معنى الكفر مأخوذ من قولهم كفر إذا غطى وستر، ومنه قول الشاعر لبيد بن ربيعة: [الكامل] في ليلة كفر النجوم غمامها أي سترها ومنه سمي الليل كافرا لأنه يغطي كل شيء بسواده قال الشاعر: [ثعلبة بن صغيرة] :
Küfür kelimesinin anlamı, örttü ve gizledi anlamında kullanılan 'kefere' (كفر) sözünden alınmıştır. Şair Lebîd b. Rebîa'nın şu sözü de bundandır: [Kâmil] 'Gecede ki bulutları yıldızları örttü' yani onları gizledi. Geceye de karanlığıyla her şeyi örttüğü için 'kâfir' denilmiştir. Şair [Sa'lebe b. Suayr] şöyle demiştir:
[الكامل] .
[Kâmil]
فتذكر ثقلا رثيدا بعد ما ... ألقت ذكاء يمينها في كافر
Üst üste yığılmış yükleri hatırladı, güneş sağ elini karanlığa (geceye) daldırdıktan sonra...
ومنه قيل للزراع كفار، لأنهم يغطون الحب، ف «كفر» في الدين معناه غطى قلبه بالرّين عن الإيمان أو غطى الحق بأقواله وأفعاله.
Tohumu örttükleri için çiftçilere de küffâr (çiftçiler/örtenler) denilmiştir. Dindeki 'küfür'ün anlamı ise kişinin kalbini günahtan pasla imana karşı örtmesi veya söz ve fiilleriyle hakkı örtmesidir.
واختلف فيمن نزلت هذه الآية بعد الاتفاق على أنها غير عامة لوجود الكفار قد أسلموا بعدها.
Bu ayetin, sonradan Müslüman olan kâfirlerin varlığı sebebiyle genel olmadığı hususunda ittifak edildikten sonra kimler hakkında indiği konusunda ihtilaf edilmiştir.
فقال قوم: «هي فيمن سبق في علم الله أنه لا يؤمن أراد الله تعالى أن يعلم أن في الناس من هذه حاله دون أن يعين أحد» .
Bir grup şöyle demiştir: «Ayet, Allah'ın ilminde iman etmeyeceği önceden geçen kimseler hakkındadır. Allah Teâlâ, kimseyi tayin etmeksizin insanlar arasında bu durumda olanların bulunduğunu bildirmek istemiştir.»
وقال ابن عباس: «نزلت هذه الآية في حيي بن أخطب، وأبي ياسر وابن الأشرف ونظرائهم» وقال الربيع بن أنس: «نزلت في قادة الأحزاب وهم أهل القليب ببدر» .
İbn Abbâs: «Bu ayet Huyey b. Ahtab, Ebû Yâsir, İbnü'l-Eşref ve benzerleri hakkında indi» demiştir. Rebî' b. Enes ise: «Ahzâb fırkalarının önderleri olan Bedir kuyusunun ehli hakkında indi» demiştir.
قال القاضي أبو محمد عبد الحق ﵁: هكذا حكي هذا القول، وهو خطأ، لأن قادة الأحزاب قد أسلم كثير منهم، وإنما ترتيب الآية في أصحاب القليب، والقول الأول مما حكيناه هو المعتمد عليه، وكل من عين أحدا فإنما مثل بمن كشف الغيب بموته على الكفر أنه في ضمن الآية. وقوله: سَواءٌ عَلَيْهِمْ معناه معتدل عندهم، ومنه قول الشاعر: [أعشى قيس] : [الطويل]
Kādî Ebû Muhammed Abdülhak radıyallâhu anh şöyle dedi: Bu görüş böyle nakledilmiştir, fakat bu hatalıdır; zira Ahzâb önderlerinin birçoğu daha sonra Müslüman olmuştur. Ayetin sıralanışı ancak Bedir kuyusu ashabı hakkındadır. Naklettiğimiz birinci görüş ise dayanak olandır. Kim belirli bir kimseyi tayin etmişse, onun küfür üzere ölmesiyle gaybın açığa çıkıp ayetin kapsamına girdiğini örnek göstermiştir. { سَواءٌ عَلَيْهِمْ } “onlar için birdir” sözünün anlamı, onların katında eşittir demektir. Şairin [A'şâ Kays] şu sözü de bundandır: [Tavîl]
وليل يقول الناس من ظلماته ... سواء صحيحات العيون وعورها
Öyle bir gece ki karanlıklarından ötürü insanlar şöyle der: ... Gören gözler ile kör olanlar eşittir.
قال أبو علي: في اللفظة أربع لغات: سوى بكسر السين، وسواء بفتحها والمد، وهاتان لغتان معروفتان، ومن العرب من يكسر السين ويمد، ومنهم من يضم أوله ويقصره، وهاتان اللغتان أقل من تينك.
Ebû Alî şöyle dedi: Bu lafızda dört lügat vardır: Sînin kesresiyle sivâ (سِوَى), fethası ve med ile sevâ' (سَوَاء); bu ikisi bilinen lügatlerdir. Araplardan sîni kesreleyip med ile okuyanlar olduğu gibi, başını dammeleyip maksûr okuyanlar da vardır. Bu iki lügat, ilk ikisine göre daha azdır.
ويقال سي بمعنى سواء كما قالوا: «قي، وقواء» ، وسَواءٌ رفع على خبر إِنَّ، أو رفع على الابتداء وخبره فيما بعده، والجملة خبر إِنَّ، ويصح أن يكون خبر إِنَّ لا يُؤْمِنُونَ.
«Kıy ve kıvâ'» dedikleri gibi, sevâ' anlamında siyy de denir. { سَواءٌ } kelimesi { إِنَّ }'nin haberi olarak merfûdur ya da mübteda olarak merfûdur ve haberi kendisinden sonra gelendir; cümle ise { إِنَّ }'nin haberidir. { إِنَّ }'nin haberinin { لا يُؤْمِنُونَ } olması da caizdir.
وقرأ أبو عمرو وابن كثير ونافع: «آنذرتهم» بهمزة مطولة، وكذلك ما أشبه ذلك في جميع القرآن، وكذلك كانت قراءة الكسائي إذا خفف، غير أن مد أبي عمرو أطول من مد ابن كثير، لأنه يدخل بين الهمزتين ألفا، وابن كثير لا يفعل ذلك. وروى قالون وإسماعيل بن جعفر عن نافع إدخال الألف بين الهمزتين مع تخفيف الثانية. وروى عنه ورش تخفيف الثانية بين بين دون إدخال ألف بين الهمزتين، فأما عاصم وحمزة والكسائي إذا حقق وابن عامر: فبالهمزتين «أأنذرتهم» ، وما كان مثله في كل القرآن.
Ebû Amr, İbn Kesîr ve Nâfi', uzatılmış bir hemze ile «ânzertehum» (آنذرتهم) şeklinde okumuşlardır; bütün Kur'an'daki benzerleri de böyledir. Kisâî'nin teshîl yaptığındaki kıraati de böyleydi; ancak Ebû Amr'ın uzatması İbn Kesîr'inkinden daha uzundur, çünkü o iki hemze arasına bir elif sokar, İbn Kesîr ise bunu yapmaz. Kālûn ve İsmâil b. Ca'fer, Nâfi'den iki hemze arasına elif koyup ikincisini teshîl ettiğini rivayet etmişlerdir. Verş ise ondan, iki hemze arasına elif koymaksızın ikinci hemzeyi beyne-beyne teshîl ettiğini rivayet etmiştir. Âsım, Hamza, tahkîk yaptığında Kisâî ve İbn Âmir ise Kur'an'ın tamamında olduğu gibi iki hemze ile «e-enzertehum» (أأنذرتهم) şeklinde okumuşlardır.
وقرأ ابن عباس وابن أبي إسحاق بتحقيق الهمزتين وإدخال ألف بينهما.
İbn Abbâs ve İbn Ebî İshâk, iki hemzeyi tahkîk edip aralarına bir elif koyarak okumuşlardır.
وقرأ الزهري وابن محيصن «أنذرتهم» بحذف الهمزة الأولى، وتدل أَمْ على الألف المحذوفة، وكثر مكي في هذه الآية بذكر جائزات لم يقرأ بها، وحكاية مثل ذلك في كتب التفسير عناء. والإنذار إعلام بتخويف، هذا حده، وأنذرت فعل يتعدى إلى مفعولين.
Zührî ve İbn Muhaysın, ilk hemzeyi hazfederek «enzertehum» şeklinde okumuşlardır; { أَمْ } edatı hazfedilen elife delalet etmektedir. Mekkî bu ayette, kendisiyle kıraat olunmayan caiz vecihleri zikrederek uzatmıştır; tefsir kitaplarında böylesini nakletmek ise gereksiz bir zahmettir. İnzar (uyarı), korkutarak bildirmektir; tanımı budur. «Enzerte» fiili ise iki mef'ûle (nesneye) geçişli olan bir fiildir.
قال الله ﷿: فَقُلْ أَنْذَرْتُكُمْ صاعِقَةً مِثْلَ صاعِقَةِ عادٍ وَثَمُودَ [فصلت: ١٣] وقال: نَّا أَنْذَرْناكُمْ عَذاباً قَرِيباً
Azîz ve Celîl olan Allah şöyle buyurmuştur: { فَقُلْ أَنْذَرْتُكُمْ صاعِقَةً مِثْلَ صاعِقَةِ عادٍ وَثَمُودَ } “De ki: 'Sizi Âd ve Semûd'un yıldırımı gibi bir yıldırımla uyardım.'” [Fussilet: 13] Ve şöyle buyurmuştur: { إِنَّا أَنْذَرْناكُمْ عَذاباً قَرِيباً }
[النساء: ٤٠] وأحد المفعولين في هذه الآية محذوف لدلالة المعنى عليه.
“Şüphesiz biz sizi yakın bir azap ile uyardık.” [en-Nisâ: 40] Bu ayetteki mef'ûllerden biri, anlamın ona delalet etmesi sebebiyle hazfedilmiştir.
وقوله تعالى: أَأَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لفظه لفظ الاستفهام، ومعناه الخبر، وإنما جرى عليه لفظ الاستفهام لأن فيه التسوية التي هي في الاستفهام، ألا ترى أنك إذا قلت مخبرا سواء عليّ أقعدت أم ذهبت، وإذا قلت مستفهما أخرج زيد أم قام، فقد استوى الأمران عندك، هذان في الخبر، وهذان في الاستفهام وعدم علم أحدهما بعينه، فلما عمتهما التسوية جرى على هذا الخبر لفظ الاستفهام لمشاركته إياه في الإبهام، وكل استفهام تسوية، وإن لم تكن كل تسوية استفهاما.
Allah Teâlâ'nın: { أَأَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ } “uyarsan da uyarmasan da” sözünün lafzı istifham (soru) lafzıdır, anlamı ise haberdir. İstifham lafzıyla gelmesinin sebebi, istifhamda bulunan eşitliğin (tesviyenin) onda da bulunmasıdır. Görmez misin ki haber vererek 'Otursan da gitsen de benim için birdir' dediğinde ve soru sorarak 'Zeyd çıktı mı yoksa kalktı mı?' dediğinde iki durum da senin katında eşitlenmiştir; bu ikisi haberde, diğeri ise istifhamda ve ikisinden birinin bizzat bilinmemesinde eşittir. Eşitlik her ikisini de kapsayınca, kapalılıkta ortak olması sebebiyle bu habere istifham lafzı uygulanmıştır. Her istifham bir eşitliktir, fakat her eşitlik bir istifham değildir.
وقوله تعالى: خَتَمَ اللَّهُ مأخوذ من الختم وهو الطبع، والخاتم الطابع، وذهبت طائفة من المتأولين إلى أن ذلك على الحقيقة، وأن القلب على هيئة الكف ينقبض مع زيادة الضلال والإعراض إصبعا إصبعا.
Allah Teâlâ'nın: { خَتَمَ اللَّهُ } “Allah mühürlemiştir” sözü, tabetmek/mühürlemek anlamına gelen hatm kökünden alınmıştır; hâtem ise mühürdür. Müteveccih müfessirlerden bir zümre, bunun hakiki anlamda olduğu, kalbin el ayası şeklinde olup sapıklık ve yüz çevirme arttıkça parmak parmak kapandığı görüşüne varmıştır.
وقال آخرون: ذلك على المجاز، وإن ما اخترع له في قلوبهم من الكفر والضلال والإعراض عن الإيمان سماه ختما.
Başkaları ise şöyle demiştir: Bu mecazidir; onların kalplerinde yaratılan küfrü, sapıklığı ve imandan yüz çevirmeyi [Allah] mühür olarak adlandırmıştır.
وقال آخرون ممن حمله على المجاز: «الختم هنا أسند إلى الله تعالى لما كفر الكافرون به وأعرضوا عن عبادته وتوحيده، كما يقال أهلك المال فلانا وإنما أهلكه سوء تصرفه فيه» .
Bunu mecaza yoranlardan diğerleri de şöyle demiştir: «Buradaki mühürleme, kâfirlerin Allah'ı inkâr edip O'na kulluktan ve tevhitten yüz çevirmeleri sebebiyle Allah Teâlâ'ya isnad edilmiştir; nitekim 'Mal falanı helak etti' denilir, oysa onu helak eden şey mala dair kötü tasarrufudur.»
وقرأ الجمهور: وَعَلى سَمْعِهِمْ.
Cumhur: { وَعَلى سَمْعِهِمْ } “ve kulaklarını” şeklinde okumuştur.
وقرأ ابن أبي عبلة: «وعلى أسماعهم» ، وهو في قراءة الجمهور مصدر يقع للقليل والكثير، وأيضا فلما أضيف إلى ضمير جماعة دل المضاف إليه على المراد، ويحتمل أن يريد على مواضع سمعهم فحذف وأقام المضاف إليه مقامه.
İbn Ebî Able ise çoğul olarak «ve alâ esmâ'ihim» şeklinde okumuştur. Cumhurun kıraatinde bu kelime az ve çok için kullanılan bir masdardır; ayrıca bir topluluk zamirine muzaf kılındığında muzafun ileyh kastedilene delalet etmiştir. İşitme organlarının yerlerini kastetmiş olup muzafı hazfederek muzafun ileyhi onun yerine geçirmiş olması da muhtemeldir.
والغشاوة الغطاء المغشي الساتر، ومنه قول النابغة: [البسيط]
Gışâve (غشاوة); bürüyen, örten perde demektir. Nâbiğa'nın şu sözü de bundandır: [Basît]
هلا سألت بني ذبيان ما حسبي ... إذا الدخان تغشى الأشمط البرما
Zübyân oğullarına sormadın mı benim asaletimi... Duman, saçı ağarmış pinti kimseyi bürüdüğü zaman?
وقال الآخر: [الحارث بن خالد المخزومي] : [الطويل]
Bir diğeri [el-Hâris b. Hâlid el-Mahzûmî] şöyle demiştir: [Tavîl]
تبعتك إذ عيني عليها غشاوة ... فلما انجلت قطعت نفسي ألومها
Gözümde bir perde varken sana uydum ... O perde açılınca kendimi kınamaya başladım.
ورفع غشاوة على الابتداء وما قبله خبره.
{ غِشاوَةٌ } kelimesinin ref' kılınması mübteda oluşundandır; kendisinden önceki kısım ise onun haberidir.
وقرأ عاصم فيما روى المفضل الضبي عنه «غشاوة» بالنصب على تقدير وجعل على أبصارهم غشاوة، والختم على هذا التقدير في القلوب والأسماع، والغشوة على الأبصار، والوقف على قوله وَعَلى سَمْعِهِمْ.
Mufaddal ed-Dabbî'nin ondan rivayet ettiğine göre Âsım, 'gözlerinin üzerine de bir perde koydu' takdiriyle «gışâveten» (غشاوة) şeklinde nasb ile okumuştur. Bu takdire göre mühürleme kalplerde ve kulaklardadır; perde ise gözlerdedir ve vakıf (durak) { وَعَلى سَمْعِهِمْ } sözü üzerindedir.
وقرأ الباقون «غشاوة» بالرفع.
Diğer kıraat imamları ise ref' ile «gışâvetün» (غشاوة) şeklinde okumuşlardır.
قال أبو علي: «وقراءة الرفع أولى لأن النصب إما أن تحمله على ختم الظاهر فيعترض في ذلك أنك حلت بين حرف العطف والمعطوف به» وهذا عندنا إنما يجوز في الشعر، وإما أن تحمله على فعل يدل عليه خَتَمَ تقديره وجعل على أبصارهم، فيجيء الكلام من باب: «متقلدا سيفا ورمحا» وقول الآخر:
Ebû Alî şöyle dedi: «Ref' kıraati daha evladır; çünkü nasb okunuşunu ya açıkta olan { خَتَمَ } fiiline bağlayacaksın ki bunda atıf harfi ile matûf arasına engel koymuş olursun (bu da bize göre ancak şiirde caizdir); ya da { خَتَمَ } fiilinin delalet ettiği 'gözlerinin üzerine koydu' takdirindeki bir fiile bağlayacaksın ki o zaman kelam: 'Kılıç ve mızrak takınarak' kabilinden olur ve bir diğerinin şu sözü gibi olur:»
[الرجز] :
[Recez]:
علفتها تبنا وماء باردا ولا تكاد تجد هذا الاستعمال في حال سعة واختيار. فقراءة الرفع أحسن، وتكون الواو عاطفة جملة على جملة» .
«Ona saman ve soğuk su yedirdim...» Oysa bu tür bir kullanımı normal ve serbest bir durumda pek bulamazsın. Dolayısıyla ref' kıraati daha güzeldir ve vav harfi cümleyi cümleye bağlayan bir atıf edatı olur.
قال: «ولم أسمع من الغشاوة فعلا مصرفا بالواو، فإذا لم يوجد ذلك وكان معناها معنى ما اللام منه الياء من غشي يغشى بدلالة قولهم الغشيان فالغشاوة من غشي كالجباوة من جبيت في أن الواو كأنها بدل من الياء، إذ لم يصرف منه فعل كما لم يصرف من الجباوة» .
Şöyle dedi: «Gışâve (غشاوة) kelimesinden vâv ile çekimlenen bir fiil işitmedim. Bu bulunmadığına ve anlamı da el-ğışyân (الغشيان) sözlerinin delaletiyle lamel-fiili yâ olan 'ğaşiye yeğşâ' (غشي يغشى) anlamında olduğuna göre, gışâve kelimesi, tıpkı cebeytü'den gelen cibâve (الجباوة) gibi ğaşiye'dendir; cibâve kelimesinden bir fiil çekimlenmediği gibi bundan da fiil çekimlenmediği için vâv harfi sanki yâ'dan bedeldir.»
وقال بعض المفسرين: الغشاوة على الأسماع والأبصار، والوقف في قوله عَلى قُلُوبِهِمْ.
Bazı müfessirler: Perde kulaklar ve gözler üzerindedir; durak ise { عَلى قُلُوبِهِمْ } sözündedir, demişlerdir.
وقال آخرون: «الختم في الجميع، والغشاوة هي الخاتم» .
Başkaları ise: «Mühürleme hepsindedir, gışâve (perde) ise mührün kendisidir» demişlerdir.
قال القاضي أبو محمد: وقد ذكرنا اعتراض أبي عليّ هذا القول.
Kādî Ebû Muhammed şöyle dedi: Ebû Alî'nin bu görüşe itirazını daha önce zikretmiştik.
وقرأ أبو حيوة «غشوة» ، بفتح الغين والرفع، وهي قراءة الأعمش.
Ebû Hayve, gayn harfinin fethası ve ref' ile «ğaşvetün» (غشوة) okumuştur; bu A'meş'in de kıraatidir.
وقال الثوري: «كان أصحاب عبد الله يقرؤونها «غشية» بفتح الغين والياء والرفع» .
Sevrî: «Abdullah'ın arkadaşları bu kelimeyi gayn ve yâ'nın fethası ve ref' ile «ğaşyetün» (غشية) şeklinde okuyorlardı» demiştir.
وقرأ الحسن: «غشاوة» بضم الغين، وقرئت «غشاوة» بفتح الغين، وأصوب هذه القراءات المقروء بها ما عليه السبعة من كسر الغين على وزن عمامة والأشياء التي هي أبدا مشتملة، فهكذا يجيء وزنها كالضمامة والعمامة والكنانة والعصابة والربابة وغير ذلك.
Hasan, gayn harfinin dammesiyle «guşâvetün» (غشاوة) okumuştur; gayn harfinin fethasıyla «ğaşâvetün» (غشاوة) de okunmuştur. Okunan bu kıraatlerin en doğrusu, Yedi kıraat imamının üzerinde olduğu, 'imâme' (sarık) vezninde gaynın kesresiyle okunanıdır; daima çevreleyip bürüyen şeyler böyledir, dımâme, imâme, kinâne, ısâbe ve ribâbe gibi vezinleri böyle gelir.
وقوله تعالى: وَلَهُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ معناه بمخالفتك يا محمد وكفرهم بالله استوجبوا ذلك، وعَظِيمٌ معناه بالإضافة إلى عذاب دونه يتخلله فتور، وبهذا التخلل المتصور يصح أن يتفاضل العرضان كسوادين أحدهما أشبع من الآخر، إذ قد تخلل الآخر ما ليس بسواد.
Allah Teâlâ'nın: { وَلَهُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ } “ve onlar için büyük bir azap vardır” sözünün anlamı; sana muhalefet etmeleri ve Allah'ı inkâr etmeleri sebebiyle bunu hak etmişlerdir. { عَظِيمٌ } “büyük” ifadesinin anlamı ise arasına gevşeme ve kesinti giren daha hafif bir azaba göredir. Tasavvur edilen bu aralıkla, iki arazın birbirinden farklılık göstermesi caiz olur; nitekim birine siyah olmayan şey karıştığı için iki siyahtan biri diğerinden daha koyu olur.
قوله ﷿:
Azîz ve Celîl olan [Allah]'ın sözü:
[سورة البقرة (٢) : الآيات ٨ الى ٩]
[Bakara Suresi (2): Ayetler 8-9]
وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ آمَنَّا بِاللَّهِ وَبِالْيَوْمِ الْآخِرِ وَما هُمْ بِمُؤْمِنِينَ (٨) يُخادِعُونَ اللَّهَ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَما يَخْدَعُونَ إِلاَّ أَنْفُسَهُمْ وَما يَشْعُرُونَ (٩)
{ وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ آمَنَّا بِاللَّهِ وَبِالْيَوْمِ الْآخِرِ وَما هُمْ بِمُؤْمِنِينَ (٨) يُخادِعُونَ اللَّهَ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَما يَخْدَعُونَ إِلاَّ أَنْفُسَهُمْ وَما يَشْعُرُونَ (٩) } “İnsanlardan öyleleri vardır ki: 'Allah'a ve ahiret gününe inandık' derler; oysa onlar inanmış değillerdir. Allah'ı ve iman edenleri aldatmaya çalışırlar; hâlbuki onlar sadece kendilerini aldatırlar da farkında değillerdir.”
كان أصل النون أن تكسر لالتقاء الساكنين، لكنها تفتح مع الألف واللام. ومن قال: استثقلت كسرتان تتوالى في كلمة على حرفين فمعترض بقولهم من ابنك ومن اسمك وما أشبهه.
İki sakinin bir araya gelmesi sebebiyle nun harfinin aslı kesrelenmekti, ancak harf-i tarif (elif-lâm) ile birlikte fethalanır. İki harfli bir kelimede art arda gelen iki kesre ağır geldi diyen kimseye, onların 'min ibnike' ve 'min ismike' ve benzeri kullanımlarıyla itiraz edilir.
واختلف النحويون في لفظة النَّاسِ فقال قوم: «هي من نسي فأصل ناس نسي قلب فجاء نيس تحركت الياء وانفتح ما قبلها فانقلبت ألفا فقيل ناس، ثم دخلت الألف واللام» .
Nahivciler { النَّاسِ } lafzı hakkında ihtilaf etmişlerdir. Bir grup şöyle demiştir: «Bu kelime 'nesiye' (نسي) kökündendir; nâs kelimesinin aslı 'nesy' (نسي) idi, harflerin yeri değişip 'neys' (نيس) oldu, yâ harfi harekeli olup makabli meftuh olduğu için elife dönüştü ve 'nâs' denildi; ardından harf-i tarif girdi.»
وقال آخرون: ناس اسم من أسماء الجموع دون هذا التعليل، دخلت عليه الألف واللام.
Başkaları ise şöyle demiştir: Nâs, bu illetlendirme olmaksızın topluluk isimlerinden bir isimdir ve başına harf-i tarif girmiştir.
وقال آخرون: «أصل ناس أناس دخلت الألف واللام فجاء الأناس، حذفت الهمزة فجاء الناس أدغمت اللام في النون لقرب المخارج» . وهذه الآية نزلت في المنافقين.
Diğerleri de şöyle demiştir: «Nâs kelimesinin aslı ünâs (أناس) idi, başına harf-i tarif gelince el-ünâs oldu; hemze hazfedilince el-nâs kaldı, mahreç yakınlığından ötürü lâm nûn harfine idgam edildi.» Bu ayet münafıklar hakkında inmiştir.
وقوله تعالى: مَنْ يَقُولُ آمَنَّا بِاللَّهِ رجع من لفظ الواحد إلى لفظ الجمع بحسب لفظ مِنَ ومعناها، وحسن ذلك لأن الواحد قبل الجمع في الرتبة، ولا يجوز أن يرجع متكلم من لفظ جمع إلى توحيد، لو قلت ومن الناس من يقولون ويتكلم لم يجز.
Allah Teâlâ'nın: { مَنْ يَقُولُ آمَنَّا بِاللَّهِ } “'Allah'a inandık' der” sözünde, { مَنْ } edatının lafzı ve anlamına göre tekil lafızdan çoğul lafza dönülmüştür. Mertebe bakımından tekil çoğuldan önce geldiği için bu güzeldir. Bir konuşanın çoğul lafızdan tekile dönmesi ise caiz değildir; 'İnsanlardan öyleleri vardır ki derler ve konuşur' desen caiz olmazdı.
وسمى الله تعالى يوم القيامة بِالْيَوْمِ الْآخِرِ لأنه لا ليل بعده، ولا يقال يوم إلا لما تقدمه ليل، ثم نفى تعالى الإيمان عن المنافقين، وفي ذلك رد على الكرامية في قولهم إن الإيمان قول باللسان وإن لم يعتقد بالقلب.
Allah Teâlâ kıyamet gününü, ardından gece gelmeyeceği için { بِالْيَوْمِ الْآخِرِ } “ahiret günü” olarak isimlendirmiştir; zira gün ancak kendisinden önce bir gece geçen zaman için söylenir. Sonra Teâlâ münafıklardan imanı nefyetmiştir. Bunda, imanın kalple inanılmasa bile dille ikrardan ibaret olduğunu söyleyen Kerrâmiyye'ye bir reddiye vardır.
واختلف المتأولون في قوله تعالى: يُخادِعُونَ اللَّهَ.
Müfessirler Allah Teâlâ'nın: { يُخادِعُونَ اللَّهَ } “Allah'ı aldatmaya çalışırlar” sözü hakkında ihtilaf etmişlerdir.
فقال الحسن بن أبي الحسن: «المعنى يخادعون رسول الله فأضاف الأمر إلى الله تجوزا لتعلق رسوله به، ومخادعتهم هي تحيلهم في أن يفشي رسول الله والمؤمنون لهم أسرارهم فيتحفظون مما يكرهونه ويتنبهون من ضرر المؤمنين على ما يحبونه» .
Hasan b. Ebi'l-Hasan [el-Basrî] şöyle demiştir: «Anlam, 'Resûlullah'ı aldatmaya çalışırlar' demektir. Resûlünün O'na olan irtibatından ötürü mecaz yoluyla bu iş Allah'a nispet edilmiştir. Onların aldatmaya çalışmaları ise Resûlullah ve müminlerin sırlarını kendilerine ifşa etmesi için hile yapmalarıdır; böylece hoşlanmadıkları şeylerden sakınırlar ve müminlerin sevdikleri şeyler üzerindeki zararlarının farkına varırlar.»
وقال جماعة من المتأولين: «بل يخادعون الله والمؤمنين، وذلك بأن يظهروا من الإيمان خلاف ما أبطنوا من الكفر ليحقنوا دماءهم ويحرزوا أموالهم ويظنون أنهم قد نجوا وخدعوا وفازوا، وإنما خدعوا أنفسهم لحصولهم في العذاب وما شعروا لذلك» .
Müfessirlerden bir topluluk ise şöyle demiştir: «Bilakis Allah'ı ve müminleri aldatmaya çalışırlar. Bu da kanlarını korumak ve mallarını güvenceye almak için içlerinde gizledikleri küfrün aksine imanı açığa vurmalarıyladır. Böylece kurtulduklarını, aldattıklarını ve kazandıklarını sanırlar; oysa azaba uğramaları sebebiyle sadece kendilerini aldatmışlardır da bunun farkına varamamışlardır.»
واختلف القراء في يخادعون الثاني.
Kurrâ ikinci { يُخَادِعُونَ } kelimesinde ihtilaf etmiştir.
فقرأ ابن كثير ونافع وأبو عمرو: «يخادعون» .
İbn Kesîr, Nâfi' ve Ebû Amr «يخادعون» (yuhâdi'ûne) şeklinde okumuştur.
وقرأ عاصم وابن عامر وحمزة والكسائي: «وما يخدعون» .
Âsım, İbn Âmir, Hamza ve Kisâî ise «وما يخدعون» (ve mâ yahde'ûne) şeklinde okumuştur.
وقرأ أبو طالوت عبد السلام بن شداد والجارود بن أبي سبرة: «يخدعون» بضم الياء.
Ebû Tâlût Abdüsselâm b. Şeddâd ile el-Cârûd b. Ebî Sebre yâ harfinin zammesiyle «يُخْدَعُونَ» (yuhde'ûne) şeklinde okumuştur.
وقرأ قتادة ومورق العجلي: «يخدّعون» بضم الياء وفتح الخاء وكسر الدال وشدها. فوجه قراءة ابن كثير ومن ذكر إحراز تناسب اللفظ، وأن يسمى الفعل الثاني باسم الفعل الأول المسبب له ويجيء ذلك كما قال الشاعر: [عمرو بن كلثوم] : [الوافر] .
Katâde ve Muvorrik el-Iclî yâ'nın zammesi, hı'nın fethası ve dâl'ın kesresi ve şeddesiyle «يُخَدِّعُونَ» (yuhaddi'ûne) şeklinde okumuştur. İbn Kesîr ve zikredilenlerin kıraatinin vechi, lafız uyumunu korumak ve ikinci fiilin, kendisine sebep olan birinci fiilin ismiyle isimlendirilmesidir. Bu durum, şair [Amr b. Külsûm]'un [Vâfir bahrinde] dediği gibi gelir:
ألا لا يجهلن أحد علينا ... فنجهل فوق جهل الجاهلينا
«Sakın kimse bize karşı bir cahillik yapmasın / Yoksa cahillerin cahilliğinden daha üstün bir cahillik yaparız.»
فجعل انتصاره جهلا، ويؤيد هذا المنزع في هذه الآية أن فاعل قد تجيء من واحد كعاقبت اللص وطارقت النعل. وتتجه أيضا هذه القراءة بأن ينزل ما يخطر ببالهم ويهجس في خواطرهم من الدخول في
Böylece intikamını 'cehalet' kılmıştır. Bu ayetteki bu yaklaşımı, 'fâale' (فاعل) vezninin 'âkabtü'l-lıssa' (hırsızı cezalandırdım) ve 'târaktü'n-na'le' (ayakkabıyı yamadım) örneklerinde olduğu gibi tek taraftan gelebilmesi de desteklemektedir. Bu kıraat, onların akıllarına gelen ve içlerinden geçen şeyin
الدين والنفاق فيه والكفر في الأمر وضده في هذا المعنى بمنزلة مجاورة أجنبيين فيكون الفعل كأنه من اثنين. وقد قال الشاعر: [الكميت] [الطويل] .
dine girmek, dinde nifak çıkarmak ve bu anlamdaki emirde ve zıddında küfre düşmek bakımından iki yabancının komşuluğu konumuna indirilmesiyle de açıklanır; böylece fiil sanki iki taraftan gerçekleşmiş gibi olur. Şair [el-Kümeyt] [Tavîl bahrinde] şöyle demiştir:
تذكر من أنّى ومن أين شربه ... يؤامر نفسيه كذي الهجمة الإبل
«İçeceğinin nereden ve nasıl olduğunu hatırladı / Yüz develik sürü sahibi gibi iki nefsiyle istişare ediyor.»
وأنشد ابن الأعرابي: [المنسرح]
İbnü'l-A'râbî [Münserih bahrinde] şu beyti okumuştur:
لم تدر ما لا ولست قائلها ... عمرك ما عشت آخر الأبد
«'Hayır' [demenin] ne olduğunu bilmedin ve ömrün oldukça ebediyen onu söyleyecek de değilsin,»
ولم تؤامر نفسيك ممتريا في ... ها وفي أختها ولم تكد
«Onda ve benzerinde şüpheye düşerek iki nefsinle istişare etmedin ve [bunu] neredeyse yapmadın bile.»
وقال الآخر:
Bir diğeri de şöyle demiştir:
يؤامر نفسيه وفي العيش فسحة ... أيستوتغ الذوبان أم لا يطورها
«Geçimde bir genişlik varken iki nefsiyle istişare ediyor: / Kurtların yediği şeyi yutabilir mi, yoksa ona yanaşmaz mı?»
وأنشد ثعلب عن ابن الأعرابي: [الطويل]
Sa'leb, İbnü'l-A'râbî'den [Tavîl bahrinde] şu beyti rivayet etmiştir:
وكنت كذات الضنء لم تدر إذ بغت ... تؤامر نفسيها أتسرق أم تزني
«Sen, azgınlık ettiğinde iki nefsiyle hırsızlık mı yapacak yoksa zina mı edecek diye istişare eden çocuksuz kadın gibiydin.»
ووجه قراءة عاصم ومن ذكر، أن ذلك الفعل هو خدع لأنفسهم يمضي عليها، تقول: «خادعت الرجل» بمعنى أعملت التحيل عليه، فخدعته بمعنى تمت عليه الحيلة ونفذ فيه المراد، والمصدر «خدع» بكسر الخاء وخديعة، حكى ذلك أبو زيد. فمعنى الآية وما ينفذون السوء إلا على أنفسهم وفيها. ووجه قراءة أبي طالوت أحد أمرين إما أن يقدر الكلام وما يخدعون إلا عن أنفسهم فحذف حرف الجر ووصل الفعل كما قال تعالى: وَاخْتارَ مُوسى قَوْمَهُ [الأعراف: ١٥٥] أي من قومه وإما أن يكون «يخدعون» أعمل عمل ينتقصون لما كان المعنى وما ينقصون ويستلبون إلا أنفسهم، ونحوه قول الله تعالى: لَيْلَةَ الصِّيامِ الرَّفَثُ إِلى نِسائِكُمْ [البقرة: ١٨٧] ولا تقول رفثت إلى المرأة ولكن لما كان بمعنى الإفضاء ساغ ذلك، ومنه قوله تعالى: هَلْ لَكَ إِلى أَنْ تَزَكَّى [النازعات: ١٨] وإنما يقال هل لك في كذا، ولكن لما كان المعنى أجد بك إلى أن تزكى ساغ ذلك وحسن، وهو باب سني من فصاحة الكلام، ومنه قول الفرزدق:
Âsım ve zikredilenlerin kıraatinin vechi ise bu fiilin onların bizzat kendilerine geçen bir aldatma olmasıdır. 'Hâde'tü'r-racüle' (خادعت الرجل) dersin ki bu 'ona karşı hileye başvurdum' demektir; 'fe-hada'tühû' (فخدعته) ise 'hile ona işledi ve murat edilen şey onda gerçekleşti' demektir. Mastarı, hı harfinin kesresiyle 'hıd'' (خِدْع) ve 'hadîa' (خديعة) şeklindedir; bunu Ebû Zeyd nakletmiştir. Ayetin anlamı: 'Kötülüğü ancak kendi nefislerine ve kendi aleyhlerine geçirirler' demektir. Ebû Tâlût'un kıraatinin vechi iki husustan biridir: Ya kelam { وَمَا يَخْدَعُونَ إِلَّا عَنْ أَنْفُسِهِمْ } şeklinde takdir edilir de harf-i cer hazfedilerek, Allah Teâlâ'nın: { وَاخْتارَ مُوسى قَوْمَهُ } [el-A'râf: 155] yani 'kavminden' buyruğunda olduğu gibi fiil doğrudan bağlanır; ya da anlam 'ancak kendi nefislerini eksiltirler ve çekip alırlar' olduğu için «يخدعون» fiili 'yentakısûn' (eksiltirler) gibi amel ettirilmiştir. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın: { لَيْلَةَ الصِّيامِ الرَّفَثُ إِلى نِسائِكُمْ } [el-Bakara: 187] sözüdür; normalde 'refestü ile'l-mer'eti' denmez, ancak 'ifdâ' (yakınlaşma) anlamında olduğu için bu caiz olmuştur. Allah Teâlâ'nın şu buyruğu da bu kabildendir: { هَلْ لَكَ إِلى أَنْ تَزَكَّى } [en-Nâziât: 18]. Normalde 'hel leke fî kezâ' denir; fakat anlam 'arınmaya doğru seni sevk edeyim mi' şeklinde olduğu için bu caiz ve güzel olmuştur. Bu, kelamın fesahatinden yüce bir babdır. Ferazdak'ın şu sözü de bundandır:
[الرجز] .
[Recez bahrinde]:
كيف تراني قالبا مجني ... قد قتل الله زيادا عنّي
«Kalkanımı ters çevirmiş olarak beni nasıl görüyorsun? / Allah Ziyâd'ı benden savıp öldürdü.»
لما كانت قتل قد دخلها معنى صرف. ومنه قول الآخر: [نحيف العامري] : [الوافر]
Burada 'katele' fiiline 'sarafe' (savdı/uzaklaştırdı) anlamı dahil olmuştur. Bir diğerinin [Nahîf el-Âmirî'nin] [Vâfir bahrindeki] şu sözü de bundandır:
إذا رضيت عليّ بنو قشير ... لعمر الله أعجبني رضاها
«Kuşeyroğulları bana razı olduğunda / Allah'a yemin olsun ki onların rızası hoşuma gider.»
لما كانت رضيت قد تضمنت معنى أقبلت علي.
Burada 'radiyet' fiili 'akbelet aleyye' (bana yöneldi) anlamını içermiştir.
وأما الكسائي فقال في هذا البيت: «وصل رضي بوصل نقيضه وهو سخط وقد تجرى أمور في اللسان مجرى نقائضها» .
Kisâî ise bu beyit hakkında şöyle demiştir: «'Radiye' fiilini, zıddı olan 'sahita' (öfkelendi) fiilinin sılasına bağlamıştır; nitekim dilde bazı hususlar zıtlarının seyrinde cereyan edebilir.»
ووجه قراءة قتادة المبالغة في الخدع، إذ هو مصير إلى عذاب الله.
Katâde'nin kıraatinin vechi ise aldatmada mübalağadır; zira bu durum Allah'ın azabına varıştır.
قال الخليل: «يقال خادع من واحد لأن في المخادعة مهلة، كما يقال عالجت المريض لمكان المهلة» .
Halîl şöyle demiştir: «'Hâde'a' tek kişiden de kullanılır; çünkü hile yapmada bir mühlet vardır, nitekim mühlet payı bulunduğu için 'âlectü'l-merîda' (hastayı tedavi etmeye uğraştım) denir.»
قال القاضي أبو محمد عبد الحق ﵁: وهذا من دقيق نظره وكأنه يرد فاعل إلى الاثنين، ولا بد من حيث ما فيه مهلة ومدافعة ومماطلة، فكأنه يقاوم في المعنى الذي تجيء فيه فاعل.
Kadı Ebû Muhammed Abdülhak radıyallâhu anh dedi ki: Bu onun ince anlayışındandır. Sanki o, 'fâale' veznini iki taraflılığa döndürmektedir; zira içinde mühlet, defetme ve erteleme bulunduğu için, adeta 'fâale' vezninin geldiği anlamda direnmektedir.
وقوله تعالى: وَما يَشْعُرُونَ معناه وما يعلمون علم تفطن وتهد، وهي لفظة مأخوذة من الشعار كأن الشيء المتفطن له شعار للنفس، والشعار الثوب الذي يلي جسد الإنسان، وهو مأخوذ من الشعر، والشاعر المتفطن لغريب المعاني.
Allah Teâlâ'nın: { وَما يَشْعُرُونَ } “farkında değillerdir” sözünün anlamı: Kavrayış ve idrak bilgisiyle bilmezler, demektir. Bu kelime 'şiâr'dan (شِعَار) alınmadır; sanki farkına varılan şey nefis için bir şiardır. Şiâr ise insanın bedenine doğrudan temas eden iç giysidir; o da 'şa'r' (kıl/tüy) kelimesinden türemiştir. 'Şâir' de garip manaları incelikle fark eden kimsedir.
وقولهم: «ليت شعري» معناه ليت فطنتي تدرك، ومن هذا المعنى قول الشاعر: [المنخل الهذلي] .
Onların «leyte şi'rî» sözü, 'keşke idrakim kavrasa' anlamındadır. Bu anlamdan olarak şair [el-Münahhal el-Hüzelî] şöyle demiştir:
عقوا بسهم فلم يشعر به أحد ... ثم استفاؤوا وقالوا حبّذا الوضح
«Bir okla [kan bedeli ödeyerek] haksızlık ettiler de kimse bunu fark etmedi / Sonra ganimete kondular ve: 'Ne güzeldir gümüş akçe' dediler.»
واختلف ما الذي نفى الله عنهم أن يشعروا له. فقالت طائفة: «وما يشعرون أن ضرر تلك المخادعة راجع عليهم لخلودهم في النار» .
Allah'ın onların farkına varmasını nefyettiği şeyin ne olduğu konusunda ihtilaf edilmiştir. Bir grup şöyle demiştir: «Ateşte ebedî kalacakları için o aldatmanın zararının kendilerine döneceğinin farkında değillerdir.»
وقال آخرون: «وما يشعرون أن الله يكشف لك سرهم ومخادعتهم في قولهم آمنا» .
Başkaları ise şöyle demiştir: «'İman ettik' sözlerindeki sırlarını ve hilelerini Allah'ın sana açıklayacağının farkında değillerdir.»
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın buyruğu:
[سورة البقرة (٢) : الآيات ١٠ الى ١٢]
[Bakara Suresi (2): 10-12. Ayetler]
فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزادَهُمُ اللَّهُ مَرَضاً وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ بِما كانُوا يَكْذِبُونَ (١٠) وَإِذا قِيلَ لَهُمْ لا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ قالُوا إِنَّما نَحْنُ مُصْلِحُونَ (١١) أَلا إِنَّهُمْ هُمُ الْمُفْسِدُونَ وَلكِنْ لا يَشْعُرُونَ (١٢)
{ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزادَهُمُ اللَّهُ مَرَضاً وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ بِما كانُوا يَكْذِبُونَ (١٠) وَإِذا قِيلَ لَهُمْ لا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ قالُوا إِنَّما نَحْنُ مُصْلِحُونَ (١١) أَلا إِنَّهُمْ هُمُ الْمُفْسِدُونَ وَلكِنْ لا يَشْعُرُونَ (١٢) } “Onların kalplerinde bir hastalık vardır; Allah da onların hastalığını artırmıştır. Yalan söylemelerinden ötürü onlara acı bir azap vardır. Kendilerine: 'Yeryüzünde fesat çıkarmayın' denildiğinde: 'Biz ancak ıslah edicileriz' derler. Dikkat edin, onlar bozguncuların ta kendileridir, fakat farkında değillerdir.”
المرض عبارة مستعارة للفساد الذي في عقائد هؤلاء المنافقين وذلك إما أن يكون شكا، وإما جحدا بسبب حسدهم مع علمهم بصحة ما يجحدون، وبنحو هذا فسر المتأولون.
Hastalık (maraz), bu münafıkların inançlarındaki bozukluk için istiare edilmiş bir ifadedir. Bu da ya bir şüphe ya da inkar ettikleri şeyin doğruluğunu bildikleri halde hasetlerinden kaynaklanan bir inkardır. Müfessirler buna benzer şekilde tefsir etmişlerdir.
وقال قوم: «المرض غمهم بظهور أمر رسول الله ﷺ» .
Bir grup: «Hastalık, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in davasının üstün gelmesinden duydukları kederdir» demiştir.
وقرأ الأصمعي عن أبي عمر: «مرض» بسكون الراء وهي لغة في المصدر قال أبو الفتح: «وليس بتخفيف» .
Asmaî, Ebû Amr'dan râ harfinin sükûnuyla «مرْض» (marz) şeklinde nakletmiştir ki bu mastarda bir lehçedir. Ebü'l-Feth: «Bu bir tahfif (hafifletme) değildir» demiştir.
واختلف المتأولون في معنى قوله فَزادَهُمُ اللَّهُ مَرَضاً فقيل هو دعاء عليهم، وقيل هو خبر أن الله قد فعل بهم ذلك، وهذه الزيادة هي بما ينزل من الوحي ويظهر من البراهين، فهي على هؤلاء المنافقين عمى وكلما كذبوا زاد المرض.
Müfessirler O'nun: { فَزادَهُمُ اللَّهُ مَرَضاً } “Allah da onların hastalığını artırmıştır” buyruğunun anlamında ihtilaf etmişlerdir. Bunun onlara bir beddua olduğu söylenmiştir; Allah'ın onlara bunu yaptığını bildiren bir haber olduğu da söylenmiştir. Bu artış, inen vahiy ve ortaya konan deliller sebebiyledir; zira bunlar bu münafıklar için bir körlüktür ve yalanladıkça hastalık artmıştır.
وقرأ حمزة: «فزادهم» بكسر الزاي، وكذلك ابن عامر. وكان نافع يشم الزاي إلى الكسر، وفتح الباقون. وأَلِيمٌ معناه مؤلم كما قال الشاعر وهو عمرو بن معدي كرب: [الوافر] .
Hamza zâ harfinin kesresiyle «فَزِادَهُمُ» şeklinde okumuştur, İbn Âmir de böyledir. Nâfi' zâ harfini kesreye işmâm ederdi, diğerleri ise fetha ile okumuştur. { أَلِيمٌ } kelimesi 'mü'lim' (elem verici/acı) anlamındadır; nitekim şair Amr b. Ma'dîkerib [Vâfir bahrinde] şöyle demiştir:
أمن ريحانة الداعي السميع بمعنى: مسمع.
«Reyhâne'nin [yurdundan gelen] çağıranı işitici midir?» [Buradaki semî'] 'müsmi' (işittiren) anlamındadır.
وقرأ ابن كثير ونافع وأبو عمرو وابن عامر «يكذّبون» بضم الياء وتشديد الذال.
İbn Kesîr, Nâfi', Ebû Amr ve İbn Âmir yâ'nın zammesi ve zâl'ın teşdidiyle «يكذّبون» (yükezzibûn) şeklinde okumuştur.
وقرأ الباقون بفتح الياء وتخفيف الذال. فالقراءة بالتثقيل يؤيدها قوله تعالى قبل وَما هُمْ بِمُؤْمِنِينَ
Diğerleri ise yâ'nın fethası ve zâl'ın tahfifiyle [yekzibûn] şeklinde okumuştur. Şeddeli kıraati, öncesindeki Teâlâ'nın: { وَما هُمْ بِمُؤْمِنِينَ } “Oysa onlar inanmış değillerdir” sözü desteklemektedir;
فهذا إخبار بأنهم يكذبون. والقراءة بالتخفيف يؤيدها أن سياق الآيات إنما هي إخبار بكذبهم، والتوعد بالعذاب الأليم، متوجه على الكذب في مثل هذه النازلة، إذ هو منطو على الكفر، وقراءة التثقيل أرجح. وإِذا ظرف زمان، وحكي عن المبرد أنها في قولك في المفاجأة خرجت فإذا زيد ظرف مكان، لأنها تضمنت جثة، وهذا مردود لأن المعنى «خرجت فإذا حضور زيد» فإنما تضمنت المصدر، كما يقتضيه سائر ظروف الزمان، ومنه قولهم: «اليوم خمر، وغدا أمر» فمعناه وجود خمر ووقوع أمر، والعامل في إِذا في هذه الآية قالُوا. وأصل قِيلَ قول نقلت حركة الواو إلى القاف فقلبت ياء لانكسار ما قبلها.
zira bu, onların yalanladıklarına dair bir haberdir. Tahfifli kıraati ise ayetlerin akışının onların yalan söylemesini haber vermesi destekler; ayrıca böylesi bir hadisede acı azap tehdidi yalan söylemeye yöneliktir, çünkü bu küfrü barındırmaktadır. Şeddeli kıraat daha racihtir. { إِذا } zaman zarfıdır. Müberred'den sürpriz (müfâcea) bildiren 'harectü fe-izâ Zeydün' (çıktım, bir de baktım ki Zeyd) sözündeki 'izâ'nın mekân zarfı olduğu nakledilmiştir; çünkü bir cismi içermiştir. Fakat bu reddedilmiştir; zira anlam 'çıktım, bir de baktım ki Zeyd'in hazır bulunuşu' demektir, yani diğer zaman zarflarının gerektirdiği gibi mastarı içermektedir. Onların: «Bugün şarap, yarın iş» sözü de bundandır; anlamı 'şarabın varlığı ve işin gerçekleşmesi' demektir. Bu ayette { إِذا } zarfının amili { قالُوا } fiilidir. { قِيلَ } kelimesinin aslı 'kavle' (قَوْلَ) idi; vâv'ın harekesi kâf harfine aktarıldı, öncesi kesreli olduğu için yâ harfine dönüştü.
وقرأ الكسائي: «قيل وغيض وسيء وسيئت وحيل وسيق وجيء» بضم أوائل ذلك كله. وروي مثل ذلك عن ابن عامر. وروي أيضا عنه أنه كسر «غيض وقيل وجيء» ، الغين والقاف والجيم حيث وقع من القرآن وضم نافع من ذلك كله حرفين «سيء وسيئت» وكسر ما بقي. وكان ابن كثير وعاصم وأبو عمرو وحمزة يكسرون أوائل هذه الحروف كلها، والضمير في لَهُمْ هو عائد إلى المنافقين المشار إليهم قبل.
Kisâî bütün bunların baş harflerinin zammesiyle «قيل وغيض وسيء وسيئت وحيل وسيق وجيء» şeklinde okumuştur. Bunun benzeri İbn Âmir'den de rivayet edilmiştir. Ayrıca ondan Kur'an'da geçtiği her yerde gayn, kâf ve cîm harflerinin kesresiyle «غيض وقيل وجيء» okuduğu da rivayet edilmiştir. Nâfi' bunların tamamından sadece iki kelimeyi, «سيء وسيئت» zamme ile okumuş, geriye kalanları kesre yapmıştır. İbn Kesîr, Âsım, Ebû Amr ve Hamza ise bütün bu kelimelerin ilk harflerini kesre ile okuyorlardı. { لَهُمْ } lafzındaki zamir, daha önce işaret edilen münafıklara dönmektedir.
وقال بعض الناس: «الإشارة هنا هي إلى منافقي اليهود» .
Bazı kimseler: «Buradaki işaret Yahudi münafıklarınadır» demiştir.
وقال سلمان الفارسي ﵁ في تفسير هذه الآية: لم يجىء هؤلاء بعد ومعنى قوله: لم ينقرضوا بل هم يجيئون في كل زمان.
Selmân-ı Fârisî radıyallâhu anh bu ayetin tefsirinde: «Bunlar henüz gelmedi» demiştir. Sözünün anlamı şudur: Onların ardı arkası kesilmemiştir, bilakis onlar her devirde gelirler.
ولا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ معناه بالكفر وموالاة الكفرة، ونَحْنُ اسم من ضمائر المرفوع مبني على الضم، إذ كان اسما قويا يقع للواحد المعظم والاثنين والجماعة، فأعطي أسنى الحركات.
{ لا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ } “Yeryüzünde fesat çıkarmayın” ifadesinin anlamı, küfürle ve kafirleri dost edinmekle fesat çıkarmayın demektir. { نَحْنُ } merfu zamirlerden bir isim olup zamme üzere mebnidir; zira tekil olup yüceltilen, tesniye ve cemaat için kullanılan kuvvetli bir isimdir, bu sebeple harekelelerin en yücesi verilmiştir.
وأيضا فلما كان في الأغلب ضمير جماعة، وضمير الجماعة في الأسماء الظاهرة الواو أعطي الضمة إذ هي أخت الواو، ولقول المنافقين: إِنَّما نَحْنُ مُصْلِحُونَ ثلاث تأويلات:
Ayrıca çoğunlukla çoğul zamiri olduğu ve zahir isimlerde çoğul alameti vâv olduğu için, vâv'ın kardeşi olan zamme verilmiştir. Münafıkların: { إِنَّما نَحْنُ مُصْلِحُونَ } “Biz ancak ıslah edicileriz” sözünün üç tevili vardır: