وعلى هذا القول يتم تمثيل المنافق بالمستوقد، لأن بقاء المستوقد في ظلمات لا يبصر كبقاء المنافق على الاختلاف المتقدم.
Bu görüşe göre münafıkların ateş yakan kimseye benzetilmesi tam yerini bulur; çünkü ateş yakan kimsenin göremez halde karanlıklar içinde kalması, yukarıda geçen ihtilaflar doğrultusunda münafığın durumuna benzemektedir.
وقال قوم: جواب «لما» مضمر، وهو طفئت، والضمير في «نورهم» على هذا للمنافقين والإخبار بهذا هو عن حال تكون في الآخرة وهو قوله تعالى: فَضُرِبَ بَيْنَهُمْ بِسُورٍ لَهُ بابٌ [الحديد: ١٣] .
Bir grup da şöyle demiştir: 'Lemmâ' (لما) edatının cevabı gizlidir (mukadderdir), o da 'söndü' (طفئت) fiilidir. Bu görüşe göre 'nûrihim' (نورهم) kelimesindeki zamir münafıklara aittir. Bunun haber verilmesi ise ahirette gerçekleşecek bir durum hakkındadır ki o da Yüce Allah'ın şu kavlidir: { فَضُرِبَ بَيْنَهُمْ بِسُورٍ لَهُ بابٌ } “Bunun üzerine aralarına kapısı olan bir sur çekilir.” [Hadîd: 13].
قال القاضي أبو محمد: وهذا القول غير قوي، وقرأ الحسن بن أبي الحسن وأبو السمال «في ظلمات» بسكون اللام، وقرأ قوم «ظلمات» بفتح اللام.
Kadı Ebû Muhammed der ki: Bu görüş kuvvetli değildir. El-Hasan b. Ebi'l-Hasan ve Ebü's-Semmâl, 'zulumâtin' (في ظلمات) kelimesini lâm harfinin sükûnu ile [zulmâtin şeklinde] okumuşlardır. Bir topluluk da 'zulumât' (ظلمات) kelimesini lâm harfinin fethası ile [zulemâtin şeklinde] okumuştur.
قال أبو الفتح: في ظلمات وكسرات ثلاث لغات: اتباع الضم الضم والكسر الكسر أو التخفيف بأن يعدل إلى الفتح في الثاني أو التخفيف بأن يسكن الثاني، وكل ذلك جائز حسن، فأما فعلة بالفتح فلا بد فيه من التثقيل اتباعا فتقول ثمرة وثمرات.
Ebü'l-Feth şöyle demiştir: 'Zulumât' ve 'keserât' kelimelerinde üç lügat (lehçe) vardır: [Birincisi] dammeyi dammeye, kesreyi kesreye tâbi kılmak; [ikincisi] ikinci harfi fethaya çevirerek hafifletmek veya [üçüncüsü] ikinci harfi sakin kılarak hafifletmektir. Bunların hepsi caiz ve güzeldir. Fetha ile gelen 'fa'le' kalıbına gelince, onda tâbi kılmak suretiyle ağırlaştırma (harekeleme) zorunludur; nitekim 'semere' (ثمرة) ve 'semerât' (ثمرات) dersin.
قال القاضي أبو محمد: وذهب قوم في «ظلمات» بفتح اللام إلى أنه جمع ظلم فهو جمع الجمع، والأصم الذي لا يسمع، والأبكم الذي لا ينطق ولا يفهم، فإذا فهم فهو الأخرس، وقيل الأبكم والأخرس واحد،
Kadı Ebû Muhammed der ki: Bir grup 'zulümât' (ظلمات) kelimesinde lâm harfinin fethasıyla okunmasını, 'zulüm' kelimesinin çoğulu olduğu ve dolayısıyla cem'u'l-cem' (çoğulun çoğulu) olduğu yönünde açıklamıştır. Asamm (الأصم), işitmeyen kimsedir. Ebkem (الأبكم) ise konuşamayan ve anlayamayan kimsedir; eğer anlıyorsa o ahrestir (الأخرس). Ebkem ile ahresin aynı olduğu da söylenmiştir.
ووصفهم بهذه الصفات إذ أعمالهم من الخطأ وقلة الإجابة كأعمال من هذه صفته، وصم رفع على خبر ابتداء فإما أن يكون ذلك على تقدير تكرار أولئك، وإما على إضمار هم.
Onların bu sıfatlarla nitelenmesi, hatalı işlerinin ve [hakka] icabetlerinin azlığının bu sıfata sahip olan kimselerin işleri gibi olmasındandır. 'Summun' (صم) kelimesi mübtedanın haberi olarak merfûdur; bu da ya 'ulâike' (أولئك) lafzının tekrarı takdiriyle ya da 'hüm' (هم) zamirinin takdiri iledir.
وقرأ عبد الله بن مسعود وحفصة أم المؤمنين ﵄. «صما، بكما، عميا» بالنصب، ونصبه على الحال من الضمير في مُهْتَدِينَ، وقيل هو نصب على الذم، وفيه ضعف، وأما من جعل الضمير في «نورهم» للمنافقين لا للمستوقدين فنصب هذه الصفات على قوله على الحال من الضمير في تَرَكَهُمْ.
Abdullah b. Mes'ûd ve Müminlerin Annesi Hafsa radıyallâhu anhümâ, { صما، بكما، عميا } şeklinde mansub okumuşlardır. Bunun mansub olması { مُهْتَدِينَ } lafzındaki zamirden hâl olması sebebiyledir. Zem (kınama) üzere mansub olduğu da söylenmiştir ancak bu zayıftır. 'Nûrihim' kelimesindeki zamiri ateş yakanlara değil de münafıklara ait kılanlara göre ise bu sıfatların mansub olması { تَرَكَهُمْ } fiilindeki zamirden hâl olması iledir.
قال بعض المفسرين قوله تعالى فَهُمْ لا يَرْجِعُونَ إخبار منه تعالى أنهم لا يؤمنون بوجه.
Bazı müfessirler, Yüce Allah'ın { فَهُمْ لا يَرْجِعُونَ } kavlinin, onların hiçbir surette iman etmeyeceklerine dair Yüce Allah'tan bir haber olduğunu söylemişlerdir.
قال القاضي أبو محمد: وإنما كان يصح هذا إن لو كانت الآية في معينين، وقال غيره: معناه فَهُمْ لا يَرْجِعُونَ ما داموا على الحال التي وصفهم بها، وهذا هو الصحيح، لأن الآية لم تعين، وكلهم معرض للرجوع مدعو إليه.
Kadı Ebû Muhammed der ki: Bu ancak ayet belirli şahıslar hakkında olsaydı doğru olurdu. Başkası ise şöyle demiştir: Bunun manası, kendilerini nitelediği hal üzere kaldıkları müddetçe { فَهُمْ لا يَرْجِعُونَ } “artık onlar dönmezler” demektir; doğru olan da budur, çünkü ayet muayyen kişileri belirtmemiştir ve onların hepsi [küfürden] dönme imkanına sahiptir ve buna davet edilmektedir.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın kavli:
[سورة البقرة (٢) : الآيات ١٩ الى ٢٠]
[Bakara Suresi (2): 19-20. Ayetler]
أَوْ كَصَيِّبٍ مِنَ السَّماءِ فِيهِ ظُلُماتٌ وَرَعْدٌ وَبَرْقٌ يَجْعَلُونَ أَصابِعَهُمْ فِي آذانِهِمْ مِنَ الصَّواعِقِ حَذَرَ الْمَوْتِ وَاللَّهُ مُحِيطٌ بِالْكافِرِينَ (١٩) يَكادُ الْبَرْقُ يَخْطَفُ أَبْصارَهُمْ كُلَّما أَضاءَ لَهُمْ مَشَوْا فِيهِ وَإِذا أَظْلَمَ عَلَيْهِمْ قامُوا وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَذَهَبَ بِسَمْعِهِمْ وَأَبْصارِهِمْ إِنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٢٠)
{ أَوْ كَصَيِّبٍ مِنَ السَّماءِ فِيهِ ظُلُماتٌ وَرَعْدٌ وَبَرْقٌ يَجْعَلُونَ أَصابِعَهُمْ فِي آذانِهِمْ مِنَ الصَّواعِقِ حَذَرَ الْمَوْتِ وَاللَّهُ مُحِيطٌ بِالْكافِرِينَ (١٩) يَكادُ الْبَرْقُ يَخْطَفُ أَبْصارَهُمْ كُلَّما أَضاءَ لَهُمْ مَشَوْا فِيهِ وَإِذا أَظْلَمَ عَلَيْهِمْ قامُوا وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَذَهَبَ بِسَمْعِهِمْ وَأَبْصارِهِمْ إِنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٢٠) } “Yahut gökten boşalan, içinde karanlıklar, gök gürültüsü ve şimşek bulunan bir yağmura [tutulmuş kimselerin haline benzer]. Ölüm korkusuyla yıldırımlardan parmaklarını kulaklarına tıkarlar. Oysa Allah kâfirleri çepeçevre kuşatmıştır. (19) Şimşek neredeyse gözlerini alıverecek. Onları her aydınlattığında onda yürürler; üzerlerine karanlık çökünce de dikilip kalırlar. Şayet Allah dileseydi işitmelerini ve görmelerini elbette giderirdi. Şüphesiz Allah her şeye kadirdir. (20)”
أَوْ للتخيير، معناه مثلوهم بهذا أو بهذا، لا على الاقتصار على أحد الأمرين، وقوله: أَوْ كَصَيِّبٍ معطوف على كَمَثَلِ الَّذِي. وقال الطبري: أَوْ بمعنى الواو.
'Ev' (أَوْ), muhayyerlik (seçme serbestisi) içindir; manası: Onları ister buna ister şuna benzetin demektir, iki durumdan birine hasretmek için değildir. { أَوْ كَصَيِّبٍ } kavli { كَمَثَلِ الَّذِي } ifadesine matuftur. Taberî ise: 'Ev' (أَوْ), 'vav' (ve) anlamındadır demiştir.
قال القاضي أبو محمد: وهذه عجمة، والصيب المطر من صاب يصوب إذا انحط من علو إلى سفل، ومنه قول علقمة بن عبدة: [الطويل]
Kadı Ebû Muhammed der ki: Bu [Arapça dil mantığına göre] yabancı bir yorumdur. Sayyib (الصيب) yağmurdur; yukardan aşağıya indiği vakit kullanılan 'sâbe yesûbu' (صاب يصوب) fiilindendir. Alkame b. Abede'nin şu sözü de bundandır: [Tavîl]
كأنهم: صابت عليهم سحابة ... صواعقها لطيرهنّ دبيب
Sanki onların üzerine bir bulut boşandı... / Ki yıldırımları, [avına yaklaşan] kuşların ürkek adımları gibidir.
وقول الآخر: [الطويل]
Bir diğer şairin şu sözü de böyledir: [Tavîl]
فلست لإنسيّ ولكن لملأك ... تنّزل من جوّ السماء يصوب
Sen bir insana ait değilsin, ancak bir meleğe aitsin... / Gök boşluğundan inip boşanan [bir melekten]!
وأصل صيّب صيوب اجتمعت الواو والياء وسبقت إحداهما بالسكون فقلبت الواو ياء وأدغمت، كما فعل في سيّد وميّت.
'Sayyib' (صيّب) kelimesinin aslı 'sayyûb'dur (صيوب); vâv ve yâ harfleri bir araya gelmiş, birincisi sakin olunca vâv harfi yâ'ya çevrilmiş ve idğam edilmiştir; tıpkı 'seyyid' (سيّد) ve 'meyyit' (ميّت) kelimelerinde yapıldığı gibi.
وقال بعض الكوفيين: أصل صيّب صويب على مثال فعيل وكان يلزمه أن لا يعل كما لم يعل طويل، فبهذا يضعف هذا القول.
Bazı Kûfeliler şöyle demiştir: 'Sayyib' (صيّب) kelimesinin aslı 'fa'îl' (فعيل) vezninde 'savîb'dir (صويب); o takdirde 'tavîl' (طويل) kelimesinde i'lâl yapılmadığı gibi bunda da i'lâl yapılmaması gerekirdi; işte bu sebeple bu görüş zayıf kalmaktadır.
وقوله تعالى: ظُلُماتٌ بالجمع، إشارة إلى ظلمة الليل وظلمة الدجن ومن حيث تتراكب وتتزايد جمعت، وكون الدجن مظلما هول وغم للنفس، بخلاف السحاب والمطر إذا انجلى دجنه، فإنه سارّ جميل، ومنه قول قيس بن الخطيم: [المتقارب]
Yüce Allah'ın { ظُلُماتٌ } kavlinin çoğul gelmesi, gecenin karanlığına ve yoğun bulutun (decn) karanlığına işarettir; üst üste binip katmerleştiği cihetle çoğul getirilmiştir. Yoğun bulutun karanlık olması can sıkıntısı ve dehşettir; karanlığı açılan bulut ve yağmurun aksine, zira o sevindirici ve güzeldir. Kays b. el-Hattîm'in şu sözü de bundandır: [Mütekârib]
فما روضة من رياض القطا ... كأنّ المصابيح حوذانها
Kâtâ bahçelerinden hiçbir bahçe... / Ki sarı çiçekleri sanki kandillerdir,
بأحسن منها ولا مزنة ... دلوح تكشّف أدجانها
Ondan daha güzel değildir; ne de karanlıkları dağılan... / [Yağmur yüklü] ağır ağır süzülen bir bulut!
واختلف العلماء في الرعد: فقال ابن عباس ومجاهد وشهر بن حوشب وغيرهم: هو ملك يزجر السحاب بهذا الصوت المسموع كلما خالفت سحابة صاح بها، فإذا اشتد غضبه طار النار من فيه، فهي الصَّواعِقِ، واسم هذا الملك الرعد، وقيل الرعد ملك، وهذا الصوت تسبيحه، وقيل الرعد اسم الصوت المسموع، قاله علي بن أبي طالب ﵁، وهذا هو المعلوم في لغة العرب، وقد قال لبيد في جاهليته: [المنسرح]
Âlimler ra'd (gök gürültüsü) hakkında ihtilaf etmişlerdir: İbn Abbâs, Mücâhid, Şehr b. Havşeb ve başkaları şöyle demiştir: O, işitilen bu sesle bulutları sevk eden bir melektir; bir bulut muhalefet ettiğinde ona bağırır; öfkesi şiddetlendiğinde ise ağzından ateş saçar, işte o yıldırımlardır (savâık) ve bu meleğin adı Ra'd'dır. Ra'd'ın melek olduğu, bu sesin ise onun tesbihi olduğu da söylenmiştir. Ra'd'ın işitilen sesin ismi olduğu da söylenmiştir ki bunu Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh söylemiştir; Arapların dilinde bilinen de budur. Nitekim Lebîd Câhiliye döneminde şöyle demiştir: [Münserih]
فجعني الرعد والصواعق بال ... فارس يوم الكريهة النجد
Gök gürültüsü ve yıldırımlar beni vurdu... / Savaşın o zorlu günündeki yiğit süvariyle!
وروي عن ابن عباس أنه قال: «الرعد ريح تختنق بين السحاب فتصوت ذلك الصوت» . وقيل:
İbn Abbâs'tan şöyle dediği de rivayet edilmiştir: «Ra'd (gök gürültüsü), bulutlar arasında sıkışıp bu sesi çıkaran bir rüzgardır.» Şöyle de denilmiştir:
«الرعد اصطكاك أجرام السحاب» . وأكثر العلماء على أن الرعد ملك، وذلك صوته يسبح ويزجر السحاب.
«Ra'd, bulut kütlelerinin birbirine çarpmasıdır.» Âlimlerin çoğunluğu ise Ra'd'ın bir melek olduğu, bu sesin de onun tesbihi ve bulutları sevki olduğu görüşündedir.
واختلفوا في البرق:
Şimşek (berk) hakkında da ihtilaf etmişlerdir:
فقال علي بن أبي طالب: «هو مخراق حديد بيد الملك يسوق به السحاب» .
Ali b. Ebî Tâlib şöyle demiştir: «O, meleğin elinde bulunan ve onunla bulutları sevk ettiği demirden bir kamçıdır.»
وقال ابن عباس: «هو سوط نور بيد الملك يزجي به السحاب» .
İbn Abbâs da şöyle demiştir: «O, meleğin elinde bulunan ve onunla bulutları sürdüğü nurdan bir kamçıdır.»
وروي عن ابن عباس ﵁ أن البرق ملك يتراءى، وقال قوم: «البرق ماء» ، وهذا قول ضعيف.
İbn Abbâs'tan radıyallâhu anh şimşeğin görünüp kaybolan bir melek olduğu da rivayet edilmiştir. Bir topluluk ise: «Şimşek sudur» demiştir ki bu zayıf bir görüştür.
والصاعقة: قال الخليل: «هي الواقعة الشديدة من صوت الرعد يكون معها أحيانا نار، يقال إنها من المخراق الذي بيد الملك، وقيل في قطعة النار إنها ماء يخرج من فم الملك عند غضبه» .
Sâika (yıldırım) hakkında Halîl şöyle demiştir: «O, gök gürültüsü sesinden meydana gelen şiddetli bir hadisedir ki bazen beraberinde ateş de bulunur. Bunun meleğin elindeki kamçıdan olduğu söylenir. Ateş parçası hakkında ise, öfkelendiği vakit meleğin ağzından çıkan bir su olduğu söylenmiştir.»
وحكى الخليل عن قوم من العرب «الساعقة» بالسين.
Halîl, Araplardan bir topluluğun bunu sîn harfiyle 'es-sâika' (الساعقة) şeklinde söylediğini nakletmiştir.
وقال النقاش: «يقال صاعقة وصعقة وصاقعة بمعنى واحد» .
En-Nakkâş şöyle demiştir: «Sâika (صاعقة), sa'ka (صعقة) ve sâkıa (صاقعة) aynı anlamda kullanılır.»
وقرأ الحسن بن أبي الحسن «من الصواقع» بتقديم القاف. قال أبو عمرو: «وهي لغة تميم» .
El-Hasan b. Ebi'l-Hasan, kaf harfini öne alarak { من الصواقع } şeklinde okumuştur. Ebû Amr: «Bu, Temîm kabilesinin lügatidir» demiştir.
وقرأ الضحاك بن مزاحم «حذار الموت» بكسر الحاء وبألف. واختلف المتأولون في المقصد بهذا المثل وكيف تترتب أحوال المنافقين الموازنة لما في المثل من الظلمات والرعد والبرق والصواعق.
Dahhâk b. Müzâhim, hâ harfinin kesresi ve elif ile { حذار الموت } şeklinde okumuştur. Müfessirler bu meseldeki maksadın ne olduğu ve meselde yer alan karanlıklar, gök gürültüsü, şimşek ve yıldırımlara denk gelen münafıkların hallerinin nasıl tertip edileceği hususunda ihtilaf etmişlerdir.
فقال جمهور المفسرين: «مثل الله تعالى القرآن بالصيب لما فيه من الإشكال عليهم. والعمى: هو الظلمات، وما فيه من الوعيد والزجر هو الرعد، وما فيه من النور والحجج الباهرة التي تكاد أن تبهرهم هو البرق وتخوفهم وروعهم وحذرهم هو جعل أصابعهم في آذانهم، وفضح نفاقهم، واشتهار كفرهم، وتكاليف الشرع التي يكرهونها من الجهاد والزكاة ونحوه هي الصواعق» .
Müfessirlerin cumhuru şöyle demiştir: «Yüce Allah, Kur'an'ı kendilerine kapalı gelmesinden ötürü yağmura (sayyib) benzetmiştir. [Kalplerindeki] körlük karanlıklardır; onda bulunan tehdit ve sakındırmalar gök gürültüsüdür; onda bulunan nur ve neredeyse gözlerini kamaştıracak açık deliller şimşektir; korkuları, ürpermeleri ve sakınmaları parmaklarını kulaklarına tıkamalarıdır; nifaklarının açığa vurulması, küfürlerinin yayılması ve cihat, zekât gibi hoşlanmadıkları şeriat mükellefiyetleri ise yıldırımlardır.»
قال القاضي أبو محمد عبد الحق ﵁: وهذا كله صحيح بين.
Kadı Ebû Muhammed Abdülhak radıyallâhu anh der ki: Bütün bunlar sahih ve açıktır.
وروي عن ابن مسعود أنه قال: «إن رجلين من المنافقين هربا من النبي ﷺ إلى
İbn Mes'ûd'dan şöyle dediği rivayet edilmiştir: «Münafıklardan iki adam Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem kaçıp
المشركين فأصابهما هذا المطر الذي ذكر الله وأيقنا بالهلاك، فقالا: ليتنا أصبحنا فنأتي محمدا ونضع أيدينا في يده، فأصبحا وأتياه وحسن إسلامهما، فضرب الله ما نزل بهما مثلا للمنافقين» .
müşriklere sığındılar; derken Allah'ın zikrettiği bu yağmura yakalandılar ve helak olacaklarına kanaat getirdiler. Bunun üzerine: 'Keşke sabah olsa da Muhammed'e gidip ellerimizi onun eline koysak (biat etsek)' dediler. Sabah olunca ona geldiler ve İslamları güzelleşti. Allah da onların başına gelen bu durumu münafıklar için bir mesel kıldı.»
وقال أيضا ابن مسعود: «إن المنافقين في مجلس رسول الله ﷺ كانوا يجعلون أصابعهم في آذانهم لئلا يسمعوا القرآن، فضرب الله المثل لهم» .
İbn Mes'ûd yine şöyle demiştir: «Münafıklar Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem meclisinde Kur'an'ı işitmemek için parmaklarını kulaklarına tıkarlardı; Allah da onlar için bu meseli getirdi.»
قال القاضي أبو محمد: وهذا وفاق لقول الجمهور الذي ذكرناه.
Kadı Ebû Muhammed der ki: Bu da zikrettiğimiz cumhurun görüşüne muvafıktır.
وقال قوم: «الرعد والبرق هما بمثابة زجر القرآن ووعيده» .
Bir grup da şöyle demiştir: «Gök gürültüsü ve şimşek, Kur'an'ın sakındırması ve tehdidi mesabesindedir.»
ومُحِيطٌ بِالْكافِرِينَ معناه بعقابه وأخذه، يقال أحاط السلطان بفلان إذا أخذه أخذا حاصرا من كل جهة، ومنه قوله تعالى: وَأُحِيطَ بِثَمَرِهِ [الكهف: ٤٢] ففي الكلام حذف مضاف، ويكاد فعل ينفي المعنى مع إيجابه ويوجبه مع النفي، فهنا لم يخطف البرق الأبصار، والخطف الانتزاع بسرعة.
{ مُحِيطٌ بِالْكافِرِينَ } kavlinin manası; cezalandırması ve yakalaması iledir. Bir kimse her taraftan kuşatılarak yakalandığında 'ahâta's-sultânu bi-fulân' (أحاط السلطان بفلان) denir. Yüce Allah'ın { وَأُحِيطَ بِثَمَرِهِ } “Derken ürünleri [helak ile] kuşatıldı” [Kehf: 42] kavli de bundandır; dolayısıyla sözde bir muzâf hazfi vardır. 'Kâde' (يكاد) fiili olumlu iken manayı nefyeder, olumsuz iken de ispat eder; nitekim burada şimşek gözleri tamamen çekip almamıştır. Hatf (الخطف) ise süratle çekip koparmaktır.
واختلفت القراءة في هذه اللفظة فقرأ جمهور الناس: «يخطف أبصارهم» بفتح الياء والطاء وسكون الخاء، على قولهم في الماضي خطف بكسر الطاء وهي أفصح لغات العرب، وهي القرشية.
Bu kelimenin kıraatinde ihtilaf edilmiştir: İnsanların cumhuru, geçmiş zamanda tâ harfinin kesresiyle 'hatife' (خطف) dediklerine binaen, yâ ve tâ harflerinin fethası ve hı harfinin sükûnu ile { يخطف أبصارهم } şeklinde okumuştur; bu Arapların en fasih lügati olup Kureyş lehçesidir.
وقرأ علي بن الحسين ويحيى بن وثاب: «يخطف» بفتح الياء وسكون الخاء وكسر الطاء على قول بعض العرب في الماضي «خطف» بفتح الطاء، ونسب المهدوي هذه القراءة إلى الحسن وأبي رجاء، وذلك وهم.
Ali b. el-Hüseyin ve Yahyâ b. Vessâb, bazı Arapların mazi fiilde tâ'nın fethasıyla 'hatafe' (خطف) demelerine binaen yâ'nın fethası, hı'nın sükûnu ve tâ'nın kesresiyle { يخطف } şeklinde okumuşlardır. El-Mehdevî bu kıraati el-Hasan'a ve Ebû Recâ'ya nispet etmiştir ki bu bir vehimdir (yanılgıdır).
وقرأ الحسن وأبو رجاء وعاصم الجحدري وقتادة: «يخطّف» بفتح الياء وكسر الخاء والطاء وتشديد الطاء، وهذه أصلها «يختطف» أدغمت التاء في الطاء وكسرت الخاء لالتقاء الساكنين.
El-Hasan, Ebû Recâ, Âsım el-Cahderî ve Katâde; yâ harfinin fethası, hı ve tâ harflerinin kesresi ve tâ harfinin şeddesiyle { يخطّف } şeklinde okumuşlardır. Bunun aslı 'yehtetıfu'dur (يختطف); tâ harfi tâ harfine idğam edilmiş ve iki sakinin bir araya gelmesi sebebiyle hı harfi kesrelenmiştir.
وحكى ابن مجاهد قراءة لم ينسبها إلى أحد «يخطّف» بفتح الياء والخاء وتشديد الطاء المكسورة.
İbn Mücâhid, kimseye nispet etmeksizin yâ ve hı harflerinin fethası ve kesreli tâ harfinin şeddesiyle { يخطّف } şeklinde bir kıraat nakletmiştir.
قال أبو الفتح: «أصلها يختطف نقلت حركة التاء إلى الخاء وأدغمت التاء في الطاء» .
Ebü'l-Feth şöyle demiştir: «Bunun aslı 'yehtetıfu'dur (يختطف); tâ harfinin harekesi hı harfine nakledilmiş ve tâ harfi tâ harfine idğam edilmiştir.»
وحكى أبو عمرو الداني عن الحسن أيضا، أنه قرأ «يخطّف» بفتح الياء والخاء والطاء وشدها.
Ebû Amr ed-Dânî de el-Hasan'dan; yâ, hı ve tâ harflerinin fethası ve tâ harfinin şeddesiyle { يخطّف } şeklinde okuduğunu nakletmiştir.
وروي أيضا عن الحسن والأعمش «يخطّف» بكسر الثلاثة وشد الطاء منها. وهذه أيضا أصلها يختطف أدغم وكسرت الخاء للالتقاء وكسرت الياء اتباعا.
Yine el-Hasan ve el-A'meş'ten; her üç harfin kesresi ve aralarından tâ harfinin şeddesiyle { يخطّف } şeklinde rivayet edilmiştir. Bunun aslı da 'yehtetıfu'dur (يختطف); idğam yapılmış, [iki sakinin] bir araya gelmesi sebebiyle hı kesrelenmiş ve tâbi kılmak suretiyle yâ da kesrelenmiştir.
وقال عبد الوارث: «رأيتها في مصحف أبي بن كعب «يتخطّف» بالتاء بين الياء والخاء» .
Abdülvâris şöyle demiştir: «Onu Übey b. Ka'b'ın mushafında yâ ile hı arasında tâ ile { يتخطّف } şeklinde gördüm.»
وقال الفراء: «قرأ بعض أهل المدينة بفتح الياء وسكون الخاء وشد الطاء مكسورة» .
El-Ferrâ şöyle demiştir: «Medine ehlinden bazıları yâ'nın fethası, hı'nın sükûnu ve kesreli tâ'nın şeddesiyle okumuştur.»
قال أبو الفتح: «إنما هو اختلاس وإخفاء فيلطف عندهم فيرون أنه إدغام، وذلك لا يجوز» .
Ebü'l-Feth şöyle demiştir: «Bu ancak bir ihtilâs ve ihfâdır; bu sebeple onlara latif/hafif gelir de idğam olduğunu zannederler, oysa bu caiz değildir.»
قال القاضي أبو محمد: لأنه جمع بين ساكنين دون عذر.
Kâdı Ebû Muhammed şöyle demiştir: Çünkü bu, geçerli bir mazeret olmaksızın iki sakini bir araya getirmektir.
وحكى الفراء قراءة عن بعض الناس بضم الياء وفتح الخاء وشد الطاء مكسورة.
El-Ferrâ, bazı insanlardan yâ'nın dammesi, hı'nın fethası ve kesreli tâ'nın şeddesiyle bir kıraat nakletmiştir.
قال القاضي أبو محمد ﵀: كأنه تشديد مبالغة لا تشديد تعدية.
Kâdı Ebû Muhammed -rahimehullâh- şöyle demiştir: Sanki bu, geçişlilik (te'diye) şeddesi değil, mübalağa şeddesidir.
ومعنى: يَكادُ الْبَرْقُ يَخْطَفُ أَبْصارَهُمْ تكاد حجج القرآن وبراهينه وآياته الساطعة تبهرهم، ومن جعل الْبَرْقُ في المثل الزجر والوعيد قال يكاد ذلك يصيبهم.
{ يَكادُ الْبَرْقُ يَخْطَفُ أَبْصارَهُمْ } ayetinin manası: Kur'an'ın delilleri, hüccetleri ve apaçık ayetleri neredeyse onların gözlerini kamaştırıp alacaktır. Meseldeki { الْبَرْقُ } (şimşek) lafzını sakındırma ve tehdit kılan kimse ise: Bu durum neredeyse onların başına gelecektir, demiştir.
وكُلَّما ظرف، والعامل فيه مَشَوْا وهو أيضا جواب كُلَّما، وأَضاءَ صلة ما، ومن جعل أَضاءَ يتعدى قدر له مفعولا، ومن جعله بمنزلة ضاء استغنى عن ذلك.
{ كُلَّما } bir zarftır ve onda amel eden { مَشَوْا } fiilidir; o aynı zamanda { كُلَّما } lafzının cevabıdır. { أَضاءَ } ise 'mâ'nın sılasıdır. { أَضاءَ } fiilini geçişli kabul eden kimse onun için bir meful takdir eder; onu 'dâe' (ضاء) [geçişsiz] mesabesinde kabul eden kimse ise buna ihtiyaç duymaz.
وقرأ ابن أبي عبلة: «أضا لهم» بغير همز، وهي لغة.
İbn Ebî Able hemzesiz olarak «أضا لهم» şeklinde okumuştur ki bu bir lehçedir.
وفي مصحف أبي بن كعب: «مروا فيه» .
Übey b. Ka'b'ın mushafında: «مروا فيه» şeklindedir.
وفي قراءة ابن مسعود «مضوا فيه» .
İbn Mes'ûd'un kıraatinde ise: «مضوا فيه» şeklindedir.
وقرأ الضحاك: «وإذا أظلم» بضم الهمزة وكسر اللام، وقامُوا معناه ثبتوا، لأنهم كانوا قياما، ومنه قول الأعرابي: «وقد أقام الدهر صعري بعد أن أقمت صعره» يريد أثبت الدهر، ومعنى الآية فيما روي عن ابن عباس وغيره كلما سمع المنافقون القرآن وظهرت لهم الحجج أنسوا ومشوا معه، فإذا نزل من القرآن ما يعمون فيه ويضلون به أو يكلفونه قاموا أي ثبتوا على نفاقهم.
Ed-Dahhâk hemzenin dammesi ve lâmın kesresiyle «وإذا أظلم» şeklinde okumuştur. { قامُوا } lafzının manası ise 'sabit durdular/çakılıp kaldılar' demektir, çünkü zaten ayaktaydılar. Bir bedevinin: «Ben onun boyun eğmezliğini düzelttikten sonra zaman da benim boyun eğmezliğimi düzeltti (أقام)» sözü de bundandır; yani 'zaman beni sabitledi' demek istemiştir. İbn Abbâs ve başkalarından rivayet edildiğine göre ayetin manası şöyledir: Münafıklar Kur'an'ı her işittiklerinde ve deliller kendilerine apaçık göründüğünde ünsiyet bulup onunla birlikte yürürler; fakat Kur'an'dan kendilerini körleştiren, saptıran veya kendilerine yük getiren bir şey indiğinde ise dikilip kalırlar, yani nifakları üzere sabit kalırlar.
وروي عن ابن مسعود أن معنى الآية: كلما صلحت أحوالهم في زروعهم ومواشيهم وتوالت عليهم النعم قالوا دين محمد دين مبارك. وإذا نزلت بهم مصيبة أو أصابتهم شدة سخطوه وثبتوا في نفاقهم.
İbn Mes'ûd'dan rivayet edildiğine göre ayetin manası şöyledir: Ekinlerinde ve hayvanlarında durumları her düzeldiğinde ve üzerlerine nimetler ardı ardına geldikçe «Muhammed'in dini mübarek bir dindir» derler. Kendilerine bir musibet indiğinde yahut bir sıkıntı dokunduğunda ise buna öfkelenir ve nifaklarında sabit kalırlar.
وقال قوم: معنى الآية: كلما خفي عليكم نفاقهم وظهر لكم منهم الإيمان مشوا فيه، فإذا افتضحوا عندكم قاموا، ووحد السمع لأنه مصدر يقع للواحد والجمع.
Bir grup da şöyle demiştir: Ayetin manası: Onların nifakı size her gizli kaldığında ve onlardan size iman zahir olduğunda onda yürürler; yanınızda rezil olup açığa çıktıklarında ise dikilip kalırlar. Sem' (السمع) lafzı tekil getirilmiştir, çünkü o hem tekil hem de çoğul için kullanılan bir masdardır.
وحكى النقاش أن من العلماء من قرأ بأسماعهم.
En-Nakkâş, âlimlerden bazılarının «بأسماعهم» şeklinde okuduğunu nakletmiştir.
وقرأ إبراهيم بن أبي عبلة: «ولو شاء الله لأذهب أسماعهم وأبصارهم» وخص الأسماع والأبصار لتقدم ذكرها في الآية. ويشبه هذا المعنى في حال المنافقين أن الله لو شاء لأوقع بهم ما يتخوفونه من الزجر والوعيد أو لفضحهم عند المؤمنين وسلط المؤمنين عليهم، وبكل مذهب من هذين قال قوم.
İbrâhim b. Ebî Able: «ولو شاء الله لأذهب أسماعهم وأبصارهم» şeklinde okumuştur. Ayette daha önce geçtiği için işitme ve görme duyuları özellikle zikredilmiştir. Münafıkların durumunda bu mananın benzeri şudur: Şayet Allah dileseydi, korktukları sakındırma ve tehdidi başlarına indirirdi yahut onları müminlerin yanında rezil eder ve müminleri onların üzerine musallat kılardı. Bu iki görüşün her birini bir grup [âlim] söylemiştir.
وقوله تعالى: عَلى كُلِّ شَيْءٍ لفظه العموم ومعناه عند المتكلمين على كل شيء يجوز وصفه تعالى بالقدرة عليه وقَدِيرٌ بمعنى قادر، وفيه مبالغة، وخص هنا صفته التي هي القدرة بالذكر لأنه قد تقدم ذكر فعل مضمنه الوعيد والإخافة، فكان ذكر القدرة مناسبا لذلك.
Yüce Allah'ın { عَلى كُلِّ شَيْءٍ } kavlinin lafzı umumi (genel) olup kelamcılara göre manası; Yüce Allah'ın güç yetirmesiyle nitelenmesi caiz olan her şeye demektir. { قَدِيرٌ } ise 'kâdir' (güç yetiren) manasındadır ve onda mübalağa vardır. Burada O'nun sıfatı olan 'kudret'in zikredilmesinin tahsis edilmesi, tehdit ve korkutmayı içeren bir fiilin daha önce geçmiş olması sebebiyledir; dolayısıyla kudretin zikredilmesi buna münasip düşmüştür.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın kavli:
[سورة البقرة (٢) : الآيات ٢١ الى ٢٢]
[Bakara Suresi (2), Ayetler 21-22]
يا أَيُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُمْ وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ (٢١) الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ فِراشاً وَالسَّماءَ بِناءً وَأَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَراتِ رِزْقاً لَكُمْ فَلا تَجْعَلُوا لِلَّهِ أَنْداداً وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ (٢٢)
{ يا أَيُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُمْ وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ (٢١) الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ فِراشاً وَالسَّماءَ بِناءً وَأَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَراتِ رِزْقاً لَكُمْ فَلا تَجْعَلُوا لِلَّهِ أَنْداداً وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ (٢٢) } “Ey insanlar! Sizi ve sizden öncekileri yaratan Rabbinize kulluk edin ki [azaptan] korunasınız. O [Rab] ki yeri sizin için bir döşek, göğü de bir bina yaptı. Gökten su indirip onunla size rızık olarak ürünler çıkardı. Artık bile bile Allah'a eşler/ortaklar koşmayın.”
«يا» حرف نداء، وفيه تنبيه، و «أي» هو المنادى.
«Yâ» nida (seslenme) harfidir ve içinde bir uyarı barındırır. «Eyyü» ise münâdâdır.
قال أبو علي: «اجتلبت أي بعد حرف النداء فيما فيه الألف واللام لأن في حرف النداء تعريفا فكان يجتمع تعريفان، و «ها» تنبيه وإشارة إلى المقصود، وهي بمنزلة ذا في الواحد، والنَّاسُ نعت لازم لأي» .
Ebû Ali şöyle demiştir: «Elif-lâm bulunan kelimelerde nida harfinden sonra 'eyyü' getirilmiştir; çünkü nida harfinde bir marifelik (belirlilik) vardır, böylece iki marifelik bir araya gelmiş olurdu. 'Hâ' ise bir uyarı ve kastedilene bir işarettir; o tekildeki 'zâ' mesabesindedir. { النَّاسُ } ise 'eyyü' için ayrılmaz bir nattır (sıfattır).»
وقال مجاهد: يا أَيُّهَا النَّاسُ حيث وقع في القرآن مكي، ويا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا مدني.
Mücâhid şöyle demiştir: Kur'an'da nerede { يا أَيُّهَا النَّاسُ } geçmişse Mekkîdir; { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا } ise Medenîdir.
قال القاضي أبو محمد عبد الحق ﵁: قد تقدم في أول السورة أنها كلها مدنية، وقد يجيء في المدني يا أَيُّهَا النَّاسُ، وأما قوله في يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا فصحيح.
Kâdı Ebû Muhammed Abdülhak -radıyallâhu anh- şöyle demiştir: Surenin başında tamamının Medenî olduğu daha önce geçmişti; nitekim Medenî [sureler]de de { يا أَيُّهَا النَّاسُ } gelebilir. Onun { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا } hakkındaki sözü ise doğrudur.
وقوله تعالى: اعْبُدُوا رَبَّكُمُ معناه وحدوه وخصوه بالعبادة، وذكر تعالى خلقه لهم من بين سائر صفاته إذ كانت العرب مقرة بأن الله خلقها، فذكر ذلك حجة عليهم.
Yüce Allah'ın { اعْبُدُوا رَبَّكُمُ } kavlinin manası: O'nu birleyin ve ibadeti yalnız O'na has kılın, demektir. Yüce Allah diğer sıfatları arasından kendilerini yaratmış olduğunu zikretmiştir; zira Araplar Allah'ın kendilerini yarattığını ikrar ediyorlardı. Dolayısıyla bunu onların aleyhine bir hüccet (delil) olarak zikretmiştir.
و «لعل» في هذه الآية قال فيها كثير من المفسرين هي بمعنى إيجاب التقوى وليست من الله تعالى بمعنى ترجّ وتوقّع.
Bu ayette geçen «lealle» hakkında müfessirlerin çoğu, onun takvayı vacip kılma (îcab) manasında olduğunu, Yüce Allah hakkında bir umma (teraccî) ve bekleme (tevakkû) manasında olmadığını söylemiştir.
وقال سيبويه ورؤساء اللسان: هي على بابها، والترجي والتوقع إنما هو في حيز البشر، أي إذا تأملتم حالكم مع عبادة ربكم رجوتم لأنفسكم التقوى، ولَعَلَّكُمْ متعلقة بقوله: اعْبُدُوا رَبَّكُمُ، ويتجه تعلقها بخلقكم أي لما ولد كل مولود على الفطرة فهو إن تأمله متأمل توقّع له ورجا أن يكون متقيا.
Sibeveyh ve dilin önderleri ise şöyle demiştir: O kendi asıl manası üzeredir; umma ve bekleme ise ancak insanlar alanındadır. Yani siz Rabbinize kulluk hususunda kendi halinizi düşündüğünüzde kendiniz için takvayı umarsınız. { لَعَلَّكُمْ } lafzı O'nun { اعْبُدُوا رَبَّكُمُ } kavline müteallıktır (bağlıdır); onun 'sizi yarattı' kavline müteallık olması da mümkündür; yani doğan her çocuk fıtrat üzere doğduğundan, onu düşünen bir kimse onun takva sahibi olmasını bekler ve umar.
وتَتَّقُونَ مأخوذ من الوقاية، وأصله «توتقيون» نقلت حركة الياء إلى القاف وحذفت للالتقاء مع الواو الساكنة وأدغمت الواو الأولى في التاء.
{ تَتَّقُونَ } kelimesi 'vikâye'den (korunmaktan) türetilmiştir; aslı 'tevtekıyûne'dir (توتقيون). Yâ'nın harekesi kaf harfine aktarılmış ve sakin vav ile bir araya gelmesi sebebiyle hazfedilmiş, birinci vav ise tâ harfine idğam edilmiştir.
وقوله تعالى: الَّذِي جَعَلَ نصب على إتباع الذي المتقدم، ويصح أن يكون مرفوعا على القطع.
Yüce Allah'ın { الَّذِي جَعَلَ } kavli, önceki 'ellezî'ye (الذي) tâbi kılınarak mensub kılınmıştır; kat' (kesme) yoluyla merfû olması da caizdir.
وما ذكر مكي من إضمار أعني أو مفعول ب تَتَّقُونَ فضعيف.
Mekkî'nin zikrettiği 'a'nî' (أعني) takdiri veya { تَتَّقُونَ } fiilinin mefulü olması zayıftır.
وجعل بمعنى صير في هذه الآية لتعديها إلى مفعولين، وفِراشاً معناه تفترشونها وتستقرون عليها، وما في الأرض مما ليس بفراش كالجبال والبحار فهو من مصالح ما يفترش منها، لأن الجبال كالأوتاد والبحار يركب فيها إلى سائر منافعها، والسَّماءَ قيل هو اسم مفرد جمعه «سماوات» ، وقيل هو جمع واحده «سماوة» ، وكل ما ارتفع عليك في الهواء فهو سماء، والهواء نفسه علوا يقال له «سماء» ، ومنه الحديث:
Bu ayette 'ceale' (جعل), iki mefule geçişli olması sebebiyle 'sayyara' (صير / dönüştürdü, yaptı) manasındadır. { فِراشاً } kavlinin manası ise; onu döşek edinir ve üzerinde yerleşip durursunuz, demektir. Yeryüzünde dağlar ve denizler gibi döşek olmayan şeyler ise, döşek edinilen kısımların maslahatındandır (faydasınadır); çünkü dağlar kazıklar gibidir, denizlere de diğer faydaları için binilir. { السَّماءَ } lafzının ise tekil bir isim olup çoğulunun 'semâvât' (سماوات) olduğu söylenmiş; tekili 'semâve' (سماوة) olan bir çoğul isim olduğu da söylenmiştir. Havada senin üzerinde yükselen her şey semadır; bizzat havanın yüksekliğine de 'semâ' denir. Nitekim hadiste şöyle buyrulmuştur:
«خلق الله آدم طوله في السماء ستون ذراعا» ، واللفظة من السمو وتصاريفه.
«Allah Âdem'i yarattı; onun semadaki boyu altmış arşındı.» Bu lafız 'uluvv/yükseklik' anlamına gelen sümûv (السمو) kökünden ve onun türevlerindendir.
وقوله تعالى: بِناءً تشبيه بما يفهم، كما قال تعالى: وَالسَّماءَ بَنَيْناها بِأَيْدٍ [الذاريات: ٤٧] .
Yüce Allah'ın { بِناءً } kavli, anlaşılan şeylere bir benzetmedir; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَالسَّماءَ بَنَيْناها بِأَيْدٍ } “Göğe gelince, onu biz ellerimizle (büyük bir kudretle) bina ettik” [Zâriyât: 47].
وقال بعض الصحابة: «بناها على الأرض كالقبة» .
Sahabeden bazıları şöyle demiştir: «Onu yeryüzünün üzerine bir kubbe gibi bina etti.»
وقوله: وَأَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ يريد السحاب، سمي بذلك تجوزا لما كان يلي السماء ويقاربها وقد سموا المطر سماء للمجاورة، ومنه قول الشاعر: [الوافر] .
O'nun { وَأَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ } kavli ile bulut kastedilmektedir; semaya bitişik ve yakın olduğu için mecaz yoluyla böyle isimlendirilmiştir. Nitekim yakınlığı/komşuluğu sebebiyle yağmura da 'semâ' demişlerdir; şairin şu sözü de bundandır: [Vâfir]
إذا نزل السماء بأرض قوم ... رعيناه وإن كانوا غضابا
Semâ bir kavmin arazisine indiğinde... Kızsalar da biz [hayvanlarımızı] otlatırız.
فتجوز أيضا في رعيناه، فبتوسط المطر جعل السماء عشبا، وأصل ماءً موه يدل على ذلك قولهم في
Ayrıca 'onu otlattık' ifadesinde de mecaz yapmıştır; yağmur vasıtasıyla semayı otlak kılmıştır. Mâ' (ماءً) kelimesinin aslı 'meveh'tir (موه); buna
الجمع مياه وأمواه، وفي التصغير مويه، وانطلق اسم الرزق على ما يخرج من الثمرات قبل التملك، أي هي معدة أن يصح الانتفاع بها فهي رزق، ورد بهذه الآية بعض الناس قول المعتزلة إن الرزق ما يصح تملكه، وليس الحرام برزق، وواحد الأندادند، وهو المقاوم والمضاهي كان مثلا أو خلافا أو ضدا، ومن حيث قاوم وضاهى فقد حصلت مماثلة ما.
çoğulunda 'miyâh' (مياه) ve 'emvâh' (أمواه), ism-i tasğirinde (küçültmesinde) ise 'müveyh' (مويه) demeleri delalet eder. 'Rızık' ismi, henüz mülk edinilmeden önce meyvelerden çıkan şeyler için de kullanılmıştır; yani onlar kendilerinden faydalanılması sıhhatli olacak şekilde hazırlanmıştır, dolayısıyla birer rızıktır. Bazı kimseler bu ayetle Mutezile'nin «Rızık ancak mülk edinilmesi sahih olandır, haram ise rızık değildir» şeklindeki görüşünü reddetmiştir. Endâd (الأنداد) kelimesinin tekili 'nidd'dir (ند); o da ister misil (benzer), ister muhalif, ister zıt olsun karşı koyan ve boy ölçüşendir. Karşı koyup boy ölçüştüğü cihetten bir tür benzerlik hâsıl olmuştur.
وقال أبو عبيدة معمر والمفضل: الضد الند، وهذا التخصيص منهما تمثيل لا حصر.
Ebû Ubeyde Ma'mer ve el-Mufaddal: «Zıt, nidd'dir» demişlerdir; onların bu tahsisi bir hasr (sınırlama) değil, örneklendirmedir.
واختلف المتأولون من المخاطب بهذه الآية؟ فقالت جماعة من المفسرين: المخاطب جميع المشركين. فقوله على هذا: وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ يريد العلم الخاص في أنه تعالى خلق وأنزل الماء وأخرج الرزق، ولم تنف الآية الجهالة عن الكفار، وقيل المراد كفار بني إسرائيل، فالمعنى تعلمون من الكتب التي عندكم، أن الله لا ند له.
Müteevviller bu ayette muhatabın kim olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir. Müfessirlerden bir grup: «Muhatap bütün müşriklerdir» demiştir. Buna göre O'nun { وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ } kavli ile Yüce Allah'ın yarattığına, suyu indirdiğine ve rızkı çıkardığına dair hususi bilgi kastedilmiştir; yoksa ayet kâfirlerden cehaleti nefyetmiş değildir. Bir görüşe göre de kastedilenler İsrâiloğulları kâfirleridir; buna göre mana: «Yanınızdaki kitaplardan Allah'ın hiçbir dengi olmadığını biliyorsunuz» şeklindedir.
وقال ابن فورك: «يحتمل أن تتناول الآية المؤمنين» ، فالمعنى لا ترتدوا أيها المؤمنون، وتجعلوا لله أندادا بعد علمكم الذي هو نفي الجهل بأن الله واحد. وهذه الآية تعطي أن الله تعالى أغنى الإنسان بنعمه هذه عن كل مخلوق، فمن أحوج نفسه إلى بشر مثله بسبب الحرص والأمل والرغبة في زخرف الدنيا، فقد أخذ بطرق من جعل لله ندا، عصمنا الله تعالى بفضله وقصر آمالنا عليه بمنه وطوله، لا رب غيره.
İbn Fûrek şöyle demiştir: «Ayetin müminleri kapsaması da muhtemeldir.» Buna göre mana şöyledir: «Ey müminler! Allah'ın bir olduğuna dair cehaletin nefyi mesabesindeki ilminizden sonra dinden dönüp de Allah'a eşler koşmayın.» Bu ayet göstermektedir ki Yüce Allah bu nimetleriyle insanı her mahlûktan müstağni kılmıştır; dolayısıyla kim hırs, emel ve dünya süsüne rağbet sebebiyle kendisini kendi gibi bir beşere muhtaç ederse, Allah'a denk koşanların yollarına girmiş olur. Yüce Allah lütfuyla bizi korusun ve ihsanı ve inayetiyle emellerimizi yalnızca Kendisine has kılsın; O'ndan başka Rab yoktur.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın kavli:
[سورة البقرة (٢) : الآيات ٢٣ الى ٢٤]
[Bakara Suresi (2), Ayetler 23-24]
وَإِنْ كُنْتُمْ فِي رَيْبٍ مِمَّا نَزَّلْنا عَلى عَبْدِنا فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ وَادْعُوا شُهَداءَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (٢٣) فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا وَلَنْ تَفْعَلُوا فَاتَّقُوا النَّارَ الَّتِي وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجارَةُ أُعِدَّتْ لِلْكافِرِينَ (٢٤)
{ وَإِنْ كُنْتُمْ فِي رَيْبٍ مِمَّا نَزَّلْنا عَلى عَبْدِنا فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ وَادْعُوا شُهَداءَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (٢٣) فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا وَلَنْ تَفْعَلُوا فَاتَّقُوا النَّارَ الَّتِي وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجارَةُ أُعِدَّتْ لِلْكافِرِينَ (٢٤) } “Eğer kulumuza indirdiğimizden bir şüphe içindeyseniz, haydi onun benzeri bir sure getirin ve eğer doğru sözlüler iseniz Allah'tan başka şahitlerinizi de çağırın. Şayet bunu yapamazsanız -ki asla yapamayacaksınız- o halde yakıtı insanlar ve taşlar olan, kâfirler için hazırlanmış ateşten sakının.”
الريب الشك، وهذه الآية تقتضي أن الخطاب المتقدم إنما هو لجماعة المشركين الذين تحدوا، وتقدم تفسير لفظ سورة في صدر هذا التعليق. وقرأ يزيد بن قطيب: «أنزلنا» بألف.
Rayb (الريب), şüphe demektir. Bu ayet, önceki hitabın meydan okunan müşrikler topluluğuna olduğunu gerektirmektedir. Sûre (سورة) lafzının tefsiri bu tefsirin başında geçmişti. Yezîd b. Kuteyb elif ile «أنزلنا» şeklinde okumuştur.
واختلف المتأولون على من يعود الضمير في قوله مِثْلِهِ: فقال جمهور العلماء: هو عائد على القرآن ثم اختلفوا. فقال الأكثر من مثل نظمه ورصفه وفصاحة معانيه التي يعرفونها ولا يعجزهم إلا التأليف الذي خصّ به القرآن، وبه وقع الإعجاز على قول حذاق أهل النظر.
Müteevviller { مِثْلِهِ } kavlindeki zamirin kime döneceği hususunda ihtilaf etmişlerdir: Âlimlerin cumhuru: «O Kur'an'a dönmektedir» demiş, sonra da ihtilaf etmişlerdir. Çoğunluk şöyle demiştir: Onun bildikleri nazmı, dizilişi ve manalarının fesahati gibi; onları ancak Kur'an'a has kılınan o telif (özgün terkip) aciz bırakmıştır ki basiretli nazar ehlinin görüşüne göre mucize oluş da bununla gerçekleşmiştir.
وقال بعضهم: مِنْ مِثْلِهِ في غيوبه وصدقه وقدمه، فالتحدي عند هؤلاء وقع بالقدم، والأول أبين ومِنْ على هذا القول زائدة، أو لبيان الجنس، وعلى القول الأول هي للتبعيض، أو لبيان الجنس.
Bazıları ise şöyle demiştir: { مِنْ مِثْلِهِ } yani onun gaybları, doğruluğu ve kadimliği hususunda [onun benzeri bir sure getirin]; zira bunlara göre meydan okuma kadimlik ile vuku bulmuştur. Birinci görüş daha açıktır. 'Min' (مِنْ) edatı bu görüşe göre zâidedir veya beyan-ı cins (tür açıklama) içindir; birinci görüşe göre ise teb'îz (kısmilik) veya beyan-ı cins içindir.
وقالت فرقة: الضمير في قوله مِنْ مِثْلِهِ عائد على محمد ﷺ، ثم اختلفوا.
Bir grup da şöyle demiştir: { مِنْ مِثْلِهِ } kavlindeki zamir Muhammed ﷺ'e dönmektedir; sonra da ihtilaf etmişlerdir.
فقالت طائفة: من أمي صادق مثله.
Bir kesim: «Onun gibi ümmî ve dosdoğru bir kimseden» demiştir.
وقالت طائفة: من ساحر أو كاهن أو شاعر مثله. على زعمكم أيها المشركون.
Diğer bir kesim ise şöyle demiştir: «Ey müşrikler! Sizin zannınıza göre onun gibi bir sihirbazdan, kâhinden veya şairden [bir sure getirin].»