وقرأ أبو عمرو وحده: «وأخر» على الجمع، وهي قراءة الحسن ومجاهد والجحدري وابن جبير وعيسى، وهو رفع بالابتداء وخبره أَزْواجٌ، ومِنْ شَكْلِهِ في موضع الصفة، ورجح أبو عبيد هذه القراءة وأبو حاتم بكون الصفة جمعا، ولم ينصرف «أخر» لأنه معدول عن الألف واللام صفة، وذلك أن حق أفعل وجمعه أن لا يستعمل إلا بالألف واللام، فلما استعملت «أخر» دون الألف واللام كان ذلك عدلا لها، وجاز في «أخر» أن يوصف بها النكرة كقوله تعالى: فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ [البقرة: ١٨٤- ١٨٥] بخلاف جمع ما عدل عن الألف واللام، كسحر ونحوه في أنه لا يجوز أن يوصف به النكرة، لأن هذا العدل في «أخر» اعتد به في منع الصرف ولم يعتد به في الامتناع من صفة النكرة كما يعتدون بالشيء في حكم دون حكم، نحو اللام في قولهم: «لا أبا لك، لأن اللام المتصلة بالكاف اعتد بها فاصلة للإضافة، ولذلك جاز دخول لا، ولم يعتد بها في أن أعرب أبا بالحروف وشأنه إذا انفصل ولم يكن مضافا أن يعرب بالحركات فجاءت اللام ملغاة الحكم من حيث أعرب بالحرف، كأنه مضاف وهي معتد بها فاصلة في أن جوزت دخول لا.
Yalnızca Ebû Amr cemi olarak «ve-uharu» (وأخر) şeklinde okumuştur; bu Hasan, Mücâhid, Cahderî, İbn Cübeyr ve Îsâ'nın da kıraatidir. Bu, mübteda olarak merfûdur, haberi { أَزْواجٌ } lafzıdır, { مِنْ شَكْلِهِ } ise sıfat mahallindedir. Ebû Ubeyd ve Ebû Hâtim, sıfatın cemi olması sebebiyle bu kıraati tercih etmişlerdir. 'Uhar' kelimesi, elif ve lâm takısından ma'dûl (dönüştürülmüş) bir sıfat olduğu için gayr-i munsarıftır. Çünkü 'ef'al' vezninin ve cemisinin hakkı ancak elif ve lâm ile kullanılmasıdır; 'uhar' lafzı elif ve lâm olmaksızın kullanılınca bu onun için bir 'adl (dönüşüm) olmuştur. Yüce Allah'ın { فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ } “başka günlerden bir sayı [tutmalıdır]” kavlinde olduğu gibi nekre bir kelimenin 'uhar' ile sıfatlanması caiz olmuştur. Elif ve lâmdan ma'dûl olan 'sehar' ve benzeri kelimelerin ceminin aksine, bunlarla nekrenin sıfatlanması caiz değildir; zira 'uhar'daki bu 'adl, gayr-i munsarflıkta muteber sayılmış fakat nekrenin sıfatı olmaktan men edilmede muteber sayılmamıştır; nitekim Araplar bir şeyi bir hükümde muteber sayıp diğerinde saymazlar. Tıpkı 'Lâ ebâ leke' (senin baban olmayasıca) sözlerindeki lâm harfinde olduğu gibi; zira kâf harfine bitişen lâm harfi izafeti kesici (fâsıla) kabul edilmiş ve bu sebeple 'lâ'nın girişi caiz olmuştur, fakat 'ebâ' lafzının harflerle irab edilmesinde bu fasıla muteber sayılmamıştır. Oysa onun hali, munfasıl olduğunda ve muzaf olmadığında hareke ile irab edilmektir; böylece lâm, harfle irab edilmesi bakımından sanki muzafmış gibi hükmü mülga kılınmış, 'lâ'nın girişini caiz kılması bakımından ise fâsıla olarak muteber sayılmıştır.
وقرأ مجاهد: «من شكله» بكسر الشين. وأَزْواجٌ معناه: أنواع، والمعنى لهم حميم وغساق وأغذية أخر من ضرب ما ذكره ونحوه أنواع كثيرة.
Mücâhid, şîn harfinin kesresiyle «min şiklihî» (من شكله) şeklinde okumuştur. { أَزْواجٌ } lafzının manası ise 'türler' demektir. Mana şöyledir: Onlar için kaynar su, irin ve zikredilen şeyin türünden ve benzerinden pek çok çeşit başka azap yiyecekleri vardır.
وقوله تعالى: هذا فَوْجٌ هو ما يقال لأهل النار إذا سيق عامة الكفار وأتباعهم لأن رؤساءهم يدخلون النار أولا، والأظهر أن قائل ذلك لهم ملائكة العذاب، وهو الذي حكاه الثعلبي وغيره، ويحتمل أن يكون ذلك من قول بعضهم لبعض، فيقول البعض الآخر: لا مَرْحَباً بِهِمْ أي لا سعة مكان ولا خير يلقونه.
Yüce Allah'ın { هذا فَوْجٌ } “İşte bu bir gruptur” kavli, kafirlerin avamı ve tabileri cehenneme sevk edildiğinde cehennem ehline söylenen sözdür; çünkü onların önderleri cehenneme önce girerler. En zahir olanı, bunu onlara söyleyenin azap melekleri olmasıdır; Sa'lebî ve başkalarının naklettiği de budur. Bunun onların birbirlerine söylediği bir söz olması da muhtemeldir; böylece diğer bir kısım: { لا مَرْحَباً بِهِمْ } “onlara rahatlık/hoş geldin yok” der, yani geniş bir mekân ve kavuşacakları hiçbir hayır yoktur.
والفوج: الفريق من الناس.
Feve (فَوْجٌ): İnsan topluluğu/fırkası demektir.
وقوله تعالى: بَلْ أَنْتُمْ لا مَرْحَباً بِكُمْ حكاية لقول الأتباع حين سمعوا قول الرؤساء: أَنْتُمْ قَدَّمْتُمُوهُ معناه بإغوائكم، أسلفتم لنا ما أوجب هذا، فكأنكم فعلتم بنا هذا.
Yüce Allah'ın { بَلْ أَنْتُمْ لا مَرْحَباً بِكُمْ } “Bilakis asıl size rahatlık/hoş geldin yok!” kavli, tâbilerin önderlerinin sözünü işittiklerinde söyledikleri sözün hikâyesidir: { أَنْتُمْ قَدَّمْتُمُوهُ } “Onu önümüze siz sürdünüz” kavlinin manası; saptırmanızla bunu gerektiren şeyi bize siz takdim ettiniz, sanki bunu bize siz yaptınız demektir.
وقوله: قالُوا رَبَّنا حكاية لقول الأتباع أيضا دعوا على رؤسائهم بأن يكون عذابهم مضاعفا.
{ قالُوا رَبَّنا } “Dediler ki: Rabbimiz!” kavli de tâbilerin önderlerine azaplarının katlanması yönündeki beddualarını içeren sözlerinin hikâyesidir.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan Allah'ın kavli:
[سورة ص (٣٨) : الآيات ٦٢ الى ٦٦]
[Sâd Suresi (38), Ayetler 62-66]
وَقالُوا ما لَنا لا نَرى رِجالاً كُنَّا نَعُدُّهُمْ مِنَ الْأَشْرارِ (٦٢) أَتَّخَذْناهُمْ سِخْرِيًّا أَمْ زاغَتْ عَنْهُمُ الْأَبْصارُ (٦٣) إِنَّ ذلِكَ لَحَقٌّ تَخاصُمُ أَهْلِ النَّارِ (٦٤) قُلْ إِنَّما أَنَا مُنْذِرٌ وَما مِنْ إِلهٍ إِلاَّ اللَّهُ الْواحِدُ الْقَهَّارُ (٦٥) رَبُّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما بَيْنَهُمَا الْعَزِيزُ الْغَفَّارُ (٦٦)
{ وَقالُوا ما لَنا لا نَرى رِجالاً كُنَّا نَعُدُّهُمْ مِنَ الْأَشْرارِ (٦٢) أَتَّخَذْناهُمْ سِخْرِيًّا أَمْ زاغَتْ عَنْهُمُ الْأَبْصارُ (٦٣) إِنَّ ذلِكَ لَحَقٌّ تَخاصُمُ أَهْلِ النَّارِ (٦٤) قُلْ إِنَّما أَنَا مُنْذِرٌ وَما مِنْ إِلهٍ إِلاَّ اللَّهُ الْواحِدُ الْقَهَّارُ (٦٥) رَبُّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما بَيْنَهُمَا الْعَزِيزُ الْغَفَّارُ (٦٦) } “Ve dediler ki: 'Bize ne oluyor da kötülerden saydığımız birtakım adamları göremiyoruz? (62) Biz onları alaya mı almıştık, yoksa gözler mi onlardan kaydı?' (63) Şüphesiz bu, cehennem ehlinin birbiriyle çekişmesi, kesin bir gerçektir. (64) De ki: 'Ben sadece bir uyarıcıyım. Bir ve Kahhâr olan Allah'tan başka hiçbir ilah yoktur.' (65) 'Göklerin, yerin ve ikisi arasındakilerin Rabbidir; O Azîz'dir, Gaffâr'dır.' (66)”
الضمير في: قالُوا لأشراف الكفار ورؤسائهم، أخبر الله عنهم أنهم يتذكرون إذا دخلوا النار لقوم من مستضعفي المؤمنين فيقولون هذه المقالة، وهذا مطرد في كل أمة جاءها رسول. وروي أن القائلين من كفار عصر النبي ﵇ هم أبو جهل بن هشام، وأمية بن خلف، وأهل القليب ومن جرى مجراهم، قاله مجاهد وغيره، والمعنى: كنا نعدهم في الدنيا أشرارا لا خلاق لهم، وأمال الراء مِنَ الْأَشْرارِ: أبو عمرو وابن عامر والكسائي، وفتحها ابن كثير وعاصم، وأشم نافع وحمزة.
{ قالُوا } kavlindeki zamir, kafirlerin ileri gelenlerine ve önderlerine aittir. Allah, onların cehenneme girdiklerinde müminlerin zayıf bırakılmış kimselerini hatırlayıp bu sözü söyleyeceklerini haber vermiştir; bu durum kendisine peygamber gelen her ümmette caridir. Peygamber aleyhisselâm zamanındaki kafirlerden bu sözü söyleyenlerin Ebû Cehil b. Hişâm, Ümeyye b. Halef, Kalîb ehli ve onların yolundan gidenler olduğu rivayet edilmiştir; bunu Mücâhid ve başkaları söylemiştir. Mana: 'Biz dünyada onları nasipsiz kötü kimseler sayardık' demektir. { مِنَ الْأَشْرارِ } kavlindeki râ harfini Ebû Amr, İbn Âmir ve Kisâî imâle ile okumuş; İbn Kesîr ve Âsım fetha ile okumuş; Nâfi' ve Hamza ise işmâm yapmışlardır.
وقرأ أبو عمرو وحمزة والكسائي: أَتَّخَذْناهُمْ سِخْرِيًّا بألف الاستفهام، ومعناها: تقرير أنفسهم على هذا على جهة التوبيخ لها والأسف، أي أتخذناهم سخريا ولم يكونوا كذلك، واستبعد معنى هذه القراءة أبو علي. وقرأ نافع وحمزة والكسائي: «سخريا» بضم السين، وهي قراءة الأعرج وشيبة وأبي جعفر وابن مسعود وأصحابه ومجاهد والضحاك، ومعناها: من السخرة والاستخدام. وقرأ الباقون: «سخريا» بكسر السين وهي قراءة الحسن وأبي رجاء وعيسى وابن محيصن ومعناه المشهور من السخر الذي هو الهزء، ومنه قول الشاعر [عامر بن الحارث] : [البسيط]
Ebû Amr, Hamza ve Kisâî istifham elifiyle { أَتَّخَذْناهُمْ سِخْرِيًّا } şeklinde okumuşlardır; bunun manası: Kendilerini kınama ve pişmanlık yoluyla buna ikrar ettirmektir; yani 'Biz onları alaya mı almıştık, oysa onlar öyle değiller miydi?' demektir. Ebû Ali bu kıraatin manasını uzak görmüştür. Nâfi', Hamza ve Kisâî sîn harfinin dammesiyle «sühriyyen» (سخريا) şeklinde okumuşlardır; bu A'rec, Şeybe, Ebû Ca'fer, İbn Mes'ûd ve ashabı, Mücâhid ve Dahhâk'ın da kıraatidir. Bunun manası: Boyunduruk altına almaktan (sübre) ve hizmette kullanmaktan gelir. Geri kalanlar ise sîn harfinin kesresiyle «sıhriyyen» (سخريا) şeklinde okumuşlardır; bu Hasan, Ebû Recâ, Îsâ ve İbn Muhaysın'ın kıraatidir. Bunun meşhur manası ise alay etmek demek olan 'sahra' kökünden gelmesidir; şair [Âmir b. el-Hâris]'in şu sözü de bu kabildendir: [Basît]
إني أتاني لسان لا أسر بها ... من علو لا كذب فيها ولا سخر
Bana sevinmediğim bir söz geldi ... Yükseklerden; onda ne yalan var ne de alay.
وقالت فرقة يكون كسر السين من التسخير.
Bir grup ise sîn harfinin kesresinin teshîr (boyun eğdirme) kökünden gelebileceğini söylemiştir.
و: أَمْ في قولهم: أَمْ زاغَتْ معادلة ل ما في قولهم: ما لَنا لا نَرى وذلك أنها قد تعادل ما، وتعادل من، وأنكر بعض النحويين هذا، وقال: إنها لا تعادل إلا الألف فقط. والتقدير في هذه الآية: أمفقودون هم أم زاغت؟ ومعنى هذا الكلام: أليسوا معنا أم هم معنا؟ ولكن أبصارنا تميل عنهم فلا تراهم، والزيغ: الميل.
{ أَمْ زاغَتْ } kavillerindeki { أَمْ } edatı, { ما لَنا لا نَرى } sözlerindeki 'mâ' edatının muadilidir (dengi). Çünkü o bazen 'mâ'nın, bazen de 'men'in muadili olabilir; bazı nahivciler ise bunu reddedip sadece istifham elifinin muadili olabileceğini söylemişlerdir. Bu ayetteki takdir: 'Onlar kayıp mıdırlar yoksa gözler mi kaydı?' şeklindedir. Bu kelamın manası: 'Onlar bizimle birlikte değiller mi yoksa bizimle birlikteler de gözlerimiz onlardan sapıp kendilerini görmüyor mu?' demektir. Zeyğ (الزيغ): Sapmak, meyletmek demektir.
ثم أخبر الله تعالى نبيه بقوله: إِنَّ ذلِكَ لَحَقٌّ تَخاصُمُ أَهْلِ النَّارِ و: تَخاصُمُ بدل من قوله:
Sonra Yüce Allah { إِنَّ ذلِكَ لَحَقٌّ تَخاصُمُ أَهْلِ النَّارِ } “Şüphesiz bu, cehennem ehlinin birbiriyle çekişmesi, kesin bir gerçektir” kavliyle Peygamberine haber vermiştir. { تَخاصُمُ } kelimesi:
لَحَقٌّ.
{ لَحَقٌّ } kavlinden bedeldir.
وقرأ ابن أبي عبلة: «تخاصم» بفتح الميم. وقرأ ابن محيصن: «تخاصم» بالتنوين «أهل النار» برفع اللام.
İbn Ebî Able mîm harfinin fethasıyla «tahâsume» (تخاصم) şeklinde okumuştur. İbn Muhaysın ise tenvin ile «tehâsumun» ve lâm harfinin ref'i ile «ehlü'n-nâr» şeklinde okumuştur.
ثم أمر نبيه أن يتجرد للكفار من جميع الأغراض، إلا أنه منذر لهم، وهذا توعد بليغ محرك للنفوس، وباقي الآية بين.
Sonra Peygamberine, sadece onları uyaran biri olması dışında kafirlere karşı her türlü gayeden soyutlanmasını emretmiştir; bu, nefisleri harekete geçiren beliğ bir tehdittir. Ayetin geri kalanı açıktır.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan Allah'ın kavli:
[سورة ص (٣٨) : الآيات ٦٧ الى ٧٤]
[Sâd Suresi (38), Ayetler 67-74]
قُلْ هُوَ نَبَأٌ عَظِيمٌ (٦٧) أَنْتُمْ عَنْهُ مُعْرِضُونَ (٦٨) ما كانَ لِي مِنْ عِلْمٍ بِالْمَلَإِ الْأَعْلى إِذْ يَخْتَصِمُونَ (٦٩) إِنْ يُوحى إِلَيَّ إِلاَّ أَنَّما أَنَا نَذِيرٌ مُبِينٌ (٧٠) إِذْ قالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ إِنِّي خالِقٌ بَشَراً مِنْ طِينٍ (٧١)
{ قُلْ هُوَ نَبَأٌ عَظِيمٌ (٦٧) أَنْتُمْ عَنْهُ مُعْرِضُونَ (٦٨) ما كانَ لِي مِنْ عِلْمٍ بِالْمَلَإِ الْأَعْلى إِذْ يَخْتَصِمُونَ (٦٩) إِنْ يُوحى إِلَيَّ إِلاَّ أَنَّما أَنَا نَذِيرٌ مُبِينٌ (٧٠) إِذْ قالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ إِنِّي خالِقٌ بَشَراً مِنْ طِينٍ (٧١) } “De ki: 'O, büyük bir haberdir. (67) Siz ise ondan yüz çeviriyorsunuz.' (68) 'Onlar tartışırlarken benim Mele-i A'lâ hakkında hiçbir bilgim yoktu.' (69) 'Bana sadece apaçık bir uyarıcı olduğum vahyolunuyor.' (70) Hani Rabbin meleklere şöyle demişti: 'Ben balçıktan bir beşer yaratacağım.' (71)”
فَإِذا سَوَّيْتُهُ وَنَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي فَقَعُوا لَهُ ساجِدِينَ (٧٢) فَسَجَدَ الْمَلائِكَةُ كُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ (٧٣) إِلاَّ إِبْلِيسَ اسْتَكْبَرَ وَكانَ مِنَ الْكافِرِينَ (٧٤)
{ فَإِذا سَوَّيْتُهُ وَنَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي فَقَعُوا لَهُ ساجِدِينَ (٧٢) فَسَجَدَ الْمَلائِكَةُ كُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ (٧٣) إِلاَّ إِبْلِيسَ اسْتَكْبَرَ وَكانَ مِنَ الْكافِرِينَ (٧٤) } “'Onu şekillendirip içine ruhumdan üflediğim zaman derhal ona secdeye kapanın.' (72) Bunun üzerine meleklerin hepsi toptan secde ettiler. (73) İblis hariç; o büyüklük tasladı ve kâfirlerden oldu. (74)”
الإشارة بقوله تعالى: قُلْ هُوَ نَبَأٌ عَظِيمٌ إلى التوحيد والمعاد، فهي إلى القرآن وجميع ما تضمن، وعظمه أن التصديق به نجاة، والتكذيب به هلكة. وحكى الطبري: أن شريحا اختصم إليه أعرابي فشهد عليه، فأراد شريح أن ينفذ الحكم، فقال له الأعرابي: أتحكم بالنبإ؟ فقال شريح: نعم، إن الله يقول:
Yüce Allah'ın { قُلْ هُوَ نَبَأٌ عَظِيمٌ } kavlindeki işaret tevhide ve meâda (ahirete) yöneliktir; dolayısıyla Kur'an'a ve kapsadığı her şeye işarettir. Onun büyüklüğü, onu tasdik etmenin kurtuluş, onu yalanlamanın ise helak olmasındandır. Taberî şunu nakletmiştir: Şüreyh'e bir bedevî dava için geldi ve aleyhine şahitlik yapıldı; Şüreyh hükmü uygulamak isteyince bedevî ona: 'Haberle mi hüküm veriyorsun?' dedi. Şüreyh de: 'Evet, şüphesiz Allah şöyle buyuruyor:'
قُلْ هُوَ نَبَأٌ، وقرأ الآية وحكم عليه.
{ قُلْ هُوَ نَبَأٌ } “De ki: 'O, bir haberdir'” deyip ayeti okudu ve aleyhine hüküm verdi.
قال القاضي أبو محمد: وهذا الجواب من شريح إنما هو بحسب لفظ الأعرابي ولم يحرر معه الكلام، وإنما قصد إلى ما يقطعه به، لأن الأعرابي لم يفرق بين الشهادة والنبأ.
Kadı Ebû Muhammed der ki: Şüreyh'in bu cevabı ancak bedevînin lafzına göredir; onunla kelamı ince eleyip sık dokumamış, bedevî şahitlik ile nebe' (haber) arasını ayıramadığı için sadece onu susturmayı kastetmiştir.
والنبأ في كلام العرب بمعنى: الخبر، ووبخهم بقوله: أَنْتُمْ عَنْهُ مُعْرِضُونَ، ثم قال: ما كانَ لِي مِنْ عِلْمٍ بِالْمَلَإِ الْأَعْلى إِذْ يَخْتَصِمُونَ وهذا احتجاج لصحة أمر محمد ﷺ كأنه يقول: هذا أمر خطر وأنتم تعرضون عنه مع صحته، ودليل صحته أني أخبركم فيه بغيوب لم تأت إلا من عند الله، فإني لم يكن لي علم بالملأ الأعلى، أراد به الملائكة. والضمير في: يَخْتَصِمُونَ عند جمهور المفسرين هو للملائكة.
Nebe' (النبأ) kelimesi Arap kelamında 'haber' manasındadır. Onları { أَنْتُمْ عَنْهُ مُعْرِضُونَ } kavliyle kınamış, sonra da şöyle buyurmuştur: { ما كانَ لِي مِنْ عِلْمٍ بِالْمَلَإِ الْأَعْلى إِذْ يَخْتَصِمُونَ } “Onlar tartışırlarken benim Mele-i A'lâ hakkında hiçbir bilgim yoktu.” Bu, Muhammed ﷺ'in davasının doğruluğuna bir delildir; sanki şöyle demektedir: 'Bu önemli bir iştir ve siz hak olmasına rağmen ondan yüz çeviriyorsunuz; hak oluşunun delili ise onda size ancak Allah katından gelebilecek gaybları haber veriyor olmamdır; zira benim Mele-i A'lâ hakkında hiçbir bilgim yoktu.' Bununla melekleri kastetmiştir. Müfessirlerin cumhuruna göre { يَخْتَصِمُونَ } kavlindeki zamir meleklere aittir.
واختلف الناس في الشيء الذي هو اختصامهم فيه، فقالت: فرقة اختصامهم في أمر آدم وذريته في جعلهم في الأرض، ويدل على ذلك ما يأتي من الآيات، فقول الملائكة: أَتَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ فِيها [البقرة: ٣٠] هو الاختصام. وقالت فرقة: بل اختصامهم في الكفارات وغفر الذنوب ونحوه، فإن العبد إذا فعل حسنة اختلف الملائكة في قدر ثوابه في ذلك حتى يقضي الله بما شاء، وورد في هذا حديث فسره ابن فورك، لأنه يتضمن أن النبي ﷺ قال له ربه ﷿ في نومه: فيم يختصمون؟ فقلت لا أدري، فقال في الكفارات، وهي إسباغ الوضوء في السبرات ونقل الخطى إلى الجماعات الحديث بطوله قال: فوضع الله يده بين كتفي حتى وجدت بردها بين ثديي.
İnsanlar aralarında tartıştıkları şey hususunda ihtilaf etmişlerdir: Bir grup, onların tartışmasının Âdem ve zürriyeti ile onların yeryüzüne yerleştirilmesi meselesinde olduğunu söylemiştir; buna gelecek ayetler de delalet etmektedir, nitekim meleklerin: { أَتَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ فِيها } “Orada fesat çıkaracak birini mi yaratacaksın?” sözü işte bu tartışmadır. Bir grup ise: 'Bilakis onların tartışması kefaretler, günahların bağışlanması ve benzeri konulardadır; nitekim kul bir iyilik yaptığında melekler Allah dilediği gibi hükmedene kadar o iyiliğin sevabının miktarı hususunda ihtilaf ederler' demiştir. Bu hususta İbn Fûrek'in tefsir ettiği bir hadis varid olmuştur; zira bu hadis, Peygamber ﷺ'e Rabbi azze ve celle'nin uykusunda: 'Neyin hakkında tartışıyorlar?' dediğini, kendisinin 'Bilmiyorum' dediğini, bunun üzerine 'Kefaretler hakkında; o da soğuk zamanlarda abdesti tastamam almak, cemaatlere adımları çoğaltmaktır...' şeklinde hadisin tamamını içerir. [Peygamber ﷺ] buyurdu ki: 'Bunun üzerine Allah elini iki küreğimin arasına koydu, öyle ki serinliğini göğsümün arasında hissettim.'
قال القاضي أبو محمد: فتفسير هذا الحديث أن اليد هي نعمة العلم.
Kadı Ebû Muhammed der ki: Bu hadisin tefsiri şudur: 'El' lafzı, ilim nimetidir.
وقوله: بردها، أي السرور بها والثلج، كما تقول العرب في الأمر السار: يا برده على الكبد ونحو هذا، ومنه قول النبي ﷺ: «الصلاة بالليل هي الغنيمة الباردة» . أي السهلة التي يسر بها الإنسان. وقالت فرقة: المراد بقوله: بِالْمَلَإِ الْأَعْلى الملائكة.
'Berdühâ' (serinliği) sözü ise onunla duyulan sevinç ve ferahlıktır; nitekim Araplar sevindirici bir iş için 'Ciğere ne kadar da serin geldi' ve benzeri ifadeler kullanırlar. Peygamber ﷺ'in şu sözü de bu kabildendir: «Gece namazı serin bir ganimettir.» Yani insanın kendisiyle ferahladığı kolay bir ganimettir. Bir grup da şöyle demiştir: { بِالْمَلَإِ الْأَعْلى } kavliyle kastedilen meleklerdir.
وقوله: إِذْ يَخْتَصِمُونَ مقطوع منه معناه: إذ تختصم العرب الكافرة في الملإ فيقول بعضها هي بنات الله، ويقول بعضها: هي آلهة تعبد، وغير ذلك من أقوالهم. وقالت فرقة: أراد ب «الملأ الأعلى» قريشا. وهذا قول ضعيف لا يتقوى من جهة.
{ إِذْ يَخْتَصِمُونَ } kavli ise ondan kopuktur (münkati); manası: 'Kafir Araplar o topluluk (melekler) hakkında tartışıp bazısı onlar Allah'ın kızlarıdır derken, bazısı da onlar tapınılan ilahlardır dediklerinde...' ve benzeri diğer sözleridir. Bir grup ise 'Mele-i A'lâ' ile Kureyş'in kastedildiğini söylemiştir; ancak bu hiçbir yönden tutarlılığı olmayan zayıf bir görüştür.
وقرأ جمهور الناس: «ألا أنما» بفتح الألف، كأنه يقول: ألا إنذار. وقرأ أبو جعفر «إلا أنما أنا» على الحكاية، كأنه قيل له: أنت نذير مبين، فحكى هذا المعنى، وهذا كما يقول إنسان: أنا عالم، فيقال له:
İnsanların cumhuru elifin fethasıyla «illâ ennemâ» (إلا أنما) şeklinde okumuştur; sanki 'ancak uyarı [vahyolunuyor]' demektedir. Ebû Ca'fer ise hikâye kabilinden «illâ innemâ ene» şeklinde okumuştur; sanki ona: 'Sen apaçık bir uyarıcısın' denilmiş de o bu manayı hikâye etmiştir. Bu tıpkı bir kimsenin 'Ben âlimim' demesi üzerine kendisine:
قلت إنك عالم، فيحكي المعنى.
'Sen âlim olduğunu söyledin' denilerek bu manayı hikâye etmesi gibidir.
و: إِذْ في قوله: إِذْ قالَ رَبُّكَ بدل من قوله: إِذْ الأولى على تأويل من رأى الخصومة في شأن من يستخلف في الأرض، وعلى الأقوال الأخر يكون العامل في إِذْ الثانية فعل مضمر تقديره:
{ إِذْ قالَ رَبُّكَ } kavlindeki { إِذْ } edatı, tartışmayı yeryüzünde halife kılınacak kimse meselesinde gören kimsenin yorumuna göre ilk { إِذْ } edatından bedeldir. Diğer görüşlere göre ise ikinci { إِذْ } edatının amili takdiri:
واذكر إذ قال. والبشر المخلوق من الطين: هو آدم ﵇. و: سَوَّيْتُهُ يريد به شخصه.
'Hatırla o vakti ki hani demişti' şeklinde olan gizli bir fiildir. Balçıktan yaratılan beşer: Âdem aleyhisselâm'dır. { سَوَّيْتُهُ } kavliyle onun şahsını/bedenini kastetmektedir.
وَنَفَخْتُ هي عبارة عن إجراء الروح فيه، وهي عبارة على نحو ما يفهم من إجراء الأشياء بالنفخ.
{ وَنَفَخْتُ } kavli, ruhun ona cereyan ettirilmesinden kinayedir; bu, şeylerin üfleme ile cereyan ettirilmesinden anlaşılan şekilde bir ifadedir.
وقوله: مِنْ رُوحِي هي إضافة ملك إلى مالك، لأن الأرواح كلها هي ملك لله تعالى، وأضاف إلى نفسه تشريفا.
{ مِنْ رُوحِي } kavli, mülkün malike izafetidir; zira bütün ruhlar Yüce Allah'ın mülküdür ve şereflendirmek için kendisine izafe etmiştir.
وقوله: ساجِدِينَ اختلف الناس فيه، فقالت فرقة: على السجود المتعارف. وقالت فرقة معناه:
{ ساجِدِينَ } kavli hususunda insanlar ihtilaf etmişlerdir: Bir grup bunun örfte bilinen secde üzere olduğunu söylemiştir. Bir grup ise bunun manasının:
خاضعين على أصل السجود في اللغة. ثم أخبر تعالى أن الملائكة بأمره سجدوا إِلَّا إِبْلِيسَ فإنه اسْتَكْبَرَ عن السجود.
Secdenin lügatteki aslı üzere 'boyun eğenler' demek olduğunu söylemiştir. Sonra Yüce Allah meleklerin O'nun emriyle secde ettiklerini, ancak { إِلَّا إِبْلِيسَ } İblis'in secde etmekten { اسْتَكْبَرَ } büyüklük tasladığını haber vermiştir.
وقوله تعالى: وَكانَ مِنَ الْكافِرِينَ يحتمل أن يريد به: وكان من أول أمره من الكافرين في علم الله تعالى، قاله ابن عباس، ويحتمل أن يريد: ووجد عند هذه الفعلة من الكافرين، وعلى القولين فقد حكم الله على إبليس بالكفر، وأخبر أنه كان عقد قلبه في وقت الامتناع.
Yüce Allah'ın { وَكانَ مِنَ الْكافِرِينَ } kavliyle; İbn Abbas'ın dediği gibi 'Yüce Allah'ın ilminde işin başından beri kâfirlerden idi' manasını kastetmiş olması muhtemel olduğu gibi, 'Bu fiil anında kâfirlerden olarak bulundu' manasını kastetmiş olması da muhtemeldir. Her iki kavle göre de Allah İblis'in küfrüne hükmetmiş ve imtina ettiği vakitte kalbinin düğümünün bu olduğunu haber vermiştir.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan Allah'ın kavli:
[سورة ص (٣٨) : الآيات ٧٥ الى ٨١]
[Sâd Suresi (38), Ayetler 75-81]
قالَ يا إِبْلِيسُ ما مَنَعَكَ أَنْ تَسْجُدَ لِما خَلَقْتُ بِيَدَيَّ أَسْتَكْبَرْتَ أَمْ كُنْتَ مِنَ الْعالِينَ (٧٥) قالَ أَنَا خَيْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنِي مِنْ نارٍ وَخَلَقْتَهُ مِنْ طِينٍ (٧٦) قالَ فَاخْرُجْ مِنْها فَإِنَّكَ رَجِيمٌ (٧٧) وَإِنَّ عَلَيْكَ لَعْنَتِي إِلى يَوْمِ الدِّينِ (٧٨) قالَ رَبِّ فَأَنْظِرْنِي إِلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ (٧٩)
{ قالَ يا إِبْلِيسُ ما مَنَعَكَ أَنْ تَسْجُدَ لِما خَلَقْتُ بِيَدَيَّ أَسْتَكْبَرْتَ أَمْ كُنْتَ مِنَ الْعالِينَ (٧٥) قالَ أَنَا خَيْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنِي مِنْ نارٍ وَخَلَقْتَهُ مِنْ طِينٍ (٧٦) قالَ فَاخْرُجْ مِنْها فَإِنَّكَ رَجِيمٌ (٧٧) وَإِنَّ عَلَيْكَ لَعْنَتِي إِلى يَوْمِ الدِّينِ (٧٨) قالَ رَبِّ فَأَنْظِرْنِي إِلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ (٧٩) } “[Allah] buyurdu ki: 'Ey İblis! İki elimle yarattığıma secde etmekten seni alıkoyan nedir? Büyüklük mü tasladın, yoksa yücelerden mi oldun?' (75) Dedi ki: 'Ben ondan daha hayırlıyım; beni ateşten yarattın, onu ise çamurdan yarattın.' (76) Buyurdu ki: 'Öyleyse oradan çık! Çünkü sen kovulmuş birisin.' (77) 'Ve şüphesiz din gününe kadar lanetim senin üzerinedir.' (78) Dedi ki: 'Rabbim! Öyleyse onların diriltilecekleri güne kadar bana mühlet ver.' (79)”
قالَ فَإِنَّكَ مِنَ الْمُنْظَرِينَ (٨٠) إِلى يَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ (٨١)
{ قالَ فَإِنَّكَ مِنَ الْمُنْظَرِينَ (٨٠) إِلى يَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ (٨١) } “Buyurdu ki: 'Şüphesiz sen mühlet verilenlerdensin.' (80) 'Bilinen vaktin gününe kadar.' (81)”
القائل لإبليس هو الله ﷿، وقوله ما مَنَعَكَ تقرير وتوبيخ.
İblis'e söyleyen Aziz ve Celil olan Allah'tır; { ما مَنَعَكَ } sözü ise bir takrir ve kınamadır.
وقرأ عاصم والجحدري: «لمّا خلقت» بفتح اللام من: «لمّا» وشد الميم.
Âsım ve Cahderî, 'lemmâ'nın lâm harfinin fethası ve mîm harfinin şeddesiyle «lemmâ halaktu» (لمّا خلقت) şeklinde okumuşlardır.
وقرأ جمهور الناس: «بيدي» بالتثنية. وقرأت فرقة: «بيديّ» بفتح الياء، وقد جاء في كتاب الله:
İnsanların cumhuru tesniye (ikil) olarak «biyedeyye» (بيدي) şeklinde okumuştur. Bir grup ise yâ harfinin fethasıyla «biyedeye» şeklinde okumuştur. Nitekim Allah'ın Kitabı'nda:
مِمَّا عَمِلَتْ أَيْدِينا [يس: ٧١] بالجمع.
{ مِمَّا عَمِلَتْ أَيْدِينا } “ellerimizin yaptıklarından” şeklinde cemi olarak da gelmiştir.
وهذه كلها عبارة عن القدرة والقوة، وعبر عن هذا المعنى بذكر اليد تقريبا على السامعين، إذ المعتاد عند البشر أن القوه والبطش والاقتدار إنما هو باليد، وقد كانت جهالة العرب بالله تعالى تقتضي أن تنكر نفوسها أن يكون خلق بغير مماسة، ونحو هذا من المعاني المعقولة، وذهب القاضي ابن الطيب إلى أن اليد
Bunların hepsi kudret ve kuvvetten kinayedir; işitenlere yaklaştırmak maksadıyla bu mana el zikredilerek ifade edilmiştir; zira insanlarda güç, yakalama ve muktedir olmanın el ile olması adettendir. Arapların Yüce Allah hakkındaki cehaletleri, nefislerinin temas olmaksızın bir yaratmanın olabileceğini ve akılla kavranan bu tür benzeri manaları inkar etmesini gerektiriyordu. Kadı İbnu't-Tayyib ise elin,
والعين والوجه صفات ذات زائدة على القدرة والعلم وغير ذلك من متقرر صفاته تعالى، وذلك قول مرغوب عنه ويسميها الصفات الخبرية. وروي في بعض الآثار أن الله تعالى خلق أربعة أشياء بيده وهي: العرش والقلم وجنة عدن وآدم وسائر المخلوقات بقوله: «كن» .
gözün ve yüzün; kudret, ilim ve Yüce Allah'ın sabit olan diğer sıfatlarına zait zâtî sıfatlar olduğu görüşüne gitmiştir ki bu yüz çevrilmiş bir görüştür; kendisi bunlara 'haberi sıfatlar' adını verir. Bazı rivayetlerde Yüce Allah'ın dört şeyi bizzat eliyle yarattığı nakledilmiştir ki onlar: Arş, Kalem, Adn Cenneti ve Âdem'dir; diğer yaratılanları ise 'Kün' (Ol) sözüyle yaratmıştır.
قال القاضي أبو محمد: وهذا إن صح فإنما ذكر على جهة التشريف للأربعة والتنبيه منها، وإلا فإذا حقق النظر فكل مخلوق فهو بالقدرة التي بها يقع الإيجاد بعد العدم.
Kadı Ebû Muhammed der ki: Bu rivayet şayet sahih ise bu dördünün şerefine ve önemine dikkat çekmek için zikredilmiştir; aksi takdirde dikkatle incelendiğinde her yaratılan, yokluktan sonra varlığın kendisiyle meydana geldiği kudret iledir.
وقرأت فرقة: «استكبرت» بصلة الألف على الخبر عن إبليس، وتكون أَمْ بينة الانقطاع لا معادلة لها. وقرأت فرقة: «أستكبرت» بقطع الألف على الاستفهام، ف أَمْ على هذا معادلة للألف، وذهب كثير من النحويين إلى أن «أم» لا تكون معادلة للألف مع اختلاف الفعلين، وإنما تكون معادلة إذا أدخلتا على فعل واحد، كقولك: أزيد قام أو عمرو؟ وقولك: أقام زيد أم عمرو؟ قالوا: وإذا اختلف الفعلان كهذه الآية فليست أم معادلة، ومعنى الآية: أحدث لك الاستكبار الآن أن كنت قديما ممن لا يليق أن تكلف مثل هذا لعلو مكانك، وهذا على جهة التوبيخ.
Bir grup, İblis hakkında bir haber olarak elifin vaslıyla «istekberte» (استكبرت) şeklinde okumuştur; [bu durumda] «em» (أَمْ), muadili olmayan apaçık bir munkatı' [edat] olur. Bir grup ise istifham (soru) kastıyla elifin kat'ı ile «estekberte» (أستكبرت) şeklinde okumuştur. Bu takdirde «em», elife muadildir. Nahivcilerin birçoğu ise iki fiil farklı olduğunda «em» edatının elife muadil olamayacağı, ancak ikisi tek bir fiile dahil olduğunda muadil olabileceği görüşüne gitmişlerdir; nitekim «E Zeydün kâme ev Amr?» (Zeyd mi kalktı yoksa Amr mı?) ve «E kâme Zeydün em Amr?» (Zeyd mi kalktı yoksa Amr mı?) sözlerinizde olduğu gibi. Onlar şöyle demişlerdir: Bu ayette olduğu gibi iki fiil farklı olduğunda «em» muadil olmaz. Ayetin manası şudur: "Yüce makamından ötürü böylesi [bir emirle] yükümlü tutulması uygun olmayan kimselerden ezelden beri olduğun için mi, yoksa şimdi mi sende bir kibir meydana geldi?" Bu da kınama gayesiyledir.
وقول إبليس: أَنَا خَيْرٌ مِنْهُ قياس أخطأ فيه، وذلك أنه لما توهم أن النار أفضل من الطين، قاس أن ما يخلق من الأفضل فهو أفضل من الذي يخلق من المفضول، ولم يدر أن الفضائل تخصيصات من الله تعالى يسم بها من شاء، وفي قوله رد على حكمة الله تعالى وتجوير. وذلك بين في قوله: أَرَأَيْتَكَ هذَا الَّذِي كَرَّمْتَ عَلَيَّ [الإسراء: ٦٢] ثم قال: أَنَا خَيْرٌ مِنْهُ، وعند هذه المقالة اقترن كفر إبليس به إما عنادا على قول من يجيزه، وإما بأن سلب المعرفة، وظاهر أمره أنه كفر عنادا، لأن الله تعالى قد حكم عليه بأنه كافر، ونحن نجده خلال القصة يقول: يا رب بعزتك وإلى يوم يبعثون، فهذا كله يقتضي المعرفة، وإن كان للتأويل فيه مزاحم فتأمله، ثم أمر الله تعالى إبليس بالخروج على جهة الادخار له، فقالت فرقة: أمره بالخروج من الجنة. وقالت فرقة: من السماء. وحكى الثعلبي عن الحسن وأبي العالية أن قوله: مِنْها يريد به من الخلقة التي أنت فيها ومن صفات الكرامة التي كانت له، قال الحسين بن الفضل: ورجعت له أضدادها، وعلى القول الأول فإنما أمره أمرا يقتضي بعده عن السماء، ولا خلاف أنه أهبط إلى الأرض.
İblis'in: { أَنَا خَيْرٌ مِنْهُ } “Ben ondan daha hayırlıyım” sözü, kendisinde yanıldığı bir kıyastır. Çünkü o, ateşin çamurdan daha üstün olduğunu vehmedince, daha üstün olandan yaratılanın, daha az üstün olandan yaratılandan daha üstün olduğu kıyasını yaptı; oysa faziletlerin, Yüce Allah'ın dilediğine bahşettiği özel lütuflar olduğunu bilemedi. Onun bu sözünde Yüce Allah'ın hikmetine bir reddiye ve haksızlık isnadı vardır. Bu durum onun şu sözünde açıktır: { أَرَأَيْتَكَ هذَا الَّذِي كَرَّمْتَ عَلَيَّ } [el-İsrâ: 62] “Benden üstün kıldığın şu kimseye baksana!” Sonra da: { أَنَا خَيْرٌ مِنْهُ } “Ben ondan daha hayırlıyım” demiştir. Bu söz üzerine, bunu caiz görenlerin görüşüne göre ya inat sebebiyle ya da marifet (bilgi) kendisinden çekip alındığı için İblis'in küfrü kendisiyle birleşti. Durumunun zahiri, onun inat sebebiyle inkâr ettiğidir; çünkü Yüce Allah onun kâfir olduğuna hükmetmiştir. Biz kıssa boyunca onun: "Ey Rabbim, izzetine andolsun ki" ve "Diriltilecekleri güne kadar" dediğini görmekteyiz; bütün bunlar ise marifeti gerektirir. Gerçi bunda tevilin başka bir ihtimali bulunsa da bunu iyi düşün. Sonra Yüce Allah, İblis'i hor ve hakir kılmak üzere çıkmasını emretti. Bir grup: Cennetten çıkmasını emretti, dedi. Bir grup da: Gökten, dedi. Sa'lebî, Hasan ve Ebu'l-Âliye'den, { مِنْها } sözüyle "içinde bulunduğun yaratılıştan ve sahip olduğun ikram sıfatlarından [çık]" anlamını kastettiğini nakletmiştir. el-Hüseyn b. el-Fadl: "Ona bunların zıtları döndü" demiştir. İlk görüşe göre ise ona gökten uzaklaşmasını gerektiren bir emir vermiş oldu; nitekim yeryüzüne indirildiğinde ihtilaf yoktur.
و «الرجيم» : المرجوم بالقول السيّء. و «اللعنة» : الإبعاد. و: يَوْمِ الدِّينِ يوم القيامة. والدِّينِ:
«er-Racîm» (الرجيم); kötü sözle taşlanmış, kovulmuş kimsedir. «el-La'ne» (اللعنة); uzaklaştırmaktır. { يَوْمِ الدِّينِ } ise kıyamet günüdür. «ed-Dîn» (الدِّينِ) ise;
الجزاء، وإنما حد له اللعنة ب يَوْمِ الدِّينِ، ولعنته إنما هي مخلدة ليحصر له أمد التوبة، لأن امتناع توبته بعد يوم القيامة، إذ ليست الآخرة دار عمل. ثم إن إبليس سأل النظرة وتأخير الأجل إلى يوم بعث الأجساد من القبور، فأعطاه الله تعالى الإبقاء إِلى يَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ.
karşılık (ceza) demektir. Laneti kendisi için ebedî olduğu halde lanetini { يَوْمِ الدِّينِ } ile sınırlandırması, tövbe süresini onun için sınırlandırmak içindir; zira kıyamet gününden sonra tövbe etmesi imkânsızdır, çünkü ahiret amel yurdu değildir. Sonra İblis, bedenlerin kabirlerden diriltileceği güne kadar mühlet ve ecelin ertelenmesini istedi; Yüce Allah da ona { إِلى يَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ } “Bilinen vaktin gününe kadar” hayatta kalma mühleti verdi.
واختلف الناس في تأويل ذلك، فقال الجمهور: أسعفه الله في طلبته وأخره إلى يوم القيامة، فهو الآن حي مغو مضل، وهذا هو الأصح من القولين. وقالت فرقة: لم يسعف بطلبته، وإنما أسعف إلى الوقت الذي سبق من الله تعالى أن يموت إبليس فيه. وقال بعض هذه الفرقة: مات إبليس يوم بدر.
İnsanlar bunun tevilinde ihtilaf ettiler; cumhur dedi ki: Allah onun isteğini yerine getirdi ve onu kıyamet gününe kadar erteledi; o şu anda hayattadır, azdıran ve saptırandır; iki görüşten daha sahih olanı da budur. Bir grup ise: İstediği şey verilmedi, sadece Yüce Allah katında İblis'in öleceği önceden takdir edilmiş olan vakte kadar mühlet verildi, dedi. Bu gruptan bazıları: "İblis Bedir günü öldü" demiştir.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın şu kavli:
[سورة ص (٣٨) : الآيات ٨٢ الى ٨٨]
[Sâd Suresi (38), Ayetler 82-88]
قالَ فَبِعِزَّتِكَ لَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ (٨٢) إِلاَّ عِبادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ (٨٣) قالَ فَالْحَقُّ وَالْحَقَّ أَقُولُ (٨٤) لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنْكَ وَمِمَّنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ أَجْمَعِينَ (٨٥) قُلْ ما أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ وَما أَنَا مِنَ الْمُتَكَلِّفِينَ (٨٦)
{ قالَ فَبِعِزَّتِكَ لَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ (٨٢) إِلاَّ عِبادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ (٨٣) قالَ فَالْحَقُّ وَالْحَقَّ أَقُولُ (٨٤) لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنْكَ وَمِمَّنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ أَجْمَعِينَ (٨٥) قُلْ ما أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ وَما أَنَا مِنَ الْمُتَكَلِّفِينَ (٨٦) } “[İblis] Dedi ki: 'Senin izzetine andolsun ki, onların hepsini mutlaka azdıracağım.' (82) 'Onlardan ihlasa erdirilmiş kulların müstesna.' (83) [Allah] Buyurdu ki: 'İşte hak budur ve Ben hakkı söylerim:' (84) 'Andolsun ki cehennemi mutlaka seninle ve onlardan sana uyanların hepsiyle dolduracağım.' (85) De ki: 'Buna karşılık sizden bir ücret istemiyorum ve ben kendiliğinden bir şeyler uyduranlardan da değilim.' (86)”
إِنْ هُوَ إِلاَّ ذِكْرٌ لِلْعالَمِينَ (٨٧) وَلَتَعْلَمُنَّ نَبَأَهُ بَعْدَ حِينٍ (٨٨)
{ إِنْ هُوَ إِلاَّ ذِكْرٌ لِلْعالَمِينَ (٨٧) وَلَتَعْلَمُنَّ نَبَأَهُ بَعْدَ حِينٍ (٨٨) } “'O, bütün âlemler için ancak bir öğüttür.' (87) 'Ve onun haberini bir süre sonra mutlaka bileceksiniz.' (88)”
القائل هو إبليس، أقسم بعزة الله تعالى، قال قتادة: علم عدو الله أنه ليست له عزة فأقسم بعزة الله أنه يغوي ذرية آدم أجمع إلا من أخلص الله للإيمان به.
Söyleyen İblis'tir; Yüce Allah'ın izzetine yemin etmiştir. Katâde şöyle demiştir: Allah'ın düşmanı kendisinin bir izzeti olmadığını bildi de Allah'ın izzetine yemin ederek, Allah'ın kendisine imanda ihlaslı kıldığı kimseler müstesna, Âdem'in zürriyetinin tamamını azdıracağını söyledi.
قال القاضي أبو محمد: وهذا استثناء الأقل عن الأكثر على باب الاستثناء لأن المؤمنين أقل من الكفرة بكثير، بدليل حديث بعث النار وغيره. وجوز قوم أن يستثنى الكثير من الجملة ويترك الأقل على الحكم الأول، واحتجوا بقوله تعالى: إِنَّ عِبادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ إِلَّا مَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْغاوِينَ [الحجر: ٤٢] وقال من ناقضهم: العباد هنا: يعم البشر والملائكة، فبقي الاستثناء على بابه في أن الأقل هو المستثنى.
Kadı Ebû Muhammed der ki: Bu, istisna kaidesi gereğince az olanın çok olandan istisna edilmesidir; zira müminler kâfirlerden çok daha azdır; nitekim cehenneme gönderilecekler (ba'sü'n-nâr) hadisi ve diğer deliller bunu göstermektedir. Bir topluluk ise bütünden çoğunluğun istisna edilip azınlığın ilk hüküm üzere bırakılmasını caiz görmüş ve Yüce Allah'ın: { إِنَّ عِبادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ إِلَّا مَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْغاوِينَ } [el-Hicr: 42] “Şüphesiz kullarım üzerinde senin hiçbir hâkimiyetin yoktur; ancak sana uyan azgınlar müstesna” kavlini delil getirmişlerdir. Onlara karşı çıkanlar ise şöyle demiştir: Buradaki "kullar" insanları ve melekleri kapsar; böylece istisna, az olanın istisna edildiği kuralı üzere kalır.
وفتح اللام من الْمُخْلَصِينَ وكسرها، قد تقدم ذكره. والقائل: فَالْحَقُّ هو الله تعالى قال مجاهد: المعنى فالحق أنا.
{ الْمُخْلَصِينَ } kelimesinin lâm harfinin fethası ve kesresiyle okunması daha önce geçmişti. { فَالْحَقُّ } sözünü söyleyen ise Yüce Allah'tır. Mücâhid: "Manası; Hak olan Ben'im, demektir" demiştir.
وقرأ جمهور القراء: «فالحقّ والحقّ» بنصب الاثنين، فأما الثاني فمنصوب ب أَقُولُ، وأما الأول فيحتمل أن ينتصب على الإغراء، ويحتمل أن ينتصب على القسم على إسقاط حرف القسم، كأنه قال:
Kurrânın cumhuru her ikisinin de nasbıyla «fe'l-hakka ve'l-hakka» (فالحقّ والحقّ) şeklinde okumuştur. İkincisi { أَقُولُ } fiili ile mensubdur. Birincisi ise ya teşvik üzere mensubdur ya da yemin harfinin hazfedilmesiyle yemin üzere mensub olması muhtemeldir; sanki şöyle demiştir:
فو الحق، ثم حذف الحرف كما تقول: الله لأفعلن، تريد: والله، ويقوي ذلك قوله: لَأَمْلَأَنَّ، وقد قال سيبويه: قلت للخليل ما معنى لأفعلن إذا جاءت مبتدأة: قال هي بتقدير قسم منوي. وقالت فرقة: «الحق» الأول منصوب بفعل مضمر. وقال ابن عباس ومجاهد: «فالحقّ والحقّ» برفع الاثنين، فأما الأول فرفع بالابتداء وخبره في قوله: لَأَمْلَأَنَّ، لأن المعنى: أن أملأ، وأما الثاني فيرتفع على ابتداء أيضا. وقرأ عاصم وحمزة: «فالحقّ» بالرفع «والحقّ» بالنصب، وهي قراءة مجاهد والأعمش وأبان بن تغلب وإعراب هذه بين. وقرأ الحسن: «فالحقّ والحقّ» بخفض القاف فيهما على القسم، وذكرها أبو عمرو الداني.
"Fe ve'l-Hakkı" (Hakka yemin olsun ki); sonra harf hazfedilmiştir; nitekim "Vallahi"yi kastederek "Allah'a [yemin olsun ki] mutlaka yapacağım" demen gibi. { لَأَمْلَأَنَّ } kavli de bunu kuvvetlendirmektedir. Sîbeveyh şöyle demiştir: Halîl'e, cümlenin başında geldiğinde "le-ef'alenne" ifadesinin manası nedir? diye sordum; "Niyet edilmiş bir yeminin takdiri iledir" dedi. Bir grup ise: İlk «el-Hakk» (الحق) gizli bir fiille mensubdur, dedi. İbn Abbâs ve Mücâhid: Her ikisinin de ref'iyle «fe'l-Hakku ve'l-Hakku» (فالحقّ والحقّ) şeklinde [okunduğunu] söylemişlerdir; birincisi mübteda olarak merfûdur, haberi ise { لَأَمْلَأَنَّ } kavlindedir; zira mana "doldurmamdır" şeklindedir; ikincisi de yine mübteda olarak merfû olur. Âsım ve Hamza: Birincisini ref' ile «fe'l-Hakku» (فالحقّ), ikincisini nasb ile «ve'l-hakka» (والحقّ) şeklinde okumuşlardır ki bu Mücâhid, A'meş ve Ebân b. Tağlib'in de kıraatidir ve bunun irabı açıktır. Hasan ise yemin üzere her ikisinde de kaf harfinin kesresiyle «fe'l-Hakkı ve'l-Hakkı» (فالحقّ والحقّ) şeklinde okumuştur; bunu Ebû Amr ed-Dânî zikretmiştir.
ثم أمر تعالى نبيه أن يخبرهم بأنه ليس بسائل أجر ولا مال، وأنه ليس ممن يتكلف ما لم يجعل إليه ولا يتحلى بغير ما هو فيه. وقال الحسين بن الفضل: هذه الآية ناسخة لقوله: قُلْ لا أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْراً إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبى [الشورى: ٢٣] وقال الزبير بن العوام: نادى منادي النبي ﷺ، اللهم اغفر للذين لا يدعون ولا يتكلفون، ألا إني بريء من التكلف، وصالحو أمتي، وقوله تعالى: إِنْ هُوَ يريد به القرآن. و: ذِكْرٌ بمعنى: تذكرة، ثم توعدهم بقوله: وَلَتَعْلَمُنَّ نَبَأَهُ بَعْدَ حِينٍ وهذا على حذف تقديره: لتعلمن صدق نبإه بعد حين في توعدكم واختلف الناس في معنى قوله: بَعْدَ حِينٍ إلى أي وقت أشار، لأن الحين في اللغة يقع على القليل والكثير من الوقت، فقال ابن زيد: أشار إلى يوم القيامة. وقال قتادة والحسن في اللغة أشار إلى الآجال التي لهم، لأن كل واحد منهم يعرف الحقائق بعد موته. وقال السدي: أشار إلى يوم بدر، لأنه يوم عرف الكفار فيه صدق وعيد القرآن لهم.
Sonra Yüce Allah Peygamberine; kendisinin bir ücret ve mal istemediğini, kendisine verilmeyen bir şeyi yapmaya kalkışan ve sahip olmadığı şeyle övünen kimselerden olmadığını onlara bildirmesini emretti. el-Hüseyn b. el-Fadl şöyle demiştir: Bu ayet, { قُلْ لا أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْراً إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبى } [eş-Şûrâ: 23] “De ki: 'Ben buna karşılık sizden akrabalık sevgisinden başka bir ücret istemiyorum'” kavlini neshetmiştir. Zübeyr b. el-Avvâm [şöyle] demiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in münadisi şöyle seslendi: "Allah'ım, iddia etmeyen ve tekellüfe girmeyenleri bağışla! Dikkat edin, ben de ümmetimin salihleri de tekellüften uzağız." Yüce Allah'ın: { إِنْ هُوَ } kavliyle kastettiği Kur'an'dır. { ذِكْرٌ } ise öğüt (tezkire) anlamındadır. Sonra onları: { وَلَتَعْلَمُنَّ نَبَأَهُ بَعْدَ حِينٍ } “Ve onun haberini bir süre sonra mutlaka bileceksiniz” sözüyle tehdit etti. Bu, "Sizi tehdit ettiği şey konusunda bir süre sonra onun haberinin doğruluğunu mutlaka bileceksiniz" takdirinde bir hazif üzeredir. İnsanlar { بَعْدَ حِينٍ } kavlinin hangi vakte işaret ettiği konusunda ihtilaf ettiler; çünkü "hîn" dilde az ve çok zamana delalet eder. İbn Zeyd: Kıyamet gününe işaret etti, dedi. Katâde ve Hasan ise dilde ecellerine işaret ettiğini söylediler; çünkü onlardan her biri ölümünden sonra hakikatleri öğrenir. es-Süddî de: Bedir gününe işaret etti, çünkü o, kâfirlerin Kur'an'ın kendilerine yönelik tehdidinin doğruluğunu bildikleri gündür, demiştir.