أحدها: جحد أنهم مفسدون وهذا استمرار منهم على النفاق.
Birincisi: Fesatçı olduklarını inkâr etmeleridir; bu da onların nifakta ısrar etmeleridir.
والثاني: أن يقروا بموالاة الكفار ويدعون أنها صلاح من حيث هم قرابة توصل.
İkincisi: Kâfirleri dost edindiklerini ikrar etmekle birlikte, gözetilmesi gereken akrabalık bağı olması hasebiyle bunun bir ıslah olduğunu iddia etmeleridir.
والثالث: أنهم مصلحون بين الكفار والمؤمنين، فلذلك يداخلون الكفار. وأَلا استفتاح كلام، و «إن» بكسر الألف استئناف، وهُمُ الثاني رفع بالابتداء، والْمُفْسِدُونَ خبره والجملة خبر «إن» ، ويحتمل أن يكون فصلا ويسميه الكوفيون: «العماد» ويكون الْمُفْسِدُونَ خبر «إن» ، فعلى هذا لا موضع ل هُمُ من الإعراب، ويحتمل أن يكون تأكيدا للضمير في أنهم فموضعه نصب، ودخلت الألف واللام في قوله: الْمُفْسِدُونَ لما تقدم ذكر اللفظة في قوله: لا تُفْسِدُوا فكأنه ضرب من العهد، ولو جاء الخبر عنهم ولم يتقدم من اللفظة ذكر لكان ألا إنهم مفسدون. قاله الجرجاني.
Üçüncüsü: Kâfirlerle müminlerin arasını bulduklarını, bu yüzden kâfirlerle içli dışlı olduklarını [öne sürmeleridir]. { أَلا } söze başlama edatıdır (istiftah). Baştaki elifin kesresiyle { إِنَّ } istînâfiyedir. İkinci { هُمُ } mübteda olarak merfudur, { الْمُفْسِدُونَ } ise onun haberidir; bu cümle de { إِنَّ } harfinin haberidir. [ هُمُ zamirinin] fasıl zamiri olması da muhtemeldir ki Kûfeliler buna «el-imâd» derler; bu takdirde { الْمُفْسِدُونَ } lafzı { إِنَّ } harfinin haberi olur ve bu durumda { هُمُ } lafzının iraptan mahalli olmaz. Onun { أَنَّهُمْ } içindeki zamire tekit olması da muhtemeldir, bu durumda mahalli mansubdur. { الْمُفْسِدُونَ } ifadesindeki elif-lâm, daha önce { لا تُفْسِدُوا } buyruğunda bu lafız geçtiği için dahil olmuştur; adeta ahd nevinden [bir belirlilik] ifade etmektedir. Eğer onlar hakkındaki bu haber, lafzın öncesinde bir zikri geçmeden gelmiş olsaydı «ألا إنهم مفسدون» şeklinde gelirdi. Bunu Cürcânî söylemiştir.
قال القاضي أبو محمد: وهذه الألف واللام تتضمن المبالغة كما تقول زيد هو الرجل أي حق الرجل، فقد تستغني عن مقدمة تقتضي عهدا، ولكِنْ بجملته حرف استدراك، ويحتمل أن يراد هنا لا يشعرون أنهم مفسدون، ويحتمل أن يراد لا يشعرون أن الله يفضحهم، وهذا مع أن يكون قولهم إِنَّما نَحْنُ مُصْلِحُونَ جحدا محضا للإفساد. والاحتمال الأول هو بأن يكون قولهم: إِنَّما نَحْنُ مُصْلِحُونَ اعتقادا منهم أنه
Kâdı Ebû Muhammed dedi ki: Bu elif-lâm, 'Zeyd tam bir adamdır' dercesine «Zeyd hüve'r-racül» sözünde olduğu gibi mübalağa içerir; dolayısıyla ahdi gerektiren bir ön zikirden müstağni olabilir. { ولكِنْ } cümlesiyle birlikte istidrak harfidir. Burada onların fesat çıkardıklarının farkında olmadıklarının kastedilmiş olması muhtemel olduğu gibi, Allah'ın onları rezil edeceğinin farkında olmadıklarının kastedilmiş olması da muhtemeldir; bu da onların { إِنَّما نَحْنُ مُصْلِحُونَ } sözünün fesadı sırf bir inkâr olması durumunda geçerlidir. İlk ihtimal ise, onların { إِنَّما نَحْنُ مُصْلِحُونَ } sözünün,
صلاح في صلة القرابة، أو إصلاح بين المؤمنين والكافرين.
akrabalık bağını gözetmekte bir hayır veya müminler ile kâfirlerin arasını ıslah etme yönünde bir inanç taşımalarıyla mümkündür.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın buyruğu:
[سورة البقرة (٢) : الآيات ١٣ الى ١٤]
[Bakara Suresi (2): 13-14. Ayetler]
وَإِذا قِيلَ لَهُمْ آمِنُوا كَما آمَنَ النَّاسُ قالُوا أَنُؤْمِنُ كَما آمَنَ السُّفَهاءُ أَلا إِنَّهُمْ هُمُ السُّفَهاءُ وَلكِنْ لا يَعْلَمُونَ (١٣) وَإِذا لَقُوا الَّذِينَ آمَنُوا قالُوا آمَنَّا وَإِذا خَلَوْا إِلى شَياطِينِهِمْ قالُوا إِنَّا مَعَكُمْ إِنَّما نَحْنُ مُسْتَهْزِؤُنَ (١٤)
{ وَإِذا قِيلَ لَهُمْ آمِنُوا كَما آمَنَ النَّاسُ قالُوا أَنُؤْمِنُ كَما آمَنَ السُّفَهاءُ أَلا إِنَّهُمْ هُمُ السُّفَهاءُ وَلكِنْ لا يَعْلَمُونَ (١٣) وَإِذا لَقُوا الَّذِينَ آمَنُوا قالُوا آمَنَّا وَإِذا خَلَوْا إِلى شَياطِينِهِمْ قالُوا إِنَّا مَعَكُمْ إِنَّما نَحْنُ مُسْتَهْزِؤُنَ (١٤) } “Onlara: 'İnsanların inandığı gibi siz de inanın' denildiği vakit: 'Beyinsizlerin inandığı gibi mi inanalım?' derler. Dikkat edin! Asıl beyinsizler kendileridir, fakat bilmezler. İnanmış olanlarla karşılaştıkları zaman: 'İnandık' derler; şeytanlarıyla baş başa kaldıklarında ise: 'Biz şüphesiz sizinleyiz, biz sadece alay edicileriz' derler.”
المعنى صدقوا بمحمد ﷺ وشرعه، مثل ما صدقه المهاجرون والمحققون من أهل يثرب، قالوا: أنكون كالذين خفت عقولهم؟ والسفه الخفة والرقة الداعية إلى الخفة يقال «ثوب سفيه» إذا كان رقيقا مهلهل النسج، ومنه قول ذي الرمة: [الطويل]
Anlamı şudur: Muhacirlerin ve Yesrib halkının tahkik ehli kimselerinin inandığı gibi, Muhammed'i sallallâhu aleyhi ve sellem ve onun şeriatını tasdik edin [denilince], onlar: 'Biz aklı kıt olan kimseler gibi mi olacağız?' dediler. Sefehe (السفه), hafifliğe sevk eden akıl hafifliği ve zayıflığıdır. Dokuması ince ve gevşek olan kumaş için «sevbün sefîh» (ثوب سفيه) denir. Zü'r-Rimme'nin şu beyti de bu anlamdadır: [Tavîl]
مشين كما اهتزت رماح تسفهت ... أعاليها مرّ الرياح النواسم
Yürüdüler, hafif esen rüzgârların geçişiyle uçları / Sallanan mızrakların salınışı gibi.
وهذا القول إنما كانوا يقولونه في خفاء فأطلع الله عليه نبيه والمؤمنين، وقرر أن السفه ورقة الحلوم وفساد البصائر إنما هو في حيزهم وصفة لهم، وأخبر أنهم لا يعلمون أنهم السفهاء للرّين الذي على قلوبهم.
Onlar bu sözü ancak gizlice söylüyorlardı; Allah bunu Peygamberine ve müminlere bildirdi. Sefihliğin, akıl zayıflığının ve basiret bozukluğunun ancak onların tarafında ve onların bir sıfatı olduğunu hükme bağladı. Kalplerindeki pas (reyn) sebebiyle asıl sefihlerin kendileri olduğunu bilmediklerini haber verdi.
وقال قوم: «الآية نزلت في منافقي اليهود، والمراد بالناس عبد الله بن سلام ومن أسلم من بني إسرائيل» .
Bir topluluk: «Ayet, Yahudi münafıkları hakkında inmiştir. İnsanlardan kasıt ise Abdullah b. Selâm ve İsrâiloğulları'ndan Müslüman olan kimselerdir» demiştir.
قال القاضي أبو محمد: وهذا تخصيص لا دليل عليه.
Kâdı Ebû Muhammed dedi ki: Bu, delili olmayan bir tahsistir.
ولَقُوا أصله لقيوا استثقلت الضمة على الياء فسكنت فاجتمع الساكنان فحذفت الياء. وقرأ ابن السميفع «لاقوا الذين» . وهذه كانت حال المنافقين إظهار الإيمان للمؤمنين وإظهار الكفر في خلواتهم بعضهم مع بعض، وكان المؤمنون يلبسونهم على ذلك لموضع القرابة فلم تلتمس عليهم الشهادات ولا تقرر تعينهم في النفاق تقررا يوجب لوضوحه الحكم بقتلهم وكان ما يظهرونه من الإيمان يحقن دماءهم، وكان رسول الله ﷺ يعرض عنهم ويدعهم في غمرة الاشتباه مخافة أن يتحدث عنه أنه يقتل أصحابه فينفر الناس حسبما قال ﵇ لعمر بن الخطاب ﵁ حين قال له في وقت قول عبد الله بن أبي ابن سلول: «لئن رجعنا إلى المدينة ليخرجن الأعز منها الأذل» القصة: «دعني يا رسول الله أضرب عنق هذا المنافق» فقال: «دعه لا يتحدث الناس أن محمدا يقتل أصحابه» .
{ لَقُوا } lafzının aslı 'lakiyû' (لقيوا) şeklindedir; yâ harfi üzerindeki zamme ağır gelerek sakin kılındı, iki sakinin yan yana gelmesi sebebiyle yâ hazfedildi. İbnü's-Sümeyfe' «لاقوا الذين» şeklinde okumuştur. Münafıkların hali böyleydi: Müminlere imanı açıkça gösterir, birbirleriyle baş başa kaldıklarında ise küfrü açığa vururlardı. Müminler de akrabalık bağı sebebiyle onlara idare-i maslahat gösteriyorlardı; bu yüzden aleyhlerine şahitlikler aranmıyor ve nifaktaki belirginlikleri, açıklığından dolayı öldürülmelerini gerektirecek kesinlikte tespit edilmiyordu. Açığa vurdukları iman ise kanlarını koruyordu. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Abdullah b. Übey b. Selûl'ün: «Medine'ye dönersek, en üstün olan en aşağı olanı oradan mutlaka çıkaracaktır» dediği olayda Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh kendisine: «Bırak beni ey Allah'ın Resûlü, şu münafığın boynunu vurayım» dediği zaman aleyhisselâmın ona: «Bırak onu, insanlar Muhammed ashabını öldürüyor diye konuşmasın» buyurduğu gibi, ashabını öldürdüğü söylenip de insanların [İslam'dan] ürkmesi korkusuyla onlardan yüz çeviriyor ve onları şüphe karanlığında bırakıyordu.
فهذه طريقة أصحاب مالك ﵁ في كف رسول الله ﷺ عن المنافقين مع علمه بكفرهم في الجملة. نص على هذا محمد بن الجهم وإسماعيل القاضي والأبهري وابن الماجشون واحتج بقوله تعالى: لَئِنْ لَمْ يَنْتَهِ الْمُنافِقُونَ وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَالْمُرْجِفُونَ فِي الْمَدِينَةِ لَنُغْرِيَنَّكَ بِهِمْ ثُمَّ لا يُجاوِرُونَكَ فِيها إِلَّا قَلِيلًا مَلْعُونِينَ أَيْنَما ثُقِفُوا أُخِذُوا وَقُتِّلُوا تَقْتِيلًا [الأحزاب: ٦٠- ٦١] . قال قتادة:
İşte bu, Mâlik'in radıyallâhu anh ashabının, genel olarak küfürlerini bilmesine rağmen Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem münafıklardan el çekmesi konusundaki metodudur. Bunu Muhammed b. el-Cehm, İsmail el-Kâdı, Ebherî ve İbnü'l-Mâcişûn açıkça ifade etmiş ve Allah Teâlâ'nın şu buyruğunu delil getirmişlerdir: { لَئِنْ لَمْ يَنْتَهِ الْمُنافِقُونَ وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَالْمُرْجِفُونَ فِي الْمَدِينَةِ لَنُغْرِيَنَّكَ بِهِمْ ثُمَّ لا يُجاوِرُونَكَ فِيها إِلَّا قَلِيلًا مَلْعُونِينَ أَيْنَما ثُقِفُوا أُخِذُوا وَقُتِّلُوا تَقْتِيلًا } “Andolsun, eğer münafıklar, kalplerinde hastalık bulunanlar ve şehirde kargaşa çıkaranlar vazgeçmezlerse, mutlaka seni onlara musallat ederiz; sonra orada sana ancak az bir süre komşuluk edebilirler. Lanetlenmiş olarak nerede bulunurlarsa yakalanırlar ve öldürüldükçe öldürülürler.” [Ahzâb: 60-61]. Katâde dedi ki:
«معناه إذا هم أعلنوا النفاق» .
«Bunun anlamı, nifakı açığa vurdukları zamandır.»
قال مالك ﵀: «النفاق في عهد رسول الله ﷺ هو الزندقة فينا اليوم، فيقتل الزنديق إذا شهد عليه بها دون استتابة، لأنه لا يظهر ما يستتاب منه، وإنما كف رسول الله ﷺ عن المنافقين ليسن لأمته أن الحاكم لا يحكم بعلمه إذ لم يشهد على المنافقين» .
Mâlik rahmetullâhi aleyh şöyle demiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem devrindeki nifak, bugün aramızdaki zındıklıktır. Zındık kimse, aleyhine şahitlik yapıldığında tövbe ettirilmeksizin öldürülür; çünkü tövbe ettirileceği şeyi açıkça ortaya koymaz. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ise münafıklardan, aleyhlerine şahitlik edilmedikçe hakimin kendi bilgisiyle hüküm vermeyeceğini ümmetine sünnet kılmak için el çekmiştir.»
قال القاضي إسماعيل: «لم يشهد على عبد الله بن أبي إلا زيد بن أرقم وحده، ولا على الجلاس بن سويد إلا عمير بن سعد ربيبه وحده، ولو شهد على أحد منهم رجلان بكفره ونفاقه لقتل» .
Kâdı İsmail şöyle demiştir: «Abdullah b. Übey aleyhine sadece tek başına Zeyd b. Erkam şahitlik etti; Cülâs b. Süveyd aleyhine de sadece tek başına üvey oğlu Umeyr b. Sa'd şahitlik etti. Eğer onlardan herhangi biri aleyhine küfrü ve nifakı üzerine iki kişi şahitlik etseydi, mutlaka öldürülürdü.»
قال القاضي أبو محمد عبد الحق ﵁: أقوى من انفراد زيد وغيره أن اللفظ ليس بصريح كفر وإنما يفهم من قوته الكفر.
Kâdı Ebû Muhammed Abdülhak radıyallâhu anh dedi ki: Zeyd ve başkalarının tek başına şahitlik etmiş olmasından daha kuvvetlisi, lafzın açıkça bir küfür olmaması, ancak kuvvetinden küfrün anlaşılıyor olmasıdır.
قال الشافعي ﵀: «السنة فيمن شهد عليه بالزندقة فجحد وأعلن بالإيمان وتبرأ من كل دين سوى الإسلام أن ذلك يمنع من إراقة دمه» . وبه قال أصحاب الرأي والطبري وغيرهم.
Şâfiî rahmetullâhi aleyh şöyle demiştir: «Aleyhine zındıklıkla şahitlik edilen, fakat inkâr edip imanını açıkça bildiren ve İslam'dan başka her dinden beri olduğunu ilan eden kimse hakkındaki sünnet, bunun onun kanının akıtılmasına engel olmasıdır.» Re'y ehli, Taberî ve başkaları da bu görüştedir.
قال الشافعي وأصحابه: «وإنما منع رسول الله ﷺ من قتل المنافقين ما كانوا يظهرونه من الإسلام بألسنتهم مع العلم بنفاقهم لأن ما يظهرونه يجب ما قبله فمن قال إن عقوبة الزنادقة أشد من عقوبة الكفار فقد خالف معنى الكتاب والسنة وجعل شهادة الشهود على الزنديق فوق شهادة الله على المنافقين» .
Şâfiî ve ashabı şöyle demiştir: «Resûlullah'ı sallallâhu aleyhi ve sellem nifaklarını bilmesine rağmen münafıkları öldürmekten alıkoyan şey, dilleriyle açıkça ortaya koydukları İslam idi; çünkü açığa vurulan şey, kendisinden öncekini silip atar. Kim zındıkların cezasının kâfirlerin cezasından daha şiddetli olduğunu söylerse, Kitap ve Sünnet'in manasına muhalefet etmiş ve şahitlerin zındık aleyhindeki şahitliğini Allah'ın münafıklar aleyhindeki şahitliğinin üstüne çıkarmış olur.»
قال الله تعالى: إِذا جاءَكَ الْمُنافِقُونَ قالُوا نَشْهَدُ إِنَّكَ لَرَسُولُ اللَّهِ وَاللَّهُ يَشْهَدُ إِنَّ الْمُنافِقِينَ لَكاذِبُونَ.
Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { إِذا جاءَكَ الْمُنافِقُونَ قالُوا نَشْهَدُ إِنَّكَ لَرَسُولُ اللَّهِ وَاللَّهُ يَشْهَدُ إِنَّ الْمُنافِقِينَ لَكاذِبُونَ } “Münafıklar sana geldikleri zaman: 'Şahitlik ederiz ki sen muhakkak Allah'ın elçisisin' derler. Allah da şahitlik eder ki münafıklar kesinlikle yalancıdırlar.”
[المنافقون: ١] .
“Münafıklar sana geldikleri zaman: 'Şahitlik ederiz ki sen muhakkak Allah'ın elçisisin' derler. Allah da bilir ki sen elbette O'nun elçisisin ve Allah şahitlik eder ki münafıklar kesinlikle yalancıdırlar.” [Münâfikûn: 1].
قال الشافعي وأبو حنيفة وابن حنبل وأهل الحديث: فالمعنى الموجب لكف رسول الله ﷺ عن قتل المنافقين مع العلم بهم أن الله تعالى نهاه عن قتلهم إذا أظهروا الإيمان وصلوا فكذلك هو الزنديق.
Şâfiî, Ebû Hanîfe, İbn Hanbel ve hadis ehli dediler ki: Durumları bilinmesine rağmen Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem münafıkları öldürmekten el çekmesini gerektiren mana, imanlarını açığa vurdukları ve namaz kıldıkları takdirde Allah Teâlâ'nın onları öldürmeyi nehyetmiş olmasıdır; zındık da böyledir.
واحتج ابن حنبل بحديث عبيد الله بن عدي بن الخيار عن رجل من الأنصار في الذي شهد عليه عند رسول الله ﷺ بالنفاق فقال: «أليس يشهد أن لا إله إلا الله وأني رسول الله؟ قالوا بلى ولا شهادة له، قال: أليس يصلي؟ قالوا بلى ولا صلاة له، قال: أولئك الذين نهاني الله عنهم» .
İbn Hanbel, Ubeydullah b. Adiy b. el-Hıyâr'ın Ensar'dan bir adamdan naklettiği, Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem huzurunda aleyhine nifakla şahitlik edilen adam hakkındaki hadisi delil getirdi; [Resûlullah]: «O, Allah'tan başka ilah olmadığına ve benim Allah'ın Resûlü olduğuma şahitlik etmiyor mu?» buyurdu. 'Evet, ama onun şahitliği geçerli değildir' dediler. «Namaz kılmıyor mu?» buyurdu. 'Evet, ama onun namazı geçerli değildir' dediler. Buyurdu ki: «İşte onlar, Allah'ın [öldürmemi] bana yasakladığı kimselerdir.»
وذكر أيضا أهل الحديث ما روي عن رسول الله ﷺ أنه قال فيهم: «لعل الله سيخرج من أصلابهم من يؤمن بالله ويصدق المرسلين ويخلص العبادات لرب العالمين» .
Hadis ehli ayrıca Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem onlar hakkında rivayet edilen şu sözü de zikretmiştir: «Umulur ki Allah, onların sulblerinden Allah'a inanan, peygamberleri tasdik eden ve ibadetleri alemlerin Rabbine halis kılan kimseler çıkaracaktır.»
قال أبو جعفر الطبري في كتاب اللطيف في باب المرتد: «إن الله تعالى قد جعل الأحكام بين عباده على الظاهر وتولى الحكم في سرائرهم دون أحد من خلقه فليس لأحد أن يحكم بخلاف ما ظهر لأنه حكم بالظنون، ولو كان ذلك لأحد كان أولى الناس به رسول الله ﷺ وقد حكم للمنافقين بحكم المسلمين بما أظهروا ووكل سرائرهم إلى الله وقد كذب الله ظاهرهم في قوله تعالى: وَاللَّهُ يَشْهَدُ إِنَّ الْمُنافِقِينَ لَكاذِبُونَ [المنافقون: ١] .
Ebû Ca'fer et-Taberî, Kitâbü'l-Latîf'in Mürted babında şöyle demiştir: «Şüphesiz Allah Teâlâ kulları arasındaki hükümleri zahire göre kılmış, yaratıklarından hiç kimseye bırakmaksızın onların gizli hallerinin (serâir) hükmünü bizzat üzerine almıştır. Dolayısıyla hiç kimsenin zahire aykırı hüküm vermesi caiz değildir; zira bu, zanlarla hüküm vermektir. Eğer bu yetki bir kimseye verilecek olsaydı, buna insanların en layığı Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem olurdu. Oysa o, açığa vurdukları şeyler sebebiyle münafıklar hakkında Müslümanların hükmüyle hükmetmiş, gizli hallerini ise Allah'a havale etmiştir; nitekim Allah Teâlâ: { وَاللَّهُ يَشْهَدُ إِنَّ الْمُنافِقِينَ لَكاذِبُونَ } “Ve Allah şahitlik eder ki münafıklar kesinlikle yalancıdırlar” [Münâfikûn: 1] buyruğunda onların zahirini yalanlamıştır.»
قال القاضي أبو محمد عبد الحق ﵁: ينفصل المالكيون عما ألزموه من هذه الآية بأنها لم
Kâdı Ebû Muhammed Abdülhak radıyallâhu anh dedi ki: Mâlikîler bu ayetten dolayı kendilerine yöneltilen itirazı şöyle cevaplandırırlar: Ayet
تعين أشخاصهم وإنما جاء فيها توبيخ لكل مغموض عليه بالنفاق وبقي لكل واحد منهم أن يقول لم أرد بها ولا أنا إلا مؤمن ولو عين أحد لما جب كذبه شيئا.
onların şahıslarını bizzat tayin etmemiştir; bilakis onda nifakla itham edilen herkes için bir azarlama gelmiştir ve onlardan her biri 'Bununla ben kastedilmedim, ben ancak bir müminim' deme imkanına sahip kalmıştır. Eğer bir şahıs bizzat tayin edilmiş olsaydı, onun yalan söylemesi [hükmü düşürmek için] hiçbir şeyi silip atamazdı.
وقوله تعالى: وَإِذا خَلَوْا إِلى شَياطِينِهِمْ وصلت خَلَوْا ب إِلى وعرفها أن توصل بالباء فتقول خلوت بفلان من حيث نزلت خَلَوْا في هذا الموضع منزلة ذهبوا وانصرفوا، إذ هو فعل معادل لقوله لَقُوا، وهذا مثل ما تقدم من قول الفرزدق: [الرجز]
Allah Teâlâ'nın: { وَإِذا خَلَوْا إِلى شَياطِينِهِمْ } “Şeytanlarıyla baş başa kaldıklarında” buyruğunda { خَلَوْا } fiili { إِلى } ile sıla almıştır; oysa onun kuralı bâ (ب) harf-i ceriyle sıla almasıdır, nitekim 'falan kimseyle baş başa kaldım' derken 'halevtü bi-filân' (خلوت بفلان) denir. Bu, { خَلَوْا } fiilinin bu makamda 'gittiler' ve 'döndüler' (zehebû ve'nsarafû) menzilesine indirilmesinden ileri gelmiştir; zira bu, { لَقُوا } sözünün dengi olan bir fiildir. Bu, Ferazdak'ın daha önce geçen şu sözü gibidir: [Recez]
كيف تراني قالبا مجنّي ... فقد قتل الله زيادا عني
Kalkanımı ters çevirmiş olarak beni nasıl görüyorsun? ... Çünkü Allah Ziyâd'ı benden öldürüp uzaklaştırdı,
لما أنزله منزلة صرف ورد.
[Şair fiili] 'çevirdi ve geri püskürttü' (sarfe ve redde) menzilesine indirdiği için [böyle kullanmıştır].
قال مكي: «يقال خلوت بفلان بمعنى سخرت به فجاءت إلى في الآية زوالا عن الاشتراك في الباء» .
Mekkî şöyle demiştir: «'Falan kimseyle alay ettim' anlamında 'halevtü bi-filân' (خلوت بفلان) denir; dolayısıyla ayette bâ harfindeki bu ortaklıktan uzaklaşmak için 'ilâ' (إلى) gelmiştir.»
وقال قوم: إِلى بمعنى مع، وفي هذا ضعف ويأتي بيانه إن شاء الله في قوله تعالى: مَنْ أَنْصارِي إِلَى اللَّهِ. [آل عمران: ٥٢، الصف: ١٤] .
Bir topluluk: «{ إِلى }, 'beraber' (مع) anlamındadır» demiştir; bunda zayıflık vardır ve inşallah Allah Teâlâ'nın: { مَنْ أَنْصارِي إِلَى اللَّهِ } “Allah yolunda benim yardımcılarım kimdir?” [Âl-i İmrân: 52, Saff: 14] buyruğunda açıklaması gelecektir.
وقال قوم: إِلى بمعنى الباء إذ حروف المعاني يبدل بعضها من بعض. وهذا ضعيف يأباه الخليل وسيبويه وغيرهما.
Bir topluluk da: «Mana harfleri birbirinin yerine geçtiğinden { إِلى }, bâ (الباء) anlamındadır» demiştir. Bu, Halîl, Sîbeveyh ve başkalarının reddettiği zayıf bir görüştür.
واختلف المفسرون في المراد بالشياطين فقال ابن عباس ﵁: «هم رؤساء الكفر» .
Müfessirler şeytanlardan neyin kastedildiği konusunda ihtilaf etmişlerdir. İbn Abbas radıyallâhu anh: «Onlar küfrün elebaşlarıdır» demiştir.
وقال ابن الكلبي وغيره: «هم شياطين الجن» .
İbnü'l-Kelbî ve başkaları: «Onlar cin şeytanlarıdır» demiştir.
قال القاضي أبو محمد: وهذا في الموضع بعيد.
Kâdı Ebû Muhammed dedi ki: Bu, makama göre uzak bir ihtimaldir.
وقال جمع من المفسرين: «هم الكهان» . ولفظ الشيطنة الذي معناه البعد عن الإيمان والخير يعم جميع من ذكر والمنافقين حتى يقدر كل واحد شيطان غيره، فمنهم الخالون، ومنهم الشياطين.
Müfessirlerden bir grup da: «Onlar kâhinlerdir» demiştir. İmandan ve hayırdan uzaklaşma manasına gelen 'şeytanlık' (el-Şeytane) lafzı ise, zikredilenlerin tamamını ve münafıkları kapsar; hatta her birinin diğerinin şeytanı olduğu takdir edilebilir; dolayısıyla bir kısmı baş başa kalanlar, bir kısmı da şeytanlardır.
ومُسْتَهْزِؤُنَ معناه نتخذ هؤلاء الذين نصانعهم بإظهار الإيمان هزوا ونستخف بهم.
{ مُسْتَهْزِؤُنَ } ifadesinin anlamı; iman göstererek idare-i maslahat ettiğimiz bu kimseleri alaya alıyoruz ve onları hafife alıyoruz demektir.
ومذهب سيبويه ﵀ أن تكون الهمزة مضمومة على الواو في مُسْتَهْزِؤُنَ. وحكى عنه أبو علي أنها تخفف بين بين.
Sîbeveyh'in rahmetullâhi aleyh mezhebi, { مُسْتَهْزِؤُنَ } kelimesinde hemzenin vâv üzerinde zammeli olmasıdır. Ebû Ali ise ondan hemzenin beyne-beyne (teshîl ile) hafifletildiğini nakletmiştir.
ومذهب أبي الحسن الأخفش أن تقلب الهمزة ياء قلبا صحيحا فيقرأ «مستهزيون» .
Ebü'l-Hasan el-Ahfeş'in mezhebi ise hemzenin tam bir dönüşümle yâ harfine çevrilerek «مستهزيون» şeklinde okunmasıdır.
قال ابن جني: «حمل الياء الضمة تذكرا لحال الهمزة المضمومة والعرب تعاف ياء مضمومة قبلها كسرة» .
İbn Cinnî dedi ki: «Yâ harfi, zammeli hemzenin durumunu hatırlatarak zamme taşımıştır; zira Araplar öncesi kesreli olan zammeli yâ harfinden kaçınırlar.»
وأكثر القراء على ما ذهب إليه سيبويه، ويقال «هزىء واستهزأ» بمعنى، فهو «كعجب واستعجب» ، ومنه قول الشاعر [أوس بن حجر] : [الطويل]
Kıraat imamlarının çoğu Sîbeveyh'in benimsediği görüş üzeredir. 'Hezee' (هزىء) ve 'istehzee' (استهزأ) aynı anlamda kullanılır; bu da 'acibe' (عجب) ile 'ista'cebe' (استعجب) gibidir. Şairin [Evs b. Hacer] şu sözü de bundandır: [Tavîl]
ومستعجب مما يرى من أناتنا ... ولو زبنته الحرب لم يترمرم
Ve bizim vakarımızdan gördüğü şeye şaşan kimse... / Oysa savaş onu sıkıştırıp iteleseydi hiç kıpırdayamazdı bile.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın buyruğu:
[سورة البقرة (٢) : الآيات ١٥ الى ١٦]
[Bakara Suresi (2): 15-16. Ayetler]
اللَّهُ يَسْتَهْزِئُ بِهِمْ وَيَمُدُّهُمْ فِي طُغْيانِهِمْ يَعْمَهُونَ (١٥) أُولئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الضَّلالَةَ بِالْهُدى فَما رَبِحَتْ تِجارَتُهُمْ وَما كانُوا مُهْتَدِينَ (١٦)
{ اللَّهُ يَسْتَهْزِئُ بِهِمْ وَيَمُدُّهُمْ فِي طُغْيانِهِمْ يَعْمَهُونَ (١٥) أُولئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الضَّلالَةَ بِالْهُدى فَما رَبِحَتْ تِجارَتُهُمْ وَما كانُوا مُهْتَدِينَ (١٦) } “Allah da onlarla alay eder ve taşkınlıkları içinde bocalayıp dururlarken onlara mühlet verir. İşte onlar, hidayete karşılık sapıklığı satın almış kimselerdir. Bu yüzden onların ticareti kazanç sağlamamış ve kendileri de doğru yolu bulamamışlardır.”
اختلف المفسرون في هذا الاستهزاء فقال جمهور العلماء: «هي تسمية العقوبة باسم الذنب» .
Müfessirler bu istihza (alay etme) hakkında ihtilaf etmişlerdir; alimlerin cumhuru: «Bu, cezanın günahın adıyla isimlendirilmesidir (müşâkele)» demiştir.
والعرب تستعمل ذلك كثيرا، ومنه قول الشاعر [عمرو بن كلثوم] : [الوافر] .
Araplar bunu çokça kullanırlar; şairin [Amr b. Külsûm] şu sözü de bundandır: [Vâfir].
ألا لا يجهلن أحد علينا ... فنجهل فوق جهل الجاهلينا
Sakın kimse bize karşı bir cahillik etmesin... / Yoksa biz cahillerin cehaletinin de üstünde bir cehalet gösteririz.
وقال قوم: إن الله تعالى يفعل بهم أفعالا هي في تأمل البشر هزو حسبما يروى أن النار تجمد كما تجمد الإهالة فيمشون عليها ويظنونها منجاة فتخسف بهم، وما يروى أن أبواب النار تفتح لهم فيذهبون إلى الخروج، نحا هذا المنحى ابن عباس والحسن، وقال قوم: استهزاؤه بهم هو استدراجهم من حيث لا يعلمون، وذلك أنهم بدرور نعم الله الدنيوية عليهم يظنون أنه راض عنهم وهو تعالى قد حتم عذابهم، فهذا على تأمل البشر كأنه استهزاء.
Bir topluluk da şöyle demiştir: İnsan aklının değerlendirmesine göre Allah Teâlâ onlara alay niteliğinde fiiller uygular; nitekim rivayet edildiğine göre cehennem ateşi erimiş don yağı gibi donar, onlar da bunun üzerinden yürür ve kurtuluş yolu sanırlar, derken onları içine batırır. Yine cehennem kapılarının onlara açıldığı ve çıkmak için oraya yöneldikleri de rivayet edilmiştir. İbn Abbâs ve el-Hasan bu görüşü benimsemiştir. Başka bir topluluk ise şöyle demiştir: [Allah'ın] onlarla alay etmesi, onları hiç farkında olmadıkları bir yerden istidrâc ile (yavaş yavaş azaba) yaklaştırmasıdır. Bu da Allah'ın dünyalık nimetlerinin üzerlerine bolca akması sebebiyle [Allah'ın] kendilerinden razı olduğunu zannetmeleridir; oysa Teâlâ onların azabını kesinleştirmiştir. İşte bu, insan aklının değerlendirmesine göre adeta bir alay gibidir.
وَيَمُدُّهُمْ معناه يزيدهم في الطغيان. وقال مجاهد: «معناه يملي لهم» ، قال يونس بن حبيب:
{ وَيَمُدُّهُمْ } ifadesinin anlamı, onların taşkınlıklarını artırır demektir. Mücâhid: «Anlamı, onlara mühlet verir [demektir]» demiştir. Yûnus b. Habîb şöyle demiştir:
«يقال مد في الشر وأمد في الخير» وقال غيره: «مد الشيء ومده ما كان مثله ومن جنسه، وأمدّه ما كان مغايرا له، تقول: مدّ النهر ومدّه نهر آخر، ويقال أمدّه» .
«Şerde 'medde' (مدّ), hayırda ise 'emedde' (أمدّ) denir.» Bir başkası ise şöyle demiştir: «Bir şeyin dengi ve kendi cinsinden olanına 'medde' (مدّ), ondan farklı olanına ise 'emedde' (أمدّ) denir. Nitekim 'nehir taştı/uzadı' anlamında 'medde'n-nehru' (مدّ النهر) ve başka bir nehir ona katıldığında 've meddehû nehrun âhar' (ومدّه نهر آخر) denir; 'emeddehû' (أمدّه) da denir.»
قال اللحياني: «يقال لكل شيء دخل فيه مثله فكثره مده يمده مدّا، وفي التنزيل: وَالْبَحْرُ يَمُدُّهُ مِنْ بَعْدِهِ سَبْعَةُ أَبْحُرٍ [لقمان: ٢٧] . ومادة الشيء ما يمده دخلت فيه الهاء للمبالغة» .
El-Lihyânî şöyle demiştir: «İçine kendi benzeri girip de onu çoğaltan her şey hakkında 'meddehû yemüddühû medden' (مده يمده مدّا) denir. Nitekim Kur'an'da: { وَالْبَحْرُ يَمُدُّهُ مِنْ بَعْدِهِ سَبْعَةُ أَبْحُرٍ } “...ve deniz [mürekkep olsa], ardından ona yedi deniz daha eklense...” [Lokmân: 27] buyrulmuştur. Bir şeyin maddesi (mâdde) de onu çoğaltan/besleyen şeydir; sonundaki he harfi ise mübalağa içindir.»
قال ابن قتيبة وغيره: «مددت الدواة وأمددتها بمعنى» .
İbn Kuteybe ve başkaları şöyle demiştir: «'Mededtü'd-devâte' (مددت الدواة) ile 'emeddeltühâ' (أمددتها) [hokkaya mürekkep koydum anlamında] aynı manadadır.»
قال القاضي أبو محمد عبد الحق ﵁: يشبه أن يكون «مددتها» جعلت إلى مدادها آخر، و «أمددتها» جعلتها ذات مداد، مثل «قبر، وأقبر، وحصر، وأحصر» ، ومددنا القوم صرنا لهم أنصارا، وأمددناهم بغيرنا. وحكى اللحياني أيضا أمدّ الأمير جنده بالخيل، وفي التنزيل: وَأَمْدَدْناكُمْ بِأَمْوالٍ وَبَنِينَ [الإسراء: ٦] .
Kâdı Ebû Muhammed Abdülhak radıyallâhu anh dedi ki: «Mededtühâ» ifadesinin mürekkebine başka bir mürekkep kattım, «emeddeltühâ» ifadesinin ise onu mürekkep sahibi kıldım anlamına gelmesi muhtemeldir; tıpkı 'kabera' (قبر) ile 'akbera' (أقبر), 'hasara' (حصر) ile 'ahsara' (أحصر) gibi. 'Ve mededne'l-kavme' (ومددنا القوم) dediğimizde 'onlara bizzat yardımcı olduk', 've emdednâhüm' (وأمددناهم) dediğimizde ise 'onlara başkalarıyla takviyede bulunduk' anlamına gelir. El-Lihyânî ayrıca kumandanın ordusuna atlarla takviye yapmasını 'emedde'l-emîru cündehû bi'l-hayl' (أمدّ الأمير جنده بالخيل) şeklinde nakletmiştir. Kur'an'da da: { وَأَمْدَدْناكُمْ بِأَمْوالٍ وَبَنِينَ } “...ve size mallar ve oğullarla yardım ettik...” [İsrâ: 6] buyrulmuştur.
قال بعض اللغويين: وَيَمُدُّهُمْ فِي طُغْيانِهِمْ يمهلهم ويلجهم.
Bazı dilciler şöyle demiştir: { وَيَمُدُّهُمْ فِي طُغْيانِهِمْ } ifadesi, onlara mühlet verir ve onları [buna] sevk eder demektir.
قال القاضي أبو محمد: فتحتمل اللفظة أن تكون من المد الذي هو المطل والتطويل، كما فسر في:
Kâdı Ebû Muhammed dedi ki: Bu lafzın erteleme ve uzatma anlamına gelen 'el-medd' (المد) kökünden olması muhtemeldir; nitekim şu ayette de böyle tefsir edilmiştir:
عَمَدٍ مُمَدَّدَةٍ [الهمزة: ٩] . ويحتمل أن تكون من معنى الزيادة في نفس الطغيان، والطغيان الغلو وتعدي الحد كما يقال: «طغا الماء وطغت النار» . وروي عن الكسائي إمالة طغيانهم.
{ عَمَدٍ مُمَدَّدَةٍ } “uzatılmış direklerde” [Hümeze: 9]. Bizzat taşkınlığın kendisindeki artış manasında olması da muhtemeldir. Tuğyan (طغيان) ise haddi aşmak ve aşırıya kaçmaktır; nitekim «su taştı, ateş kabardı» anlamında 'tağa'l-mâu ve tağati'n-nâr' (طغا الماء وطغت النار) denir. El-Kisâî'den 'tuğyânihim' kelimesini imâle ile okuduğu rivayet edilmiştir.
ويَعْمَهُونَ يترددون حيرة، والعمه الحيرة من جهة النظر، والعامة الذي كأنه لا يبصر من التحير في ظلام أو فلاة أو هم.
{ يَعْمَهُونَ } şaşkınlık içinde bocalayıp dururlar [demektir]. 'Ameh' (العمه), basiret/görüş cihetinden olan şaşkınlıktır. 'Âmih' (العامة) ise karanlıkta, çölde yahut keder içinde bocalamaktan ötürü adeta göremez hale gelen kimsedir.
وقوله: أُولئِكَ إشارة إلى المتقدم ذكرهم، وهو رفع بالابتداء والَّذِينَ خبره، واشْتَرَوُا
[Allah'ın] { أُولئِكَ } buyruğu daha önce zikredilenlere bir işarettir; mübteda (özne) olarak merfûdur, { الَّذِينَ } ise onun haberidir (yüklemidir). { اشْتَرَوُا } ise
صلة ل الَّذِينَ، وأصله اشتريوا تحركت الياء وانفتح ما قبلها فانقلبت ألفا فحذفت لالتقاء الساكنين، وقيل استثقلت الضمة على الياء فسكنت وحذفت للالتقاء وحركت الواو بعد ذلك للالتقاء بالساكن بعدها، وخصت بالضم لوجوه منها أن الضمة أخت الواو وأخف الحركات عليها، ومنها أنه لما كانت واو جماعة ضمت كما فعل بالنون في «نحن» . ومنها أنها ضمت اتباعا لحركة الياء المحذوفة قبلها.
{ الَّذِينَ } kelimesinin sıla cümlesidir. Aslı 'iştirayû' (اشتريوا) şeklindedir; yâ harfi harekeli olup öncesi de fethalı olduğu için elife dönüşmüş, ardından iki sakinin (harekesiz harfin) yan yana gelmesiyle (iltikâ-i sâkineyn) hazfedilmiştir. Bir görüşe göre de yâ üzerindeki zamme ağır geldiği için sakin kılınmış, iki sakinin yan yana gelmesinden ötürü hazfedilmiş, ardından vâv harfi kendisinden sonraki sakine kavuşması sebebiyle harekelendirilmiştir. Çeşitli sebeplerle özellikle zamme ile harekelenmiştir; zira zamme vâv harfinin kardeşidir ve ona en hafif gelen harekedir. Bir diğer sebep ise çoğul vâvı olduğu için tıpkı «نحن» kelimesindeki nûn harfine yapıldığı gibi zammelenmesidir. Bir diğer sebep de kendisinden önce hazfedilen yâ harfinin harekesine uyulması için zammelenmesidir.
قال أبو على: «صار الضم فيها أولى ليفصل بينها وبين واو «أو» و «لو» إذ هذان يحركان بالكسر» .
Ebû Ali şöyle demiştir: «Onunla 'ev' (أو) ve 'lev' (لو) edatlarının vâvı arasını ayırmak için zamme verilmesi daha uygun olmuştur; zira bu ikisi kesre ile harekelenir.»
وقرأ أبو السمال قعنب العدوي بفتح الواو في: «اشتروا الضلالة» .
Ebû's-Semmâl Ka'neb el-Adevî «اشتروا الضلالة» ibaresindeki vâv harfini fetha ile okumuştur.
وقرأها يحيى بن يعمر بكسر الواو. والضلالة والضلال: التلف نقيض الهدى الذي هو الرشاد إلى المقصد.
Yahya b. Ya'mer ise onu vâv'ın kesresi ile okumuştur. 'Dalâlet' (الضلالة) ve 'dalâl' (الضلال); hedefe ulaştıran doğru yol manasındaki hidayetin zıddı olup helak olmak/yoldan sapmaktır.
واختلفت عبارة المفسرين عن معنى قوله: اشْتَرَوُا الضَّلالَةَ بِالْهُدى فقال قوم: «أخذوا الضلالة وتركوا الهدى» .
Müfessirlerin { اشْتَرَوُا الضَّلالَةَ بِالْهُدى } “hidayete karşılık sapıklığı satın aldılar” buyruğunun anlamına dair ifadeleri farklılık göstermiştir. Bir topluluk: «Sapıklığı aldılar ve hidayeti terk ettiler» demiştir.
وقال آخرون: استحبوا الضلالة وتجنبوا الهدى كما قال تعالى: فَاسْتَحَبُّوا الْعَمى عَلَى الْهُدى [فصلت: ١٧] .
Başkaları ise: Nitekim Allah Teâlâ'nın: { فَاسْتَحَبُّوا الْعَمى عَلَى الْهُدى } “...körlüğü hidayete tercih ettiler...” [Fussilet: 17] buyurduğu gibi, sapıklığı sevip hidayetten kaçındılar demiştir.
وقال آخرون: الشراء هنا استعارة وتشبيه، لما تركوا الهدى وهو معرض لهم ووقعوا بدله في الضلالة واختاروها شبهوا بمن اشترى فكأنهم دفعوا في الضلالة هداهم إذ كان لهم أخذه.
Diğerleri de şöyle demiştir: Buradaki satın alma (şirâ) bir istiare ve benzetmedir; zira kendilerine sunulmuşken hidayeti terk edip onun yerine sapıklığa düştükleri ve onu tercih ettikleri için, satın alan kimseye benzetilmişlerdir. Sanki elde etmeleri mümkün iken sapıklık uğruna kendi hidayetlerini vermiş gibidirler.
وبهذا المعنى تعلق مالك ﵀ في منع أن يشتري الرجل على أن يتخير في كل ما تختلف آحاد جنسه ولا يجوز فيه التفاضل.
Mâlik rahmetullâhi aleyh, aynı cinsin fertleri arasında farklılık bulunan ve fazlalığın caiz olmadığı her türlü şeyde, kişinin muhayyerlik şartıyla satın almasını yasaklarken bu anlama dayanmıştır.
وقال قوم: الآية فيمن كان آمن من المنافقين ثم ارتد في باطنه وعقده ويقرب الشراء من الحقيقة على هذا.
Bir grup da şöyle demiştir: Ayet, münafıklardan iman edip de sonradan iç dünyasında ve inancında irtidat eden kimseler hakkındadır; buna göre satın alma (şirâ) hakikate daha yakın olur.
وقوله تعالى: فَما رَبِحَتْ تِجارَتُهُمْ ختم للمثل بما يشبه مبدأه في لفظة الشراء، وأسند الربح إلى التجارة كما قالوا: «ليل قائم ونهار صائم» . والمعنى فما ربحوا في تجارتهم.
Allah Teâlâ'nın { فَما رَبِحَتْ تِجارَتُهُمْ } “Bu yüzden onların ticareti kazanç sağlamamıştır” buyruğu, satın alma (şirâ) lafzındaki başlangıcına uygun bir biçimde meselin sonlandırılmasıdır. Tıpkı [Arapların] «gece ibadette durucu, gündüz oruç tutucudur» dedikleri gibi kâr ticarete isnat edilmiştir. Anlamı ise 'ticaretlerinde kazanç sağlamadılar' demektir.
وقرأ إبراهيم بن أبي عبلة «فما ربحت تجاراتهم» بالجمع.
İbrâhim b. Ebî Abele çoğul olarak «فما ربحت تجاراتهم» şeklinde okumuştur.
وقوله تعالى: وَما كانُوا مُهْتَدِينَ قيل المعنى في شرائهم هذا، وقيل على الإطلاق، وقيل في سابق علم الله، وكل هذا يحتمله اللفظ.
Allah Teâlâ'nın { وَما كانُوا مُهْتَدِينَ } “ve kendileri de doğru yolu bulamamışlardır” buyruğunun; bu alışverişlerinde [hidayete ermemişlerdi] manasında olduğu, mutlak anlamda olduğu veya Allah'ın ezeli ilminde böyle olduğu söylenmiştir. Lafız bunların hepsini muhtemel kılmaktadır.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın buyruğu:
[سورة البقرة (٢) : الآيات ١٧ الى ١٨]
[Bakara Suresi (2): 17-18. Ayetler]
مَثَلُهُمْ كَمَثَلِ الَّذِي اسْتَوْقَدَ ناراً فَلَمَّا أَضاءَتْ ما حَوْلَهُ ذَهَبَ اللَّهُ بِنُورِهِمْ وَتَرَكَهُمْ فِي ظُلُماتٍ لا يُبْصِرُونَ (١٧) صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ فَهُمْ لا يَرْجِعُونَ (١٨)
{ مَثَلُهُمْ كَمَثَلِ الَّذِي اسْتَوْقَدَ ناراً فَلَمَّا أَضاءَتْ ما حَوْلَهُ ذَهَبَ اللَّهُ بِنُورِهِمْ وَتَرَكَهُمْ فِي ظُلُماتٍ لا يُبْصِرُونَ (١٧) صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ فَهُمْ لا يَرْجِعُونَ (١٨) } “Onların durumu, bir ateş yakan kimsenin durumu gibidir. [Ateş] çevresini aydınlatınca Allah onların nurunu giderdi ve onları karanlıklar içinde göremez bir halde bıraktı. Onlar sağırdırlar, dilsizdirler, kördürler; artık geri de dönemezler.”
«المثل والمثل والمثيل» واحد، معناه الشبه، هكذا نص أهل اللغة والمتماثلان المتشابهان، وقد يكون مثل الشيء جرما مثله، وقد يكون ما تعقل النفس وتتوهمه من الشيء مثلا له، فقوله تعالى: مَثَلُهُمْ
'El-Mesel' (المثل), 'el-mesil' (المثل) ve 'el-mesîl' (المثيل) aynı olup anlamı benzerliktir; dil âlimleri böyle belirtmiştir. Mütemâsilân (المتماثلان) ise birbirine benzeyen iki şeydir. Bazen bir şeyin benzeri onun gibi cismani bir varlık olur, bazen de zihnin o şeyden kavrayıp tasavvur ettiği mana onun benzeri (meseli) olur. Dolayısıyla Allah Teâlâ'nın { مَثَلُهُمْ }
كَمَثَلِ
{ كَمَثَلِ } “... [ateş yakanın] misali gibidir”
معناه أن الذي يتحصل في نفس الناظر في أمرهم كمثل الذي يتحصل في نفس الناظر في أمر المستوقد، وبهذا يزول الإشكال الذي في تفسير قوله تعالى: مَثَلُ الْجَنَّةِ [الرعد: ٣٥، محمد: ١٥] وفي تفسير قوله تعالى: لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ [الشورى: ١١] لأن ما يتحصل للعقل من وحدانيته وأزليته ونفي ما لا يجوز عليه ليس يماثله فيه شيء، وذلك المتحصل هو المثل الأعلى الذي في قوله ﷿:
buyruğunun manası: Onların durumuna bakan kimsenin zihninde hasıl olan şey, ateş yakanın durumuna bakan kimsenin zihninde hasıl olan şey gibidir. Böylelikle Allah Teâlâ'nın { مَثَلُ الْجَنَّةِ } “Cennetin durumu...” [Ra'd: 35, Muhammed: 15] ayetinin tefsirinde ve { لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ } “O'nun benzeri hiçbir şey yoktur” [Şûrâ: 11] ayetinin tefsirinde bulunan müşkillik ortadan kalkar; zira aklın O'nun birliği, ezeli oluşu ve O'na caiz olmayan şeylerin nefyedilmesinden kavradığı hususlarda O'na hiçbir şey benzemez. İşte zihinde hasıl olan bu mana, Aziz ve Celil olan [Allah]'ın şu buyruğundaki en yüce sıfattır (el-meselü'l-a'lâ):
وَلِلَّهِ الْمَثَلُ الْأَعْلى [النحل: ٦] . وقد جاء في تفسيره أنه لا إله إلا الله ففسر بجهة الوحدانية.
{ وَلِلَّهِ الْمَثَلُ الْأَعْلى } “En yüce sıfatlar ise Allah'ındır” [Nahl: 60]. Tefsirinde bunun 'Lâ ilâhe illallâh' olduğu rivayet edilmiş ve böylece tevhid yönüyle açıklanmıştır.
وقوله: مَثَلُهُمْ رفع بالابتداء والخبر في الكاف، وهي على هذا اسم كما هي في قول الأعشى:
{ مَثَلُهُمْ } ifadesi mübteda (özne) olarak merfûdur; haber ise kâf harfindedir. Bu durumda kâf, el-A'şâ'nın şu beytinde olduğu gibi isimdir:
[البسيط] .
[Basît]
أتنتهون ولا ينهى ذوي شطط ... كالطعن يذهب فيه الزيت والفتل
Vazgeçmeyecek misiniz? Haddi aşanları engelleyemez mi... / Yağın ve fitilin akıp gittiği mızrak yarası gibi bir yara?
ويجوز أن يكون الخبر محذوفا تقديره مثلهم مستقر كمثل، فالكاف على هذا حرف، ولا يجوز ذلك في بيت الأعشى لأن المحذوف فاعل تقديره شيء كالطعن، والفاعل لا يجوز حذفه عند جمهور البصريين، ويجوز حذف خبر الابتداء إذا كان الكلام دالا عليه، وجوز الأخفش حذف الفاعل، وأن يكون الكاف في بيت الأعشى حرفا ووحد الذي لأنه لم يقصد تشبيه الجماعة بالجماعة، وإنما المقصد أن كل واحد من المنافقين فعله كفعل المستوقد، والَّذِي أيضا ليس بإشارة إلى واحد ولا بد، بل إلى هذا الفعل: وقع من واحد أو من جماعة.
Haberin mahzuf olup takdirinin 'meselühüm müstekırrun ke-meseli' (مثلهم مستقر كمثل) şeklinde olması da caizdir; bu durumda kâf harftir. El-A'şâ'nın beytinde ise bu caiz değildir; çünkü mahzuf olan faildir ve takdiri 'şey'ün ke't-ta'ni' (شيء كالطعن) şeklindedir; oysa Basralıların cumhuruna göre failin hazfedilmesi caiz değildir. Söz ona delalet ettiği takdirde mübtedanın haberinin hazfedilmesi caizdir. El-Ahfeş ise failin hazfedilmesini ve el-A'şâ'nın beytindeki kâf'ın harf olmasını caiz görmüştür. Ayette 'ellezî' (الذي) kelimesi tekil kılınmıştır; çünkü topluluğun topluluğa benzetilmesi kastedilmemiş, bilakis kastedilen münafıklardan her birinin fiilinin ateş yakan kimsenin fiili gibi olduğudur. 'Ellezî' lafzı da mutlaka tek bir kişiye işaret etmek zorunda değildir; bilakis ister bir kişiden ister bir topluluktan sadır olsun bu fiile işarettir.
قال النحويون: الذي اسم مبهم يقع للواحد والجميع. واسْتَوْقَدَ قيل معناه أوقد، فذلك بمنزلة عجب واستعجب بمعنى.
Nahivciler şöyle demiştir: 'Ellezî' (الذي), hem tekil hem de çoğul için kullanılan müphem bir isimdir. { اسْتَوْقَدَ } fiilinin ise 'evkade' (أوقد) manasında olduğu söylenmiştir; bu da anlamca 'acibe' (عجب) ile 'ista'cebe' (استعجب) gibidir.
قال أبو علي: وبمنزلة هزىء واستهزأ وسخر واستسخر، وقر واستقر وعلا قرنه واستعلاه، وقد جاء استفعل بمعنى أفعل أجاب واستجاب ومنه قول الشاعر [كعب بن سعد الغنوي] : [الطويل] .
Ebû Ali şöyle demiştir: Bu durum 'hezee' (هزىء) ile 'istehzee' (استهزأ), 'sehire' (سخر) ile 'isteshara' (استسخر), 'karra' (قر) ile 'istekarra' (استقر) ve 'alâ karnühû' (علا قرنه) ile 'iste'lâhü' (استعلاه) gibidir. İstef'ale kalıbı ef'ale manasında da gelmiştir; nitekim 'istecâbe' (استجاب), 'ecâbe' (أجاب) manasındadır. Şairin [Ka'b b. Sa'd el-Ganevî] şu sözü de bundandır: [Tavîl]
فلم يستجبه عند ذاك مجيب وأخلف لأهل واستخلف إذا جلب لهم الماء، ومنه قول الشاعر: [الطويل]
O anda ona hiçbir cevap veren icabet etmedi... Ailesine su getirdiğinde 'ahlefe li-ehlihî' (أخلف لأهله) ve 'istahlefe' (استخلف) denir. Şairin şu sözü de bundandır: [Tavîl]
ومستخلفات من بلاد تنوفة ... لمصفرة الأشداق حمر الحواصل
Issız çöl topraklarından su taşıyan develer... / Gagalarının kenarları sararmış, kursakları kızıl [kuş yavruları] için.
ومنه قول الآخر: [الطويل] سقاها فروّاها من الماء مخلف ومنه أوقد واستوقد قاله أبو زيد، وقيل استوقد يراد به طلب من غيره أن يوقد له على المشهور من باب استفعل، وذلك يقتضي حاجته إلى النار، فانطفاؤها مع حاجته إليها أنكى له. واختلف في أَضاءَتْ فقيل يتعدى لأنه نقل بالهمزة من ضاء، ومنه قول العباس بن عبد المطلب في النبي ﷺ:
Bir diğerinin şu sözü de bundandır: [Tavîl] 'Su getiren kimse onu sudan sulayıp kandırdı'... Ebû Zeyd'in belirttiğine göre 'evkade' (أوقد) ve 'istevkade' (استوقد) de bundandır. Bir görüşe göre de 'istevkade', istef'ale kalıbının meşhur kullanımına göre başkasından kendisi için yakmasını istemek manasındadır; bu da onun ateşe olan ihtiyacını gerektirir. Dolayısıyla ona muhtaçken ateşin sönmesi kendisi için daha büyük bir yıkımdır. { أَضاءَتْ } fiili hakkında ihtilaf edilmiştir: 'Dâe' (ضاء) fiilinden hemze ile geçişli kılındığı için müteaddî (geçişli) olduğu söylenmiştir; el-Abbâs b. Abdilmuttalib'in Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem hakkındaki şu sözü de bundandır:
[المنسرح]
[Münserih]
وأنت لما ولدت أشرقت ال ... أرض وضاءت بنورك الطرق
Sen doğduğun vakit yeryüzü aydınlandı... / Ve senin nurunla yollar ışıldadı.
وعلى هذا، ف (ما) في قوله: ما حَوْلَهُ مفعولة، وقيل (أضاءت) لا تتعدى، لأنه يقال ضاء وأضاء بمعنى، ف (ما) زائدة، وحوله ظرف. واختلف المتأولون في فعل المنافقين الذي يشبه فعل (الذي استوقد نارا) .
Buna göre { ما حَوْلَهُ } ifadesindeki 'mâ' (ما) mef'ûldür (nesnedir). Bir görüşe göre de 'edâet' (أضاءت) geçişli değildir; çünkü 'dâe' (ضاء) ile 'edâe' (أضاء) aynı manada kullanılır, dolayısıyla 'mâ' zaiddir, 'havlehû' (حوله) ise zarftır. Müfessirler, münafıkların 'ateş yakan kimsenin' fiiline benzeyen fiili hakkında ihtilaf etmişlerdir:
فقالت طائفة: هي فيمن آمن ثم كفر بالنفاق، فإيمانه بمنزلة النار إذا أضاءت، وكفره بعد بمنزلة انطفائها وذهاب النور.
Bir grup şöyle demiştir: Bu [mesel], önce iman edip ardından nifak ile küfre sapan kimseler hakkındadır; onların imanı aydınlatan ateş mesabesinde, sonrasındaki küfürleri ise ateşin sönmesi ve nurun gitmesi mesabesindedir.
وقال الحسن بن أبي الحسن وغيره: «إن ما يظهر المنافق في الدنيا من الإيمان فيحقن به دمه ويحرز ماله ويناكح ويخالط كالنار التي أضاءت ما حوله، فإذا مات صار إلى العذاب الأليم، فذلك بمنزلة انطفائها وبقائه في الظلمات» .
El-Hasan b. Ebi'l-Hasan ve başkaları şöyle demiştir: «Münafığın dünyada gösterdiği, bu sayede kanını koruduğu, malını muhafaza ettiği, evlendiği ve kaynaştığı iman; çevresini aydınlatan ateş gibidir. Öldüğünde ise elem verici azaba varır; bu da ateşin sönmesi ve onun karanlıklar içinde kalması mesabesindedir.»
وقالت فرقة: إن إقبال المنافقين إلى المسلمين وكلامهم معهم كالنار وانصرافهم إلى مردتهم وارتكاسهم عندهم كذهابها.
Bir grup ise şöyle demiştir: Münafıkların Müslümanlara yönelmesi ve onlarla konuşması ateş gibi; kendi azgın elebaşlarına dönmeleri ve onların yanında küfre batmaları ise ateşin sönüp gitmesi gibidir.
وقالت فرقة: إن المنافقين كانوا عند رسول الله ﷺ والمؤمنين في منزلة بما أظهروه، فلما فضحهم الله وأعلم بنفاقهم سقطت المنزلة، فكان ذلك كله بمنزلة النار وانطفائها.
Bir grup da şöyle demiştir: Münafıklar açığa vurdukları şey sebebiyle Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem ve müminlerin katında bir mevki sahibi idiler; Allah onları rezil edip nifaklarını bildirince bu mevki düştü. İşte bütün bunlar ateş ve onun sönmesi mesabesinde idi.
وقالت فرقة منهم قتادة: نطقهم ب «لا إله إلا الله» والقرآن كإضاءة النار، واعتقادهم الكفر بقلوبهم كانطفائها.
İçlerinde Katâde'nin de bulunduğu bir grup ise: Onların 'Lâ ilâhe illallâh' demeleri ve Kur'an okumaları ateşin aydınlatması gibi, kalpleriyle küfrü benimsemeleri ise ateşin sönmesi gibidir demiştir.
قال جمهور النحاة: جواب «لما» ذهب، ويعود الضمير من «نورهم» في هذا القول على (الذي) ، ويصح شبه الآية بقول الشاعر: [الأشهب بن رميلة] : [الطويل] .
Nahivcilerin cumhuru şöyle demiştir: 'Lemmâ' (لما) edatının cevabı 'zehebe' (ذهب) fiilidir; bu görüşe göre 'nûrihim' (نورهم) kelimesindeki zamir 'ellezî' (الذي) lafzına döner. Ayetin şairin [el-Eşheb b. Rumeyle] şu sözüne benzemesi de sahihtir: [Tavîl]
وإنّ الذي حانت بفلج دماؤهم ... هم القوم كلّ القوم يا أمّ خالد
Ve Felc'de kanları heder olanlar var ya... / Ey Ümmü Hâlid, kavmin ta kendisi, asıl yiğitler onlardır!