فنبت يونس ﵇ وصح وحسن جسمه لأن ورق القرع أنفع شيء لمن تسلخ جلده كيونس ﷺ، وروي أنه كان يوما نائما فأيبس الله تلك اليقطينة، وقيل بعث عليها الأرضة فقطعت عروقها فانتبه يونس لحر الشمس فعز عليه شأنها وجزع له، فأوحى الله تعالى إليه: يا يونس أجزعت ليبس اليقطينة ولم تجزع لإهلاك مائة ألف أو يزيدون تابوا فتيب عليهم.
Böylece Yûnus aleyhisselâm gelişip büyüdü, sıhhat buldu ve vücudu güzelleşti; zira kabak yaprağı, Yûnus sallallâhu aleyhi ve sellem gibi derisi soyulmuş kimseler için en faydalı şeydir. Rivayet edildiğine göre o bir gün uyurken Allah o kabak ağacını kuruttu. Bir rivayette ise üzerine bir tahtakurdu gönderdi de [kurt] onun köklerini kesti. Yûnus güneşin sıcağıyla uyandı, ağacın durumuna üzüldü ve buna feryat etti. Bunun üzerine Yüce Allah ona şöyle vahyetti: «Ey Yûnus! Kabak ağacının kurumasına feryat ettin de, tövbe edip tövbeleri kabul olunan yüz bin veya daha fazla kişinin helak olmasına feryat etmedin mi?»
قوله ﷿:
Yüce [Allah'ın] kavli:
[سورة الصافات (٣٧) : الآيات ١٤٧ الى ١٥٧]
[Sâffât Suresi (37): Ayetler 147-157]
وَأَرْسَلْناهُ إِلى مِائَةِ أَلْفٍ أَوْ يَزِيدُونَ (١٤٧) فَآمَنُوا فَمَتَّعْناهُمْ إِلى حِينٍ (١٤٨) فَاسْتَفْتِهِمْ أَلِرَبِّكَ الْبَناتُ وَلَهُمُ الْبَنُونَ (١٤٩) أَمْ خَلَقْنَا الْمَلائِكَةَ إِناثاً وَهُمْ شاهِدُونَ (١٥٠) أَلا إِنَّهُمْ مِنْ إِفْكِهِمْ لَيَقُولُونَ (١٥١)
{ وَأَرْسَلْناهُ إِلى مِائَةِ أَلْفٍ أَوْ يَزِيدُونَ (١٤٧) فَآمَنُوا فَمَتَّعْناهُمْ إِلى حِينٍ (١٤٨) فَاسْتَفْتِهِمْ أَلِرَبِّكَ الْبَناتُ وَلَهُمُ الْبَنُونَ (١٤٩) أَمْ خَلَقْنَا الْمَلائِكَةَ إِناثاً وَهُمْ شاهِدُونَ (١٥٠) أَلا إِنَّهُمْ مِنْ إِفْكِهِمْ لَيَقُولُونَ (١٥١) } “Ve onu yüz bin yahut daha da artacak olan [bir topluluğa] peygamber gönderdik. (147) Sonunda onlar iman ettiler; Biz de onları bir süreye kadar yaşatıp faydalandırdık. (148) Şimdi onlara sor: Kızlar Rabbinin de, erkek çocuklar onların mı? (149) Yoksa melekleri dişi olarak yarattık da onlar şahit mi idiler? (150) Dikkat edin, onlar kesinlikle iftiralarından ötürü şöyle diyorlar: (151)”
وَلَدَ اللَّهُ وَإِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ (١٥٢) أَصْطَفَى الْبَناتِ عَلَى الْبَنِينَ (١٥٣) ما لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ (١٥٤) أَفَلا تَذَكَّرُونَ (١٥٥) أَمْ لَكُمْ سُلْطانٌ مُبِينٌ (١٥٦)
{ وَلَدَ اللَّهُ وَإِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ (١٥٢) أَصْطَفَى الْبَناتِ عَلَى الْبَنِينَ (١٥٣) ما لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ (١٥٤) أَفَلا تَذَكَّرُونَ (١٥٥) أَمْ لَكُمْ سُلْطانٌ مُبِينٌ (١٥٦) } “'Allah doğurdu.' Onlar muhakkak yalancıdırlar! (152) [Yoksa Allah] kızları erkeklere mi tercih etmiş? (153) Ne oluyor size, nasıl hükmediyorsunuz? (154) Hiç düşünmüyor musunuz? (155) Yoksa sizin apaçık bir deliliniz mi var? (156)”
فَأْتُوا بِكِتابِكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (١٥٧)
{ فَأْتُوا بِكِتابِكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (١٥٧) } “Eğer doğru sözlü iseniz kitabınızı getirin! (157)”
قال الجمهور إن هذه الرسالة إِلى مِائَةِ أَلْفٍ في رسالته الأولى التي أبق بعدها، ذكرها الله في آخر القصص تنبيها على رسالته، ويدل على ذلك قوله فَآمَنُوا فَمَتَّعْناهُمْ إِلى حِينٍ، وتمتيع تلك الأمة هو الذي أغضب يونس حتى أبق، وقال قتادة وابن عباس أيضا هذه الرسالة أخرى بعد أن نبذ بالعراء وهي إلى أهل نينوى من ناحية الموصل، وقرأ جعفر بن محمد، «ويزيدون» بالواو، وقرأ الجمهور «أو يزيدون» ، فقال ابن عباس «أو» بمعنى «بل» ، وكانوا مائة ألف وثلاثين ألفا، وقال أبي بن كعب عن النبي ﷺ «كانوا مائة وعشرين ألفا» ، وقال ابن جبير: كانوا مائة وسبعين ألفا، وروي عن ابن عباس أنه قرأ «إلى مائة ألف بل يزيدون» ، وقالت فرقة أَوْ هنا بمعنى الواو، وقالت فرقة هي للإبهام على المخاطب، كما تقول ما عليك أنت أنا أعطي فلانا دينارا أو ألف دينار، ونحو هذا قوله تعالى: لَيْسَ لَكَ مِنَ الْأَمْرِ
Cumhur; { إِلى مِائَةِ أَلْفٍ } [ifadesindeki] bu elçiliğin, ardından kaçtığı ilk elçiliği olduğunu, Allah'ın onun peygamberliğine dikkat çekmek için bunu kıssaların sonunda zikrettiğini söylemiştir. { فَآمَنُوا فَمَتَّعْناهُمْ إِلى حِينٍ } kavli de buna delalet eder; zira o ümmetin [azaptan kurtarılıp] yaşatılması, Yûnus'u kaçacak derecede öfkelendiren şeydi. Katâde ve yine İbn Abbâs ise bu elçiliğin, çıplak yere bırakıldıktan sonraki başka bir elçilik olduğunu ve Musul cihetindeki Ninova halkına gönderildiğini söylemişlerdir. Ca'fer b. Muhammed 've-yezîdûn' şeklinde vav ile okumuştur. Cumhur ise { أَوْ يَزِيدُونَ } şeklinde okumuştur. İbn Abbâs: «{ أَوْ } 'bel' (aksine/hatta) anlamındadır; onlar yüz otuz bin kişiydiler» demiştir. Übey b. Ka'b, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den: «Yüz yirmi bin kişiydiler» dediğini rivayet etmiştir. İbn Cübeyr: «Yüz yetmiş bin kişiydiler» demiştir. İbn Abbâs'tan onun 'ilâ mieti elfin bel yezîdûn' şeklinde okuduğu da rivayet edilmiştir. Bir grup buradaki { أَوْ } edatının vav anlamında olduğunu söylemiştir. Diğer bir grup ise muhataba müphemlik bırakmak için olduğunu söylemiştir; tıpkı senin, 'Sana ne, ben falan kimseye bir dinar da veririm bin dinar da' demen gibidir. Yüce Allah'ın şu kavli de buna benzer: { لَيْسَ لَكَ مِنَ الْأَمْرِ
شَيْءٌ أَوْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ أَوْ يُعَذِّبَهُمْ فَإِنَّهُمْ ظالِمُونَ
{ شَيْءٌ أَوْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ أَوْ يُعَذِّبَهُمْ فَإِنَّهُمْ ظالِمُونَ } “...hiçbir şey [yoktur]; ya onların tövbelerini kabul eder yahut onlara azap eder; çünkü onlar zalimlerdir.”
[آل عمران: ١٢٨] .
“Bu işten sana hiçbir şey [pay] yoktur. [Allah] ya onların tövbelerini kabul eder yahut onlara azap eder; çünkü onlar zalimlerdir.” [Âl-i İmrân: 128].
قال القاضي أبو محمد: وهذا المعنى قليل التمكن في قوله أَوْ يَزِيدُونَ، وقال المبرد وكثير من البصريين: المعنى على نظر البشر وحزرهم، أي من رآهم قال: هم مائة ألف أو يزيدون، وروي في قوله تعالى: فَآمَنُوا فَمَتَّعْناهُمْ فمتعهم إِلى حِينٍ أنهم خرجوا بالأطفال وأولاد البهائم وفرقوا بينها وبين الأمهات وناحوا وضجوا وأخلصوا فرفع الله عنهم، والتمتيع هنا هو بالحياة و «الحين» آجالهم السابقة في الأزل، قاله قتادة والسدي، وقرأ ابن أبي عبلة «حتى حين» ، وفي قوله تعالى: فَآمَنُوا فَمَتَّعْناهُمْ إِلى حِينٍ مثال لقريش أي أن آمنوا كما جرى لهؤلاء، ومن هنا حسن انتقال القول والمحاورة إليهم بقوله، فَاسْتَفْتِهِمْ فإنما يعود ضميرهم على ما في المعنى من ذكرهم، والاستفتاء السؤال، وهو هنا بمعنى التقريع والتوبيخ، على قولهم على الله البهتان وجعلهم البنات لله تعالى عن ذلك وأمره بتوقيفهم على جهة التوبيخ أيضا هل شاهدوا أن الملائكة إناث فيصح لهم القول به، ثم أخبر تعالى عن فرقة منهم بلغ بها الإفك والكذب إلى أن قالت ولد الله الملائكة لأنه نكح في سروات الجن وهذه فرقة من بني مدلج فيما روي، وقرأ جمهور الناس «اصطفى» بالهمز وهو ألف الاستفهام وهذا على جهة التقرير والتوبيخ على نسبتهم إليه اختيار الأدنى عندهم، وقرأ نافع في رواية إسماعيل عنه «اصطفى» بصلة الألف على الخبر كأنه يحكي شنيع قولهم، ورواها إسماعيل عن أبي جعفر وشيبة، ثم قرر ووبخ وعرض للتذكر والنظر واستفهم عن البرهان والحجة على جهة التقرير وضمهم الاستظهار بكتاب أو أمر يظهر صدقهم، وقرأ الجمهور «أفلا تذكّرون» مشددة الذال والكاف، وقرأ طلحة بن مصرف «تذكرون» بسكون الذال وضم الكاف خفيفة.
Kadı Ebû Muhammed der ki: Bu anlam { أَوْ يَزِيدُونَ } kavlinde pek yerinde değildir. el-Müberred ve Basralıların çoğu şöyle demiştir: Mana, insanların bakışı ve tahminine göredir; yani onları gören kimse 'Yüz bindirler yahut daha fazladırlar' der. Yüce Allah'ın { فَآمَنُوا فَمَتَّعْناهُمْ إِلى حِينٍ } kavli hakkında rivayet edildiğine göre; onlar çocukları ve hayvan yavrularını çıkarıp anneleriyle aralarını ayırdılar, feryat edip yakardılar ve samimi oldular; Allah da azabı onlardan kaldırdı. Buradaki yaşatıp faydalandırma (temti') hayat iledir; 'hîn' (zaman) ise ezelde geçmiş olan ecelleridir; bunu Katâde ve es-Süddî söylemiştir. İbn Ebî Able 'hattâ hîn' şeklinde okumuştur. Yüce Allah'ın { فَآمَنُوا فَمَتَّعْناهُمْ إِلى حِينٍ } kavlinde Kureyş için bir misal vardır; yani bunlara olduğu gibi onlar da iman etsinler. Buradan itibaren { فَاسْتَفْتِهِمْ } kavliyle hitabın ve muhaverenin onlara yönelmesi güzel olmuştur; zira ayetteki zamir, mana bakımından onların zikredilmiş olmasına racidir. İstifta (soru sorma), sual etmektir ve burada Allah'a iftirada bulunmaları ve kızları -ki Allah bundan yücedir- Allah'a isnat etmeleri sebebiyle azarlama ve kınama anlamındadır. Meleklerin dişi olduğunu bizzat görüp görmediklerini de yine kınama sadedinde onlara sormasını emretmiştir ki bu iddiaları geçerli olsun. Sonra Yüce Allah, iftira ve yalanı Allah'ın melekleri doğurduğunu, çünkü cinlerin ileri gelenleriyle evlendiğini söyleyecek raddeye varan bir fırkayı haber vermiştir; rivayet edildiğine göre bu, Benî Müdlic'den bir gruptur. İnsanların cumhuru 'astafâ'yı hemze ile okumuştur; bu istifham elifidir ve onların kendilerince daha aşağı gördükleri şeyi O'na nispet etmelerini ikrar ettirme ve azarlama kabilindendir. Nâfi', İsmâil'in kendisinden rivayetinde, onların çirkin sözünü hikâye edercesine haber kipinde vasıl elifi ile 'ıstafâ' şeklinde okumuştur; bunu İsmâil, Ebû Ca'fer ve Şeybe'den de rivayet etmiştir. Sonra [Allah Teâlâ] ikrar ettirmiş, azarlamış, düşünüp ibret almaya davet etmiş ve ikrar kabilinden delil ve hücceti sormuş, doğruluklarını ortaya koyacak bir kitap veya bir delil getirmelerini istemiştir. Cumhur { أَفَلا تَذَكَّرُونَ } kelimesini zâl ve kâf harflerini şeddeli olarak okumuştur; Talha b. Musarrif ise zâl harfinin sükûnu ve kâf harfinin şeddesiz zammesiyle 'tezkerûne' şeklinde okumuştur.
قوله ﷿:
Yüce [Allah'ın] kavli:
[سورة الصافات (٣٧) : الآيات ١٥٨ الى ١٦٩]
[Sâffât Suresi (37): Ayetler 158-169]
وَجَعَلُوا بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْجِنَّةِ نَسَباً وَلَقَدْ عَلِمَتِ الْجِنَّةُ إِنَّهُمْ لَمُحْضَرُونَ (١٥٨) سُبْحانَ اللَّهِ عَمَّا يَصِفُونَ (١٥٩) إِلاَّ عِبادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ (١٦٠) فَإِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ (١٦١) ما أَنْتُمْ عَلَيْهِ بِفاتِنِينَ (١٦٢)
{ وَجَعَلُوا بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْجِنَّةِ نَسَباً وَلَقَدْ عَلِمَتِ الْجِنَّةُ إِنَّهُمْ لَمُحْضَرُونَ (١٥٨) سُبْحانَ اللَّهِ عَمَّا يَصِفُونَ (١٥٩) إِلاَّ عِبادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ (١٦٠) فَإِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ (١٦١) ما أَنْتُمْ عَلَيْهِ بِفاتِنِينَ (١٦٢) } “Bir de Allah ile cinler arasında bir soy bağı uydurdular. Andolsun cinler de kendilerinin mutlaka [hesap için] huzura getirileceklerini bilmişlerdir. (158) Allah, onların nitelemelerinden münezzehtir! (159) Allah'ın ihlasa erdirilmiş kulları müstesna. (160) Şüphesiz siz ve taptıklarınız, (161) O'na karşı kimseyi yoldan çıkarıcı değilsiniz; (162)”
إِلاَّ مَنْ هُوَ صالِ الْجَحِيمِ (١٦٣) وَما مِنَّا إِلاَّ لَهُ مَقامٌ مَعْلُومٌ (١٦٤) وَإِنَّا لَنَحْنُ الصَّافُّونَ (١٦٥) وَإِنَّا لَنَحْنُ الْمُسَبِّحُونَ (١٦٦) وَإِنْ كانُوا لَيَقُولُونَ (١٦٧)
{ إِلاَّ مَنْ هُوَ صالِ الْجَحِيمِ (١٦٣) وَما مِنَّا إِلاَّ لَهُ مَقامٌ مَعْلُومٌ (١٦٤) وَإِنَّا لَنَحْنُ الصَّافُّونَ (١٦5) وَإِنَّا لَنَحْنُ الْمُسَبِّحُونَ (١٦٦) وَإِنْ كانُوا لَيَقُولُونَ (١٦٧) } “Cehenneme girecek olandan başkasını. (163) [Melekler der ki:] 'Bizden her birinin mutlaka malum bir makamı vardır.' (164) 'Ve elbette biz saf saf dizilenleriz.' (165) 'Ve elbette biz tesbih edenleriz.' (166) [Müşrikler] her ne kadar şöyle diyor idiyseler de: (167)”
لَوْ أَنَّ عِنْدَنا ذِكْراً مِنَ الْأَوَّلِينَ (١٦٨) لَكُنَّا عِبادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ (١٦٩)
{ لَوْ أَنَّ عِنْدَنا ذِكْراً مِنَ الْأَوَّلِينَ (١٦٨) لَكُنَّا عِبادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ (١٦٩) } “'Eğer yanımızda öncekilerden bir zikir [kitap] olsaydı, (168) elbette Allah'ın ihlasa erdirilmiş kulları olurduk.' (169)”
الضمير في قوله وَجَعَلُوا لفرقة من كفار قريش والعرب، قال ابن عباس في كتاب الطبري إن بعضهم قال إن الله تعالى وإبليس أخوان، وقال مجاهد: قال قوم لأبي بكر الصديق: إن الله تعالى نكح في سروات الجن، وقال بعضهم إن الملائكة بناته، ف الْجِنَّةِ على هذا القول الأخير يقع على الملائكة سميت بذلك لأنها مستجنة أي مستترة، وقوله تعالى: وَلَقَدْ عَلِمَتِ الْجِنَّةُ إِنَّهُمْ لَمُحْضَرُونَ من جعل الجنة الشياطين جعل العلامة في عَلِمَتِ لها، والضمير في إِنَّهُمْ عائد عليهم أي جعلوا الشياطين بنسب من الله والشياطين تعلم ضد ذلك من أنها ستحضر أمر الله وثوابه وعقابه، ومن جعل الجنة الملائكة جعل الضمير في إِنَّهُمْ للقائلين هذه المقالة أي علمت الملائكة أن هؤلاء الكفرة سيحضرون ثواب الله وعقابه وقد يتداخل هذان القولان، ثم نزه تعالى نفسه عما يصفه الناس ولا يليق به، ومن هذا استثنى العباد
{ وَجَعَلُوا } kavlindeki zamir, Kureyş ve Arap kâfirlerinden bir gruba aittir. İbn Abbâs, Taberî'nin kitabında nakledildiğine göre bazılarının 'Yüce Allah ile İblis kardeştir' dediklerini söylemiştir. Mücâhid: «Bir topluluk Ebû Bekir es-Sıddîk'a 'Yüce Allah cinlerin ileri gelenleriyle evlendi' dedi; bazıları da 'Melekler O'nun kızlarıdır' dedi» demiştir. Bu son görüşe göre { الْجِنَّةِ } lafzı meleklere racidir; gizli oldukları (müstecinne / مستترة) için bu adla isimlendirilmişlerdir. Yüce Allah'ın { وَلَقَدْ عَلِمَتِ الْجِنَّةُ إِنَّهُمْ لَمُحْضَرُونَ } kavlinde 'el-Cinne'yi şeytanlar kabul edenler, { عَلِمَتِ } fiilindeki faili onlara isnat etmişler ve { إِنَّهُمْ } kelimesindeki zamiri de onlara döndürmüşlerdir; yani şeytanları Allah'a nesep kıldılar, oysa şeytanlar bunun zıddını, Allah'ın emrine, sevabına ve azabına hazır edileceklerini bilmektedirler. 'el-Cinne'yi melekler kabul edenler ise { إِنَّهُمْ } kelimesindeki zamiri bu sözü söyleyenlere döndürmüşlerdir; yani melekler bu kâfirlerin Allah'ın sevabına ve azabına hazır edileceklerini bilmişlerdir. Bu iki görüş birbiriyle örtüşebilir. Sonra Yüce Allah, insanların nitelediği ve Kendisine yakışmayan şeylerden zâtını tenzih etmiştir. Buradan [tenzihten] ihlaslı kulları istisna etmiştir;
المخلصين لأنهم يصفونه بصفاته العلى، وقالت فرقة استثناهم من قوله إِنَّهُمْ لَمُحْضَرُونَ.
çünkü onlar O'nu yüce sıfatlarıyla nitelerler. Bir grup ise onları { إِنَّهُمْ لَمُحْضَرُونَ } kavlinden istisna kıldığını söylemiştir.
قال القاضي أبو محمد: وهذا يصح على قول من رأى الجنة الملائكة، وقوله تعالى: فَإِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ بمعنى قل لهم يا محمد إنكم وأصنامكم ما أنتم بمضلين أحدا بسببها، وعليها الأمر سبق عليه القضاء وضمه القدر، بأنه يصلى الجحيم في الآخرة، وليس عليكم إضلال من هدى الله تعالى، وقالت فرقة عَلَيْهِ، بمعنى به، و «الفاتن» المضل في هذا الموضع وكذلك فسر ابن عباس والحسن بن أبي الحسن، وقال ابن الزبير على المنبر: إن الله هو الهادي والفاتن، ومَنْ في موضع نصب بِفاتِنِينَ، وقرأ الجمهور «صال الجحيم» بكسر اللام، من صال حذفت الياء للإضافة، وقرأ الحسن بن أبي الحسن «صال الجحيم» بضم اللام وللنحاة في معناه اضطراب، أقواه أنه صالون حذفت النون للإضافة، ثم حذفت الواو للالتقاء وخرج لفظ الجميع بعد لفظ الإفراد، فهو كما قال وَمِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُونَ [يونس: ٤٢] لما كانت «من» و «هو» من الأسماء التي فيها إبهام ويكنى بها عن أفراد وجمع ثم حكى قول الملائكة، وَما مِنَّا وهذا يؤيد أن الجنة أراد بها الملائكة كأنه قال ولقد علمت كذا أو أن قولها لكذا، وتقدير الكلام ما منا ملك، وروت عائشة عن النبي ﷺ «إن السماء ما فيها موضع قدم إلا وفيه ملك ساجد أو واقف يصلي» ، وقال ابن مسعود «موضع شبر إلا وعليه جبهة ملك أو قدماه» ، وقرأ ابن مسعود «وإن كلنا لما له مقام معلوم» ، والصَّافُّونَ معناه الواقفون صفوفا، والْمُسَبِّحُونَ يحتمل أن يريد به الصلاة، ويحتمل أن يريد به قول سبحان الله، وروي عن عمر بن الخطاب ﵁ أنه كان إذا أقيمت الصلاة صرف وجهه إلى الناس فيقول لهم: عدلوا صفوفكم وأقيموها فإن الله تعالى إنما يريد بكم هدي الملائكة، فإنها تقول وَإِنَّا لَنَحْنُ الصَّافُّونَ وَإِنَّا لَنَحْنُ الْمُسَبِّحُونَ، ثم يرى تقويم الصفوف، وعند ذلك ينصرف ويكبر، قال الزهراوي: قيل إن المسلمين إنما اصطفوا منذ نزلت هذه الآية، ولا يصطف أحد من أهل الملل غير المسلمين، ثم ذكر ﷿ مقالة بعض الكفار، وقال قتادة والسدي والضحاك فإنهم قبل نبوة محمد ﷺ قالوا لو كان لنا كتاب أو جاءنا رسول لكنا من أتقى عباد الله وأشدهم إخلاصا فلما جاءهم محمد كفروا فاستوجبوا أليم العقاب.
Kadı Ebû Muhammed der ki: Bu [ikinci ihtimal], 'el-Cinne'nin melekler olduğu görüşünü benimseyen kimsenin sözüne göre sahihtir. Yüce Allah'ın { فَإِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ } kavmi, 'Onlara de ki ey Muhammed: Şüphesiz siz ve putlarınız, onun sebebiyle hiç kimseyi saptıramazsınız' anlamındadır. Bu meselede hüküm önceden geçmiş ve kader, ahirette cehenneme gireceğini kuşatmıştır; Yüce Allah'ın hidayet ettiği kimseyi saptırmak sizin elinizde değildir. Bir grup { عَلَيْهِ } kavlinin 'bihi' (onunla/onun hakkında) anlamında olduğunu söylemiştir. Bu makamda 'el-Fâtin' (yoldan çıkaran), saptıran demektir; İbn Abbâs ve el-Hasen b. Ebi'l-Hasen de böyle tefsir etmişlerdir. İbnü'z-Zübeyr minberde: «Hidayet eden de saptıran da Allah'tır» demiştir. { مَنْ } kelimesi { بِفاتِنِينَ } amilinin nasb mahallindedir. Cumhur, izafetten dolayı yâ harfi hazfedilmiş olarak { صالِ الْجَحِيمِ } lafzını lâm harfinin kesresiyle 'sâli'l-cahîm' şeklinde okumuştur. el-Hasen b. Ebi'l-Hasen ise lâm harfinin zammesiyle 'sâlu'l-cahîm' okumuştur. Nahivciler bunun anlamı hususunda ihtilaf etmişlerdir; en kuvvetli görüş, aslı 'sâlûne' olup nûn harfinin izafet sebebiyle hazfedildiği, ardından [iki sakin] karşılaşması yüzünden vav harfinin de hazfedildiği ve tekil lafzından sonra çoğul lafzının geldiği şeklindedir; tıpkı { وَمِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُونَ } [Yûnus: 42] kavlinde olduğu gibidir; çünkü 'men' ve 'hüve' müphemlik taşıyan ve tekile de çoğula da kinaye olabilen isimlerdendir. Sonra meleklerin sözünü hikâye ederek: { وَما مِنَّا } buyurmuştur; bu da 'el-Cinne' ile meleklerin kastedildiğini destekler; sanki melekler 'Şunu bilmiştir' veya 'Sözleri şudur' demiş gibidir. Kelamın takdiri 'Biz meleklerden hiçbiri yoktur ki...' şeklindedir. Âişe Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle rivayet etmiştir: «Gökte secde eden veya ayakta namaz kılan bir meleğin bulunmadığı tek bir ayak basacak yer dahi yoktur.» İbn Mes'ûd da: «Üzerinde bir meleğin alnı veya iki ayağı bulunmayan bir karışlık yer dahi yoktur» demiştir. İbn Mes'ûd 've in küllünâ lemâ lehû makâmun ma'lûm' şeklinde okumuştur. { الصَّافُّونَ }, saf saf duranlar demektir. { الْمُسَبِّحُونَ } lafzıyla namazın kastedilmiş olması muhtemel olduğu gibi, 'Sübhânallâh' sözünün kastedilmiş olması da muhtemeldir. Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre, o namaza durulduğunda yüzünü insanlara döner ve onlara şöyle derdi: «Saflarınızı düzeltin ve doğrultun; zira Yüce Allah sizinle meleklerin yolunu murad etmektedir; çünkü melekler şöyle der: { وَإِنَّا لَنَحْنُ الصَّافُّونَ وَإِنَّا لَنَحْنُ الْمُسَبِّحُونَ }.» Sonra safların düzeltildiğini görür, o vakit yönelip tekbir getirirdi. ez-Zehravî der ki: Müslümanların ancak bu ayet indiğinden beri saf bağladıkları söylenmiştir ve Müslümanlardan başka hiçbir din mensubu saf tutmaz. Sonra [Allah] Teâlâ bazı kâfirlerin sözünü zikretmiştir. Katâde, es-Süddî ve ed-Dahhâk şöyle demişlerdir: Onlar Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in peygamberliğinden önce 'Eğer yanımızda bir kitap olsaydı yahut bize bir peygamber gelseydi, Allah'ın en takvalı ve en ihlaslı kullarından olurduk' demişlerdi; fakat Muhammed kendilerine gelince inkâr ettiler ve böylece acıklı bir azabı hak ettiler.
قوله ﷿:
Yüce [Allah'ın] kavli:
[سورة الصافات (٣٧) : الآيات ١٧٠ الى ١٨٢]
[Sâffât Suresi (37): Ayetler 170-182]
فَكَفَرُوا بِهِ فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ (١٧٠) وَلَقَدْ سَبَقَتْ كَلِمَتُنا لِعِبادِنَا الْمُرْسَلِينَ (١٧١) إِنَّهُمْ لَهُمُ الْمَنْصُورُونَ (١٧٢) وَإِنَّ جُنْدَنا لَهُمُ الْغالِبُونَ (١٧٣) فَتَوَلَّ عَنْهُمْ حَتَّى حِينٍ (١٧٤)
{ فَكَفَرُوا بِهِ فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ (١٧٠) وَلَقَدْ سَبَقَتْ كَلِمَتُنا لِعِبادِنَا الْمُرْسَلِينَ (١٧١) إِنَّهُمْ لَهُمُ الْمَنْصُورُونَ (١٧٢) وَإِنَّ جُنْدَنا لَهُمُ الْغالِبُونَ (١٧٣) فَتَوَلَّ عَنْهُمْ حَتَّى حِينٍ (١٧٤) } “Fakat onu inkâr ettiler; artık yakında bilecekler! (170) Andolsun ki, peygamber olarak gönderilen kullarımıza sözümüz geçmişti: (171) Muhakkak onlar, evet onlar zafere ulaştırılacaklardır. (172) Ve şüphesiz Bizim ordumuz, elbette onlar galip geleceklerdir. (173) Bir süreye kadar onlardan yüz çevir. (174)”
وَأَبْصِرْهُمْ فَسَوْفَ يُبْصِرُونَ (١٧٥) أَفَبِعَذابِنا يَسْتَعْجِلُونَ (١٧٦) فَإِذا نَزَلَ بِساحَتِهِمْ فَساءَ صَباحُ الْمُنْذَرِينَ (١٧٧) وَتَوَلَّ عَنْهُمْ حَتَّى حِينٍ (١٧٨) وَأَبْصِرْ فَسَوْفَ يُبْصِرُونَ (١٧٩)
{ وَأَبْصِرْهُمْ فَسَوْفَ يُبْصِرُونَ (١٧٥) أَفَبِعَذابِنا يَسْتَعْجِلُونَ (١٧٦) فَإِذا نَزَلَ بِساحَتِهِمْ فَساءَ صَباحُ الْمُنْذَرِينَ (١٧٧) وَتَوَلَّ عَنْهُمْ حَتَّى حِينٍ (١٧٨) وَأَبْصِرْ فَسَوْفَ يُبْصِرُونَ (١٧٩) } “Onları gör; onlar da yakında görecekler! (175) Azabımızı çarçabuk mu istiyorlar? (176) Fakat o [azap] onların yurtlarına indiğinde, uyarılanların sabahı ne kötü olur! (177) Bir süreye kadar onlardan yüz çevir. (178) Ve gör; onlar da yakında görecekler! (179)”
سُبْحانَ رَبِّكَ رَبِّ الْعِزَّةِ عَمَّا يَصِفُونَ (١٨٠) وَسَلامٌ عَلَى الْمُرْسَلِينَ (١٨١) وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ (١٨٢)
{ سُبْحانَ رَبِّكَ رَبِّ الْعِزَّةِ عَمَّا يَصِفُونَ (١٨٠) وَسَلامٌ عَلَى الْمُرْسَلِينَ (١٨١) وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ (١٨٢) } “Kudret ve galebe sahibi Rabbin, onların nitelemelerinden münezzehtir. (180) Peygamberlere selam olsun! (181) Âlemlerin Rabbi olan Allah'a hamdolsun. (182)”
قوله تعالى: فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ، وعيد محض لأنهم تمنوا أمرا فلما جاءهم الله تعالى به كفروا واستهواهم الحسد، ثم أنس تعالى نبيه وأولياءه بأن القضاء قد سبق، والكلمة قد حقت في الأزل بأن رسل
Yüce Allah'ın { فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ } kavli katıksız bir tehdittir; zira onlar bir şey temenni etmişler, Yüce Allah onu kendilerine getirince inkâr etmişler ve haset onları yoldan çıkarmıştır. Sonra Yüce Allah Peygamberi'ni ve dostlarını, kazanın önceden geçmiş olduğu ve ezelde Allah'ın yeryüzündeki elçilerinin,
الله تعالى إلى أرضه هم الْمَنْصُورُونَ على من ناوأهم المظفرون بإرادتهم المستوجبون الفلاح في الدارين، وقرأ الضحاك «كلماتنا» بألف على الجمع، وجند الله هم الغزاة لتكون كلمات الله هي العليا، وقال علي بن أبي طالب: جند الله في السماء الملائكة، وفي الأرض الغزاة وقوله تعالى، فَتَوَلَّ عَنْهُمْ حَتَّى حِينٍ وعد للنبي ﷺ وأمر بالموادعة، وهذا مما نسخته آية السيف، واختلف الناس في المراد ب «الحين» ، هنا، فقال السدي: الحين المقصود يوم بدر ورجحه الطبري، وقال قتادة: الحين موتهم، وقال ابن زيد: الحين المقصود يوم القيامة، وقوله تعالى: وَأَبْصِرْهُمْ فَسَوْفَ يُبْصِرُونَ وعد للنبي ﷺ ووعيد لهم أي سوف يرون عقبى طريقتهم، ثم قرر تعالى نبيه على جهة التوبيخ لهم على استعجالهم عذاب الله، وقرأ جمهور الناس «فإذا نزل بساحتهم» على بناء الفعل للفاعل أي نزل العذاب، وقرأ ابن مسعود «نزل بساحتهم» على بنائه للمفعول، والساحة الفناء، والعرب تستعمل هذه اللفظة فيما يرد على الإنسان من خير أو شر، وسوء الصباح أيضا مستعمل في ورود الغارات والرزايا، ونحو ذلك ومنه قول الصارخ: يا صباحاه! كأنه يقول قد ساء لي الصباح فأغيثوني، وقرأ ابن مسعود «فبئس صباح» ، ثم أعاد ﷿ أمر نبيه بالتولي تحقيقا لتأنيسه وتهمما به، وأعاد توعدهم أيضا لذلك، ثم نزه نفسه تنزيها مطلقا عن جميع ما يمكن أن يصفه به أهل الضلالات، والْعِزَّةِ في قوله رَبِّ الْعِزَّةِ هي العزة المخلوقة الكائنة، للأنبياء والمؤمنين وكذلك قال الفقهاء من أجل أنها مربوبة، وقال محمد بن سحنون وغيره: من حلف بعزة الله فإن كان أراد صفته الذاتية فهي يمين، وإن كان أراد عزته التي خلقها بين عباده وهي التي في قوله رَبِّ الْعِزَّةِ فليست بيمين، وروي عن النبي ﷺ أنه قال «إذا سلمتم عليّ فسلموا على المرسلين، فإنما أنا أحدهم» ، وباقي الآية بين، وذكر أبو حاتم عن صالح بن ميناء قال:
kendilerine düşmanlık edenlere karşı { الْمَنْصُورُونَ } (zafere erdirilenler), muratlarına nail kılınanlar ve iki cihanda kurtuluşu hak edenler olduğu sözünün kesinleştiği hususunda teselli etmiştir. ed-Dahhâk elif ile çoğul olarak 'kelimâtünâ' şeklinde okumuştur. Allah'ın ordusu ise Allah'ın kelimesi en yüce olsun diye savaşan gazilerdir. Ali b. Ebî Tâlib: «Allah'ın gökteki ordusu melekler, yerdeki ordusu ise gazilerdir» demiştir. Yüce Allah'ın { فَتَوَلَّ عَنْهُمْ حَتَّى حِينٍ } kavli, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e bir vaat ve barışık kalma emridir; bu da kılıç ayetinin neshettiği hükümlerdendir. İnsanlar buradaki 'hîn' (zaman) ile neyin kastedildiği hususunda ihtilaf etmişlerdir; es-Süddî: «Kastedilen hîn Bedir günüdür» demiş ve Taberî de bunu tercih etmiştir. Katâde: «Hîn, ölümleridir» demiştir. İbn Zeyd: «Kastedilen hîn kıyamet günüdür» demiştir. Yüce Allah'ın { وَأَبْصِرْهُمْ فَسَوْفَ يُبْصِرُونَ } kavli Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e bir vaat, onlara ise bir tehdittir; yani tuttukları yolun akıbetini yakında göreceklerdir. Sonra Yüce Allah, Allah'ın azabını acele istemeleri sebebiyle onları azarlama sadedinde Peygamberi'ne ikrar ettirmiştir. İnsanların cumhuru 'fe-izâ nezele bi-sâhatihim' şeklinde fiili malum olarak okumuştur; yani azap indiğinde. İbn Mes'ûd ise 'nüzile bi-sâhatihim' şeklinde meçhul olarak okumuştur. es-Sâha (avu / meydan), avlu demektir; Araplar bu kelimeyi insana gelen hayır veya şer hakkında kullanırlar. 'Sabahın kötülüğü' de baskınların, felaketlerin ve benzeri şeylerin gelişi hakkında kullanılır; nitekim feryat eden kimsenin 'Yâ sabâhâh!' (Eyvah sabah baskını!) sözü bundandır; sanki 'Sabah bana kötü oldu, imdadıma yetişin!' demektedir. İbn Mes'ûd 'fe-bi'se sabâhu' şeklinde okumuştur. Sonra [Allah] Teâlâ, Peygamberi'ni teselli etmeyi pekiştirmek ve ona ihtimam göstermek maksadıyla yüz çevirme emrini tekrarlamış, yine bu sebeple onları tehdit etmeyi de yinelemiştir. Sonra Zâtını, sapkınlık ehlinin O'nu niteleyebileceği her türlü şeyden mutlak bir tenzih ile tenzih etmiştir. { رَبِّ الْعِزَّةِ } kavlindeki { الْعِزَّةِ }, peygamberler ve müminler için var olan yaratılmış izzettir; fakihler de onun terbiye edilmiş/yaratılmış (merbûbe) olmasından ötürü böyle söylemişlerdir. Muhammed b. Sahnûn ve başkaları şöyle demiştir: «Kim Allah'ın izzetine yemin ederse, eğer O'nun zatî sıfatını kastetmişse bu bir yemindir; şayet kulları arasında yarattığı ve { رَبِّ الْعِزَّةِ } kavlinde geçen izzetini kastetmişse yemin değildir.» Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle dediği rivayet edilmiştir: «Bana selam verdiğiniz zaman peygamberlere de selam verin; zira ben de ancak onlardan biriyim.» Ayetin geri kalanı açıktır. Ebû Hâtim, Sâlih b. Mînâ'dan şöyle dediğini nakletmiştir:
قرأت على عاصم بن أبي النجود فلما ختمت هذه السورة سكت فقال لي: إيه اقرأ، قلت قد ختمت، فقال كذلك فعلت على أبي عبد الرحمن وقال لي كما قلت لك، وقال لي كذلك قال لي علي بن أبي طالب وقال: «وقل آذنتكم باذانة المرسلين لتسألن عن النبإ العظيم» ، وفي مصحف عبد الله «عن هذا النبإ العظيم» .
Âsım b. Ebi'n-Necûd'a [Kur'an] okudum; bu sureyi bitirince sustum. Bana: «Devam et, oku!» dedi. Ben de: «Bitirdim» dedim. O şöyle dedi: «Ebû Abdirrahmân'a [okurken] ben de böyle yapmıştım, o da bana sana söylediğim gibi söylemişti. O da bana Ali b. Ebî Tâlib'in kendisine böyle söylediğini aktardı ve [Ali şöyle] dedi: 'Ve de ki: Peygamberlerin bildirisiyle size bildirdim ki o büyük haberden mutlaka sorulacaksınız.'» Abdullah'ın mushafında ise 'an hâze'n-nebei'l-azîm' şeklindedir.