اللام في قوله تعالى: لَئِنْ هي المؤذنة بمجيء القسم، واللام في لَنُغْرِيَنَّكَ هي لام القسم، وتوعد الله تعالى هذه الأصناف في هذه الآية، وقرن توعده بقرينة متابعتهم وتركهم الانتهاء، فقالت فرقة: إن هذه الأصناف لم تنته ولم ينفذ الله تعالى عليها هذا الوعيد، فهذه الآية دليل على بطلان القول بإنفاذ الوعيد في الآخرة، وقالت فرقة: إن هذه الأصناف انتهت وتستر جميعهم بأمرهم وكفوا وما بقي من أمرهم أنفذ الله تعالى وعيدا بإزائه، وهو مثل نهي النبي ﷺ عن الصلاة عليهم إلى غير ذلك مما أحله رسول الله ﷺ بالمنافقين من الإذلال في إخراجهم من المسجد وما نزل فيهم في سورة براءة وغير ذلك، فهم لم يمتثلوا الانتهاء جملة ولا نفذ عليهم الوعيد كاملا. والْمُنافِقُونَ صنف يظهر الإيمان ولا يبطنه، وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ هو الغزل وحب الزنا قاله عكرمة، ومنه قوله تعالى:
Yüce Allah'ın { لَئِنْ } buyruğundaki lâm (ل), kasemin geleceğini bildiren lâmdır; { لَنُغْرِيَنَّكَ } kelimesindeki lâm ise kasem lâmıdır. Allah Teâlâ bu ayette anılan zümreleri tehdit etmiş ve tehdidini onların [kötülüklere] devam etmeleri ve vazgeçmeyip bırakmaları şartına bağlamıştır. Bir grup âlim şöyle demiştir: Bu zümreler [bu hallerinden] vazgeçmemişler, Allah Teâlâ da onlar aleyhine bu tehdidi infaz etmemiştir. Dolayısıyla bu ayet, ahirette tehdidin mutlaka infaz edileceği görüşünün geçersizliğine bir delildir. Başka bir grup ise şöyle demiştir: Bu zümreler vazgeçmiş, hepsi durumlarını gizleyip [kötülüklerden] el çekmişlerdir. Onların durumundan geriye kalan kısım için ise Allah Teâlâ buna mukabil bir tehdidi infaz etmiştir ki bu da Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in onların cenaze namazını kılmaktan menedilmesi, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in münafıkları mescitten çıkarmak suretiyle onlara uyguladığı aşağılanma ve Tevbe Suresi'nde onlar hakkında inen ayetler ve benzeri şeylerdir. Dolayısıyla onlar ne bütünüyle vazgeçme emrine uymuşlar ne de tehdit üzerlerine bütünüyle infaz edilmiştir. { الْمُنافِقُونَ } (münafıklar), imanı açığa vurup içlerinde gizlemeyen (küfrü saklayan) zümredir. { وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ } (kalplerinde hastalık olanlar) ise İkrime'nin belirttiğine göre kadınlara düşkünlük ve zina sevgisidir; Yüce Allah'ın şu buyruğu da bu kabildendir:
فَيَطْمَعَ الَّذِي فِي قَلْبِهِ مَرَضٌ [الأحزاب: ٣٢] والْمُرْجِفُونَ فِي الْمَدِينَةِ هم قوم من المنافقين كانوا
{ فَيَطْمَعَ الَّذِي فِي قَلْبِهِ مَرَضٌ } “ta ki kalbinde hastalık bulunan kimse tamaha kapılmasın” [el-Ahzâb: 32]. { وَالْمُرْجِفُونَ فِي الْمَدِينَةِ } (Medine'de asılsız haberler yayıp kargaşa çıkaranlar) ise münafıklardan bir topluluk olup onlar
يتحدثون بغزو العرب المدينة وبأن رسول الله ﷺ سيغلب، ونحو هذا مما يرجفون به نفوس المؤمنين، فيحتمل أن تكون هذه الأصناف مفترقة بعضها من بعض، ويحتمل أن تكون داخلة في جملة المنافقين، لكنه نص على هاتين الطائفتين وهو قد ضمهم عموم لفظة النفاق تنبيها عليهم وتشريدا بهم وغضا منهم، و «نغرينك» معناه نحضك عليهم بعد تعيينهم لك، قال ابن عباس المعنى لنسلطنك عليهم، وقال قتادة لنحرشنك بهم، وقوله تعالى: ثُمَّ لا يُجاوِرُونَكَ فِيها أي بعد الإغراء لأنك تنفيهم بالإخافة والقتل، وقوله إِلَّا قَلِيلًا يحتمل أن يريد إلا جوارا قليلا أو وقتا قليلا، ويحتمل أن يريد إلا عددا قليلا، كأنه قال إلا أقلاء، وقوله تعالى: مَلْعُونِينَ يجوز أن ينتصب على الذم قاله الطبري، ويجوز أن يكون بدلا من أقلاء الذي قدرناه قبل في أحد التأويلات، ويجوز أن يكون حالا من الضمير في يُجاوِرُونَكَ كأنه قال ينتفون ملعونين، فلما تقدر لا يُجاوِرُونَكَ تقدير ينتفون، حسن هذا، واللعنة الإبعاد، وثُقِفُوا معناه حصروا وقدر عليهم، وأُخِذُوا معناه أسروا، والأخيذ الأسير ومنه قول العرب أكذب من الأخيذ الصيحان، وقرأ جمهور الناس «وقتّلوا» بشد التاء، ويؤيد هذا المصدر بعدها، وقرأت فرقة بتخفيف التاء والمصدر على هذه القراءة على غير قياس، قال الأعمش كل ما في القرآن غير هذا الموضع فهو «قتلوا» بالتخفيف، وقوله تعالى: سُنَّةَ اللَّهِ نصب على المصدر، ويجوز فيه الإغراء على بعد، والَّذِينَ خَلَوْا هم منافقو الأمم وقوله وَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّةِ اللَّهِ تَبْدِيلًا أي من مغالب يستقر تبديله فيخرج على هذا تبديل العصاة والكفرة، ويخرج عنه أيضا ما يبدله الله من سنة بسنّة بالنسخ.
Arapların Medine'ye saldıracağını, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in mağlup olacağını ve müminlerin gönüllerini sarsacak buna benzer asılsız haberleri konuşup yayıyorlardı. Bu zümrelerin birbirinden ayrı gruplar olması muhtemel olduğu gibi, münafıklar genel zümresinin içine dâhil olmaları da muhtemeldir. Ancak nifak lafzının genelliği onları kapsamış olmasına rağmen, dikkatleri üzerlerine çekmek, onları sindirip kovmak ve değerlerini düşürmek amacıyla bu iki taifeyi açıkça zikretmiştir. «Nuğriyenneke» (نغرينك) ifadesinin anlamı: Onları sana açıkça belirttikten sonra seni onların üzerine teşvik eder, kışkırtırız demektir. İbn Abbâs, anlamın "Seni mutlaka onların üzerine musallat ederiz" olduğunu; Katâde ise "Seni onlarla mutlaka karşı karşıya getirip savaştırırız" olduğunu söylemiştir. Yüce Allah'ın { ثُمَّ لا يُجاوِرُونَكَ فِيها } buyruğu, yani bu kışkırtmadan sonra [orada kalamazlar], zira sen onları korkutarak ve öldürerek sürüp çıkarırsın demektir. { إِلَّا قَلِيلًا } buyruğuyla az bir komşuluğu yahut az bir vakti kastetmiş olması muhtemel olduğu gibi; sanki "ancak sayıca az olanlar hariç" dercesine az bir sayıyı kastetmiş olması da muhtemeldir. Yüce Allah'ın { مَلْعُونِينَ } buyruğunun zemm (kınama) üzere mansûb olması caizdir, bunu Taberî söylemiştir. Önceki yorumlardan birinde takdir ettiğimiz "sayıca az olanlar" ifadesinden bedel olması da caizdir. { يُجاوِرُونَكَ } kelimesindeki zamirden hâl olması da caizdir; sanki "lanetlenmiş olarak sürülüp çıkarılırlar" denmiş gibidir. Nitekim { لا يُجاوِرُونَكَ } ifadesi "sürülüp çıkarılırlar" şeklinde takdir edildiğinde bu kullanım güzel olur. Lanet, kovulup uzaklaştırılmaktır. { ثُقِفُوا } ifadesinin anlamı, kıstırılıp ele geçirildiler demektir. { أُخِذُوا } ise esir edildiler demektir; el-ahîz (الأخيذ) esir manasına gelir. Nitekim Arapların "Feryat eden esirden daha yalancı" sözü de buradan gelir. İnsanların cumhuru «ve kuttilû» (وقتّلوا) şeklinde te harfini şeddeli okumuştur; peşinden gelen mastar da bunu desteklemektedir. Bir grup ise te harfini şeddesiz okumuştur, bu kıraate göre mastar kural dışı (kıyasa aykırı) gelir. A'meş: "Kur'an'da bu yer dışındaki her yerde bu kelime şeddesiz olarak «kutilû» (قتلوا) şeklindedir" demiştir. Yüce Allah'ın { سُنَّةَ اللَّهِ } buyruğu mastar olarak mensubdur; uzak bir ihtimalle onda iğrâ (teşvik) olması da caizdir. { الَّذِينَ خَلَوْا } kimseler ise önceki ümmetlerin münafıklarıdır. { وَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّةِ اللَّهِ تَبْدِيلًا } buyruğu ise, yaptığı değişiklik kalıcı ve sabit olacak üstün bir galip bulamazsın demektir; bu durumda günahkârların ve kâfirlerin [hükümleri] değiştirmeye kalkışması bu kapsamın dışına çıkar. Aynı şekilde Allah'ın nesih yoluyla bir sünneti (hükmü) başka bir sünnetle değiştirmesi de bunun dışında kalır.
قوله ﷿:
Yüce Allah'ın buyruğu:
[سورة الأحزاب (٣٣) : الآيات ٦٣ الى ٦٨]
[Ahzâb Suresi (33) : Ayetler 63-68]
يَسْئَلُكَ النَّاسُ عَنِ السَّاعَةِ قُلْ إِنَّما عِلْمُها عِنْدَ اللَّهِ وَما يُدْرِيكَ لَعَلَّ السَّاعَةَ تَكُونُ قَرِيباً (٦٣) إِنَّ اللَّهَ لَعَنَ الْكافِرِينَ وَأَعَدَّ لَهُمْ سَعِيراً (٦٤) خالِدِينَ فِيها أَبَداً لا يَجِدُونَ وَلِيًّا وَلا نَصِيراً (٦٥) يَوْمَ تُقَلَّبُ وُجُوهُهُمْ فِي النَّارِ يَقُولُونَ يا لَيْتَنا أَطَعْنَا اللَّهَ وَأَطَعْنَا الرَّسُولا (٦٦) وَقالُوا رَبَّنا إِنَّا أَطَعْنا سادَتَنا وَكُبَراءَنا فَأَضَلُّونَا السَّبِيلا (٦٧)
{ يَسْئَلُكَ النَّاسُ عَنِ السَّاعَةِ قُلْ إِنَّما عِلْمُها عِنْدَ اللَّهِ وَما يُدْرِيكَ لَعَلَّ السَّاعَةَ تَكُونُ قَرِيباً (٦٣) إِنَّ اللَّهَ لَعَنَ الْكافِرِينَ وَأَعَدَّ لَهُمْ سَعِيراً (٦٤) خالِدِينَ فِيها أَبَداً لا يَجِدُونَ وَلِيًّا وَلا نَصِيراً (٦٥) يَوْمَ تُقَلَّبُ وُجُوهُهُمْ فِي النَّارِ يَقُولُونَ يا لَيْتَنا أَطَعْنَا اللَّهَ وَأَطَعْنَا الرَّسُولا (٦٦) وَقالُوا رَبَّنا إِنَّا أَطَعْنا سادَتَنا وَكُبَراءَنا فَأَضَلُّونَا السَّبِيلا (٦٧) } “İnsanlar sana kıyamet vaktini sorarlar. De ki: 'Onun bilgisi ancak Allah'ın katındadır.' Ne bilirsin, belki de kıyamet yakında kopuverir! Şüphesiz Allah, kâfirleri lanetlemiş ve onlar için çılgın bir ateş hazırlamıştır. Orada ebediyen kalıcıdırlar; ne bir dost ne de bir yardımcı bulabilirler. Yüzlerinin ateşte evrilip çevrileceği gün: 'Eyvah bize! Keşke Allah'a itaat etseydik, Peygamber'e de itaat etseydik!' derler. Ve dediler ki: 'Rabbimiz! Biz efendilerimize ve büyüklerimize itaat ettik de onlar bizi yoldan saptırdılar.'” (63-67)
رَبَّنا آتِهِمْ ضِعْفَيْنِ مِنَ الْعَذابِ وَالْعَنْهُمْ لَعْناً كَبِيراً (٦٨)
{ رَبَّنا آتِهِمْ ضِعْفَيْنِ مِنَ الْعَذابِ وَالْعَنْهُمْ لَعْناً كَبِيراً (٦٨) } “'Rabbimiz! Onlara azaptan iki kat ver ve onları büyük bir lanetle lanetle!'” (68)
سئل رسول الله ﷺ عن وقت الساعة متى هي فلم يجب في ذلك بشيء، ونزلت الآية آمرة بأن يرد العلم فيها إلى الله تعالى إذ هي من مفاتيح الغيب التي استأثر الله تعالى بعلمها، ثم توعد العالم بقربها في قوله وَما يُدْرِيكَ الآية، أي فينبغي أن تحذر، وقَرِيباً ظرف لفظه واحد جمعا، وإفرادا، ومذكرا ومؤنثا، ولو كان صفة للساعة لكان قريبة، ثم توعد تعالى الْكافِرِينَ بعذاب لا ولي لهم منه ولا ناصر، وقوله تعالى: يَوْمَ يجوز أن يكون متعلقا بما قبله والعامل يَجِدُونَ، وهذا تقدير الطبري، ويجوز أن يكون العامل فيه يَقُولُونَ ويكون ظرفا للقول.
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e kıyametin ne zaman kopacağı soruldu, o da bu hususta hiçbir cevap vermedi. Bunun üzerine ilmini Allah Teâlâ'ya havale etmesini emreden ayet indi; zira o, bilgisini Allah Teâlâ'nın sadece kendine has kıldığı gayb anahtarlarındandır. Ardından { وَما يُدْرِيكَ } ayetinde kıyametin yakınlığıyla insanları uyardı; yani sakınmak gerekir. { قَرِيباً } lafzı; çoğul, tekil, müzekker ve müennes için tek bir kalıpta gelen bir zarftır. Eğer kıyamet (es-sâa) kelimesinin sıfatı olsaydı «karîbeten» şeklinde gelirdi. Sonra Allah Teâlâ { الْكافِرِينَ } (kâfirleri), kendilerini ondan kurtaracak hiçbir dost ve yardımcılarının bulunmadığı bir azapla tehdit etti. Yüce Allah'ın { يَوْمَ } buyruğunun kendinden önceki kısma taalluk etmesi ve amilinin { يَجِدُونَ } olması caizdir; bu Taberî'nin takdiridir. Âmilinin { يَقُولُونَ } olması ve sözün zaman zarfı olması da caizdir.
وقرأ الجمهور «تقلّب وجوههم» على المفعول الذي لم يسم فاعله بضم التاء وشد اللام المفتوحة، وقرأ أبو حيوة «تقلب» بفتح التاء بمعنى تتقلب، وقرأ ابن أبي عبلة «تتقلب» بتاءين، وقرأ خارجة وأبو حيوة «نقلب» بالنون، وقرأ عيسى بن عمر الكوفي «تقلب» بكسر اللام وضم التاء أي تقلب السعير. وبنصب الوجوه في
Cumhur, «tukallebu vucûhuhum» şeklinde faili zikredilmeyen meful (meçhul) sigasıyla, te harfinin ötresi ve fethalı lâm harfinin şeddesiyle okumuştur. Ebû Hayve, te harfinin fethasıyla «tekallebu» şeklinde "tetekallebu" anlamında okumuştur. İbn Ebî Able iki te ile «tetekallebu» okumuştur. Hârice ve Ebû Hayve nûn harfiyle «nukallibu» okumuştur. Îsâ b. Ömer el-Kûfî ise lâmın kesresi ve tenin zammesiyle «tukallibu» okumuştur; yani çılgın ateş evirip çevirir demektir. [Son] bu
هاتين القراءتين، فيتمنون يومئذ الإيمان وطاعة الله ورسوله حين لا ينفعهم التمني، ثم لاذوا بالتشكي من كبرائهم في أنهم أضلوهم، وقرأ جمهور الناس «سادتنا» وهو جمع سيد، وقرأ الحسن بن أبي الحسن وابن عامر وحده من السبعة وأبو عبد الرحمن وقتادة وأبو رجاء والعامة في المسجد الجامع بالبصرة «ساداتنا» على جمع الجمع، والسَّبِيلَا مفعول ثان لأن «أضل» معدى بالهمزة، وضل يتعدى إلى مفعول واحد فيما هو مقيم كالطريق والمسجد وهي سبيل الإيمان والهدى، ثم دعوا بأن يضاعف العذاب للكبراء المضلين أي عن أنفسهم وعمن أضلوا، وقرأ عاصم وابن عامر وحذيفة بن اليمان والأعرج بخلاف عنه «لعنا كبيرا بالباء من الكبر، وقرأ الجمهور والباقون «لعنا كثيرا» بالثاء ذات الثلاث والكثرة أشبه بمعنى اللعنة من الكبر أي العنهم مرات كثيرة.
iki kıraatte «vucûhe» kelimesi nasb iledir. O gün, temenninin kendilerine fayda vermeyeceği bir anda imanı, Allah'a ve Resûlü'ne itaati temenni ederler. Ardından kendilerini saptırdıkları gerekçesiyle büyüklerinden şikâyete sığınırlar. İnsanların cumhuru, seyyid kelimesinin çoğulu olan «sâdetenâ» şeklinde okumuştur. el-Hasan b. Ebi'l-Hasan, yedi kıraat imamından yalnızca İbn Âmir, Ebû Abdirrahman, Katâde, Ebû Recâ ve Basra Ulu Camii'ndeki cemaat ise çoğulun çoğulu olarak «sâdâtinâ» okumuşlardır. { السَّبِيلَا } kelimesi ikinci mefuldür; çünkü «adalle» fiili hemze ile müteaddi (geçişli) kılınmıştır. «Dalle» fiili ise yol ve mescit gibi sabit ve yerleşik olan şeylerde tek bir mefule müteaddi olur; bu yol da iman ve hidayet yoludur. Sonra saptıran büyüklere hem kendileri hem de saptırdıkları kimseler sebebiyle azabın kat kat verilmesi için beddua ettiler. Âsım, İbn Âmir, Huzeyfe b. el-Yemân ve bir rivayete göre A'rec, büyüklük manasında be harfiyle «la'nen kebîran» okumuşlardır. Cumhur ve diğer kıraat imamları ise üç noktalı se harfiyle «la'nen kesîran» okumuşlardır; çokluk manası lanet anlamına büyüklükten daha uygundur, yani onları defalarca lanetle demektir.
قوله ﷿:
Yüce Allah'ın buyruğu:
[سورة الأحزاب (٣٣) : الآيات ٦٩ الى ٧١]
[Ahzâb Suresi (33) : Ayetler 69-71]
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَكُونُوا كَالَّذِينَ آذَوْا مُوسى فَبَرَّأَهُ اللَّهُ مِمَّا قالُوا وَكانَ عِنْدَ اللَّهِ وَجِيهاً (٦٩) يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَقُولُوا قَوْلاً سَدِيداً (٧٠) يُصْلِحْ لَكُمْ أَعْمالَكُمْ وَيَغْفِرْ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَقَدْ فازَ فَوْزاً عَظِيماً (٧١)
{ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَكُونُوا كَالَّذِينَ آذَوْا مُوسى فَبَرَّأَهُ اللَّهُ مِمَّا قالُوا وَكانَ عِنْدَ اللَّهِ وَجِيهاً (٦٩) يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَقُولُوا قَوْلاً سَدِيداً (٧٠) يُصْلِحْ لَكُمْ أَعْمالَكُمْ وَيَغْفِرْ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَقَدْ فازَ فَوْزاً عَظِيماً (٧١) } “Ey iman edenler! Mûsâ'ya eziyet edenler gibi olmayın. Nihayet Allah onu, onların dedikleri şeyden temize çıkardı. O, Allah katında pek itibarlı bir kimseydi. Ey iman edenler! Allah'a karşı gelmekten sakının ve doğru söz söyleyin. [Böyle yapın ki] Allah amellerinizi düzeltsin ve günahlarınızı bağışlasın. Kim Allah'a ve Resûlü'ne itaat ederse, gerçekten büyük bir kurtuluşa ermiştir.” (69-71)
الذين آذَوْا مُوسى هم قوم من بني إسرائيل، واختلف الناس في الإذاية التي كانت وبرأه الله منها، فقالت فرقة هي قصة قارون، وإدخاله المرأة البغي في أن تدعي على موسى ثم تبرئتها له وإشهارها بداخلة قارون، وقد تقدمت القصة في ذكر قارون، وقال علي بن أبي طالب ﵁ هي أن موسى وهارون خرجا من فحص التيه إلى جبل مات هارون فيه، فجاء موسى وحده، فقال قوم هو قتله، فبعث الله تعالى ملائكة حملوا هارون حتى طافوا به في أسباط بني إسرائيل ورأوا آية عظيمة دلتهم على صدق موسى ولم يكن فيه أثر، وروي أنه حيي فأخبرهم بأمره وببراءة موسى، وقال ابن عباس وأبو هريرة وجماعة هي ما تضمنه حديث النبي ﷺ، وذلك أنه كان بنو إسرائيل يغتسلون عراة وكان موسى ﵇ يتستر كثيرا ويخفي بدنه فقال قوم هود آدر أو أبرص أو به آفة فاغتسل موسى يوما وحده وجعل ثيابه على حجر ففر الحجر بثيابه واتبعه موسى يقول ثوبي حجر ثوبي حجر، فمر في أتباعه على ملأ من بني إسرائيل، فرواه سليمان مما ظن به، الحديث بطوله خرجه البخاري فَبَرَّأَهُ اللَّهُ مِمَّا قالُوا و «الوجيه» المكرم الوجه، وقرأ الجمهور «وكان عند الله» ، وقرأ ابن مسعود «وكان عبد الله» ، ثم وصى ﷿ المؤمنين بالقول السداد، وذلك يعم جميع الخيرات، وقال عكرمة: أراد لا إله إلّا الله، و «السداد» يعم جميع هذا وإن كان ظاهر الآية يعطي أنه إنما أشار إلى ما يكون خلافا للأذى الذي قيل في جهة الرسول وجهة المؤمنين، ثم وعد تعالى بأنه يجازي على القول السديد بإصلاح الأعمال وغفران الذنوب، وباقي الآية بين.
{ الَّذِينَ آذَوْا مُوسى } (Mûsâ'ya eziyet edenler), İsrâiloğulları'ndan bir topluluktur. İnsanlar, vuku bulan ve Allah'ın onu temize çıkardığı bu eziyetin ne olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir: Bir grup bunun Kārûn kıssası olduğunu; Kārûn'un ahlaksız bir kadını Mûsâ aleyhine iftira atması için ayarladığını, sonra kadının onu temize çıkarıp Kārûn'un bu gizli hilesini ifşa ettiğini söylemiştir; bu kıssa Kārûn bahsinde geçmişti. Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh ise şöyle demiştir: Mûsâ ve Hârûn Tîh çölünden çıkıp bir dağa gitmişlerdi ve Hârûn orada vefat etti. Mûsâ tek başına dönünce bir topluluk: "Onu Mûsâ öldürdü" dedi. Bunun üzerine Allah Teâlâ melekler gönderdi; melekler Hârûn'u taşıyıp İsrâiloğulları kabileleri arasında gezdirdiler ve onlar Mûsâ'nın doğruluğunu gösteren büyük bir mucize gördüler, cesette de hiçbir iz yoktu. Onun dirilip durumunu ve Mûsâ'nın suçsuz olduğunu kendilerine haber verdiği de rivayet edilmiştir. İbn Abbâs, Ebû Hüreyre ve bir cemaat ise bunun Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in hadisinde geçen husus olduğunu söylemişlerdir: İsrâiloğulları çıplak yıkanırlardı, Mûsâ aleyhisselâm ise çokça örtünür ve bedenini gizlerdi. Bunun üzerine bir topluluk: "O hayaları şişmiş (fıtıklı) biridir yahut alacalıdır veya onda bir kusur vardır" dediler. Bir gün Mûsâ tek başına yıkandı ve elbiselerini bir taşın üzerine koydu. Taş elbiseleriyle birlikte kaçtı; Mûsâ da arkasından: "Elbisem ey taş! Elbisem ey taş!" diyerek koştu ve onu takip ederken İsrâiloğulları'ndan bir topluluğun yanından geçti. Onlar da hakkında zannettikleri kusurlardan beri ve sağlam olduğunu gördüler. Hadisi uzunca Buhârî rivayet etmiştir; { فَبَرَّأَهُ اللَّهُ مِمَّا قالُوا } ayeti budur. «el-Vecîh» yüzü şerefli, itibarlı kimse demektir. Cumhur { وَكانَ عِنْدَ اللَّهِ } şeklinde, İbn Mes'ûd ise «ve kâne abdallāhi» (وَكانَ عَبْدَ اللَّهِ) şeklinde okumuştur. Sonra Allah Teâlâ müminlere doğru ve dürüst sözü (sedâd) tavsiye etmiştir ki bu bütün hayırları kapsar. İkrime: "Lâ ilâhe illallâh sözünü kastetti" demiştir. Ayetin zahiri, Resûlullah ve müminler hakkında söylenen eziyet verici sözlerin zıddı olan sözlere işaret ettiğini gösterse de «es-sedâd» bütün bunları kapsar. Ardından Yüce Allah doğru söz söylemeye karşılık amelleri ıslah etmekle ve günahları bağışlamakla mükafatlandıracağını vaat etmiştir. Ayetin geri kalanı ise açıktır.
قوله ﷿:
Yüce Allah'ın buyruğu:
[سورة الأحزاب (٣٣) : الآيات ٧٢ الى ٧٣]
[Ahzâb Suresi (33) : Ayetler 72-73]
إِنَّا عَرَضْنَا الْأَمانَةَ عَلَى السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَالْجِبالِ فَأَبَيْنَ أَنْ يَحْمِلْنَها وَأَشْفَقْنَ مِنْها وَحَمَلَهَا الْإِنْسانُ إِنَّهُ كانَ ظَلُوماً جَهُولاً (٧٢) لِيُعَذِّبَ اللَّهُ الْمُنافِقِينَ وَالْمُنافِقاتِ وَالْمُشْرِكِينَ وَالْمُشْرِكاتِ وَيَتُوبَ اللَّهُ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِناتِ وَكانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً (٧٣)
{ إِنَّا عَرَضْنَا الْأَمانَةَ عَلَى السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَالْجِبالِ فَأَبَيْنَ أَنْ يَحْمِلْنَها وَأَشْفَقْنَ مِنْها وَحَمَلَهَا الْإِنْسانُ إِنَّهُ كانَ ظَلُوماً جَهُولاً (٧٢) لِيُعَذِّبَ اللَّهُ الْمُنافِقِينَ وَالْمُنافِقاتِ وَالْمُشْرِكِينَ وَالْمُشْرِكاتِ وَيَتُوبَ اللَّهُ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِناتِ وَكانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً (٧٣) } “Şüphesiz biz emaneti göklere, yere ve dağlara teklif ettik de onlar onu yüklenmekten çekindiler ve ondan korktular. Onu insan yüklendi. Doğrusu o, çok zalim ve çok cahildir. [Bu teklif ve yükleniş], Allah'ın münafık erkekleri ve münafık kadınları, müşrik erkekleri ve müşrik kadınları azaplandırması, mümin erkeklerin ve mümin kadınların da tevbelerini kabul etmesi içindir. Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhametlidir.” (72-73)
اختلف الناس في الْأَمانَةَ فقال ابن مسعود هي أمانات المال كالودائع ونحوها، وروي عنه أنه في كل الفرائض وأشدها أمانة المال، وذهبت فرقة، هي الجمهور، إلى أنه كل شيء يؤتمن الإنسان عليه من أمر ونهي وشأن دين ودنيا، فالشرع كله أمانة، قال أبيّ بن كعب من الأمانة ان ائتمنت المرأة على فرجها، وقال أبو الدرداء غسل الجنابة أمانة، ومعنى الآية إِنَّا عَرَضْنَا على هذه المخلوقات العظام أن تحمل الأوامر والنواهي وتقتضي الثواب إن أحسنت والعقاب إن أساءت فأبت هذه المخلوقات وأشفقت، ويحتمل أن يكون هذا بإدراك يخلقه الله لها، ويحتمل أن يكون هذا العرض على من فيها من الملائكة، ويروى أنها قالت «رب ذرني مسخرة لما شئت أتيت طائعة فيه ولا تكلني إلى نظري وعملي ولا أريد ثوابا» ، وحمل الإنسان الأمانة أي التزم القيام بحقها، وهو في ذلك ظلوم لنفسه جهول بقدر ما دخل فيه، وهذا هو تأويل ابن عباس وابن جبير، وقال الحسن حَمَلَهَا معناه خان فيها والآية في الكافر والمنافق.
İnsanlar { الْأَمانَةَ } (emanet) hakkında ihtilaf etmişlerdir: İbn Mes'ûd bunun vedia (emanet bırakılan mallar) ve benzeri mali emanetler olduğunu söylemiştir; ondan bütün farzlar olduğu ve en çetin olanının da mal emaneti olduğu rivayeti de gelmiştir. Bir grup ki onlar cumhurdur; insanın emirden, nehiyden, din ve dünya işlerinden kendisine emanet edilen her şey olduğunu savunmuştur; dolayısıyla şeriatın tamamı bir emanettir. Übey b. Ka'b: "Kadının kendi namusuna sahip çıkması emanettendir" demiştir. Ebû'd-Derdâ ise: "Cünüplükten yıkanmak (boy abdesti) bir emanettir" demiştir. Ayetin anlamı şudur: Biz bu yüce varlıklara emir ve yasakları yüklenmeyi, iyilik ederlerse mükâfat, kötülük ederlerse ceza gerektirecek şekilde sunduk da bu yaratılmışlar çekinip korktular. Bunun Allah'ın onlar için yaratacağı bir idrak ile olması muhtemel olduğu gibi, bu sunumun o varlıklarda bulunan meleklere yönelik olması da muhtemeldir. Onların şöyle dediği rivayet edilir: "Rabbim, beni dilediğin şeye boyun eğmiş olarak bırak; onda sana itaatkâr olarak gelirim, beni kendi görüşüme ve amelime bırakma, mükâfat da istemiyorum." İnsanın emaneti yüklenmesi ({ حَمَلَهَا الْإِنْسانُ }) ise onun hakkını yerine getirmeyi taahhüt etmesidir; insan bu hususta nefsine çok zulmetmekte ve altına girdiği şeyin mahiyetini hiç bilmemektedir. Bu, İbn Abbâs ve İbn Cübeyr'in tevilidir. Hasan ise { حَمَلَهَا } ifadesinin anlamının "Ona hıyanet etti" olduğunu, ayetin de kâfir ve münafık hakkında olduğunu söylemiştir.
قال الفقيه الإمام القاضي: والعصاة على قدرهم، وقال ابن عباس والضحاك وغيره الْإِنْسانُ آدم تحمل الأمانة فما تم له يوم حتى عصى المعصية التي أخرجته من الجنة، وروي أن الله تعالى قال له: «يا آدم إني عرضت الأمانة على السماوات والأرض والجبال فأبين أن يحملنها وأشفقن منها فتحملها أنت بما فيها» . قال: وما فيها؟ قال: «إن أحسنت أجرت وإن أسأت عوقبت» ، قال نعم قد حملتها. قال ابن عباس فما بقي له قدر ما بين الأولى إلى العصر حتى عصى ربه، وقال ابن عباس وابن مسعود الْإِنْسانُ ابن آدم قابيل الذي قتل أخاه وكان قد تحمل الأمانة لأبيه أن يحفظ الأهل بعده، وكان آدم سافر إلى مكة في حديث طويل ذكره الطبري وغيره، وقال بعضهم الْإِنْسانُ النوع كله وهذا حسن مع عموم الأمانة، وقال الزجاج معنى الآية إِنَّا عَرَضْنَا الْأَمانَةَ في نواهينا وأوامرنا على هذه المخلوقات فقمن بأمرنا وأطعن فيما كلفناها وتأبين من حمل المذمة في معصيتنا، وحمل الإنسان المذمة فيما كلفناه من أوامرنا وشرعنا.
Fakih, İmam, Kadı [İbn Atiyye] der ki: Günahkârlar da derecelerine göredir. İbn Abbâs, Dahhâk ve başkaları { الْإِنْسانُ } lafzından kastın Âdem olduğunu; emaneti yüklendiğini, ancak cennetten çıkarılmasına sebep olan günahı işleyene kadar üzerinden bir gün bile geçmediğini söylemişlerdir. Rivayete göre Allah Teâlâ ona şöyle buyurmuştur: "Ey Âdem! Ben emaneti göklere, yere ve dağlara sundum da onlar onu yüklenmekten çekindiler ve ondan korktular. Sen içindekilerle birlikte onu yüklenir misin?" Âdem: "İçinde ne var?" diye sordu. Allah: "İyilik edersen mükâfatlandırılırsın, kötülük edersen cezalandırılırsın" buyurdu. Âdem: "Evet, onu yüklendim" dedi. İbn Abbâs der ki: Öğle ile ikindi arası kadar bir vakit dahi geçmeden Rabbine isyan etti. İbn Abbâs ve İbn Mes'ûd ise { الْإِنْسانُ } ile kastın kardeşini öldüren Âdem'in oğlu Kabil olduğunu söylemişlerdir; nitekim o, kendisinden sonra ailesini gözetmesi için babasına karşı emaneti yüklenmişti. Zira Âdem, Taberî ve başkalarının zikrettiği uzun bir hadiste geçtiği üzere Mekke'ye gitmişti. Bazıları ise { الْإِنْسانُ } ifadesinin bütün insan türü olduğunu söylemiştir ki emanetin umumiliği ile birlikte bu güzel bir izahtır. Zeccâc şöyle demiştir: Ayetin manası; biz nehiy ve emirlerimizdeki emaneti bu varlıklara sunduk, onlar da emrimizi yerine getirdiler, kendilerine yüklediğimiz şeylerde itaat ettiler ve bize isyan ederek kınanmayı yüklenmekten çekindiler. İnsan ise emirlerimiz ve şeriatımız hususunda kendisine yüklediğimiz şeylerde kınanmayı yüklendi demektir.
قال الفقيه الإمام القاضي: والْإِنْسانُ على تأويله الكافر والعاصي، وتستقيم هذه الآية مع قوله تعالى: أَتَيْنا طائِعِينَ [فصلت: ١١] فعلى التأويل الأول الذي حكيناه عن الجمهور يكون قوله تعالى:
Fakih, İmam, Kadı [İbn Atiyye] der ki: Zeccâc'ın bu teviline göre { الْإِنْسانُ } kâfir ve günahkârdır. Bu ayet, Yüce Allah'ın { أَتَيْنا طائِعِينَ } [Fussilet: 11] buyruğuyla uyum içindedir. Cumhurdan naklettiğimiz birinci tevile göre ise Yüce Allah'ın:
أَتَيْنا طائِعِينَ [فصلت: ١١] إجابة لأمر أمرت به، وتكون هذه الآية إباية وإشفاقا من أمر عرض عليها وخيرت فيه، وروي أن الله تعالى عرض الأمانة على هذه المخلوقات فأبت، فلما عرضها الله تعالى على آدم قال: أنا أحملها بين أذني وعاتقي، فقال الله تعالى له: إني سأعينك قد جعلت لبصرك حجابا فأغلقه عما لا يحل لك ولفرجك لباسا فلا تكشفه إلا على ما أحللت لك.
{ أَتَيْنا طائِعِينَ } “İsteyerek geldik” [Fussilet: 11] buyruğu emrolundukları bir emre icabettir; bu ayet ise kendilerine sunulan ve muhayyer bırakıldıkları bir emirden çekinme ve korkmadır. Rivayet edildiğine göre Allah Teâlâ emaneti bu varlıklara sundu da onlar çekindiler. Allah Teâlâ onu Âdem'e sunduğunda Âdem: "Onu iki kulağımın ve omzumun arasına yüklenirim" dedi. Bunun üzerine Allah Teâlâ ona şöyle buyurdu: "Şüphesiz ben sana yardım edeceğim; gözün için bir perde kıldım, onu sana helal olmayan şeylere kapat; avret yerin için bir örtü kıldım, onu da sana helal kıldığım şeylerin dışındakilere açma."
قال الفقيه الإمام القاضي: وفي هذا المعنى أشياء تركتها اختصارا لعدم صحتها، وقال قوم: إن الآية من المجاز، أي إنا إذا قايسنا ثقل الأمانة بقوة السماوات والأرض والجبال رأينا أنها لا تطيقها وأنها لو تكلمت
Fakih, İmam, Kadı [İbn Atiyye] der ki: Bu anlamda sahih olmadığı için ihtisar amacıyla terk ettiğim rivayetler vardır. Bir topluluk şöyle demiştir: Bu ayet mecazdandır; yani biz emanetin ağırlığını göklerin, yerin ve dağların gücüyle kıyasladığımızda onların buna takat getiremeyeceğini ve şayet konuşabilselerdi
لأبتها وأشفقت فعبر عن هذا المعنى بقوله إِنَّا عَرَضْنَا الآية، وهذا كما تقول عرضت الحمل على البعير فأباه وأنت تريد بذلك قايست قوته بثقل الحمل فرأيت أنها تقصر عنه، وقوله لِيُعَذِّبَ اللَّهُ اللام لام العاقبة لأن الإنسان لم يحمل ليقع العذاب لكن حمل فصار الأمر وآل إلى أن يعذب من نافق ومن أشرك وأن يتوب على من آمن وقرأ الجمهور و «يتوب» بالنصب عطفا على قوله لِيُعَذِّبَ وقرأ الحسن بن أبي الحسن و «يتوب» بالرفع على القطع والاستئناف، وباقي الآية بين.
ondan kaçınıp korkacaklarını gördük. İşte bu manayı { إِنَّا عَرَضْنَا } ayetiyle ifade etmiştir. Bu tıpkı bir kimsenin, "Yükü deveye sundum da deve onu kabul etmedi" demesine benzer; bununla devenin gücünü yükün ağırlığıyla kıyasladığını ve gücünün ona yetersiz kaldığını gördüğünü kasteder. Yüce Allah'ın { لِيُعَذِّبَ اللَّهُ } buyruğundaki lâm (ل), akıbet lâmidir; zira insan azabın gerçekleşmesi için emaneti yüklenmemiştir; fakat emaneti yüklendi ve iş münafık ve müşrik olanın azap görmesi, iman edenin ise tevbesinin kabul edilmesi neticesine vardı. Cumhur, { لِيُعَذِّبَ } ifadesine atıfla «ve yetûbe» (وَيَتُوبَ) şeklinde fetha ile okumuştur. el-Hasan b. Ebi'l-Hasan ise kat' ve istînâf üzere merfu olarak «ve yetûbu» (وَيَتُوبُ) okumuştur. Ayetin geri kalanı ise açıktır.
نجزت السورة والحمد لله.
Sure tamamlandı, Allah'a hamdolsun.