا تملكه، ويسمى سبي الخبثة، وقوله تعالى: وَبَناتِ عَمِّكَ الآية، يريد قرابته، وروي عن أم هاني بنت أبي طالب أنها قالت: خطبني رسول الله ﷺ فاعتذرت إليه فعذرني ثم نزلت هذه الآية فحرمني عليه لأني لم أهاجر معه وإنما كنت من الطلقاء، وقرأ جمهور الناس «إن وهبت» بكسر الألف وهذا يقتضي استئناف الأمور، إن وقع فهو حلال له، على أنه قد روي عن ابن عباس أنه قال لم تكن عند رسول الله ﷺ امرأة إلا بعقد نكاح أو ملك يمين.

Fakih İmam Kadı [İbn Atıyye] dedi ki: Çünkü cariye edinmeyi ancak nadir durumlarda yapardı; amca, hala, dayı ve teyze kızları ise az sayıdaydı ve onlardan evlenebilecekleri hanımlarının gözünde sınırlıydı; özellikle de bu durum onunla birlikte hicret etme şartıyla kayıtlanmıştı; hibe eden kadınlar da keza azdı. İşte bundan dolayı meselenin sınırlandırılması Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in hanımlarını sevindirdi. Sonra Allah Teâlâ'nın { تُرْجِي مَنْ تَشاءُ مِنْهُنَّ } [Ahzâb: 51] buyruğu daha önce zikri geçenlere işaret eder. Ardından { وَلا أَنْ تَبَدَّلَ بِهِنَّ مِنْ أَزْواجٍ } [Ahzâb: 52] buyruğu daha önce helal oldukları açıkça belirtilen eşlerine işaret eder; böylece söz dizimi ilk yoruma kıyasla çok daha düzenli ve tutarlı bir hale gelir. «el-Ücûr» mehirlerdir. { مِمَّا أَفاءَ اللَّهُ عَلَيْكَ } buyruğu ise "ganimetler içerisinde sana geri verdiği şeylerden" demektir; O'na fey kılındığı için O'nun ümmetine de [demek] istemektedir. «Sağ elin malik olduğu şeyler (cariyeler)»in aslı ganimetlerden elde edilen fey, esir alınanlardan doğan nesil yahut harp ehlinden satın alınan kimselerdir ki bu da esirler gibidir. Esir alınması mübah olanlar harp ehlindendir; zimmet/antlaşma sahibi olan kimselerin esir edilmesi ve mülk edinilmesi caiz değildir; buna habîslerin (kötülerin) esirliği denir. Yüce Allah'ın { وَبَناتِ عَمِّكَ } buyruğu akrabalarını kastetmektedir. Ümmü Hânî bint Ebî Tâlib'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bana evlenme teklif etti, ben de ona özür beyan ettim, o da özrümü kabul etti. Sonra bu ayet indi ve onunla birlikte hicret etmediğim, bilakis Tulekâ'dan (Mekke fethinde serbest bırakılanlardan) olduğum için beni ona haram kıldı." İnsanların çoğunluğu elifin kesresiyle «إِنْ وَهَبَتْ» şeklinde okumuştur; bu da işlerin geleceğe matuf olarak ele alınmasını gerektirir: [Böyle bir hibe] gerçekleşirse ona helaldir. Bununla birlikte İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanında nikah akdi veya cariyelik mülkiyeti dışında hiçbir kadın bulunmamıştır.

فأما بالهبة فلم يكن عنده منهن أحد، وقرأ الحسن البصري وأبيّ بن كعب والثقفي والشعبي، «أن وهبت» بفتح الألف فهي إشارة إلى ما وقع من الهبات قبل نزول الآيات.

Hibe yoluyla ise onun yanında bu kadınlardan hiçbiri bulunmamıştır." el-Hasen el-Basrî, Übey b. Ka'b, es-Sekafî ve eş-Şa'bî elifin fethasıyla «أَنْ وَهَبَتْ» şeklinde okumuşlardır; bu da ayetler inmeden önce vaki olmuş hibelere işarettir.

قال الفقيه الإمام القاضي: وكسر الألف يجري مع تأويل ابن زيد الذي قدمناه، وفتح الألف يجري مع التأويل الآخر، ومن قرأ بفتح الألف قال الإشارة إلى من وهب نفسه من النساء للنبي ﷺ على الجملة، قال ابن عباس فيما حكى الطبري هي ميمونة بنت الحارث، وقال علي بن الحسين هي أم شريك، وقال عروة والشعبي هي زينب بنت خزيمة أم المساكين، وقال أيضا عروة بن الزبير خولة بنت حكيم بن الأوقص السلمي ممن وهبت نفسها للنبي ﷺ، وفي مصحف عبد الله بن مسعود «وامرأة مؤمنة وهبت» دون «إن» ، وقوله تعالى: خالِصَةً لَكَ أي هبة النساء أنفسهن خالصة ومزية لا يجوز أن تهب المرأة نفسها لرجل، وأجمع الناس على أن ذلك لا يجوز، وأن هذا اللفظ من الهبة لا يتم عليه نكاح إلا ما روي عن أبي حنيفة ومحمد بن الحسن وأبي يوسف أنهم قالوا: إذا وهبت فأشهد هو على نفسه بمهر فذلك جائز.

Fakih İmam Kadı [İbn Atıyye] dedi ki: Elifin kesre okunması daha önce sunduğumuz İbn Zeyd'in yorumuyla örtüşür; elifin fetha okunması ise diğer yorumla örtüşür. Fetha ile okuyan kimse, işaretin toptan kendini Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e hibe eden kadınlara yönelik olduğunu söylemiştir. Taberî'nin aktardığına göre İbn Abbâs, bunun Meymûne bint el-Hâris olduğunu söylemiştir. Ali b. el-Hüseyn ise bunun Ümmü Şerîk olduğunu söylemiştir. Urve ve eş-Şa'bî bunun Zeynep bint Huzeyme -Ümmü'l-Mesâkîn- olduğunu söylemişlerdir. Urve b. ez-Zübeyr ayrıca Havle bint Hakîm b. el-Evkas es-Sülemî'nin de kendini Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e hibe edenlerden olduğunu söylemiştir. Abdullah b. Mes'ûd'un mushafında «إن» olmaksızın «وَامْرَأَةً مُؤْمِنَةً وَهَبَتْ» şeklindedir. Yüce Allah'ın { خالِصَةً لَكَ } buyruğu, yani kadınların kendilerini hibe etmeleri sadece sana has bir ayrıcalıktır; bir kadının kendisini [başka] bir adama hibe etmesi caiz değildir, demektir. İnsanlar bunun caiz olmadığı ve bu hibe lafzıyla nikahın gerçekleşmeyeceği hususunda icma etmişlerdir; ancak Ebû Hanîfe, Muhammed b. el-Hasen ve Ebû Yûsuf'tan rivayet edilen: "Eğer kadın kendini hibe eder, erkek de kendi aleyhine bir mehir tespit edip şahit tutarsa bu caizdir" şeklindeki görüş müstesnadır.

قال الفقيه الإمام القاضي: فليس في قولهم إلا تجويز العبارة ولفظة الهبة، وإلا فالأفعال التي اشترطها هي أفعال النكاح بعينه.

Fakih İmam Kadı [İbn Atıyye] dedi ki: Onların sözünde sadece tabire ve hibe lafzına cevaz verme vardır; aksi takdirde şart koştukları fiiller bizatihi nikahın kendi fiilleridir.

قال الفقيه الإمام القاضي: ويظهر من لفظ أبيّ بن كعب أن معنى قوله خالِصَةً لَكَ يراد به جميع هذه الإباحة لأن المؤمنين قصروا على مثنى وثلاث ورباع، وقوله تعالى: قَدْ عَلِمْنا ما فَرَضْنا عَلَيْهِمْ فِي أَزْواجِهِمْ يريد الولي والشاهدين والمهر والاقتصار على أربع قاله قتادة ومجاهد، وقال أبيّ بن كعب هو مثنى وثلاث ورباع، وقوله تعالى لِكَيْلا أي بينا هذا البيان وشرحنا هذا الشرح لِكَيْلا يَكُونَ عَلَيْكَ حَرَجٌ ويظن بك أنك قد أثمت عند ربك في شيء، ثم أنس تعالى الجميع من المؤمنين بغفرانه ورحمته.

Fakih İmam Kadı [İbn Atıyye] dedi ki: Übey b. Ka'b'ın ifadesinden anlaşıldığına göre, { خالِصَةً لَكَ } buyruğunun manasıyla bu mübah kılınanların tamamı kastedilmektedir; zira müminler ikişer, üçer ve dörder ile sınırlandırılmışlardır. Yüce Allah'ın { قَدْ عَلِمْنا ما فَرَضْنا عَلَيْهِمْ فِي أَزْواجِهِمْ } buyruğu ile veli, iki şahit, mehir ve dört kadınla sınırlandırma kastedilmektedir; bunu Katâde ve Mücâhid söylemiştir. Übey b. Ka'b ise bunun ikişer, üçer ve dörder olduğunu söylemiştir. Yüce Allah'ın { لِكَيْلا } buyruğu, yani { لِكَيْلا يَكُونَ عَلَيْكَ حَرَجٌ } “Sana bir zorluk olmasın” ve senin hakkında Rabbine karşı herhangi bir şeyde günaha girdiğin zannı oluşmasın diye biz bu açıklamayı yaptık ve bu şerhi getirdik, demektir. Sonra Allah Teâlâ müminlerin tamamını bağışlaması ve merhametiyle teselli edip ferahlattı.

قوله ﷿:

Yüce Allah'ın buyruğu:

[سورة الأحزاب (٣٣) : الآيات ٥١ الى ٥٢]

[Ahzâb Suresi (33) : Ayetler 51-52]

تُرْجِي مَنْ تَشاءُ مِنْهُنَّ وَتُؤْوِي إِلَيْكَ مَنْ تَشاءُ وَمَنِ ابْتَغَيْتَ مِمَّنْ عَزَلْتَ فَلا جُناحَ عَلَيْكَ ذلِكَ أَدْنى أَنْ تَقَرَّ أَعْيُنُهُنَّ وَلا يَحْزَنَّ وَيَرْضَيْنَ بِما آتَيْتَهُنَّ كُلُّهُنَّ وَاللَّهُ يَعْلَمُ ما فِي قُلُوبِكُمْ وَكانَ اللَّهُ عَلِيماً حَلِيماً (٥١) لا يَحِلُّ لَكَ النِّساءُ مِنْ بَعْدُ وَلا أَنْ تَبَدَّلَ بِهِنَّ مِنْ أَزْواجٍ وَلَوْ أَعْجَبَكَ حُسْنُهُنَّ إِلاَّ ما مَلَكَتْ يَمِينُكَ وَكانَ اللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ رَقِيباً (٥٢)

{ تُرْجِي مَنْ تَشاءُ مِنْهُنَّ وَتُؤْوِي إِلَيْكَ مَنْ تَشاءُ وَمَنِ ابْتَغَيْتَ مِمَّنْ عَزَلْتَ فَلا جُناحَ عَلَيْكَ ذلِكَ أَدْنى أَنْ تَقَرَّ أَعْيُنُهُنَّ وَلا يَحْزَنَّ وَيَرْضَيْنَ بِما آتَيْتَهُنَّ كُلُّهُنَّ وَاللَّهُ يَعْلَمُ ما فِي قُلُوبِكُمْ وَكانَ اللَّهُ عَلِيماً حَلِيماً (٥١) لا يَحِلُّ لَكَ النِّساءُ مِنْ بَعْدُ وَلا أَنْ تَبَدَّلَ بِهِنَّ مِنْ أَزْواجٍ وَلَوْ أَعْجَبَكَ حُسْنُهُنَّ إِلاَّ ما مَلَكَتْ يَمِينُكَ وَكانَ اللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ رَقِيباً (٥٢) } “Onlardan dilediğini erteler, dilediğini yanına alırsın. Geri çevirdiklerinden de arzu ettiğin takdirde sana bir vebal yoktur. Bu, onların gözlerinin aydın olması, üzülmemeleri ve kendilerine verdiğin şeyle hepsinin hoşnut olmaları için en uygun olanıdır. Allah kalplerinizde olanı bilir. Allah her şeyi bilendir, halîmdir (cezalandırmada acele etmeyendir). Bundan sonra artık kadınlar ve eşlerini -güzellikleri hoşuna gitse bile- başka kadınlarla değiştirmek -sahip olduğun cariyeler müstesna- sana helal değildir. Allah her şeyi gözetleyendir.” (51-52)

تُرْجِي معناه تؤخر وقرأ ابن كثير وأبو عمرو وابن عامر وعاصم «ترجيء» بالهمز، وقرأ عاصم في رواية حفص وحمزة والكسائي «ترجي» بغير همز وهما لغتان بمعنى، وَتُؤْوِي معناه تضم وتقرب وقال المبرد هو معدى رجى يرجو تقول رجى الرجل وأرجيته جعلته ذا رجاء، ومعنى هذه الآية أن الله فسح لنبيه فيما يفعله في جهة النساء، والضمير في مِنْهُنَّ عائد على من تقدم ذكره من الأصناف حسب الخلاف المذكور في ذلك، وهذا الإرجاء والإيواء يحتمل معاني، منها أن معناه في القسم أن تقرب من شئت في

{ تُرْجِي } tehir edersin (ertelersin) manasındadır. İbn Kesîr, Ebû Amr, İbn Âmir ve Âsım hemze ile «ترجيء» şeklinde okumuşlardır. Âsım'ın Hafs rivayetinde, Hamza ve el-Kisâî ise hemzesiz olarak «ترجي» şeklinde okumuşlardır; bunlar aynı manaya gelen iki lehçedir. { وَتُؤْوِي } ise yanına katarsın ve yaklaştırırsın manasındadır. el-Müberred: "Bu, 'recâ yercû' kökünün geçişli (müteaddî) halidir; bir adam umduğu zaman [recâ'r-raculü], onu umut sahibi kıldığında ise [ercyetühû] denir" demiştir. Bu ayetin manası, Allah'ın kadınlar hususundaki tutumunda Peygamberi'ne genişlik sağladığıdır. { مِنْهُنَّ } kelimesindeki zamir, bu husustaki ihtilaf uyarınca daha önce zikri geçen sınıflara racidir. Bu erteleme ve yanına alma birkaç manaya muhtemeldir: Bunlardan biri, bunun mana bakımından taksimat (nöbetleşme) hususunda olmasıdır; yani hanımlarından

القسمة لها من نفسك، وتؤخر عنك من شئت، وتكثر لمن شئت، وتقل لمن شئت، لا حرج عليك في ذلك، فإذا علمن هن أن هذا هو حكم الله تعالى لك وقضاؤه زالت الأنفة والتغاير عنهن ورضين وقرت أعينهن وهذا تأويل مجاهد وقتادة والضحاك.

kendisine ayırdığın pay konusunda dilediğini yanına yaklaştırır, dilediğini kendinden tehir eder, dilediğine çok, dilediğine az pay verirsin; bunda senin üzerine bir vebal yoktur. Onlar bunun Allah Teâlâ'nın senin için verdiği bir hükmü ve kazası olduğunu bildiklerinde, aralarındaki gurur ve kıskançlık zail olur, razı olurlar ve gözleri aydın olur. Bu, Mücâhid, Katâde ve ed-Dahhâk'ın yorumudur.

قال الفقيه الإمام القاضي: لأن سبب هذه الآيات إنما كان تغايرا وقع بين زوجات النبي ﷺ عليه فشقي بذلك، ففسح الله له وأنبهن بهذه الآيات، وقال أبو رزين وابن عباس المعنى في طلاق من شاء ممن حصل في عصمته وإمساك من شاء، قال أبو زيد: وكان رسول الله ﷺ قد هم بطلاق بعض نسائه فقلن له أقسم لنا ما شئت فكان ممن أرجى سودة وجويرية وصفية وأم حبيبة وميمونة وآوى إليه عائشة وأم سلمة وحفصة وزينب وقال الحسن بن أبي الحسن المعنى في تزويج من شاء من النساء وترك من شاء، وقالت فرقة المعنى في ضم من شاء من الواهبات وتأخير من شاء.

Fakih İmam Kadı [İbn Atıyye] dedi ki: Çünkü bu ayetlerin sebebi, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in hanımları arasında ona karşı meydana gelen ve kendisini üzen bir kıskançlıktı. Allah Teâlâ ona genişlik sağladı ve bu ayetlerle hanımlarını uyardı. Ebû Rezîn ve İbn Abbâs mananın, nikahı altında bulunanlardan dilediğini boşamak ve dilediğini tutmak hususunda olduğunu söylemişlerdir. Ebû Zeyd şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem hanımlarından bazılarını boşamaya niyetlenmişti, onlar da kendisine: "Bizim için [nöbetten] dilediğin gibi taksim yap" dediler. Tehir ettiği kimseler Sevde, Cüveyriye, Safiyye, Ümmü Habîbe ve Meymûne idi; yanına aldığı (öne aldığı) kimseler ise Âişe, Ümmü Seleme, Hafsa ve Zeynep idi. el-Hasen b. Ebi'l-Hasen mananın, kadınlardan dilediğiyle evlenmek ve dilediğini terk etmek hususunda olduğunu söylemiştir. Bir grup ise mananın, hibe eden kadınlardan dilediğini yanına katmak ve dilediğini tehir etmek hususunda olduğunu söylemiştir.

قال القاضي أبو محمد: وعلى كل معنى فالآية معناها التوسعة على رسول الله ﷺ والإباحة له، قالت عائشة: لما قرأ عليّ رسول الله ﷺ هذه الآية قلت ما أرى ربك إلا يسارع في هواك.

Kadı Ebû Muhammed [İbn Atıyye] dedi ki: Hangi manaya göre olursa olsun ayetin manası, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e genişlik tanınması ve [bunların] ona mübah kılınmasıdır. Âişe şöyle demiştir: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bu ayeti bana okuduğunda: 'Görüyorum ki Rabbin senin arzunu yerine getirmekte acele ediyor' dedim."

قال الفقيه الإمام القاضي: وذهب هبة الله في الناسخ والمنسوخ له إلى أن قوله تُرْجِي مَنْ تَشاءُ الآية ناسخ لقوله لا يَحِلُّ لَكَ النِّساءُ مِنْ بَعْدُ الآية، وقال ليس في كتاب الله تعالى ناسخ تقدم المنسوخ إلا هذا.

Fakih İmam Kadı [İbn Atıyye] dedi ki: Hibetullah, en-Nâsih ve'l-Mensûh adlı eserinde { تُرْجِي مَنْ تَشاءُ } ayetinin { لا يَحِلُّ لَكَ النِّساءُ مِنْ بَعْدُ } ayetini neshettiği görüşüne gitmiş ve: "Allah Teâlâ'nın kitabında mensuhtan önce gelen hiçbir nasih yoktur, yalnız bu müstesnadır" demiştir.

قال الفقيه الإمام القاضي: وكلامه يضعف من جهات، وقوله ﷿ وَمَنِ ابْتَغَيْتَ مِمَّنْ عَزَلْتَ فَلا جُناحَ عَلَيْكَ يحتمل معاني: أحدها أن تكون مَنْ للتبعيض، أي من إرادته وطلبته نفسه ممن قد كنت عزلته فلا جناح عليك في رده إلى نفسك وإيوائه إليه بعد عزلته، ووجه ثان وهو أن يكون مقويا ومؤكدا لقوله تُرْجِي مَنْ تَشاءُ وَتُؤْوِي مَنْ تَشاءُ فيقول بعد وَمَنِ ابْتَغَيْتَ مِمَّنْ عَزَلْتَ فذلك سواء فَلا جُناحَ عَلَيْكَ في جمعه، وهذا كما تقول من لقيك ممن لم يلقك جميعهم لك شاكر وأنت تريد من لقيك ومن لم يلقك، وهذا المعنى يصح أن يكون في معنى القسم، ويصح أن يكون في الطلاق والإمساك وفي الواهبات، وبكل واحد قالت فرقة. وقرأ جمهور الناس «ذلك أدنى أن تقر أعينهن» برفع «الأعين» ، وقرأ ابن محيصن «أن تقر أعينهن» بضم التاء ونصب «الأعين» ، وقوله بِما آتَيْتَهُنَّ أي من نفسك ومالك، وقرأ جمهور الناس «كلّهن» بالرفع على التأكيد للضمير في يَرْضَيْنَ ولم يجوز الطبري غير هذا، وقرأ جويرية بن عابد بالنصب على التأكيد في آتَيْتَهُنَّ.

Fakih İmam Kadı [İbn Atıyye] dedi ki: Onun bu sözü birkaç açıdan zayıftır. Yüce Allah'ın { وَمَنِ ابْتَغَيْتَ مِمَّنْ عَزَلْتَ فَلا جُناحَ عَلَيْكَ } buyruğu birkaç manaya muhtemeldir: Birincisi, { مَنْ } edatının teb'îz (kısmiyet) için olmasıdır; yani daha önce kendisinden uzaklaştırdığın kimselerden kendisini arzu edip dilediğin kişiyi, uzaklaştırdıktan sonra tekrar kendine döndürmende ve yanına katmanda sana hiçbir vebal yoktur. İkinci bir yön ise bunun { تُرْجِي مَنْ تَشاءُ وَتُؤْوِي إِلَيْكَ مَنْ تَشاءُ } buyruğunu pekiştirici ve teyit edici olmasıdır; zira ardından { وَمَنِ ابْتَغَيْتَ مِمَّنْ عَزَلْتَ فَلا جُناحَ عَلَيْكَ } buyurarak bunların bir arada yapılmasında [senin için] eşitlik olduğunu belirtmektedir. Bu, senin: "Sana rastlayan kimseler olsun, rastlamayan kimseler olsun hepsi sana şükretmektedir" derken aslında "sana rastlayanlar ve rastlamayanlar" demeyi kastetmen gibidir. Bu mana nöbet taksimi konusunda sahih olabileceği gibi boşanma ve tutma konusunda, ayrıca hibe eden kadınlar konusunda da sahih olabilir; nitekim her bir görüşü bir fırka benimsemiştir. İnsanların cumhuru «الأعين» kelimesinin ref'i ile { ذلك أدنى أن تقرّ أعينُهن } şeklinde okumuştur. İbn Muhaysın ise 'te'nin dammesi ve «الأعين» kelimesinin nasbı ile { أن تُقِرَّ أعيُنَهن } şeklinde okumuştur. { بِما آتَيْتَهُنَّ } buyruğu ise "kendinden ve malından onlara verdiğin şeylerle" demektir. İnsanların cumhuru { يَرْضَيْنَ } fiilindeki zamiri tekit ederek ref' ile «كلُّهن» şeklinde okumuştur; Taberî bundan başkasına cevaz vermemiştir. Cüveyriye b. Âbid ise { آتَيْتَهُنَّ } fiilindeki [zamiri] tekit ederek nasb ile [كلَّهن] şeklinde okumuştur.

قال الفقيه الإمام القاضي: والمعنى أنهن يسلمن لله ولحكمه وكن قبل لا يتسامحن بينهن للغيرة ولا يسلمن للنبي ﷺ أنفة، نحا إلى هذا المعنى ابن زيد وقتادة، وقوله تعالى: وَاللَّهُ يَعْلَمُ ما فِي قُلُوبِكُمْ خبر عام، والإشارة به هنا إلى ما كان في قلب رسول الله ﷺ من محبة شخص دون شخص، وكذلك يدخل في المعنى أيضا المؤمنون. وقوله حَلِيماً صفة تقتضي صفحا وتأنيسا في هذا المعنى، إذ هي خواطر وفكر لا يملكها الإنسان في الأغلب، واتفقت الروايات على أنه

Fakih İmam Kadı [İbn Atıyye] dedi ki: Mana, onların Allah'a ve O'nun hükmüne teslim olmalarıdır; oysa daha önce kıskançlık sebebiyle birbirlerine müsamaha göstermiyor ve gurur nedeniyle Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e boyun eğmiyorlardı. İbn Zeyd ve Katâde bu manaya yönelmiştir. Yüce Allah'ın { وَاللَّهُ يَعْلَمُ ما فِي قُلُوبِكُمْ } buyruğu genel bir haberdir; buradaki işaret Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in kalbinde bir şahsı diğerine tercih eden sevgiye yöneliktir. Aynı şekilde müminler de bu mananın kapsamına girer. { حَلِيماً } buyruğu ise bu manada bağışlamayı ve teselli etmeyi gerektiren bir sıfattır; zira bunlar çoğunlukla insanın elinde olmayan hatıralar ve düşüncelerdir. Rivayetler ittifak etmiştir ki,

عليه السلام عدل بينهن في القسمة حتى مات ولم يمتثل ما أبيح له ضبطا لنفسه وأخذا بالفضل، غير أن سودة وهبت نوبتها لعائشة تقمنا لمسرة رسول الله ﷺ، وقوله تعالى: لا يَحِلُّ لَكَ النِّساءُ مِنْ بَعْدُ قيل كما قدمنا إنها خطرت عليه النساء إلا التسع اللواتي كنّ عنده، فكأن الآية ليست متصلة بما قبلها، قال ابن عباس وقتادة لما هجرهن رسول الله ﷺ شهرا، وآلى منهن ثم خرج وخيرهن فاخترن الله ورسوله، جازاهن الله بأن حظر عليه النساء غيرهن وقنعه بهن وحظر عليه تبديلهن، ونسخ بذلك ما أباحه له قبل من التوسعة في جميع النساء، وقال أبيّ بن كعب وعكرمة قوله لا يَحِلُّ لَكَ النِّساءُ مِنْ بَعْدُ أي من بعد الأصناف التي سميت، ومن قال إن الإباحة كانت له مطلقة قال هنا لا يَحِلُّ لَكَ النِّساءُ معناه لا يحل لك اليهوديات ولا النصرانيات.

Aleyhisselâm nefis terbiyesi ve faziletli olanı tercih etmek gayesiyle vefat edene kadar hanımları arasında taksimatta adaleti gözetmiş ve kendisine mübah kılınan serbestliği uygulamamıştır; ancak Sevde'nin, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in hoşnutluğunu arzu ederek nöbetini Âişe'ye hibe etmesi müstesnadır. Yüce Allah'ın { لا يَحِلُّ لَكَ النِّساءُ مِنْ بَعْدُ } buyruğuna gelince; daha önce sunduğumuz gibi, bununla yanında bulunan dokuz hanımı dışındaki kadınların ona yasaklandığı söylenmiştir; sanki bu ayet kendinden öncekiyle bağlantılı değildir. İbn Abbâs ve Katâde şöyle demişlerdir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem hanımlarından bir ay uzak kalıp onlara îlâ yaptıktan sonra çıkıp onları muhayyer bıraktığında, onlar Allah'ı ve Resulü'nü seçtiler. Bunun üzerine Allah Teâlâ, onların dışındaki kadınları ona yasaklayarak, onu bu hanımlarıyla yetindirerek ve onları değiştirmesini menederek hanımları ödüllendirdi ve daha önce bütün kadınlar hususunda ona tanıdığı genişliği bununla neshetti. Übey b. Ka'b ve İkrime ise { لا يَحِلُّ لَكَ النِّساءُ مِنْ بَعْدُ } buyruğunun "adı sayılan sınıflardan sonra" manasına geldiğini söylemişlerdir. [Daha önce] helal kılmanın mutlak olduğunu söyleyen kimse burada { لا يَحِلُّ لَكَ النِّساءُ } ifadesinin "sana Yahudi ve Hristiyan kadınlar helal değildir" manasına geldiğini söylemiştir.

قال الفقيه الإمام القاضي: وهذا تأويل فيه بعد، وإن كان روي عن مجاهد، وكذلك روي أن تبدل اليهوديات والنصرانيات بالمسلمات، وهذا قول أبي رزين وسعيد بن جبير، وقال أبيّ بن كعب مِنْ بَعْدُ يعني لا يحل لك العمات والخالات ونحو ذلك، وأمر مع ذلك بأن لا يتبدل بأزواجه التسع منه من أن يطلق منهن ويتزوج غيرهن قاله الضحاك، وقيل بمن تزوج وحصل في عصمته أي لا يبدلها بأن يأخذ زوجة إنسان ويعطيه هو زوجته قال ابن زيد وهذا شيء كانت العرب تفعله.

Fakih İmam Kadı [İbn Atıyye] dedi ki: Bu, her ne kadar Mücâhid'den rivayet edilmiş olsa da uzak bir tefsirdir. Aynı şekilde Yahudi ve Hristiyan kadınların Müslüman kadınlarla değiştirilmesi şeklinde de rivayet edilmiştir ki bu Ebû Rezîn ve Saîd b. Cübeyr'in görüşüdür. Übey b. Ka'b: "{ مِنْ بَعْدُ } yani bundan sonra sana halalar, teyzeler ve benzerleri helal değildir" demiştir. Bununla birlikte, onlardan birini boşayıp yerine başkasıyla evlenmek suretiyle dokuz hanımını değiştirmemesi emredilmiştir; bunu ed-Dahhâk söylemiştir. Bir kimsenin evlendiği ve nikahı altında bulunan kadını, bir adamın karısını alıp kendi karısını ona vermek suretiyle değiştirmemesi [emredilmiştir] de denilmiştir. İbn Zeyd: "Bu, Arapların yaptığı bir şeydi" demiştir.

قال الفقيه الإمام القاضي: وهذا قول ضعيف أنكره الطبري وغيره في معنى الآية، وما فعلت العرب قط هذا، وما روي من حديث عيينة بن حصن أنه دخل على رسول الله ﷺ وعنده عائشة فقال من هذه الحميراء؟ فقال رسول الله ﷺ: هذه عائشة، فقال عيينة: يا رسول الله إن شئت نزلت لك عن سيدة العرب جمالا ونسبا فليس بتبديل ولا أراد ذلك وإنما احتقر عائشة لأنها كانت صبية فقال هذا القول، وقرأ أبو عمرو بخلاف «لا تحل» بالتاء على معنى جماعة النساء، وقرأ الباقون «لا يحل» بالياء من تحت على معنى جميع النساء وهما حسنان لأن تأنيث لفظ النساء ليس بحقيقي، وقوله تعالى: وَلَوْ أَعْجَبَكَ حُسْنُهُنَّ، قال ابن عباس نزل ذلك بسبب أسماء بنت عميس أعجبت رسول الله ﷺ حين مات عنها جعفر بن أبي طالب وفي هذه اللفظة أَعْجَبَكَ حُسْنُهُنَّ دليل على جواز أن ينظر الرجل إلى من يريد زواجها، وقد أراد المغيرة بن شعبة زواج امرأة فقال له رسول الله ﷺ «انظر إليها فإنه أجدر أن يؤدم بينكما» وقال ﵇ لآخر: «انظر إليها فإن في أعين الأنصار شيئا» ، قال الحميدي يعني «صغرا» ، وقال سهل بن أبي حثمة رأيت محمد بن مسلمة يطارد بثينة بنت الضحاك على أجار من أجاجير المدينة فقلت له أتفعل هذا؟ فقال نعم، قال النبي ﷺ: «إذا ألقى الله في قلب أحدكم خطبة امرأة فلا بأس أن ينظر إليها» ، وقوله تعالى: إِلَّا ما مَلَكَتْ يَمِينُكَ ما في موضع رفع بدل من النِّساءُ، ويجوز أن تكون في موضع نصب على الاستثناء، وفي النصب ضعف، ويجوز أن تكون ما مصدرية والتقدير إلا ملك يمينك وملك بمعنى مملوك، وهو في موضع نصب لأنه استثناء من غير الجنس الأول، و «الرقيب» فعيل بمعنى فاعل أي راقب.

Fakih İmam Kadı [İbn Atıyye] dedi ki: Bu zayıf bir görüştür; Taberî ve diğerleri ayetin bu manaya gelmesini reddetmişlerdir. Araplar bunu asla yapmamışlardır. Uyeyne b. Hısn'ın, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına girdiğinde Âişe oradayken: "Bu Hümeyrâ kimdir?" diye sorması, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in de: "Bu Âişe'dir" buyurması üzerine Uyeyne'nin: "Ey Allah'ın Resulü, dilersen güzellik ve nesep bakımından Arapların hanımefendisi olan eşimden senin lehine feragat edeyim" demesi şeklinde rivayet edilen hadis bir tebdil (değiş tokuş) değildir ve o bunu kastetmemiştir; bilakis Âişe küçük yaşta bir kız olduğu için onu küçümsemiş ve bu sözü söylemiştir. Ebû Amr bir rivayette kadınlar topluluğu manasına binaen 'te' ile «لا تحل» şeklinde okumuştur. Diğerleri ise kadınların tamamı manasına binaen alttan iki noktalı 'ye' ile «لا يحل» şeklinde okumuşlardır; her iki okuyuş da güzeldir, çünkü nisa lafzının müennesliği hakiki değildir. Yüce Allah'ın { وَلَوْ أَعْجَبَكَ حُسْنُهُنَّ } buyruğu hakkında İbn Abbâs: "Bu, Ca'fer b. Ebî Tâlib vefat ettiğinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in beğenisini kazanan Esmâ bint Umeys sebebiyle inmiştir" demiştir. { أَعْجَبَكَ حُسْنُهُنَّ } ifadesinde, kişinin evlenmek istediği kadına bakmasının caiz olduğuna delil vardır. Nitekim Muğîre b. Şu'be bir kadınla evlenmek istemişti de Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona: «Ona bak, zira bu aranızda sevgi ve ülfetin kalıcı olması için daha uygundur» buyurmuştur. Aleyhisselâm başka bir adama da: «Ona bak, zira Ensar'ın gözlerinde bir şey vardır» buyurmuştur; el-Humeydî bunun "küçüklük" olduğunu belirtmiştir. Sehl b. Ebî Hasme şöyle demiştir: "Muhammed b. Mesleme'yi Medine damlarından bir dam üzerinde Büseyne bint ed-Dahhâk'ı gözetlerken gördüm ve ona: 'Bunu sen mi yapıyorsun?' dedim. O da: 'Evet, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Allah birinizin kalbine bir kadınla evlenme isteği düşürdüğünde ona bakmasında bir beis yoktur» buyurdu' dedi." Yüce Allah'ın { إِلَّا ما مَلَكَتْ يَمِينُكَ } buyruğundaki { ما } edatı { النِّساءُ } kelimesinden bedel olarak ref' konumundadır. İstisna üzere nasb konumunda olması da caizdir, ancak nasb durumunda bir zayıflık vardır. { ما } edatının masdariyye olması da caizdir; takdiri "ancak sağ elinin mülkiyeti (cariyeler) müstesna" şeklindedir ve mülk kelimesi memlûk (sahip olunan) manasındadır; bu da birinci cinsin dışından bir istisna (münkatı' istisna) olduğu için nasb mahallindedir. «er-Rakîb» ise 'fâil' manasında 'faîl' veznindedir; yani gözetleyen (murakabe eden) demektir.

قوله ﷿:

Yüce Allah'ın buyruğu:

[سورة الأحزاب (٣٣) : آية ٥٣]

[Ahzâb Suresi (33) : Ayet 53]

يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَدْخُلُوا بُيُوتَ النَّبِيِّ إِلاَّ أَنْ يُؤْذَنَ لَكُمْ إِلى طَعامٍ غَيْرَ ناظِرِينَ إِناهُ وَلكِنْ إِذا دُعِيتُمْ فَادْخُلُوا فَإِذا طَعِمْتُمْ فَانْتَشِرُوا وَلا مُسْتَأْنِسِينَ لِحَدِيثٍ إِنَّ ذلِكُمْ كانَ يُؤْذِي النَّبِيَّ فَيَسْتَحْيِي مِنْكُمْ وَاللَّهُ لا يَسْتَحْيِي مِنَ الْحَقِّ وَإِذا سَأَلْتُمُوهُنَّ مَتاعاً فَسْئَلُوهُنَّ مِنْ وَراءِ حِجابٍ ذلِكُمْ أَطْهَرُ لِقُلُوبِكُمْ وَقُلُوبِهِنَّ وَما كانَ لَكُمْ أَنْ تُؤْذُوا رَسُولَ اللَّهِ وَلا أَنْ تَنْكِحُوا أَزْواجَهُ مِنْ بَعْدِهِ أَبَداً إِنَّ ذلِكُمْ كانَ عِنْدَ اللَّهِ عَظِيماً (٥٣)

{ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَدْخُلُوا بُيُوتَ النَّبِيِّ إِلاَّ أَنْ يُؤْذَنَ لَكُمْ إِلى طَعامٍ غَيْرَ ناظِرِينَ إِناهُ وَلكِنْ إِذا دُعِيتُمْ فَادْخُلُوا فَإِذا طَعِمْتُمْ فَانْتَشِرُوا وَلا مُسْتَأْنِسِينَ لِحَدِيثٍ إِنَّ ذلِكُمْ كانَ يُؤْذِي النَّبِيَّ فَيَسْتَحْيِي مِنْكُمْ وَاللَّهُ لا يَسْتَحْيِي مِنَ الْحَقِّ وَإِذا سَأَلْتُمُوهُنَّ مَتاعاً فَسْئَلُوهُنَّ مِنْ وَراءِ حِجابٍ ذلِكُمْ أَطْهَرُ لِقُلُوبِكُمْ وَقُلُوبِهِنَّ وَما كانَ لَكُمْ أَنْ تُؤْذُوا رَسُولَ اللَّهِ وَلا أَنْ تَنْكِحُوا أَزْواجَهُ مِنْ بَعْدِهِ أَبَداً إِنَّ ذلِكُمْ كانَ عِنْدَ اللَّهِ عَظِيماً (٥٣) } “Ey iman edenler! Yemek için size izin verilmedikçe -yemeğin pişmesini beklemeksizin- Peygamber'in evlerine girmeyin; fakat çağrıldığınız vakit girin. Yemeği yediğinizde hemen dağılın, sohbete dalmayın. Şüphesiz bu durum Peygamber'i incitiyor, o da sizden utanıyordu. Fakat Allah haktan [hakkı bildirmekten] çekinmez. Peygamber'in hanımlarından bir şey istediğiniz zaman perde arkasından isteyin. Bu, sizin kalpleriniz için de onların kalpleri için de daha temizdir. Allah'ın Resûlü'nü incitmeniz ve kendisinden sonra onun hanımlarını ebediyen nikahlamanız sizin için asla helal olmaz. Şüphesiz bu, Allah katında pek büyük [bir günah]tır.” (53)

هذه الآية تضمنت قصتين إحداهما الأدب في أمر الطعام والجلوس والثانية في أمر الحجاب، فأما الأولى فالجمهور من المفسرين على أن سببها أن رسول الله ﷺ لما تزوج زينب بنت جحش أولم عليها فدعا الناس، فلما طعموا، قعد نفر في طائفة من البيت فثقل على رسول الله ﷺ مكانهم فخرج ليخرجوا لخروجه، ومر على حجر نسائه ثم عاد فوجدهم في مكانهم وزينب في البيت معهم، فلما دخل وراءهم انصرف فخرجوا عند ذلك، قال أنس بن مالك: فأعلم أو أعلمته بانصرافهم فجاء، فلما وصل الحجرة أرخى الستر بيني وبينه ودخل، ونزلت الآية بسبب ذلك، وقال قتادة ومقاتل في كتاب الثعلبي: إن هذا السبب جرى في بيت أم سلمة والأول أشهر، وقال ابن عباس: نزلت في ناس من المؤمنين كانوا يتحينون طعام النبي ﷺ فيدخلون عليه قبل الطعام إلى أن يدرك ثم يأكلون ولا يخرجون، وقال إسماعيل بن أبي حكيم: هذا أدب أدّب الله تعالى به الثقلاء، وقال ابن أبي عائشة في كتاب الثعلبي: بحسبك من الثقلاء إن الشرع لم يحتملهم، وأما آية الحجاب فقال أنس بن مالك وجماعة سببها أمر القعود في بيت زينب، القصة المذكورة آنفا، وقالت فرقة بل في بيت أم سلمة، وقال مجاهد سبب آية الحجاب أن رسول الله ﷺ أكل معه قوم وعائشة معهم فمست يدها يد رجل منهم فنزلت آية الحجاب بسبب ذلك، وقالت عائشة وجماعة سبب الحجاب كلام عمر وأنه كلم رسول الله ﷺ مرارا في أن يحجب نساءه وكان رسول الله ﷺ لا يفعل وكان عمر يتابع فخرجت سودة ليلة لحاجتها وكانت امرأة تفرع النساء طولا فناداها عمر قد عرفناك يا سودة حرصا على الحجاب.

Bu ayet iki kıssayı içermektedir: Biri yemek ve oturma adabı, diğeri ise tesettür (hicab) meselesidir. Birincisine gelince; müfessirlerin cumhuruna göre bunun sebebi, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Zeynep bint Cahş ile evlendiğinde onun için düğün yemeği verip insanları davet etmesidir. İnsanlar yemeği yediklerinde evde bir grup insan oturup kaldı ve onların orada bulunması Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e ağır geldi. Kendisi çıkınca onlar da çıksın diye dışarı çıktı; hanımlarının odalarına uğradı, sonra geri döndü ve onları hala yerlerinde otururken buldu; Zeynep de evde onlarla beraberdi. Peygamber arkalarından içeri girdiğinde [hala kalkmadıklarını görünce tekrar] geri döndü; bunun üzerine onlar da çıktılar. Enes b. Mâlik şöyle demiştir: "Onların ayrıldığını bildirdim veya bildirildi, bunun üzerine geldi. Odaya vardığında benimle kendi arasına perdeyi çekti ve içeri girdi. Ayet bu sebeple indi." Katâde ve Mukâtil, es-Sa'lebî'nin kitabında: "Bu olay Ümmü Seleme'nin evinde meydana geldi" demişlerdir; fakat birinci rivayet daha meşhurdur. İbn Abbâs şöyle demiştir: "Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yemek vaktini kollayan, yemek pişene kadar yemekten önce onun yanına giren, sonra yiyip çıkmayan bazı müminler hakkında indi." İsmâîl b. Ebî Hakîm: "Bu, Allah Teâlâ'nın anlayışsız (ağır hareket eden) kimselere verdiği bir terbiyedir" demiştir. İbn Ebî Âişe, es-Sa'lebî'nin kitabında: "Şeriatın bile kendilerine tahammül edememesi, anlayışsız kimseler için [nasihat olarak] sana yeter!" demiştir. Hicab ayetine gelince; Enes b. Mâlik ve bir grup, bunun sebebinin az önce zikredilen Zeynep'in evindeki oturma meselesi olduğunu söylemiştir. Bir fırka ise bilakis Ümmü Seleme'nin evinde [olduğunu] söylemiştir. Mücâhid: "Hicab ayetinin sebebi, bir grubun Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte yemek yemesi ve Âişe'nin de onlarla beraber bulunması, derken Âişe'nin elinin adamlardan birinin eline değmesiydi; bunun üzerine hicab ayeti indi" demiştir. Âişe ve bir grup ise hicabın sebebinin Ömer'in sözü olduğunu, onun hanımlarını örtmesi hususunda defalarca Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile konuştuğunu, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ise bunu yapmadığını, Ömer'in de bu talebini sürdürdüğünü söylemişlerdir. Bir gece Sevde ihtiyacı için dışarı çıkmıştı -ki kendisi boyca diğer kadınlardan uzun bir kadındı- Ömer tesettür konusundaki hırsından dolayı: "Seni tanıdık ey Sevde!" diye seslendi.

وقالت له زينب بنت جحش: عجبنا لك يا ابن الخطاب تغار علينا والوحي ينزل في بيوتنا، فما زال عمر يتابع حتى نزلت آية الحجاب، وقال عمر بن الخطاب ﵁ وافقت ربي في ثلاث: منها الحجاب، ومقام إبراهيم، وعسى ربه إن طلقكن الحديث، وكانت سيرة القوم إذا كان لهم طعام وليمة أو نحوه أن يبكر من شاء إلى دار الدعوة ينتظر طبخ الطعام ونضجه في حديث أنس، وكذلك إذا فرغوا منه جلسوا، كذلك فنهى الله تعالى المؤمنين عن أمثال ذلك في بيت النبي ﷺ ودخل في النهي سائر المؤمنين، والتزم الناس أدب الله تعالى لهم في ذلك فمنعهم من الدخول إلا بإذن عند الأكل لا قبله لانتظار نضج الطعام، وناظِرِينَ معناه منتظرين وإِناهُ مصدر أنى الشيء يأنى إذا فرغ وحان آنا، ومنه قول الشاعر: [الوافر]

Zeynep bint Cahş da ona: "Sana şaşıyoruz ey İbnu'l-Hattâb! Vahiy bizim evlerimize inerken sen bizim hakkımızda kıskançlık gösteriyorsun" dedi. Ömer, hicab ayeti inene kadar bu talebini sürdürdü. Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh şöyle demiştir: "Rabbime üç şeyde muvafakat ettim: Biri hicab, [biri] Makam-ı İbrâhim, [biri de] «Umulur ki Rabbi, eğer o sizi boşarsa...» hadisidir." Enes'in rivayetinde [belirtildiğine göre] insanların âdeti, bir ziyafet yemeği veya benzeri olduğunda dileyenin erkenden davet evine gidip yemeğin pişip hazır olmasını beklemesi ve aynı şekilde yemekten çıktıklarında da öylece oturup kalmalarıydı. Bunun üzerine Allah Teâlâ müminleri Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in evinde bu tür davranışlardan nehyetti; diğer müminler de bu nehyin kapsamına girdi. İnsanlar bu hususta Allah Teâlâ'nın kendilerine verdiği edebe uydular. Böylece Allah onları, yemeğin pişmesini beklemek üzere önceden değil, ancak yemek vaktinde izinle girmek dışında [eve girmekten] menetti. Nâzırîne (ناظِرِينَ) kelimesinin anlamı "bekleyenler" demektir. İnâhu (إِناهُ) ise bir şey tamamlanıp vakti geldiğinde kullanılan «enâ eş-şey'u ye'nî enen» (أنى الشيء يأنى آناً) fiilinin masdarıdır. Şairin şu sözü de bundandır: [el-Vâfir]

تمخضت المنون له بيوم ... أنى ولكل خاتمة تمام

"Ecel ona olgunlaşıp vakti gelmiş bir gün getirdi / Zira her sonun bir tamamlanışı vardır."

وقرأ الجمهور بفتح النون من «إناه» وأمالها حمزة والكسائي، ثم أكد المنع وحصر وقت الدخول بأن يكون عند الإذن، ثم أمر تعالى بعد الطعام بأن يفترق جمعهم وينتشر، وقوله وَلا مُسْتَأْنِسِينَ عطف على قوله غَيْرَ ناظِرِينَ وغَيْرَ منصوبة على الحال من الكاف والميم في لَكُمْ أي ناظرين ولا مستأنسين، وقرأ ابن أبي عبلة «غير» بكسر الراء وجوازه على تقدير «غير ناظرين إناه أنتم» ، وقرأ الأعمش «آناءه» على جمع «أنى» بمدة بعد النون، وقرأت فرقة «فيستحيي» بإظهار الياء المكسورة قبل الساكنة، وقرأت فرقة «فيستحيي» بسكون الياء دون ياء مكسورة قبلها، وقوله وَاللَّهُ لا يَسْتَحْيِي معناه لا يقع منه ترك قوله الْحَقِّ ولما كان ذلك يقع من البشر لعلة الاستحياء نفي عن الله تعالى العلة الموجبة لذلك في البشر، وقوله تعالى: وَإِذا سَأَلْتُمُوهُنَّ مَتاعاً الآية هي آية الحجاب، و «المتاع» عام في جميع ما يمكن أن يطلب على عرف السكنى والمجاورة من المواعين وسائر المرافق للدين والدنيا، وقوله ذلِكُمْ أَطْهَرُ لِقُلُوبِكُمْ وَقُلُوبِهِنَّ يريد من الخواطر التي تعرض للرجال في أمر النّساء وللنساء في أمر الرجال، وقوله تعالى: وَما كانَ لَكُمْ أَنْ تُؤْذُوا رَسُولَ اللَّهِ الآية روي أنها نزلت بسبب أن بعض الصحابة قال: لو مات رسول الله ﷺ لتزوجت عائشة فبلغ ذلك رسول الله ﷺ فتأذى به، هكذا كنى عنه ابن عباس ببعض الصحابة، وحكى مكي عن معمر أنه قال هو طلحة بن عبيد الله.

Cumhur «إناه» kelimesinin 'nûn'unu fetha ile okumuş; Hamza ve el-Kisâî ise imâle yapmışlardır. Sonra Allah girmeyi yasaklamayı pekiştirmiş ve giriş vaktini sadece izin anına hasretmiştir. Ardından yemekten sonra topluluklarının dağılmasını ve yayılmasını emretmiştir. { وَلا مُسْتَأْنِسِينَ } buyruğu { غَيْرَ ناظِرِينَ } buyruğuna matuftur. { غَيْرَ } kelimesi ise { لَكُمْ } ifadesindeki 'kâf' ve 'mîm' zamirinden hal olarak mansubdur; yani "beklemeksizin ve sohbete dalmaksızın" demektir. İbn Ebî Able «غير» kelimesini 'râ'nın kesresiyle okumuştur; bunun caizliği "siz onun vaktini gözetmeyen kimselersiniz" takdirine göredir. el-A'meş 'nûn'dan sonra med ile 'eny' kelimesinin cem'i üzere «آناءه» şeklinde okumuştur. Bir fırka sakin olan 'ye'den önceki kesreli 'ye'yi izhar ederek «فيستحيي» şeklinde okumuştur. Bir fırka ise öncesinde kesreli 'ye' olmaksızın 'ye'nin sükûnu ile «فيستحي» şeklinde okumuştur. Yüce Allah'ın { وَاللَّهُ لا يَسْتَحْيِي } buyruğunun manası: O'ndan { الْحَقِّ } hakkı beyan etmeyi terk etme durumu sadır olmaz, demektir. Bu terk etme işi insanlardan utanma/hâyâ sebebiyle vaki olduğu için, insanlarda buna yol açan illet Allah Teâlâ'dan nefyedilmiştir. Yüce Allah'ın { وَإِذا سَأَلْتُمُوهُنَّ مَتاعاً } ayeti hicab ayetidir. «el-Metâ'» oturma ve komşuluk örfünde talep edilebilecek kap-kacak gibi din ve dünya işlerine yarayan her türlü eşya için genel bir ifadedir. { ذلِكُمْ أَطْهَرُ لِقُلُوبِكُمْ وَقُلُوبِهِنَّ } buyruğu, erkeklerin zihnine kadınlar, kadınların zihnine de erkekler hakkında gelebilecek vesvese ve düşüncelerden [kalplerin arınmasını] kastetmektedir. Yüce Allah'ın { وَما كانَ لَكُمْ أَنْ تُؤْذُوا رَسُولَ اللَّهِ } ayetine gelince; sahabeden birinin: "Eğer Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem vefat ederse Âişe ile kesin evlenirim" dediği, bu sözün Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e ulaşıp onu incittiği ve ayetin bu sebeple indiği rivayet edilmiştir. İbn Abbâs bunu sahabeden bir kişi olarak kinayeli söylemiştir; Mekkî ise Ma'mer'den onun Talha b. Ubeydullah olduğunu söylediğini aktarmıştır.

قال الفقيه الإمام القاضي: لله در ابن عباس، وهذا عندي لا يصح على طلحة، الله عاصمه منه، وروي أن رجلا من المنافقين قال حين تزوج رسول الله ﷺ أم سلمة بعد أبي سلمة وحفصة بعد خنيس بن حذافة ما بال محمد يتزوج نساءنا والله لو مات لأجلنا السهام على نسائه فنزلت الآية في هذا، وحرم الله تعالى نكاح أزواجه بعده وجعل لهن حكم الأمهات، ولما توفي رسول الله ﷺ وارتدت العرب ثم رجعت زوج عكرمة بن أبي جهل قتيلة بنت الأشعث بن قيس وكان رسول الله ﷺ قد تزوجها ولم يبن بها فصعب ذلك على أبي بكر الصديق وقلق منه فقال له عمر:

Fakih İmam Kadı [İbn Atıyye] dedi ki: İbn Abbâs ne güzel söylemiş! Bence bu söz Talha hakkında sahih değildir; Allah onu bundan korumuştur. Rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Ebû Seleme'den sonra Ümmü Seleme ile, Huneys b. Huzâfe'den sonra Hafsa ile evlendiğinde münafıklardan bir adam: "Muhammed'e ne oluyor da kadınlarımızla evleniyor? Vallahi o ölürse biz de onun kadınları üzerine ok çekeriz (kur'a ile paylaşırız)" demiş ve ayet bu sebeple inmiştir. Allah Teâlâ vefatından sonra onun eşleriyle evlenmeyi haram kılmış ve onlara müminlerin anneleri hükmünü vermiştir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem vefat edip Araplar irtidat ettikten sonra İkrime b. Ebî Cehl, Kuteyle bint el-Eş'as b. Kays ile evlendi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onunla nikahlanmış fakat zifafa girmemişti. Bu durum Ebû Bekir es-Sıddîk'a pek ağır geldi ve bundan endişe duydu. Bunun üzerine Ömer ona şöyle dedi:

مهلا يا خليفة رسول الله إنها ليست من نسائه إنه لم يخيرها ولا أرخى عليها حجابا وقد أبانتها منه ردتها مع قومها، فسكن أبو بكر، وذهب عمر إلى أن لا يشهد جنازة زينب بنت جحش إلا ذو محرم منها مراعاة للحجاب، فدلته أسماء بنت عميس على سترها في النعش في القبة وأعلمته أنها رأت ذلك في بلاد الحبشة فصنعه عمر، وروي أن ذلك صنع في جنازة فاطمة بنت النبي ﷺ.

"Sakin ol ey Resûlullah'ın halifesi! O kadın onun eşlerinden değildir; çünkü onu muhayyer bırakmamış ve üzerine perde çekmemiştir. Kavmiyle birlikte dinden dönmesi (irtidadı) onu Peygamber'den kesin olarak ayırmıştır." Bunun üzerine Ebû Bekir teskin oldu. Ömer, tesettüre riayet gayesiyle Zeynep bint Cahş'ın cenazesine sadece mahremlerinin katılması görüşündeydi. Esmâ bint Umeys cenazenin tabut içerisinde kubbe biçiminde örtülmesini ona gösterdi ve bunu Habeşistan diyarında gördüğünü bildirdi; bunun üzerine Ömer de öyle yaptı. Bu uygulamanın Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in kızı Fâtıma'nın cenazesinde de yapıldığı rivayet edilmiştir.

قوله ﷿:

Yüce Allah'ın buyruğu:

[سورة الأحزاب (٣٣) : الآيات ٥٤ الى ٥٥]

[Ahzâb Suresi (33) : Ayetler 54-55]

إِنْ تُبْدُوا شَيْئاً أَوْ تُخْفُوهُ فَإِنَّ اللَّهَ كانَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيماً (٥٤) لا جُناحَ عَلَيْهِنَّ فِي آبائِهِنَّ وَلا أَبْنائِهِنَّ وَلا إِخْوانِهِنَّ وَلا أَبْناءِ إِخْوانِهِنَّ وَلا أَبْناءِ أَخَواتِهِنَّ وَلا نِسائِهِنَّ وَلا ما مَلَكَتْ أَيْمانُهُنَّ وَاتَّقِينَ اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ كانَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيداً (٥٥)

{ إِنْ تُبْدُوا شَيْئاً أَوْ تُخْفُوهُ فَإِنَّ اللَّهَ كانَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيماً (٥٤) لا جُناحَ عَلَيْهِنَّ فِي آبائِهِنَّ وَلا أَبْنائِهِنَّ وَلا إِخْوانِهِنَّ وَلا أَبْناءِ إِخْوانِهِنَّ وَلا أَبْناءِ أَخَواتِهِنَّ وَلا نِسائِهِنَّ وَلا ما مَلَكَتْ أَيْمانُهُنَّ وَاتَّقِينَ اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ كانَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيداً (٥٥) } “Bir şeyi açığa vursanız da gizleseniz de şüphesiz Allah her şeyi hakkıyla bilendir. Onlara (Peygamber'in hanımlarına); babaları, oğulları, erkek kardeşleri, erkek kardeşlerinin oğulları, kız kardeşlerinin oğulları, kendi kadınları ve cariyeleri hususunda bir vebal yoktur. [Ey Peygamber hanımları!] Allah'tan sakının; şüphesiz Allah her şeye hakkıyla şahittir.” (54-55)

قوله تعالى: إِنْ تُبْدُوا شَيْئاً أَوْ تُخْفُوهُ فَإِنَّ اللَّهَ كانَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيماً توبيخ ووعيد لمن تقدم به التعريض في الآية قبلها ممن أشير إليه بقوله ذلِكُمْ أَطْهَرُ لِقُلُوبِكُمْ [الأحزاب: ٥٣] ومن أشير إليه في

Yüce Allah'ın { إِنْ تُبْدُوا شَيْئاً أَوْ تُخْفُوهُ فَإِنَّ اللَّهَ كانَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيماً } buyruğu, bir önceki ayette { ذلِكُمْ أَطْهَرُ لِقُلُوبِكُمْ } [Ahzâb: 53] buyruğu ile işaret edilen ve

قوله وَما كانَ لَكُمْ أَنْ تُؤْذُوا رَسُولَ اللَّهِ [الأحزاب: ٥٣] فقيل لهم في هذه إن الله يعلم ما تخفونه من هذه المعتقدات والخواطر المكروهة ويجازيكم عليها، ثم ذكر تعالى الإباحة فيمن سمي من القرابة إذ لا تقضي أحوال البشر إلا مداخلة من ذكر وكثرة ترداده وسلامة نفسه من أمر الغزل لما تتحاماه النفوس من ذوات المحارم، فمن ذلك الآباء والأولاد والإخوة وأبناؤهم وأبناء الأخوات، وقوله: وَلا نِسائِهِنَّ دخل فيه الأخوات والأمهات وسائر القرابات ومن يتصل من المتصرفات لهن، هذا قول جماعة من أهل العلم، ويؤيد قولهم هذه الإضافة المخصصة في قوله نِسائِهِنَّ وقال ابن زيد وغيره إنما أراد جميع النساء المؤمنات وتخصيص الإضافة إنما هو في الإيمان، وقوله تعالى: وَلا ما مَلَكَتْ أَيْمانُهُنَّ قالت طائفة من الإماء دون العبيد، وقالت طائفة من العبيد والإماء، ثم اختلفت هذه الطائفة، فقالت فرقة: ما ملكت من العبيد دون من ملك سواهن، وقالت فرقة: بل من جميع العبيد كان في ملكهن أو في ملك غيرهن، والكاتب إذا كان معه ما يؤدي فقد أمر رسول الله ﷺ بضرب الحجاب دونه، وفعلت ذلك أم سلمة مع مكاتبها نبهان، ذكره الزهراوي، وقالت فرقة دخل الأعمام في الآباء، وقال الشعبي وعكرمة لم يذكرهم لإمكان أن يصفوا لأبنائهم، وكذلك الخال وكرها أن تضع المرأة خمارها عند عمها أو خالها، واختلف المتأولون في المعنى الذي رفع فيه الجناح بهذه الآية فقال قتادة هو الحجاب، أي أبيح لهذه الأصناف الدخول على النساء دون حجاب ورؤيتهن، وقال مجاهد ذلك في رفع الجلباب وإبداء الزينة، ولما ذكر تعالى الرخصة في هذه الأصناف وانجزمت الإباحة عطف بأمرهن بالتقوى عطف جملة على جملة وهذا في نهاية البلاغة والإيجاز، كأنه قال اقتصرن على هذا وَاتَّقِينَ اللَّهَ تعالى فيه أن تتعدينه إلى غيره، ثم توعد تعالى بقوله وَاتَّقِينَ اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ كانَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيداً.

{ وَما كانَ لَكُمْ أَنْ تُؤْذُوا رَسُولَ اللَّهِ } [Ahzâb: 53] buyruğunda işaret edilen üstü kapalı uyarıya muhatap olan kimseler için bir azarlama ve tehdittir. Bu ayette onlara, içlerinde gizledikleri bu çirkin inanç ve düşünceleri Allah'ın bildiği ve bunlardan ötürü kendilerini cezalandıracağı bildirilmiştir. Sonra Allah Teâlâ adı geçen akrabalar hakkında serbestliği zikretti; zira beşeri haller zikredilenlerin eve girmesini, sıkça gelip gitmesini ve nefislerin mahremlerden sakınması sebebiyle kalplerinin flört/şehvet duygusundan uzak kalmasını gerektirir. Bunlar arasında babalar, çocuklar, kardeşler, kardeşlerin erkek çocukları ve kız kardeşlerin erkek çocukları yer alır. { وَلا نِسائِهِنَّ } buyruğuna kız kardeşler, anneler ve diğer kadın akrabalar ile kendilerine hizmet eden tasarruf ehli kadınlar dahildir; bu, ilim ehlinden bir cemaatin görüşüdür. { نِسائِهِنَّ } buyruğundaki tahsis edici izafet de onların bu görüşünü desteklemektedir. İbn Zeyd ve başkaları ise bununla bütün mümin kadınların kastedildiğini, izafetteki tahsisin ise iman cihetinden olduğunu söylemişlerdir. Yüce Allah'ın { وَلا ما مَلَكَتْ أَيْمانُهُنَّ } buyruğuna gelince; bir grup bunun erkek köleler hariç sadece cariyeler olduğunu söylemiş, diğer bir grup ise köle ve cariyelerin tamamı olduğunu belirtmiştir. Sonra bu grup da ihtilaf etmiştir: Bir fırka: "Kendi mülklerindeki kölelerdir, başkalarının mülkleri değil" derken, diğer bir fırka: "Gerek kendi mülklerinde gerek başkasının mülkünde olsun bütün kölelerdir" demiştir. Mükâteb köle borcunu ödeyecek miktara ulaştığında Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onunla araya perde çekilmesini emretmiştir; Ümmü Seleme de mükâteb kölesi Nebhân ile bunu uygulamıştır, bunu ez-Zehrâvî zikretmiştir. Bir grup amcaların babalar hükmüne dahil olduğunu söylemiştir. eş-Şa'bî ve İkrime ise oğullarına kadını vasfetmeleri ihtimalinden ötürü amcaların zikredilmediğini söylemiş, dayı hakkında da aynı gerekçeyi öne sürerek kadının amcası veya dayısı yanında başörtüsünü çıkarmasını mekruh görmüşlerdir. Müfessirler bu ayette vebalin kaldırıldığı mana hususunda ihtilaf etmişlerdir: Katâde bunun tesettür (hicab) olduğunu, yani bu sayılan sınıfların kadınların yanına perdesiz girmelerinin ve onları görmelerinin mübah kılındığını söylemiştir. Mücâhid ise bunun dış örtüyü (cilbabı) çıkarmak ve zineti göstermek hakkında olduğunu söylemiştir. Allah Teâlâ bu sınıflar hakkındaki ruhsatı zikredip mübahlık kesinleşince, cümle cümleye atfedilerek onlara takvayı emretmiştir ki bu, belagat ve vecizliğin zirvesindedir. Sanki: "Bununla yetinin ve bu hususta başkasına tecavüz etmekten Allah Teâlâ'dan sakının" demiştir. Sonra Allah Teâlâ { وَاتَّقِينَ اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ كانَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيداً } buyruğu ile uyarmıştır.

قوله ﷿:

Yüce Allah'ın buyruğu:

[سورة الأحزاب (٣٣) : الآيات ٥٦ الى ٥٨]

[Ahzâb Suresi (33) : Ayetler 56-58]

إِنَّ اللَّهَ وَمَلائِكَتَهُ يُصَلُّونَ عَلَى النَّبِيِّ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَيْهِ وَسَلِّمُوا تَسْلِيماً (٥٦) إِنَّ الَّذِينَ يُؤْذُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ لَعَنَهُمُ اللَّهُ فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ وَأَعَدَّ لَهُمْ عَذاباً مُهِيناً (٥٧) وَالَّذِينَ يُؤْذُونَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِناتِ بِغَيْرِ مَا اكْتَسَبُوا فَقَدِ احْتَمَلُوا بُهْتاناً وَإِثْماً مُبِيناً (٥٨)

{ إِنَّ اللَّهَ وَمَلائِكَتَهُ يُصَلُّونَ عَلَى النَّبِيِّ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَيْهِ وَسَلِّمُوا تَسْلِيماً (٥٦) إِنَّ الَّذِينَ يُؤْذُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ لَعَنَهُمُ اللَّهُ فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ وَأَعَدَّ لَهُمْ عَذاباً مُهِيناً (٥٧) وَالَّذِينَ يُؤْذُونَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِناتِ بِغَيْرِ مَا اكْتَسَبُوا فَقَدِ احْتَمَلُوا بُهْتاناً وَإِثْماً مُبِيناً (٥٨) } “Şüphesiz Allah ve melekleri Peygamber'e salât ederler. Ey iman edenler! Siz de ona salât edin ve tam bir teslimiyetle selam verin. Şüphesiz Allah'ı ve Resûlü'nü incitenlere, Allah dünyada ve ahirette lanet etmiş ve onlar için alçaltıcı bir azap hazırlamıştır. Mümin erkekleri ve mümin kadınları yapmadıkları bir şey yüzünden incitenler ise şüphesiz bir iftira ve apaçık bir günah yüklenmişlerdir.” (56-58)

هذه الآية شرف الله بها رسوله ﵇ وذكر منزلته منه وطهر بها سوء فعل من استصحب في جهته فكرة سوء في أمر أزواجه ونحو ذلك، وقوله يُصَلُّونَ، قالت فرقة الضمير فيه لله وللملائكة، وهذا قول من الله تعالى شرف به ملائكته فلا يصحبه الاعتراض الذي جاء في قول الخطيب عند النبي ﷺ: من أطاع الله ورسوله فقد رشد ومن يعصهما فقد ضل، فقال له رسول الله ﷺ «بئس الخطيب أنت» قالوا لأنه ليس لأحد من البشر أن يجمع ذكر الله تعالى مع غيره في ضمير واحد ولله تعالى أن يفعل من ذلك ما شاء، وقالت فرقة: في الكلام حذف تقديره إن الله يصلي على النبي وملائكته يصلون، ودل الظاهر من القول على ما ترك، وليس في الآية اجتماع في ضمير، وقالت فرقة: بل جمع الله

Bu ayet ile Allah Resulü aleyhisselâm'ı şereflendirmiş, kendi katındaki makamını zikretmiş ve onun eşleri hakkında ya da benzer konularda kötü düşünce besleyenlerin bu çirkin fiilini temizlemiştir. { يُصَلُّونَ } buyruğuna gelince; bir grup buradaki zamirin Allah ve melekler için olduğunu söylemiştir. Bu, Allah Teâlâ'nın meleklerini şereflendirdiği bir ifadedir; dolayısıyla Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzurundaki hatibin: "Kim Allah'a ve Resulü'ne itaat ederse doğru yolu bulmuştur, kim de o ikisine isyan ederse sapmıştır" sözüne karşı gelen itiraz buna taalluk etmez. Nitekim Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona: «Sen ne kötü bir hatipsin» demiştir; zira insanlardan hiçbir kimsenin Allah Teâlâ ile başkasını tek bir zamirde birleştirmeye hakkı yoktur; oysa Allah Teâlâ dilediğini yapar. Bir grup ise sözde bir hazif olduğunu ve takdirinin: "Şüphesiz Allah Peygamber'e salât eder, melekleri de salât ederler" şeklinde olduğunu, sözün zahirinin hazfedilene delalet ettiğini, dolayısıyla ayette tek bir zamirde birleşme olmadığını söylemiştir. Bir diğer grup ise bilakis Allah Teâlâ'nın

تعالى الملائكة مع نفسه في ضمير وذلك جائز للبشر فعله، ولم يقل رسول الله ﷺ «بئس الخطيب أنت» لهذا المعنى وإنما قاله لأن الخطيب وقف على «ومن يعصهما» وسكت سكتة، ومما يؤيد هذا أن في كلام النبي ﷺ في مصنف أبي داود «ومن يعصهما» فجمع ذكر الله تعالى مع رسوله في ضمير، ومما يؤيد القول الأول أن في كتاب مسلم «بئس الخطيب أنت قل ومن يعص الله ورسوله» .

melekleri kendi zâtıyla tek bir zamirde birleştirdiğini, bunu yapmanın insanlar için de caiz olduğunu, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in «Sen ne kötü bir hatipsin» sözünü bu manadan dolayı değil, hatibin «ve men ya'sıhimâ» (o ikisine isyan ederse) ifadesi üzerinde vakıf yapıp bir müddet susması sebebiyle söylediğini belirtmiştir. Bunu destekleyen hususlardan biri de Ebû Dâvûd'un Musannef'inde geçen Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in bizzat kendi kelamında «ve men ya'sıhimâ» ifadesini kullanarak Allah Teâlâ'nın zikri ile Resulü'nü tek bir zamirde birleştirmiş olmasıdır. Birinci görüşü destekleyen husus ise Müslim'in kitabında «Sen ne kötü bir hatipsin; 'kim Allah'a ve Resulü'ne isyan ederse' de!» şeklinde yer almasıdır.

قال القاضي أبو محمد: وهذا يحتمل أن يكون لما خطأه في وقفه وقال له «بئس الخطيب أنت» (أصلح له بعد ذلك جميع كلامه لأن فصل ضمير اسم الله تعالى من ضمير غيره أولى لا محالة فقال له:

Kadı Ebû Muhammed [İbn Atıyye] dedi ki: Bu durum, hatibin vakıf yapmasındaki hatadan ötürü ona «Sen ne kötü bir hatipsin» dedikten sonra sözünün tamamını düzeltmiş olması ihtimalini taşır; zira Allah Teâlâ'nın isminin zamirini başkasının zamirinden ayrı tutmak şüphesiz daha evladır; bu yüzden ona:

«بئس الخطيب أنت» لموضع) خطأه في الوقف وحمله على الأولى في فصل الضميرين. وإن كان جمعهما جائزا، وقرأ الجمهور «وملائكته» بنصب التاء عطفا على المكتوبة، وقرأ ابن عباس «وملائكته» رفعا عطفا على الموضع قبل دخول إِنَّ وفي هذا نظر، وصلاة الله رحمة منه وبركة، وصلاة الملائكة دعاء، وصلاة المؤمنين دعاء وتعظيم، والصلاة على رسول الله في كل حين من الواجبات وجوب السنن المؤكدة التي لا يسع تركها ولا يغفلها إلا من لا خير فيه، وقال ﵇: «أكثروا من الصلاة علي يوم الجمعة فإنه يوم مشهود» وصفتها ما ورد عنه ﵇ في كتاب الطبري من طريق ابن عباس أنه لما نزلت هذه الآية قال له قوم من الصحابة: هذا السلام عليك يا رسول الله قد عرفناه فكيف نصلي عليك؟ قال: «قولوا اللهم صل على محمد وعلى آل محمد كما صليت على إبراهيم وآل إبراهيم وارحم محمدا وآل محمد كما رحمت وباركت على إبراهيم وآل إبراهيم في العالمين إنك حميد مجيد» وفي بعض الروايات زيادة ونقص هذا معناه، وقرأ الحسن «يا أيها الذين آمنوا فصلوا عليه» وهذه الفاء تقوي معنى الشرط أي صلى الله فصلوا أنتم، كما تقول أعطيتك فخذ، وفي حرف عبد الله «صلوا عليه كما صلى الله عليه وسلموا تسليما» ، وقوله تعالى: إِنَّ الَّذِينَ يُؤْذُونَ اللَّهَ الآية، قال الجمهور معناه بالكفر ونسبة الصاحبة والولد والشريك إليه ووصفه بما لا يليق به، وفي الحديث قال الله شتمني عبدي فقال إن لي ولدا وكذبني فقال إنه لن يبعث، وقال عكرمة معناه بالتصوير والتعريض لفعل ما لا يفعله إلا الله بنحت الصور وخلقها، وقد قال رسول الله ﷺ: «لعن الله المصورين» ، وقالت فرقة ذلك على حذف مضاف تقديره يؤذون أولياء الله، وإذاية الرسول هي بما يؤذيه من الأقوال في غير معنى واحد من الأفعال أيضا، قال ابن عباس نزلت في الذين طعنوا عليه حين اتخذ صفية بنت حيي.

vakıf noktasındaki hatasından ötürü «Sen ne kötü bir hatipsin» demiş ve iki zamiri birleştirmek caiz olsa bile onu iki zamiri ayırma şeklindeki evla olan yola yönlendirmiştir. Cumhur «وملائكته» kelimesini yazılı lafza atfen 'te'nin nasbı ile okumuştur. İbn Abbâs ise { إِنَّ } dahil olmadan önceki mahalle atfen ref' ile «وملائكتُه» okumuştur ki bu okuyuş tartışmalıdır. Allah'ın salâtı O'ndan bir rahmet ve berekettir; meleklerin salâtı duadır; müminlerin salâtı ise dua ve tazimdir. Resûlullah'a her an salât etmek, terki caiz olmayan ve kendisinde hiçbir hayır bulunmayan kimseden başkasının gafil kalmayacağı müekked sünnetlerin vücubiyeti kabilinden bir vecibedir. Aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: «Cuma günü bana çokça salât getirin, zira o şahit olunan bir gündür.» Salâtın şekli ise Taberî'nin kitabında İbn Abbâs yoluyla rivayet edildiğine göre şöyledir: Bu ayet indiğinde sahabeden bir grup ona: "Ey Allah'ın Resulü! Sana verilecek selamı öğrendik, peki sana nasıl salât edeceğiz?" dediler. O da şöyle buyurdu: «De ki: Allah'ım! İbrâhîm'e ve İbrâhîm'in âline salât ettiğin gibi Muhammed'e ve Muhammed'in âline de salât eyle. İbrâhîm'e ve İbrâhîm'in âline merhamet ve bereket ihsan ettiğin gibi âlemlerde Muhammed'e ve Muhammed'in âline de merhamet eyle. Şüphesiz sen çok övülensin, şanı yüce olansın.» Bazı rivayetlerde lafız fazlalığı ve eksikliği bulunsa da mana böyledir. el-Hasen «يا أيها الذين آمنوا فصلوا عليه» şeklinde [fe ile] okumuştur; bu 'fe' harfi şart manasını kuvvetlendirir; yani "Allah salât ettiğine göre siz de salât edin" demektir; tıpkı "sana verdim, sen de al" denmesi gibi. Abdullah'ın kıraatinde ise «صلوا عليه كما صلى الله عليه وسلموا تسليما» şeklindedir. Yüce Allah'ın { إِنَّ الَّذِينَ يُؤْذُونَ اللَّهَ } ayetine gelince; cumhur bunun manasının küfür, Allah'a eş, çocuk ve ortak isnat etmek ve O'nu şanına yakışmayan şeylerle nitelemek olduğunu söylemiştir. Hadiste şöyle buyrulmuştur: «Allah Teâlâ: Kulum bana sövdü ve bir çocuğum olduğunu söyledi; beni yalanladı ve asla diriltilmeyeceğini söyledi, buyurdu.» İkrime mananın suret yapmak ve heykeller yontup yaratmaya kalkışarak sadece Allah'ın yapabileceği işe yeltenmek olduğunu söylemiştir; nitekim Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Allah suret yapanlara lanet etsin» buyurmuştur. Bir fırka ise sözün muzaf hazfi üzere olduğunu ve takdirinin "Allah'ın dostlarını incitirler" şeklinde olduğunu söylemiştir. Resul'ü incitmek ise sözlerle olduğu gibi pek çok fiille de onu inciten şeylerdir. İbn Abbâs: "Bu ayet, Resûlullah Safiyye bint Huyey ile evlendiğinde onu kınayanlar hakkında inmiştir" demiştir.

قال الفقيه الإمام القاضي: والطعن في تأمير أسامة إذاية له ﵇، ولعنوا معناه أبعدوا من كل خير، وإذاية المؤمنين والمؤمنات هي أيضا بالأفعال والأقوال القبيحة والبهتان والكذب الفاحش المختلف، وروي أن عمر بن الخطاب ﵁ قال يوما لأبيّ بن كعب: إني قرأت هذه الآية البارحة ففزعت منها وَالَّذِينَ يُؤْذُونَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِناتِ الآية والله إني لأضربهم وأنهرهم، فقال له: اي يا أمير المؤمنين لست منهم إنما أنت معلم ومقوم، وذكر أبو حاتم أن عمر بن الخطاب قرأ «إن الذين يؤذون المؤمنين والمؤمنات» ثم قال يا أبي كيف تقرأ هذه الآية فقرأها كما قال عمر.

Fakih İmam Kadı [İbn Atıyye] dedi ki: Üsâme'nin komutan tayin edilmesini kınamak da aleyhisselâm'ı incitmektir. Onların lanetlenmesinin manası her türlü hayırdan uzaklaştırılmalarıdır. Mümin erkekleri ve mümin kadınları incitmek de çirkin fiiller, sözler, iftiralar ve uydurma büyük yalanlarla olur. Rivayet edildiğine göre Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh bir gün Übey b. Ka'b'a: "Dün gece { وَالَّذِينَ يُؤْذُونَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِناتِ } ayetini okudum ve bundan çok korktum. Vallahi ben onları dövüyor ve azarlıyorum" dedi. Übey de ona: "Hayır ey Müminlerin Emiri! Sen onlardan değilsin; sen ancak bir eğitici ve düzelticisin" dedi. Ebû Hâtim, Ömer b. el-Hattâb'ın «إن الذين يؤذون المؤمنين والمؤمنات» şeklinde okuduğunu, sonra: "Ey Übey, sen bu ayeti nasıl okuyorsun?" dediğini, Übey'in de ayeti Ömer'in söylediği gibi okuduğunu zikretmiştir.

قوله ﷿:

Yüce Allah'ın buyruğu:

[سورة الأحزاب (٣٣) : آية ٥٩]

[Ahzâb Suresi (33) : Ayet 59]

يا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِأَزْواجِكَ وَبَناتِكَ وَنِساءِ الْمُؤْمِنِينَ يُدْنِينَ عَلَيْهِنَّ مِنْ جَلابِيبِهِنَّ ذلِكَ أَدْنى أَنْ يُعْرَفْنَ فَلا يُؤْذَيْنَ وَكانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً (٥٩)

{ يا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِأَزْواجِكَ وَبَناتِكَ وَنِساءِ الْمُؤْمِنِينَ يُدْنِينَ عَلَيْهِنَّ مِنْ جَلابِيبِهِنَّ ذلِكَ أَدْنى أَنْ يُعْرَفْنَ فَلا يُؤْذَيْنَ وَكانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً (٥٩) } “Ey Peygamber! Eşlerine, kızlarına ve müminlerin kadınlarına dış örtülerini (cilbablarını) üstlerine örtmelerini söyle. Bu, onların tanınması ve incitilmemeleri için en uygun olanıdır. Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.” (59)

لما كانت عادة العربيات التبذل في معنى الحجبة وكن يكشفن وجوههن كما يفعل الإماء وكان ذلك داعية إلى نظر الرجال إليهن وتشعب الفكر فيهن أمر الله تعالى رسوله ﵇ بأمرهن بإدناء الجلابيب، ليقع سترهن ويبين الفرق بين الحرائر والإماء، فيعرف الحرائر بسترهن فكيف عن معارضتهن من كان غزلا أو شابا وروي أنه كان في المدينة قوم يجلسون على الصعدات لرؤية النساء ومعارضتهن ومراودتهن، فنزلت الآية بسبب ذلك، و «الجلباب» ثوب أكبر من الخمار، وروي عن ابن عباس وابن مسعود أنه الرداء واختلف الناس في صورة إدنائه، فقال ابن عباس وعبيدة السلماني ذلك أن تلويه المرأة حتى لا يظهر منها إلا عين واحدة تبصر بها، وقال ابن عباس أيضا وقتادة وذلك أن تلويه فوق الجبين وتشده ثم تعطفه على الأنف وإن ظهرت عيناها لكنه يستر الصدر ومعظم الوجه، وقوله تعالى: ذلِكَ أَدْنى أَنْ يُعْرَفْنَ أي على الجملة بالفرق حتى لا يختلطن بالإماء، فإذا عرفن لم يقابلن بأذى من المعارضة مراقبة لرتبة الحرية، وليس المعنى أن تعرف المرأة حتى يعلم من هي، وكان عمر إذا رأى أمة قد تقنعت قنعها الذرة محافظة على زي الحرائر، وباقي الآية ترجية ولطف وحظ على التوبة وتطميع في رحمة الله تعالى، وفيها تأنيس للنساء في ترك الجلابيب قبل هذا الأمر المشروع.

Arap kadınlarının adeti tesettür konusunda rahat davranmaktı; cariyelerin yaptığı gibi yüzlerini açarlardı ve bu durum erkeklerin onlara bakmasına ve haklarında çeşitli düşüncelere kapılmasına yol açardı. Bunun üzerine Allah Teâlâ Resulü aleyhisselâm'a, kadınların cilbablarını üzerlerine salmalarını emretmesini buyurdu; ta ki örtünmeleri sağlansın ve hür kadınlar ile cariyeler arasındaki fark belirginleşsin; böylece hür kadınlar örtüleriyle tanınsınlar da çapkın ya da delikanlı olan kimseler onlara laf atmaktan ve sataşmaktan vazgeçsin. Rivayet edildiğine göre Medine'de kadınları görmek, onlara laf atmak ve sarkıntılık etmek için yol kenarlarında oturan bir grup vardı; ayet bu sebeple indi. «el-Cilbâb» başörtüsünden (hımârdan) daha büyük olan giysidir. İbn Abbâs ve İbn Mes'ûd'dan bunun ridâ (dış giysi) olduğu rivayet edilmiştir. Cilbabı salmanın şekli hususunda insanlar ihtilaf etmiştir: İbn Abbâs ve Ubeyde es-Selmânî, kadının dışarıyı göreceği tek bir gözü hariç hiçbir yeri görünmeyecek şekilde örtüyü dolaması olduğunu söylemişlerdir. İbn Abbâs ve Katâde ise örtüyü alnın üzerinden sarıp bağlaması, sonra burnun üzerinden dolaması olduğunu; gözleri açıkta kalsa bile göğsü ve yüzün büyük kısmını örtmesi gerektiğini söylemişlerdir. Yüce Allah'ın { ذلِكَ أَدْنى أَنْ يُعْرَفْنَ } buyruğu, yani cariyelerle karışmamaları için genel hatlarıyla bir farkla tanınmaları demektir. Böylece tanındıklarında, hürriyet mertebesine hürmeten kendilerine sarkıntılık edilerek eziyet verilmez; mana kadının kim olduğunun bizzat bilinmesi demek değildir. Nitekim Ömer, başını örten bir cariye gördüğünde hür kadınların kılığına girmesin diye ona kamçısıyla vururdu. Ayetin geri kalanı ise bir ümit, lütuf, tevbeye teşvik ve Allah Teâlâ'nın rahmetini umdurmadır; ayrıca bu meşru emirden önce cilbabsız gezmiş olan kadınlar için bir teselli içermektedir.

قوله ﷿:

Yüce Allah'ın buyruğu:

[سورة الأحزاب (٣٣) : الآيات ٦٠ الى ٦٢]

[Ahzâb Suresi (33) : Ayetler 60-62]

لَئِنْ لَمْ يَنْتَهِ الْمُنافِقُونَ وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَالْمُرْجِفُونَ فِي الْمَدِينَةِ لَنُغْرِيَنَّكَ بِهِمْ ثُمَّ لا يُجاوِرُونَكَ فِيها إِلاَّ قَلِيلاً (٦٠) مَلْعُونِينَ أَيْنَما ثُقِفُوا أُخِذُوا وَقُتِّلُوا تَقْتِيلاً (٦١) سُنَّةَ اللَّهِ فِي الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلُ وَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّةِ اللَّهِ تَبْدِيلاً (٦٢)

{ لَئِنْ لَمْ يَنْتَهِ الْمُنافِقُونَ وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَالْمُرْجِفُونَ فِي الْمَدِينَةِ لَنُغْرِيَنَّكَ بِهِمْ ثُمَّ لا يُجاوِرُونَكَ فِيها إِلاَّ قَلِيلاً (٦٠) مَلْعُونِينَ أَيْنَما ثُقِفُوا أُخِذُوا وَقُتِّلُوا تَقْتِيلاً (٦١) سُنَّةَ اللَّهِ فِي الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلُ وَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّةِ اللَّهِ تَبْدِيلاً (٦٢) } “Andolsun ki, eğer münafıklar, kalplerinde hastalık bulunanlar ve Medine'de asılsız haberler yayıp kargaşa çıkaranlar [bu hallerinden] vazgeçmezlerse, mutlaka seni onların üzerine musallat ederiz; sonra orada sana ancak az bir süre komşuluk edebilirler. Lanetlenmiş olarak nerede bulunurlarsa yakalanırlar ve teker teker öldürülürler. Bu, daha önce gelip geçenler hakkındaki Allah'ın sünnetidir. Allah'ın sünnetinde asla bir değişiklik bulamazsın.” (60-62)