وقالت طائفة: الضمير في مِثْلِهِ عائد على الكتب القديمة التوراة والإنجيل والزبور.
Bir kesim de şöyle demiştir: { مِثْلِهِ } kavlindeki zamir Tevrat, İncil ve Zebur gibi önceki kitaplara dönmektedir.
وقوله تعالى: وَادْعُوا شُهَداءَكُمْ معناه دعاء استصراخ، والشهداء من شهدهم وحضرهم من عون ونصير، قاله ابن عباس. وقيل عن مجاهد: إن المعنى دعاء استحضار.
Yüce [Allah]'ın { وَادْعُوا شُهَداءَكُمْ } kavlinin manası feryat edip yardıma çağırmaktır. Şühedâ ise İbn Abbas'ın belirttiğine göre yardım ve destek için yanlarında hazır bulunan kimselerdir. Mücahid'den rivayet edildiğine göre mana [hazır bulunmalarını] isteme çağrısıdır.
والشهداء جمع شاهد، أي من يشهد لكم أنكم عارضتم، وهذا قول ضعيف.
Şühedâ (الشهداء), şâhid (شاهد) kelimesinin çoğuludur; yani [onun benzerini] ortaya koyduğunuza dair lehinize şahitlik edecek kimseler demektir. Bu ise zayıf bir görüştür.
وقال الفراء: شهداؤهم يراد بهم آلهتهم.
Ferrâ şöyle demiştir: Onların şahitleri ile ilahları kastedilmektedir.
وقوله تعالى: إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ أي فيما قلتم من الريب. هذا قول بعض المفسرين.
Yüce [Allah]'ın { إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } kavli; yani şüpheye dair söylediklerinizde [doğru sözlüler iseniz] demektir. Bu, bazı müfessirlerin görüşüdür.
وقال غيره: فيما قلتم من أنكم تقدرون على المعارضة. ويؤيد هذا القول أنه قد حكى عنهم في آية أخرى: لَوْ نَشاءُ لَقُلْنا مِثْلَ هذا [الأنفال: ٣١] .
Başkası ise şöyle demiştir: Karşılık vermeye güç yetirebileceğinize dair söylediklerinizde [doğru sözlüler iseniz]. Başka bir ayette onlardan nakledilen: { لَوْ نَشاءُ لَقُلْنا مِثْلَ هذا } [el-Enfâl: 31] “Dileseydik bunun bir benzerini biz de söylerdik” kavli de bu görüşü desteklemektedir.
وقوله تعالى: فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا، دخلت «إن» على لَمْ لأن لَمْ تَفْعَلُوا معناه تركتم الفعل، ف «إن» لا تؤثر كما لا تؤثر في الماضي من الأفعال، وتَفْعَلُوا جزم ب لَمْ، وجزمت ب لَمْ لأنها أشبهت «لا» في التبرية في أنهما ينفيان، فكما تحذف لا تنوين الاسم كذلك تحذف لم الحركة أو العلامة من الفعل.
Yüce [Allah]'ın { فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا } kavlinde «in» (إن), «lem» (لَمْ) üzerine dahil olmuştur; çünkü { لَمْ تَفْعَلُوا } ifadesinin manası 'fiili terk ettiniz' demektir. Dolayısıyla «in», fiillerin mazi formunda etki etmediği gibi burada da etki etmez. { تَفْعَلُوا } fiili «lem» ile meczumdur. «Lem» ile meczum kılınmasının sebebi ise her ikisinin de nefyetmesi yönüyle cinsini nefyeden «lâ» (لا) edatına benzemesidir. «Lâ» ismin tenvinini hazfettiği gibi «lem» de fiilden harekeyi veya alameti hazfeder.
وقوله: وَلَنْ تَفْعَلُوا نصبت لَنْ، ومن العرب من تجزم بها، ذكره أبو عبيدة، ومنه بيت النابغة على بعض الروايات: [البسيط] فلن أعرّض أبيت اللعن بالصفد وفي الحديث في منامة عبد الله بن عمر فقيل لي: «لن ترع» هذا على تلك اللغة، وفي قوله: لَنْ تَفْعَلُوا إثارة لهممهم وتحريك لنفوسهم، ليكون عجزهم بعد ذلك أبدع، وهو أيضا من الغيوب التي أخبر بها القرآن قبل وقوعها.
[Allah]'ın { وَلَنْ تَفْعَلُوا } kavlinde { لَنْ }, nasbetmiştir. Araplardan onunla cezm edenler de vardır; bunu Ebû Ubeyde zikretmiştir. Bazı rivayetlere göre Nâbiğa'nın şu beyti de bundandır: [Basît] «فلن أعرّض أبيت اللعن بالصفد» Hadiste ise Abdullah b. Ömer'in rüyasında geçen: Bana «Korkutulmayacaksın (لن ترع)» denildi [ifadesi] bu lehçeye göredir. [Allah]'ın { لَنْ تَفْعَلُوا } kavlinde, sonrasındaki acziyetleri daha çarpıcı olsun diye onların gayretlerini kamçılama ve nefislerini harekete geçirme vardır. Bu aynı zamanda Kur'an'ın vuku bulmasından önce haber verdiği gaybî hususlardandır.
وقوله تعالى: فَاتَّقُوا النَّارَ، أمر بالإيمان وطاعة الله خرج في هذه الألفاظ المحذرة.
Yüce [Allah]'ın { فَاتَّقُوا النَّارَ } kavli, bu sakındırıcı lafızlar kalıbında gelmiş olan iman ve Allah'a itaat emridir.
وقرأ الجمهور: «وقودها» بفتح الواو. وقرأ الحسن بن أبي الحسن ومجاهد وطلحة بن مصرف وأبو حيوة: «وقودها» بضم الواو في كل القرآن، إلا أن طلحة استثنى الحرف الذي في البروج، وبفتح الواو هو الحطب وبضمها هو المصدر، وقد حكيا جميعا في الحطب وقد حكيا في المصدر.
Cumhur vav harfinin fethasıyla «وقودها» şeklinde okumuştur. Hasan b. Ebi'l-Hasan, Mücahid, Talha b. Musarrıf ve Ebû Hayve ise Bûrûc suresindeki harf hariç -ki Talha onu istisna etmiştir- Kur'an'ın tamamında vav harfinin dammesiyle «وقودها» şeklinde okumuşlardır. Vav harfinin fethasıyla olanı odun/yakıt, dammesiyle olanı ise mastardır. Her ikisi hem odun/yakıt hem de mastar anlamında rivayet edilmiştir.
قال ابن جني: «من قرأ بضم الواو فهو على حذف مضاف تقديره ذو وقودها، لأن الوقود بالضم مصدر، وليس بالناس، وقد جاء عنهم الوقود بالفتح في المصدر، ومثله ولعت به «ولوعا» بفتح الواو، وكله شاذ، والباب هو الضم» .
İbn Cinnî şöyle demiştir: «Vav'ın dammesiyle okuyan kimsenin kıraati, takdiri 'ذو وقودها' (onun yakıtına sahip olan) şeklinde bir muzâfın hazfedilmesine dayanır; zira damme ile olan el-Vukûd (الوقود) mastardır, insanlar değildir. Ancak onlardan mastar için fetha ile el-Vakûd (الوقود) da nakledilmiştir. Bunun benzeri vav'ın fethasıyla 'ولعت به ولوعا' şeklindedir. Bunların hepsi şâzdır; asıl kural ise dammedir.»
وقوله: النَّاسُ عموم معناه الخصوص فيمن سبق عليه القضاء بدخولها.
[Allah]'ın { النَّاسُ } kavli, oraya girmesi hakkında hüküm önceden kesinleşmiş kimseler hakkında lafzı genel ama manası özel olan bir ifadedir.
وروي عن ابن مسعود في الْحِجارَةُ أنها حجارة الكبريت وخصت بذلك لأنها تزيد على جميع الأحجار بخمسة أنواع من العذاب: سرعة الاتقاد، ونتن الرائحة، وكثرة الدخان، وشدة الالتصاق بالأبدان، وقوة حرها إذا حميت.
İbn Mes'ud'dan { الْحِجارَةُ } hakkında bunların kükürt taşları olduğu rivayet edilmiştir. Bu taşların özellikle belirtilmesinin sebebi, diğer tüm taşlardan beş tür azapla fazla olmasındandır: Hızlı tutuşması, kokusunun pisliği, dumanının çokluğu, bedenlere şiddetle yapışması ve kızıştığı vakit sıcaklığının kuvveti.
وفي قوله تعالى: أُعِدَّتْ رد على من قال: إن النار لم تخلق حتى الآن، وهو القول الذي سقط فيه منذر بن سعيد البلوطي الأندلسي، وذهب بعض المتأولين إلى أن هذه النار المخصصة بالحجارة هي نار الكافرين خاصة، وأن غيرها هي للعصاة.
Yüce [Allah]'ın { أُعِدَّt } kavlinde: «Cehennem ateşi şu ana kadar yaratılmamıştır» diyen kimseye bir reddiye vardır; bu görüş, Endülüslü Münzir b. Saîd el-Bellûtî'nin de içine düştüğü bir görüştür. Bazı müteevviller ise taşlarla özelleştirilen bu ateşin kâfirlere has bir ateş olduğuna, bunun dışındakinin ise âsiler için olduğuna kani olmuştur.
وقال الجمهور: بل الإشارة إلى جميع النار لا إلى نار مخصوصة، وإنما ذكر الكافرين ليحصل المخاطبون في الوعيد، إذ فعلهم كفر، فكأنه قال أعدت لمن فعل فعلكم، وليس يقتضي ذلك أنه لا يدخلها غيرهم.
Cumhur ise şöyle demiştir: Bilakis işaret özel bir ateşe değil, ateşin tamamınadır. Kâfirlerin zikredilmesi ise ancak, yaptıkları şey küfür olduğu için muhatapların bu tehdidin kapsamına girmesini sağlamak içindir; sanki '[Bu ateş] sizin yaptığınızı yapanlar için hazırlanmıştır' denilmiştir. Bu durum, oraya onlardan başkasının girmeyeceğini gerektirmez.
وقرأ ابن أبي عبلة: «أعدّها الله للكافرين» .
İbn Ebî Able «أعدّها الله للكافرين» (Allah onu kâfirler için hazırladı) şeklinde okumuştur.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın kavli:
[سورة البقرة (٢) : آية ٢٥]
[Bakara Suresi (2), Ayet 25]
وَبَشِّرِ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ أَنَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ كُلَّما رُزِقُوا مِنْها مِنْ ثَمَرَةٍ رِزْقاً قالُوا هذَا الَّذِي رُزِقْنا مِنْ قَبْلُ وَأُتُوا بِهِ مُتَشابِهاً وَلَهُمْ فِيها أَزْواجٌ مُطَهَّرَةٌ وَهُمْ فِيها خالِدُونَ (٢٥)
{ وَبَشِّرِ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ أَنَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ كُلَّما رُزِقُوا مِنْها مِنْ ثَمَرَةٍ رِزْقاً قالُوا هذَا الَّذِي رُزِقْنا مِنْ قَبْلُ وَأُتُوا بِهِ مُتَشابِهاً وَلَهُمْ فِيها أَزْواجٌ مُطَهَّرَةٌ وَهُمْ فِيها خالِدُونَ (٢٥) } “İman edip salih ameller işleyenlere, altlarından ırmaklar akan cennetlerin kendilerine ait olduğunu müjdele! Ne zaman onlara oradan bir meyve rızık olarak verilse: 'Bu, daha önce rızıklandırıldığımız şeydir' derler. Ve bu onlara birbirine benzer şekilde sunulmuştur. Orada onlar için tertemiz eşler vardır ve onlar orada ebedî kalıcıdırlar.”
بَشِّرِ مأخوذ من البشرة لأن ما يبشر به الإنسان من خير أو شر يظهر عنه أثر في بشرة الوجه، والأغلب استعمال البشارة في الخير، وقد تستعمل في الشر مقيدة به منصوصا على الشر المبشر به، كما قال تعالى: فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ أَلِيمٍ [آل عمران: ٢١، التوبة: ٣٤، الانشقاق: ٢٤] ومتى أطلق لفظ البشارة فإنما يحمل على الخير، وفي قوله تعالى: وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ رد على من يقول إن لفظة الإيمان بمجردها تقتضي الطاعات لأنه لو كان ذلك ما أعادها.
{ بَشِّرِ } kelimesi beşere (بشرة) kökünden türemiştir; zira insana müjdelenen hayır veya şer, yüzün derisinde (beşeresinde) bir eser olarak belirir. Müjde (bişâret) lafzının kullanımı çoğunlukla hayırdadır. Bazen müjdelenen şer açıkça belirtilerek şer hakkında da mukayyet olarak kullanılır; nitekim Yüce [Allah]: { فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ أَلِيمٍ } [Âl-i İmrân: 21, et-Tevbe: 34, el-İnşikâk: 24] “Onları elem verici bir azapla müjdele” buyurmuştur. Müjde lafzı mutlak olarak kullanıldığında ise ancak hayra yorulur. Yüce [Allah]'ın { وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ } kavlinde, sadece iman lafzının tek başına taatleri de gerektirdiğini söyleyen kimseye bir reddiye vardır; zira öyle olsaydı onu [ayrıca] tekrarlamazdı.
وأَنَّ في موضع نصب ب بَشِّرِ وقيل في موضع خفض على تقدير باء الجر وجَنَّاتٍ جمع جنة، وهي بستان الشجر والنخيل، وبستان الكرم يقال له الفردوس، وسميت جنة لأنها تجن من دخلها أي تستره، ومنه المجن والجنن وجن الليل. ومِنْ تَحْتِهَا معناه من تحت الأشجار التي يتضمنها ذكر الجنة وقيل قوله مِنْ تَحْتِهَا معناه بإزائها كما تقول داري تحت دار فلان وهذا ضعيف، والْأَنْهارُ المياه في مجاريها المتطاولة الواسعة، لأنها لفظة مأخوذة من أنهرت أي وسعت، ومنه قول قيس بن الخطيم:
{ أَنَّ }, { بَشِّرِ } fiili ile nasb mahallindedir. Cer harfi olan 'bâ'nın takdiriyle cer mahallinde olduğu da söylenmiştir. { جَنَّاتٍ }, cennet (جنة) kelimesinin çoğuludur; o da ağaçlıklı ve hurmalı bahçedir. Üzüm bağına ise firdevs denir. Cennete, içine gireni örttüğü/gizlediği için 'cennet' denilmiştir; zırh (micenn), kefen (cenen) ve gecenin kararması (cenne'l-leyl) de bu köktendir. { مِنْ تَحْتِهَا } kavlinin manası, cennet zikrinin içerdiği ağaçların altından demektir. { مِنْ تَحْتِهَا } kavlinin 'onun hizasından/yanından' manasına geldiği de söylenmiştir; nitekim 'Evim filanın evinin altındadır (hizasındadır)' dersin, ancak bu zayıftır. { الْأَنْهارُ }, uzun ve geniş yataklarındaki sulardır; çünkü bu lafız 'genişlettim' anlamındaki 'enhertü' (أنهرت) kökünden alınmıştır. Kays b. el-Hattîm'in şu sözü de bundandır:
[الطويل] .
[Tavîl]
ملكت بها كفي فأنهرت فتقها ... يرى قائم من دونها ما وراءها
Onunla elimi hâkim kıldım da yarasını nehir gibi açtım, öyle ki karşısında duran arkasındakini görür.
ومنه قول النبي ﷺ: «ما أنهر الدم وذكر اسم الله عليه فكلوه» معناه ما وسع الذبح حتى جرى الدم كالنهر ونسب الجري إلى النهر وإنما يجري الماء وحده تجوزا، كما قال وَسْئَلِ الْقَرْيَةَ [يوسف: ٨٢] وكما قال الشاعر: [مهلهل أخو كليب] [الكامل]
Nebi ﷺ'in: «Kanı akıtan (genişçe akıtan) ve üzerine Allah'ın adı anılan şeyi yiyiniz» hadisi de bundandır. Manası, kan nehir gibi akacak şekilde kesim yerini genişleten şey demektir. Akma fiili mecazen nehire nispet edilmiştir, zira akan yalnızca sudur; nitekim { وَسْئَلِ الْقَرْيَةَ } [Yûsuf: 82] “Kente sor” buyrulduğu ve şairin [Kuleyb'in kardeşi Mühelhil] şöyle dediği gibi: [Kâmil]
نبّئت أن النار بعدك أوقدت ... واستبّ بعدك يا كليب المجلس
Bana haber verildi ki senden sonra ateş yakılmış ve senden sonra ey Kuleyb, meclistekiler birbirine sövüşmüş.
وروي أن أنهار الجنة ليست في أخاديد، إنما تجري على سطح أرض الجنة منضبطة. وقوله:
Rivayet edildiğine göre cennet ırmakları çukurlarda/arklarda değil, cennet toprağının yüzeyinde intizamlı bir şekilde akar. [Allah]'ın şu kavli:
كُلَّما ظرف يقتضي الحصر وفي هذه الآية رد على من يقول: إن الرزق من شروطه التملك.
{ كُلَّما }, hasr (sınırlama/kapsama) gerektiren bir zarftır. Bu ayette, rızkın şartlarından birinin mülk edinmek olduğunu söyleyen kimseye bir reddiye vardır.
قال القاضي أبو محمد: ذكر هذا بعض الأصوليين وليس عندي ببين، وقولهم هذَا إشارة إلى الجنس أي: هذا من الجنس الذي رزقنا منه من قبل، والكلام يحتمل أن يكون تعجبا وهو قول ابن عباس، ويحتمل أن يكون خبرا من بعضهم لبعض، قاله جماعة من المفسرين.
Kâdı Ebû Muhammed şöyle dedi: Bunu usûlcülerin bazıları zikretmiştir fakat bana göre açık değildir. Onların { هذَا } sözü cinse işarettir; yani: «Bu, daha önce rızıklandırıldığımız cinstendir» demektir. Sözün taaccüp (şaşkınlık bildirme) olması muhtemeldir ki bu İbn Abbas'ın görüşüdür; bir kısmının diğerine haber vermesi olması da muhtemeldir ki bunu da bir grup müfessir söylemiştir.
وقال الحسن ومجاهد: «يرزقون الثمرة ثم يرزقون بعدها مثل صورتها والطعم مختلف فهم يتعجبون لذلك ويخبر بعضهم بعضا» .
Hasan ve Mücahid şöyle demiştir: «Onlara bir meyve rızık olarak verilir, sonra onun peşinden suret olarak benzeri verilir ama tadı farklıdır; onlar da buna şaşırır ve birbirlerine haber verirler.»
وقال ابن عباس: «ليس في الجنة شيء مما في الدنيا سوى الأسماء، وأما الذوات فمتباينة» .
İbn Abbas şöyle demiştir: «Cennette isimler dışında dünyadakinden hiçbir şey yoktur; varlıkların bizzat kendileri (zâtları) ise birbirinden farklıdır.»
وقال بعض المتأولين: «المعنى أنهم يرون الثمر فيميزون أجناسه حين أشبه منظره ما كان في الدنيا، فيقولون: هذَا الَّذِي رُزِقْنا مِنْ قَبْلُ في الدنيا» .
Bazı müteevviller şöyle demiştir: «Mana şudur: Onlar meyveyi görürler ve görünüşü dünyadakine benzediği için cinslerini ayırt ederler; böylece: { هذَا الَّذِي رُزِقْنا مِنْ قَبْلُ } yani dünyada [bize verilen rızıktır] derler.»
قال القاضي أبو محمد: وقول ابن عباس الذي قبل هذا يرد على هذا القول بعض الرد.
Kâdı Ebû Muhammed şöyle dedi: İbn Abbas'ın bundan önceki sözü bu görüşü bir dereceye kadar reddetmektedir.
وقال بعض المفسرين: «المعنى هذا الذي وعدنا به في الدنيا فكأنهم قد رزقوه في الدنيا إذ وعد الله منتجز» .
Bazı müfessirler şöyle demiştir: «Mana; bu dünyada bize vaat edilen şeydir demektir; nitekim Allah'ın vaadi mutlaka yerine getirileceği için sanki dünyada rızıklandırılmış gibi olmuşlardır.»
وقال قوم: إن ثمر الجنة إذا قطف منه شيء خرج في الحين في موضعه مثله فهذا إشارة إلى الخارج في موضع المجني.
Bir topluluk da şöyle demiştir: Cennet meyvesinden bir şey koparıldığında, anında onun yerinde bir benzeri biter; işte bu ifade, koparılanın yerine bitene işarettir.
وقرأ جمهور الناس: «وأتوا» بضم الهمزة وضم التاء.
İnsanların cumhuru hemzenin ve tâ harfinin dammesiyle «وأتوا» şeklinde okumuştur.
وقرأ هارون الأعور: «وأتوا» بفتح الهمزة والتاء والفاعل على هذه القراءة الولدان والخدام، و «أتوا» على قراءة الجماعة أصله أتيوا نقلت حركة الياء إلى التاء ثم حذفت الياء للالتقاء.
Hârûn el-A'ver hemzenin ve tâ harfinin fethasıyla «وأتوا» şeklinde okumuştur. Bu kıraate göre fail (özne) vildan (hizmetçi çocuklar) ve hizmetçilerdir. Cemaatin kıraatindeki «أتوا» lafzının aslı ise «أُتِيُوا» şeklindedir; yâ harfinin harekesi tâ'ya aktarılmış, sonra iki sâkinin bir araya gelmesinden ötürü yâ hazfedilmiştir.
وقوله تعالى: مُتَشابِهاً قال ابن عباس ومجاهد والحسن وغيرهم: «معناه يشبه بعضه بعضا في المنظر ويختلف في الطعم» .
Yüce [Allah]'ın { مُتَشابِهاً } kavli hakkında İbn Abbas, Mücahid, Hasan ve başkaları şöyle demiştir: «Bunun manası, görünüşte birbirine benzer fakat tatta farklılık gösterir demektir.»
وقال عكرمة: «معناه يشبه ثمر الدنيا في المنظر ويباينه في جل الصفات» .
İkrime şöyle demiştir: «Bunun manası, görünüşte dünya meyvesine benzer fakat sıfatlarının çoğunda ondan farklıdır demektir.»
وقوله تعالى: مُتَشابِهاً معناه خيار لا رذل فيه، كقوله تعالى: كِتاباً مُتَشابِهاً [الزمر: ٢٣] .
Yüce [Allah]'ın { مُتَشابِهاً } kavlinin bir diğer manası; Yüce [Allah]'ın { كِتاباً مُتَشابِهاً } [ez-Zümer: 23] “birbiriyle uyumlu/benzeşen bir kitap” kavlinde olduğu gibi, içinde değersiz/kötü olanın bulunmadığı seçkin demektir.
قال القاضي أبو محمد عبد الحق ﵁: كأنه يريد متناسبا في أن كل صنف هو أعلى جنسه فهذا تشابه ما، وقيل مُتَشابِهاً أي مع ثمر الدنيا في الأسماء لا في غير ذلك من هيئة وطعم، وأَزْواجٌ جمع زوج والمرأة زوج الرجل والرجل زوج المرأة ويقال في المرأة زوجة ومنه قول الفرزدق: [الطويل]
Kâdı Ebû Muhammed Abdülhak radıyallâhu anh şöyle dedi: Sanki her türün kendi cinsinin en üstünü olması bakımından birbirine denk olduğunu kastetmektedir ki bu da bir nevi benzerliktir. { مُتَشابِهاً } kelimesinin; şekil ve tat bakımından değil de sadece isimlerde dünya meyveleriyle benzer manasına geldiği de söylenmiştir. { أَزْواجٌ }, zevc (زوج) kelimesinin çoğuludur; kadın erkeğin zevcidir, erkek de kadının zevcidir. Kadın için zevce de denilir; Ferazdak'ın şu sözü bundandır: [Tavîl]
وإن الذي يسعى ليفسد زوجتي ... كساع إلى أسد الشرى يستبيلها
Eşimi ayartmaya/bozmaya çalışan kimse, Şerâ [ormanının] aslanlarına gidip onların işemesini isteyen kimse gibidir.
وقال عمار بن ياسر في شأن عائشة أم المؤمنين ﵂: «والله إني لأعلم أنها زوجته في الدنيا والآخرة، ولكن الله ابتلاكم» . ذكر البخاري وغيره الحديث بطوله. ومُطَهَّرَةٌ أبلغ من طاهرة، ومعنى هذه الطهارة من الحيض والبزاق وسائر أقذار الآدميات، وقيل من الآثام. والخلود الدوام في الحياة أو
Ammâr b. Yâsir, müminlerin annesi Âişe radıyallâhu anhâ hakkında şöyle demiştir: «Allah'a yemin olsun ki ben onun dünyada da ahirette de [Peygamber'in] eşi olduğunu kesinlikle biliyorum; fakat Allah sizi imtihan etmektedir.» Buhârî ve başkaları hadisi uzunca zikretmiştir. { مُطَهَّرَةٌ }, 'tâhire' (طاهرة) kelimesinden daha beliğdir. Bu temizliğin manası hayızdan, tükürükten ve insanlara mahsus diğer pisliklerden [arınmış olmaktır]; günahlardan [arınmış olmak] olduğu da söylenmiştir. Hulûd (الخلود); hayatta veya
الملك ونحوه وخلد بالمكان إذا استمرت إقامته فيه، وقد يستعمل الخلود مجازا فيما يطول، وأما هذا الذي في الآية فهو أبدي حقيقة.
mülkte ve benzerinde devamlılıktır. 'Mekânda hulûd etti' denildiğinde, orada ikameti süreklilik kazandı demektir. Hulûd bazen uzun süren şeyler hakkında mecazen kullanılır; ayette geçen ise hakikatte ebedîdir.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın kavli:
[سورة البقرة (٢) : آية ٢٦]
[Bakara Suresi (2), Ayet 26]
إِنَّ اللَّهَ لا يَسْتَحْيِي أَنْ يَضْرِبَ مَثَلاً ما بَعُوضَةً فَما فَوْقَها فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا فَيَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ وَأَمَّا الَّذِينَ كَفَرُوا فَيَقُولُونَ ماذا أَرادَ اللَّهُ بِهذا مَثَلاً يُضِلُّ بِهِ كَثِيراً وَيَهْدِي بِهِ كَثِيراً وَما يُضِلُّ بِهِ إِلاَّ الْفاسِقِينَ (٢٦)
{ إِنَّ اللَّهَ لا يَسْتَحْيِي أَنْ يَضْرِبَ مَثَلاً ما بَعُوضَةً فَما فَوْقَها فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا فَيَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ وَأَمَّا الَّذِينَ كَفَرُوا فَيَقُولُونَ ماذا أَرادَ اللَّهُ بِهذا مَثَلاً يُضِلُّ بِهِ كَثِيراً وَيَهْدِي بِهِ كَثِيراً وَما يُضِلُّ بِهِ إِلاَّ الْفاسِقِينَ (٢٦) } “Şüphesiz Allah, bir sivrisineği ve hatta onun da üstündekini misal vermekten hayâ etmez. İman edenler bunun Rablerinden gelen bir hak olduğunu hemen bilirler. Kâfirler ise: 'Allah bu misalle neyi murad etti?' derler. O, bununla pek çoğunu saptırır, pek çoğunu da hidayete erdirir. O, bununla ancak fasıkları saptırır.”
ذكر المفسرون أنه لما ضرب الله تعالى المثلين المتقدمين في هذه السورة قال الكفار: ما هذه الأمثال؟ الله ﷿ أجل من أن يضرب هذه أمثالا، فنزلت الآية.
Müfessirler şöyle zikretmiştir: Yüce Allah bu surede geçen önceki iki misali verince kâfirler: «Bu misaller de nedir? Aziz ve Celil olan Allah böyle misaller vermekten pek yücedir» dediler, bunun üzerine bu ayet nazil oldu.
وقال ابن قتيبة: «إنما نزلت لأن الكفار أنكروا ضرب المثل في غير هذه السورة بالذباب والعنكبوت» .
İbn Kuteybe şöyle demiştir: «Bu ayet, ancak kâfirlerin bu surenin dışında karasinek ve örümcek ile misal verilmesini inkâr etmeleri sebebiyle nazil olmuştur.»
وقال قوم: «هذه الآية مثل للدنيا» .
Bir grup da: «Bu ayet dünya için bir misaldir» demiştir.
قال القاضي أبو محمد ﵀: وهذا ضعيف يأباه رصف الكلام واتساق المعنى. ويَسْتَحْيِي أصله يستحيي، عينه ولامه حرفا علة، أعلت اللام منه بأن استثقلت الضمة على الياء فسكنت.
Kâdı Ebû Muhammed rahmetullâhi aleyh şöyle dedi: Bu zayıf bir görüştür; sözün dizilişi ve mananın intizamı bunu reddeder. { يَسْتَحْيِي } kelimesinin aslı 'يستحيي' şeklindedir; 'ayn'ı ve 'lâm'ı illet harfidir. Lâm harfi, yâ üzerindeki damme ağır geldiği için sâkin kılınmak suretiyle i'lâl yapılmıştır.
وقرأ ابن كثير في بعض الطرق عنه، وابن محيصن وغيرهما «يستحي» بكسر الحاء، وهي لغة لتميم، نقلت حركة الياء الأولى إلى الحاء فسكنت ثم استثقلت الضمة على الياء الثانية فسكنت، فحذفت إحداهما للالتقاء.
İbn Kesîr kendisinden gelen bazı rivayet yollarında, İbn Muhaysın ve başkaları ise ha harfinin kesresiyle «يَسْتَحِ» şeklinde okumuşlardır. Bu, Temîm kabilesinin lehçesidir; birinci yâ harfinin harekesi ha harfine aktarılmış, böylece [yâ] sâkin kalmıştır. Daha sonra ikinci yâ üzerindeki damme ağır geldiği için o da sâkin kılınmış ve iki sâkinin bir araya gelmesi (iltikâ-i sâkineyn) sebebiyle ikisinden biri hazfedilmiştir.
واختلف المتأولون في معنى: يَسْتَحْيِي في هذه الآية. فرجح الطبري أن معناه يخشى. وقال غيره:
Müfessirler bu ayetteki { يَسْتَحْيِي } kelimesinin anlamı konusunda ihtilaf etmişlerdir. Taberî, bunun 'korkar/çekinir' anlamına geldiği görüşünü tercih etmiştir. Başkaları ise şöyle demiştir:
معناه يترك وهذا هو الأولى. ومن قال يمتنع أو يمنعه الحياء فهو يترك أو قريب منه. ولما كان الجليل القدر في الشاهد لا يمنعه من الخوض في نازل القول إلا الحياء من ذلك، رد الله بقوله: إِنَّ اللَّهَ لا يَسْتَحْيِي على القائلين كيف يضرب الله مثلا بالذباب ونحوه، أي إن هذه الأشياء ليست من نازل القول، إذ هي من الفصيح في المعنى المبلغ أغراض المتكلم إلى نفس السامع، فليست مما يستحيى منه.
Bunun manası 'terk eder' demektir ve evlâ olan da budur. 'İmtina eder' veya 'hayâ onu meneder' diyen kimsenin [sözü de] 'terk eder' manasındadır yahut ona yakındır. Gözlemlenen alemde (şâhid) kadri yüce bir kimseyi basit ve bayağı sözlere dalmaktan sadece bundan duyulan hayâ alıkoyduğu için, Allah Teâlâ: { إِنَّ اللَّهَ لا يَسْتَحْيِي } “Şüphesiz Allah hayâ etmez” kavliyle: «Allah karasinek ve benzeriyle nasıl misal verir?» diyenlere reddiyede bulunmuştur. Yani bu şeyler bayağı sözlerden değildir; zira bunlar, konuşanın maksadını dinleyenin nefsine ulaştıran en fasih manalardandır. Dolayısıyla kendisinden hayâ edilecek şeylerden değildir.
وحكى المهدوي أن الاستحياء في هذه الآية راجع إلى الناس، وهذا غير مرضي.
Mehdevî, bu ayetteki hayâ etmenin insanlara râci olduğunu nakletmiştir; ancak bu kabul gören bir görüş değildir.
وقوله تعالى: أَنْ يَضْرِبَ، إِنَّ مع الفعل في موضع نصب، كأنها مصدر في موضع المفعول، ومعنى يَضْرِبَ مَثَلًا يبين ضربا من الأمثال أي نوعا، كما تقول: هذا من ضرب هذا، والضريب المثيل. ويحتمل أن يكون مثل ضرب البعث، وضرب الذلة، فيجيء المعنى أن يلزم الحجة بمثل، ومَثَلًا مفعول، فقيل هو الأول، وقيل هو الثاني، قدم وهو في نية التأخير، لأن «ضرب» في هذا المعنى يتعدى إلى مفعولين.
Yüce Allah'ın: { أَنْ يَضْرِبَ } kavlinde 'en' edatı fiille birlikte nasb mahallindedir, sanki meful konumunda bir mastar gibidir. { يَضْرِبَ مَثَلًا } ifadesinin anlamı, misallerden bir türü açıklamak, yani bir nevini beyan etmektir; nitekim 'bu, bunun darpındandır (türündendir)' denilir ve 'darîb' (الضريب) de benzer, misil demektir. 'Darbu'l-ba's' (askere sevk etmek) ve 'darbu'z-zille' (zillet vurmak) gibi olması da muhtemeldir; bu durumda mana, bir misal ile hücceti ikame etmek ve bağlayıcı kılmak anlamına gelir. { مَثَلًا } ise mefuldür; birinci meful olduğu söylendiği gibi, ikinci meful olup tehir edilme niyetinde olduğu halde öne geçirildiği de söylenmiştir; zira 'darabe' fiili bu anlamda iki meful alır.
واختلفوا في قوله: ما بَعُوضَةً فقال قوم: ما صلة زائدة لا تفيد إلا شيئا من تأكيد. وقيل ما
[Âlimler], O'nun: { ما بَعُوضَةً } kavmi hakkında ihtilaf etmişlerdir: Bir grup, { ما } edatının bir pekiştirmeden başka bir fayda sağlamayan zâit bir sıla (pekiştirme edatı) olduğunu söylemiştir. { ما } edatının,
نكرة في موضع نصب على البدل من قوله مَثَلًا، وبَعُوضَةً نعت ل ما، فوصفت ما بالجنس المنكر لإبهامها. حكى المهدوي هذا القول عن الفراء والزجاج وثعلب.
{ مَثَلًا } kelimesinden bedel olarak nasb mahallinde bir belgisiz isim (nekire) olduğu, { بَعُوضَةً } kelimesinin de { ما } için sıfat olduğu ve müphem olmasından dolayı { ما }'nın belgisiz bir cins ismiyle nitelendiği de söylenmiştir. Mehdevî bu görüşü Ferrâ, Zeccâc ve Sa'leb'den nakletmiştir.
قال القاضي أبو محمد ﵀: وقيل غير هذا مما هو تخليط دعا إليه الظن أَنْ يَضْرِبَ إنما يتعدى إلى مفعول واحد.
Kâdı Ebû Muhammed rahmetullâhi aleyh şöyle dedi: { أَنْ يَضْرِبَ } fiilinin sadece tek bir meful alacağı zannının yol açtığı, bundan başka karmaşık ve tutarsız görüşler de söylenmiştir.
وقال بعض الكوفيين: نصب بَعُوضَةً على تقدير إسقاط حرف الجر. والمعنى أن يضرب مثلا ما من بعوضة.
Kûfelilerden bazıları şöyle demiştir: { بَعُوضَةً } kelimesinin nasbı, cer harfinin hazfedilmesi takdiri iledir. Mana: 'Bir sivrisinekten herhangi bir misal vermesi' şeklindedir.
وحكي عن العرب: «له عشرون ما ناقة فجملا» ، وأنكر أبو العباس هذا الوجه.
Araplardan: «Onun dişi ve erkek yirmi devesi vardır» (له عشرون ما ناقة فجملا) şeklinde [kullanım] nakledilmiştir; ancak Ebu'l-Abbâs bu vechi kabul etmemiştir.
قال القاضي أبو محمد عبد الحق ﵁: والذي يترجح أن ما صلة مخصصة كما تقول جئتك في أمر ما فتفيد النكرة تخصيصا وتقريبا، ومنه قول أمية بن أبي الصلت: [الخفيف]
Kâdı Ebû Muhammed Abdülhak radıyallâhu anh şöyle dedi: Tercihe şayan olan görüş; tıpkı senin 'Sana herhangi bir iş için geldim' (جئتك في أمر ما) demende olduğu gibi { ما }'nın tahsis edici bir zâit edat olmasıdır ki böylece belgisiz isme (nekire) bir tahsis ve yaklaşım kazandırır. Ümeyye b. Ebi's-Salt'ın şu beyti de bu kabildendir: [Hafîf]
سلع ما ومثله عشر ما ... عائل ما وعالت البيقورا
Herhangi bir sela' ağacı ve onun gibi herhangi bir uşar ağacı... / [Darlık sebebiyle] sıkıntıya düşen ve sığırları helak eden herhangi bir yoksulluk.
وبعوضة على هذا مفعول ثان.
Bu yaklaşıma göre { بعوضة } kelimesi ikinci mefuldür.
وقال قوم: ما نكرة، كأنه قال شيئا. والآية في هذا يشبهها قول حسان بن ثابت: [الكامل] .
Bir grup da: «{ ما }, sanki 'bir şey' demiş gibi nekiredir» demiştir. Bu hususta ayet, Hassân b. Sâbit'in şu beytine benzemektedir: [Kâmil]
فكفى بنا فضلا على من غيرنا ... حبّ النبيّ محمد إيّانا
Peygamber Muhammed'in bizi sevmesi, / Başkalarına karşı bir üstünlük olarak bize yeter.
قال القاضي أبو محمد: وقد تقدم نظير هذا القول، والشبه بالبيت غير صحيح عندي، والبعوضة فعولة من بعض إذا قطع اللحم، يقال بضع وبعض بمعنى، وعلى هذا حملوا قول الشاعر: [الوافر] .
Kâdı Ebû Muhammed şöyle dedi: Bu görüşün benzeri daha önce geçmişti; beyitle olan benzerlik ise bana göre sahih değildir. Ba'ûda (البعوضة), eti kestiğinde kullanılan 'ba'ada' (بعض) kökünden fa'ûle (فعولة) veznindedir; 'bada'a' (بضع) ile 'ba'ada' (بعض) aynı anlamda kullanılır. Şairin şu beytini de buna hamletmişlerdir: [Vâfir]
لنعم البيت بيت أبي دثار ... إذا ما خاف بعض القوم بعضا
Kavmin bazısı bazısından korktuğu zaman, / Ebû Ditar'ın evi ne güzel bir evdir!
وقرأ الضحاك وإبراهيم بن أبي عبلة ورؤبة بن العجاج: «بعوضة» بالرفع.
Dahhâk, İbrâhim b. Ebî Able ve Rü'be b. el-Accâc: «بعوضة» kelimesini ref ile [yani dammeli olarak] okumuşlardır.
قال أبو الفتح: وجه ذلك أن «ما» اسم بمنزلة «الذي» ، أي لا يستحيي أن يضرب الذي هو بعوضة مثلا، فحذف العائد على الموصول، وهو مبتدأ، ومثله قراءة بعضهم: «تماما على الذي أحسن» أي على الذي هو أحسن.
Ebu'l-Feth şöyle dedi: Bunun izahı şudur: «ما», «ellezî» (الذي) konumunda bir isimdir; yani 'sivrisinek olan şeyi misal vermekten hayâ etmez' demektir. Böylece mübteda olan sıla cümlesindeki âid zamir hazfedilmiştir. Bazılarının: «تماما على الذي أحسن» yani 'daha güzel olan kimseye' şeklindeki kıraati de bunun gibidir.
وحكى سيبويه ما أنا بالذي قائل لك شيئا، أي هو قائل.
Sîbeveyh de: «Ben sana bir şey söyleyecek kimse değilim» (ما أنا بالذي قائل لك شيئا) [cümlesini], yani 'o söyleyecek kimsedir' (هو قائل) takdirinde nakletmiştir.
وقوله تعالى: فَما فَوْقَها من جعل ما الأولى صلة زائدة، ف «ما» الثانية عطف على بعوضة، ومن جعل ما اسما ف «ما» الثانية عطف عليها.
Yüce Allah'ın: { فَما فَوْقَها } kavline gelince; birinci { ما } edatını zâit sıla kabul eden kimseye göre ikinci «ما», { بعوضة } kelimesi üzerine matuftur. { ما } edatını isim kabul eden kimseye göre ise ikinci «ما», onun üzerine matuftur.
وقال الكسائي وأبو عبيدة وغيرهما: «المعنى فما فوقها في الصغر» .
Kisâî, Ebû Ubeyde ve başkaları: «Mana, küçüklükte ondan daha üstün olan [yani daha da küçük olan] demektir» demişlerdir.
وقال قتادة وابن جريج وغيرهما: «المعنى في الكبر» .
Katâde, İbn Cüreyc ve başkaları ise: «Mana, büyüklükte [ondan daha üstün olan] demektir» demişlerdir.
قال القاضي أبو محمد: والكل محتمل، والضمير في أَنَّهُ، عائد على المثل.
Kâdı Ebû Muhammed şöyle dedi: Hepsi muhtemeldir. { أَنَّهُ } ifadesindeki zamir ise mesele (misale) râcidir.
واختلف النحويون في ماذا: فقيل هي بمنزلة اسم واحد، بمعنى أي شيء أراد الله، وقيل «ما»
Nahivciler { ماذا } lafzı hakkında ihtilaf etmişlerdir: 'Allah neyi murad etti?' manasında tek bir isim konumunda olduğu söylendiği gibi, «ما»
اسم «وذا» اسم آخر بمعنى الذي، ف «ما» في موضع رفع بالابتداء، و «ذا» خبره، ومعنى كلامهم هذا الإنكار بلفظ الاستفهام.
ifadesinin bir isim, «ذا» ifadesinin de 'ellezî' (الذي) manasında başka bir isim olduğu; dolayısıyla «ما» lafzının mübteda olarak ref mahallinde, «ذا» lafzının da onun haberi olduğu söylenmiştir. Onların bu sözlerinin manası, istifham lafzıyla inkârda bulunmaktır.
وقوله: مَثَلًا نصب على التمييز، وقيل على الحال من «ذا» في بِهذا، والعامل فيه الإشارة والتنبيه.
O'nun: { مَثَلًا } kavli temyiz olarak mansubdur; { بِهذا } ifadesindeki «ذا» zamirinden hâl olarak mansub olduğu da söylenmiştir; buradaki âmil ise işaret ve tenbihtir.
واختلف المتأولون في قوله تعالى: يُضِلُّ بِهِ كَثِيراً وَيَهْدِي بِهِ كَثِيراً فقيل هو من قول الكافرين، أي ما مراد الله بهذا المثل الذي يفرق به الناس إلى ضلالة وإلى هدى؟ وقيل بل هو خبر من الله تعالى أنه يضل بالمثل الكفار الذين يعمون به، ويهدي به المؤمنين الذين يعلمون أنه الحق. وفي هذا رد على المعتزلة في قولهم: «إن الله لا يخلق الضلال» ولا خلاف أن قوله تعالى: وَما يُضِلُّ بِهِ إِلَّا الْفاسِقِينَ من قول الله تعالى.
Müfessirler, Yüce Allah'ın: { يُضِلُّ بِهِ كَثِيراً وَيَهْدِي بِهِ كَثِيراً } kavli hakkında ihtilaf etmişlerdir: Bunun kâfirlerin sözünden olduğu, yani 'Allah, insanları sapıklığa ve hidayete ayıran bu misalle neyi murad etti?' anlamına geldiği söylenmiştir. Bunun aksine Yüce Allah'tan bir haber olduğu; O'nun bu misalle, misal sebebiyle körleşen kâfirleri saptırdığı ve onun hak olduğunu bilen müminleri de bununla hidayete erdirdiği söylenmiştir. Bunda, Mutezile'nin: «Şüphesiz Allah dalâleti yaratmaz» şeklindeki sözlerine bir reddiye vardır. Yüce Allah'ın: { وَما يُضِلُّ بِهِ إِلَّا الْفاسِقِينَ } kavlinin ise Yüce Allah'ın sözü olduğu hususunda hiçbir ihtilaf yoktur.
قال القاضي أبو محمد: ويحتمل أن يكون قوله تعالى: وَيَهْدِي بِهِ كَثِيراً إلى آخر الآية ردا من الله تعالى على قول الكفار يُضِلُّ بِهِ كَثِيراً والفسق الخروج عن الشيء. يقال فسقت الفارة إذا خرجت من جحرها، والرطبة إذا خرجت من قشرها، والفسق في عرف الاستعمال الشرعي الخروج من طاعة الله ﷿، فقد يقع على من خرج بكفر وعلى من خرج بعصيان، وقراءة جمهور الأمة في هذه الآية: «يضل» بضم الياء فيهما.
Kâdı Ebû Muhammed şöyle dedi: Yüce Allah'ın: { وَيَهْدِي بِهِ كَثِيراً } kavlinden ayetin sonuna kadar olan kısmın, kâfirlerin { يُضِلُّ بِهِ كَثِيراً } sözüne Yüce Allah tarafından bir reddiye olması muhtemeldir. Fısk (الفسق), bir şeyden dışarı çıkmaktır. Fare yuvasından çıktığında 'fesakati'l-fa'retu', yaş hurma kabuğundan çıktığında da 'fesakati'r-rutabetu' denilir. Şer'î kullanım örfünde ise fısk, Aziz ve Celil olan Allah'a itaatten çıkmaktır; nitekim küfür ile yoldan çıkan kimse için de isyan ile yoldan çıkan kimse için de kullanılabilir. Ümmetin cumhurunun bu ayetteki kıraati, her iki yerde de yâ harfinin dammesiyle «يُضِلُّ» şeklindedir.
وروي عن إبراهيم بن أبي عبلة أنه قرأ «يضل» بفتح الياء، «كثير» بالرفع «ويهدي به كثير. وما يضل به إلا الفاسقون» بالرفع.
İbrâhim b. Ebî Able'den, yâ harfinin fethası ve «كثير» kelimesinin ref'i ile «يَضِلُّ به كثيرٌ ويهدي به كثيرٌ. وما يَضِلُّ به إلا الفاسقون» şeklinde [yani fâsıkûn kelimesini de ref ile] okuduğu rivayet edilmiştir.
قال أبو عمرو الداني: «هذه قراءة القدرية وابن أبي عبلة من ثقات الشاميين ومن أهل السنة، ولا تصح هذه القراءة عنه، مع أنها مخالفة خط المصحف» .
Ebû Amr ed-Dânî şöyle dedi: «Bu, Kaderiyye'nin kıraatidir. İbn Ebî Able ise Şamlıların güvenilir âlimlerinden ve Ehl-i Sünnet'tendir; Mushaf hattına aykırı olmasıyla birlikte bu kıraat ondan sahih olarak sabit olmamıştır.»
وروي عن ابن مسعود أنه قرأ في الأولى: «يضل» بضم الياء وفي الثانية «وما يضل» بفتح الياء «به إلا الفاسقون» .
İbn Mes'ûd'dan ise birinciyi yâ harfinin dammesiyle «يُضِلُّ», ikincisini ise yâ harfinin fethasıyla «وما يَضِلُّ به إلا الفاسقون» şeklinde okuduğu rivayet edilmiştir.
قال القاضي أبو محمد: وهذه قراءة متجهة لولا مخالفتها خط المصحف المجمع عليه.
Kâdı Ebû Muhammed şöyle dedi: Üzerinde icmâ edilen Mushaf hattına aykırı olmasaydı, bu da makbul ve tutarlı bir kıraat olurdu.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın kavli:
[سورة البقرة (٢) : الآيات ٢٧ الى ٢٩]
[Bakara Suresi (2), Ayetler 27-29]
الَّذِينَ يَنْقُضُونَ عَهْدَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مِيثاقِهِ وَيَقْطَعُونَ ما أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ يُوصَلَ وَيُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ أُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ (٢٧) كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَكُنْتُمْ أَمْواتاً فَأَحْياكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ ثُمَّ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ (٢٨) هُوَ الَّذِي خَلَقَ لَكُمْ ما فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً ثُمَّ اسْتَوى إِلَى السَّماءِ فَسَوَّاهُنَّ سَبْعَ سَماواتٍ وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (٢٩)
{ الَّذِينَ يَنْقُضُونَ عَهْدَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مِيثاقِهِ وَيَقْطَعُونَ ما أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ يُوصَلَ وَيُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ أُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ (٢٧) كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَكُنْتُمْ أَمْواتاً فَأَحْياكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ ثُمَّ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ (٢٨) هُوَ الَّذِي خَلَقَ لَكُمْ ما فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً ثُمَّ اسْتَوى إِلَى السَّماءِ فَسَوَّاهُنَّ سَبْعَ سَماواتٍ وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (٢٩) } “Onlar ki kesin söz verdikten (misakından) sonra Allah’ın ahdini bozarlar, Allah’ın bitiştirilmesini emrettiği şeyi koparırlar ve yeryüzünde fesat çıkarırlar. İşte onlar, hüsrana uğrayanların ta kendileridir. Siz Allah’ı nasıl inkâr edersiniz ki, ölüler idiniz de sizi diriltti; sonra sizi öldürecek, sonra tekrar diriltecek ve nihayet O’na döndürüleceksiniz. O, yerde olanların hepsini sizin için yaratan, sonra göğe yönelip onları yedi kat gök olarak düzenleyendir. O, her şeyi hakkıyla bilendir.”
النقض رد ما أبرم على أوله غير مبرم، والعهد في هذه الآية التقدم في الشيء والوصاة به.
Nakz (النقض), sağlamlaştırılmış bir şeyi bozulmuş olarak ilk haline döndürmektir. Bu ayetteki 'ahd' (العهد) ise bir hususta önceden uyarıda bulunmak ve onu vasiyet/emretmektir.
واختلف في تفسير هذا العهد: فقال بعض المتأولين: هو الذي أخذه الله على بني آدم حين استخرجهم من ظهر أبيهم آدم كالذر.
Bu ahdin tefsirinde ihtilaf edilmiştir: Müfessirlerden bazıları: 'Bu, Allah'ın Âdemoğullarını babaları Âdem'in sırtından zerreler gibi çıkardığı vakit onlardan aldığı ahiddir' demiştir.
وقال آخرون: بل نصب الأدلة على وحدانية الله بالسماوات والأرض وسائر الصنعة هو بمنزلة العهد.
Başkaları ise: 'Bilakis göklerde, yerde ve diğer yaratılışta Allah'ın birliğine dair delillerin ikame edilmesi bir ahid mesabesindedir' demiştir.
وقال آخرون: بل هذا العهد هو الذي أخذه الله على عباده بواسطة رسله أن يوحدوه وأن لا يعبدوا غيره.
Başkaları ise: 'Bilakis bu ahid, Allah'ın peygamberleri vasıtasıyla kullarından O'nu birlemeleri ve O'ndan başkasına ibadet etmemeleri hususunda aldığı ahiddir' demiştir.
وقال آخرون: بل هذا العهد هو الذي أخذه الله تعالى على أتباع الرسل والكتب المنزلة أن يؤمنوا بمحمد ﷺ، وأن لا يكتموا أمره.
Başkaları ise: 'Bilakis bu ahid, Yüce Allah'ın peygamberlerin ve indirilen kitapların tâbilerinden Muhammed ﷺ'e iman etmeleri ve onun davasını gizlememeleri hususunda aldığı ahiddir' demiştir.
قال القاضي أبو محمد عبد الحق ﵁: فالآية على هذا في أهل الكتاب، وظاهر ما قبل وبعد أنه في جميع الكفار.
Kâdı Ebû Muhammed Abdülhak radıyallâhu anh şöyle dedi: Bu yaklaşıma göre ayet Ehl-i Kitap hakkındadır; önceki ve sonraki ifadelerin zâhiri ise bütün kâfirler hakkında olduğunu göstermektedir.
وقال قتادة: «هذه الآية هي فيمن كان آمن بالنبي ﵇ ثم كفر به فنقض العهد» .
Katâde şöyle demiştir: «Bu ayet, Peygamber aleyhisselâm'a iman edip sonra onu inkâr ederek ahdi bozan kimseler hakkındadır.»
قال القاضي أبو محمد ﵀: لم ينسب الطبري شيئا من هذه الأقوال، وكل عهد جائز بين المسلمين فنقضه لا يحل بهذه الآية، والضمير في مِيثاقِهِ يحتمل العودة على العهد أو على اسم الله تعالى، وميثاق مفعال من الوثاقة، وهي الشد في العقد والربط ونحوه، وهو في هذه الآية اسم في موضع المصدر كما قال عمرو بن شييم: [الوافر] .
Kâdı Ebû Muhammed rahmetullâhi aleyh şöyle dedi: Taberî bu görüşlerden hiçbirini [belirli bir kişiye] nispet etmemiştir. Müslümanlar arasında câiz olan her ahdin bozulması bu ayet sebebiyle helal değildir. { مِيثاقِهِ } kelimesindeki zamirin ahde veya Yüce Allah'ın ismine râci olması muhtemeldir. Mîsâk (ميثاق), sağlamlık ve güvenilirlik demek olan 'vesâka' (الوثاقة) kökünden 'mif'âl' (مفعال) veznindedir; bu da akitte, bağlamada ve benzerinde sağlam tutmaktır. Bu ayette ise Amr b. Şüyeym'in şu beytinde olduğu gibi mastar konumunda bir isimdir: [Vâfir]
أكفرا بعد ردّ الموت عنّي ... وبعد عطائك المائة الرّتاعا؟
Ölümü benden savuşturduktan / Ve senin bana otlayan yüz deveyi bağışından sonra nankörlük mü [edeceğim]?
أراد بعد إعطائك.
[Şair burada] 'senin ihsanından/vermandan sonra' (بعد إعطائك) [demek] istemiştir.
وقوله تعالى: ما أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ يُوصَلَ، ما في موضع نصب ب يَقْطَعُونَ واختلف الشيء الذي أمر بوصله؟
Yüce Allah'ın: { ما أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ يُوصَلَ } kavlinde { ما } lafzı { يَقْطَعُونَ } fiiliyle nasb mahallindedir. Bitiştirilmesi (sıla yapılması) emredilen şeyin ne olduğu hususunda ise ihtilaf edilmiştir:
فقال قتادة: «الأرحام عامة في الناس» وقال غيره: «خاصة فيمن آمن بمحمد، كان الكفار يقطعون أرحامهم» . وقال جمهور أهل العلم: الإشارة في هذه الآية إلى دين الله وعبادته في الأرض، وإقامة شرائعه، وحفظ حدوده.
Katâde: «İnsanlar arasındaki genel akrabalık bağlarıdır (sıla-i rahimdir)» demiştir. Başkası ise: «Muhammed'e iman edenlere mahsustur; zira kâfirler akrabalık bağlarını koparıyorlardı» demiştir. İlim ehlinin cumhuru ise şöyle demiştir: Bu ayetteki işaret, Allah'ın dinine, yeryüzünde O'na ibadet edilmesine, şeriatlarının ikame edilmesine ve sınırlarının korunmasınadır.
قال القاضي أبو محمد: وهذا هو الحق، والرحم جزء من هذا، وأَنْ في موضع نصب بدل من ما، أو مفعول من أجله. وقيل أَنْ في موضع خفض بدل من الضمير في بِهِ، وهذا متجه.
Kâdı Ebû Muhammed şöyle dedi: Hak olan da budur; akrabalık bağı (sıla-i rahim) bunun bir parçasıdır. { أَنْ } edatı, { ما } lafzından bedel olarak nasb mahallindedir veya mef'ûlün lieclih (gaye mefulü) konumundadır. { أَنْ } edatının { بِهِ } ifadesindeki zamirden bedel olarak cer mahallinde olduğu da söylenmiştir ve bu da tutarlı bir görüştür.
وَيُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ يعبدون غير الله ويجورون في الأفعال، إذ هي بحسب شهواتهم، والخاسر الذي نقص نفسه حظها من الفلاح والفوز، والخسران النقص كان في ميزان أو غيره.
{ وَيُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ } “ve yeryüzünde fesat çıkarırlar”; [yani] Allah'tan başkasına ibadet ederler ve amellerinde zulmederler, çünkü amelleri hevalarına göredir. Hâsir (الخاسر) ise nefsini felah ve kurtuluş payından mahrum bırakan kimsedir. Hüsran (الخسران) da terazide yahut başka bir şeyde meydana gelen eksilmedir.