وقوله تعالى: كَيْفَ تَكْفُرُونَ لفظه الاستفهام وليس به، بل هو تقرير وتوبيخ، أي كيف تكفرون بالله ونعمه عليكم وقدرته هذه؟ وكَيْفَ في موضع نصب على الحال والعامل فيها تَكْفُرُونَ، وتقديرها أجاحدين تكفرون أمنكرين تكفرون؟ وكَيْفَ مبنية، وخصت بالفتح لخفته، ومن قال إن كَيْفَ تقرير
Yüce Allah'ın: { كَيْفَ تَكْفُرُونَ } “Nasıl inkâr edersiniz?” kavlinin lafzı istifham (soru) olmakla birlikte [hakiki] soru değildir; bilakis takrir (kabullendirme) ve tevbihtir (kınama/azarlama). Yani: Allah'a, O'nun üzerinizdeki nimetlerine ve şu kudretine rağmen nasıl inkâr edersiniz? { كَيْفَ } edatı hal olarak nasb mahallindedir ve onda amel eden { تَكْفُرُونَ } fiilidir. Cümlenin takdiri: «Bile bile inkâr ederek mi küfrediyorsunuz, yoksa büsbütün reddederek mi küfrediyorsunuz?» şeklindedir. { كَيْفَ } mebnîdir; telaffuzdaki hafifliğinden dolayı fetha üzere kılınmıştır. { كَيْفَ } edatının takrir
وتعجب فمعناه إن هذا الأمر إن عن فحقه أن يتعجب منه لغرابته وبعده عن المألوف من شكر المنعم، والواو في قوله وَكُنْتُمْ واو الحال، واختلف في ترتيب هاتين الموتتين والحياتين: فقال ابن عباس وابن مسعود ومجاهد: «فالمعنى كنتم أمواتا معدومين قبل أن تخلقوا دارسين، كما يقال للشيء الدارس ميت، ثم خلقتم وأخرجتم إلى الدنيا فأحياكم ثم أماتكم الموت المعهود، ثم يحييكم للبعث يوم القيامة» .
ve taaccüb (şaşkınlık bildirme) olduğunu söyleyen kimseye göre ise bunun manası şudur: Şayet bu durum meydana gelmişse, garipliğinden ve nimet verene şükretme alışkanlığından uzaklığından ötürü şaşılmayı hak etmiştir. { وَكُنْتُمْ } kavlindeki vâv, hal vâvıdır. Bu iki ölüm ve iki dirilişin sıralanışı hususunda ise ihtilaf edilmiştir: İbn Abbâs, İbn Mes'ûd ve Mücâhid şöyle demişlerdir: «Manası şöyledir: Siz yaratılmadan önce yokluk içinde, silinip gitmiş ölüler idiniz; nitekim izi silinmiş şeye de 'ölü' denir. Sonra yaratılıp dünyaya çıkarıldınız ve O sizi diriltti; sonra sizi bilinen ölümle öldürdü; sonra da kıyamet günü diriliş için sizi yeniden diriltecektir.»
وقال آخرون: «كنتم أمواتا بكون آدم من طين ميتا قبل أن يحيى ثم نفخ فيه الروح فأحياكم بحياة آدم ثم يميتكم ثم يحييكم على ما تقدم» .
Başkaları ise şöyle demiştir: «Âdem diriltilmeden önce topraktan cansız/ölü bir haldeyken siz de ölü idiniz. Sonra ona ruh üflendi ve Âdem'in hayatıyla sizi de diriltti; sonra sizi öldürecek, sonra da daha önce geçtiği üzere sizi diriltecektir.»
وقال قتادة: «كنتم أمواتا في أصلاب آبائكم فأخرجتم إلى الدنيا فأحياكم ثم كما تقدم» .
Katâde şöyle demiştir: «Babalarınızın sulblerinde ölüler idiniz, sonra dünyaya çıkarıldınız ve [Allah] sizi diriltti; sonra da daha önce geçtiği gibi [öldürüp tekrar diriltecektir].»
وقال غيره: «كنتم أمواتا في الأرحام قبل نفخ الروح ثم أحياكم بالإخراج إلى الدنيا ثم كما تقدم» .
Bir başkası da şöyle demiştir: «Ruh üflenmeden önce rahimlerde ölüler idiniz, sonra dünyaya çıkarılmak suretiyle sizi diriltti; sonra da daha önce geçtiği gibi [öldürüp tekrar diriltecektir].»
وقال ابن زيد: «إن الله تعالى أخرج نسم بني آدم أمثال الذر ثم أماتهم بعد ذلك فهو قوله وكنتم أمواتا، ثم أحياهم بالإخراج إلى الدنيا ثم كما تقدم» .
İbn Zeyd şöyle demiştir: «Allah Teâlâ Âdemoğullarının nefislerini zerreler misali [ortaya] çıkardı, ardından onları öldürdü; işte O'nun { وكنتم أمواتا } kavli budur. Sonra onları dünyaya çıkarmakla diriltti; sonra da daha önce geçtiği gibi [öldürüp tekrar diriltecektir].»
وقال ابن عباس وأبو صالح: «كنتم أمواتا بالموت المعهود ثم أحياكم للسؤال في القبور، ثم أماتكم فيها، ثم أحياكم للبعث» .
İbn Abbâs ve Ebû Sâlih şöyle demiştir: «Bilinen ölümle ölüler idiniz, sonra kabirlerdeki sorgu için sizi diriltti; sonra orada sizi öldürdü; sonra da ba's (mahşerdeki diriliş) için sizi yeniden diriltti.»
وروي عن ابن عباس أيضا أنه قال: «وكنتم أمواتا بالخمول فأحياكم بأن ذكرتم وشرفتم بهذا الدين والنبي الذي جاءكم» .
Yine İbn Abbâs'tan şöyle dediği de rivayet edilmiştir: «Adınız sanınız anılmadığından ölüler idiniz; sonra bu din ve size gelen Peygamber sayesinde anılıp şereflendirilmekle sizi diriltti.»
قال القاضي أبو محمد ﵀: والقول الأول هو أولى هذه الأقوال، لأنه الذي لا محيد للكفار عن الإقرار به في أول ترتيبه، ثم إن قوله أولا كُنْتُمْ أَمْواتاً وإسناده آخرا الإماتة إليه ﵎ مما يقوي ذلك القول، وإذا أذعنت نفوس الكفار لكونهم أمواتا معدومين ثم للإحياء في الدنيا ثم للإماتة فيها قوي عليهم لزوم الإحياء الآخر، وجاء جحدهم له دعوى لا حجة عليها، والضمير في إِلَيْهِ عائد على الله تعالى أي إلى ثوابه أو عقابه، وقيل هو عائد على الاحياء، والأول أظهر.
Kâdı Ebû Muhammed rahmetullâhi aleyh şöyle dedi: Bu görüşlerin en evlâ olanı birinci görüştür. Çünkü sıralamasının başında kâfirlerin ikrar etmekten kaçamayacakları gerçek budur. Ayrıca [ayetin] ilk olarak { كُنْتُمْ أَمْواتاً } buyurması ve nihayetinde öldürmeyi O'na celle celâluhu isnat etmesi de bu görüşü güçlendirmektedir. Kâfirlerin nefisleri önce yok hükmünde ölü olduklarını, sonra dünyada diriltildiklerini, ardından orada öldürüleceklerini kabul edince, ikinci dirilişin gerekliliği onlar aleyhine kesinleşmiş olur ve onu inkâr etmeleri delilsiz kuru bir iddiaya dönüşür. { إِلَيْهِ } lafzındaki zamir Yüce Allah'a, yani O'nun sevabına veya azabına râcidir. Diriltilmeye râci olduğu da söylenmiştir; ancak birincisi daha açıktır.
وقرأ جمهور الناس «ترجعون» بضم التاء وفتح الجيم.
İnsanların cumhuru «تُرْجَعُونَ» kelimesini tâ harfinin zammesi ve cîm harfinin fethasıyla okumuştur.
وقرأ ابن أبي إسحاق وابن محيصن وابن يعمر وسلام والفياض بن غزوان ويعقوب الحضرمي:
İbn Ebî İshâk, İbn Muhaysın, İbn Ya'mer, Sellâm, el-Feyyâz b. Gazvân ve Ya'kūb el-Hadramî ise şöyle okumuşlardır:
«يرجع ويرجعون وترجعون» بفتح الياء والتاء حيث وقع.
Geçtiği her yerde yâ ve tâ harflerinin fethasıyla «يَرْجِعُ», «يَرْجِعُونَ» ve «تَرْجِعُونَ» şeklinde okumuşlardır.
وخَلَقَ معناه اخترع وأوجد بعد العدم، وقد يقال في الإنسان خلق بعد إنشائه شيئا، ومنه قول الشاعر:
Halk (خَلَقَ) kelimesinin manası, yokluktan sonra icat edip var etmektir. Bir şeyi meydana getirdikten sonra insan için de bazen 'halaka' denilebilir; şairin şu sözü bu kabildendir:
[زهير بن أبي سلمى] [الكامل]
[Züheyr b. Ebî Sülmâ] [Kâmil] /
ولأنت تفري ما خلقت وبعض ... القوم يخلق ثم لا يفري
Şüphesiz sen biçtiğin (tasarladığın) deriyi kesersin, oysa insanların bir kısmı / Biçip tasarlar da sonra kesemez.
ومنه قول الآخر: [مجزوء الكامل]
Bir başka şairin şu sözü de bu kabildendir: [Meczûu'l-Kâmil] /
من كان يخلق ما يقو ... ل فحيلتي فيه قليله
Kim söylediği şeyi uyduruyorsa (yoktan var ediyorsa) / Artık ona karşı benim çarem azdır.
ولَكُمْ: معناه للاعتبار، ويدل على ذلك ما قبله وما بعده من نصب العبر: الإحياء، والإماتة، والخلق، والاستواء إلى السماء وتسويتها.
{ لَكُمْ } kavlinin manası: «İbret almanız içindir.» Öncesinde ve sonrasında ibret unsurlarının sıralanması da buna delalet eder: Diriltme, öldürme, yaratma, göğe istivâ etme ve onu düzenleme.
وقال قوم: بل معنى لَكُمْ إباحة الأشياء وتمليكها، وهذا قول من يقول إن الأشياء قبل ورود السمع على الإباحة بينته هذه الآية، وخالفهم في هذا التأويل القائلون بالحظر، والقائلون بالوقف، وأكثر القائلين بالحظر استثنوا أشياء اقتضت حالها مع وجود الإنسان الإباحة كالتنفس والحركة ويرد على القائلين بالحظر كل حظر في القرآن وعلى القائلين بالإباحة كل تحليل في القرآن وإباحة، ويترجح الوقف إذا قدرنا نازلة لا يوجد فيها سمع ولا تتعلق به.
Bir topluluk ise şöyle demiştir: Aksine { لَكُمْ } ifadesinin manası eşyanın mubah kılınması ve mülkiyetinize verilmesidir. Bu, «şer'î delil gelmeden önce eşyada aslolan mubahlıktır» diyenlerin görüşüdür ve bu ayet onu açıklamıştır. Bu yorumda hazr (yasaklık) taraftarları ile vakf (hüküm vermeyip duraksama) taraftarları onlara muhalefet etmiştir. Hazr taraftarlarının çoğu, insanın varlığıyla birlikte nefes alıp verme ve hareket etme gibi durumları mubahlığı gerektiren şeyleri istisna etmişlerdir. Hazr taraftarlarına Kur'an'daki her yasaklama, mubahlık taraftarlarına ise Kur'an'daki her helal kılma ve mubahlık delil olarak getirilir. Şer'î bir delil bulunmayan ve şeriatla ilgisi olmayan bir hadise takdir ettiğimizde ise tevakkuf (hüküm vermeme) görüşü ağır basar.
ومعنى الوقف أنه استنفاد جهد الناظر فيما يحزب من النوازل.
Tevakkufun manası; inceleyen kimsenin, içinden çıkılması zor olan hadiseler karşısında tüm çabasını tüketmesidir.
وحكى ابن فورك عن ابن الصائغ أنه قال: «لم يخل العقل قط من السمع ولا نازلة إلا وفيها سمع أولها به تعلق أولها حال تستصحب» . قال: «فينبغي أن يعتمد على هذا، ويغني عن النظر في حظر وإباحة ووقف» ، وجَمِيعاً نصب على الحال.
İbn Fûrek, İbnü's-Sâiğ'den onun şöyle dediğini nakletmiştir: «Akıl, şer'î delilden asla büsbütün bağımsız kalmamıştır. Ortaya çıkan her hadisede mutlaka şer'î bir delil vardır; ya doğrudan onunla bir ilgisi bulunur yahut da istishâb edilen (süregelen) bir hâli vardır.» Ve şöyle demiştir: «Buna dayanılmalıdır; zira bu, hazr, ibâha ve tevakkuf konularındaki tartışmalardan müstağni kılar.» { جَمِيعاً } kelimesi hal olarak nasb mahallindedir.
وقوله تعالى: ثُمَّ اسْتَوى، ثُمَّ هنا هي لترتيب الأخبار لا لترتيب الأمر في نفسه، واسْتَوى: قال قوم: «معناه علا دون تكييف ولا تحديد» ، هذا اختيار الطبري، والتقدير علا أمره وقدرته وسلطانه.
Yüce Allah'ın: { ثُمَّ اسْتَوى } kavlindeki { ثُمَّ } edatı, burada işin bizzat kendisindeki tertip için değil, haberlerin tertibi içindir. { اسْتَوى } kelimesine gelince; bir topluluk: «Bunun manası keyfiyetsiz ve sınırlama olmaksızın yüceldi demektir» demiştir ki bu Taberî'nin tercihidir. İfadenin takdiri ise 'O'nun emri, kudreti ve hâkimiyeti yüceldi' şeklindedir.
وقال ابن كيسان: «معناه قصد إلى السماء» .
İbn Keysân: «Bunun manası göğe yöneldi demektir» demiştir.
قال القاضي أبو محمد: أي بخلقه واختراعه.
Kâdı Ebû Muhammed şöyle dedi: Yani yaratması ve icat etmesiyle [yöneldi].
وقيل معناه كمل صنعه فيها كما تقول استوى الأمر.
Onu yaratma sanatını kemale erdirdi manasında olduğu da söylenmiştir; nitekim 'iş kemale erdi/düzene girdi' denilir.
قال القاضي أبو محمد: وهذا قلق.
Kâdı Ebû Muhammed şöyle dedi: Bu [yorum] zayıftır.
وحكى الطبري عن قوم: أن المعنى أقبل، وضعفه.
Taberî bir topluluktan, bunun manasının 'yöneldi' olduğunu nakletmiş ve bu görüşü zayıf bulmuştur.
وحكي عن قوم «المستوي» هو الدخان.
Bir topluluktan ise 'istivâ eden'in duman olduğu nakledilmiştir.
وهذا أيضا يأباه رصف الكلام، وقيل المعنى استولى كما قال الشاعر الأخطل: [الرجز]
Sözün dizilişi de bunu reddetmektedir. Şair el-Ahtal'ın şu beytinde olduğu gibi 'hükmü altına aldı/istila etti' manasında olduğu da söylenmiştir: [Recez] /
قد استوى بشر على العراق ... من غير سيف ودم مهراق
Bişr kılıçsız ve dökülen bir kan olmaksızın / Irak'a hâkim oldu.
وهذا إنما يجيء في قوله تعالى: عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوى [طه: ٥] والقاعدة في هذه الآية ونحوها منع النقلة وحلول الحوادث، ويبقى استواء القدرة والسلطان.
Bu ise ancak Yüce Allah'ın: { عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوى } [Tâhâ: 5] kavlinde geçerlidir. Bu ve benzeri ayetlerdeki temel kural; mekân değiştirmeyi (intikali) ve sonradan olan şeylerin O'na hulûl etmesini nefyetmektir; geriye kudret ve hâkimiyet istivâsı kalır.
فَسَوَّاهُنَّ قيل المعنى جعلهن سواء، وقيل سوى سطوحها بالإملاس، وسَبْعَ نصب على البدل من الضمير، أو على المفعول ب «سوّى» ، بتقدير حذف الجار من الضمير، كأنه قال فسوّى منهن سبع، وقيل نصب على الحال، وقال سواهن إما على أن السماء جمع، وإما على أنه مفرد اسم جنس، فهو دال على الجمع.
{ فَسَوَّاهُنَّ } kavlinin manasının 'onları bir örnek/düzgün kıldı' olduğu söylenmiştir; yüzeylerini pürüzsüzleştirip düzelttiği de söylenmiştir. { سَبْعَ } kelimesi zamirden bedel olarak yahut cer edatının zamirden hazfedildiği takdiriyle 'onlardan yedi tane düzeltti' anlamında { سوّى } fiilinin mefulü olarak nasb mahallindedir. Hal olarak mansub olduğu da söylenmiştir. { سواهن } [şeklinde çoğul zamirle] zikretmesi ise ya { السماء } lafzının çoğul olması yahut cins ismi olan bir tekil olup çoğula delalet etmesi sebebiyledir.
وقوله تعالى: وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ معناه بالموجودات وتحقق علمه بالمعدومات من آيات أخر، وهذه الآية تقتضي أن الأرض وما فيها خلق قبل السماء، وذلك صحيح، ثم دحيت الأرض بعد خلق السماء، وبهذا تتفق معاني الآيات: هذه والتي في سورة المؤمن وفي النازعات.
Yüce Allah'ın: { وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ } kavlinin manası; 'var olan her şeyi hakkıyla bilendir' demektir. Yok olan şeylere dair ilminin kesinliği ise diğer ayetlerden anlaşılmaktadır. Bu ayet, yeryüzünün ve içindekilerin gökten önce yaratıldığını gerektirmektedir ve bu doğrudur; sonra yeryüzü göğün yaratılışından sonra döşenip yayılmıştır. Bu sayede hem bu ayetin hem Mü'minûn suresindeki hem de Nâziât suresindeki ayetlerin manaları birbiriyle uyum sağlar.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın kavli:
[سورة البقرة (٢) : الآيات ٣٠ الى ٣٢]
[Bakara Suresi (2): 30-32. Ayetler]
وَإِذْ قالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً قالُوا أَتَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ فِيها وَيَسْفِكُ الدِّماءَ وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَ قالَ إِنِّي أَعْلَمُ ما لا تَعْلَمُونَ (٣٠) وَعَلَّمَ آدَمَ الْأَسْماءَ كُلَّها ثُمَّ عَرَضَهُمْ عَلَى الْمَلائِكَةِ فَقالَ أَنْبِئُونِي بِأَسْماءِ هؤُلاءِ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (٣١) قالُوا سُبْحانَكَ لا عِلْمَ لَنا إِلاَّ ما عَلَّمْتَنا إِنَّكَ أَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ (٣٢)
{ وَإِذْ قالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً قالُوا أَتَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ فِيها وَيَسْفِكُ الدِّماءَ وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَ قالَ إِنِّي أَعْلَمُ ما لا تَعْلَمُونَ (٣٠) وَعَلَّمَ آدَمَ الْأَسْماءَ كُلَّها ثُمَّ عَرَضَهُمْ عَلَى الْمَلائِكَةِ فَقالَ أَنْبِئُونِي بِأَسْماءِ هؤُلاءِ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (٣١) قالُوا سُبْحانَكَ لا عِلْمَ لَنا إِلاَّ ما عَلَّمْتَنا إِنَّكَ أَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ (٣٢) } “Hani Rabbin meleklere: 'Ben yeryüzünde bir halife var edeceğim' demişti. Onlar: 'Orada bozgunculuk yapacak ve kan dökecek birini mi var edeceksin? Oysa biz seni hamdinle tesbih ediyor ve seni takdis ediyoruz' dediler. [Allah]: 'Şüphesiz ben sizin bilmediklerinizi bilirim' dedi. (30) Ve Âdem'e isimlerin hepsini öğretti. Sonra onları meleklere arz edip: 'Eğer doğru sözlüler iseniz, şunların isimlerini bana haber verin' buyurdu. (31) Onlar: 'Seni tenzih ederiz! Bize öğrettiğinden başka bizim hiçbir ilmimiz yoktur. Şüphesiz sen, her şeyi hakkıyla bilen, hüküm ve hikmet sahibi olansın' dediler. (32)”
قال معمر بن المثنى: «إذ زائدة، والتقدير وقال ربك» .
Muammer b. el-Müsennâ: «{ إذ } zâiddir, sözün takdiri: 'Rabbin dedi ki...' şeklindedir» demiştir.
قال أبو إسحاق الزجاج: «هذا اجتراء من أبي عبيدة» .
Ebû İshâk ez-Zeccâc: «Bu, Ebû Ubeyde'nin bir cüretidir» demiştir.
قال القاضي أبو محمد: وكذلك رد عليه جميع المفسرين.
Kâdı Ebû Muhammed şöyle dedi: Bütün müfessirler de aynı şekilde ona karşı çıkmışlardır.
وقال الجمهور: ليست بزائدة وإنما هي معلقة بفعل مقدر تقديره واذكر إذ قال، وأيضا فقوله: خَلَقَ لَكُمْ ما فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً الآية، يقتضي أن يكون التقدير وابتداء خلقكم إذ قال ربك للملائكة، وإضافة رب إلى محمد ﷺ ومخاطبته بالكاف تشريف منه له، وإظهار لاختصاصه به، والملائكة واحدها ملك أصله ملاك على وزن مفعل من لاك إذا أرسل، وجمعه ملائكة على وزن مفاعلة.
Cumhur ise şöyle demiştir: [O] zâid değildir; bilakis takdiri 'Hatırla ki hani demişti' şeklinde olan mahzuf bir fiile bağlıdır. Ayrıca: { خَلَقَ لَكُمْ ما فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً } ayeti, takdirin: 'Yaratılışınızın başlangıcı, Rabbinin meleklere dediği vakittir' şeklinde olmasını gerektirir. Rab lafzının Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e izafe edilmesi ve kâf zamiriyle ona hitap edilmesi, O'ndan peygamberine bir şereflendirme ve onu kendine tahsis ettiğinin bir göstergesidir. Melâike (الْمَلائِكَةِ) kelimesinin tekili melek (مَلَك) lafzıdır; aslı, elçi göndermek manasındaki 'lâke' (لاكَ) kökünden 'mef'al' vezninde 'me'lek'tir (ملاك). Çoğulu ise 'mefâile' (مَفَاعِلَة) vezninde 'melâike'dir.
وقال قوم: أصل ملك مألك، من ألك إذا أرسل، ومنه قول عدي بن زيد: [الرمل]
Bir topluluk ise şöyle demiştir: Melek (مَلَك) kelimesinin aslı, elçi göndermek demek olan 'eleke' (أَلَكَ) kökünden 'me'lek'tir (مَأْلَك). Adiy b. Zeyd'in şu beyti de bu kabildendir: [Remel] /
أبلغ النعمان عني مألكا ... أنه قد طال حبسي وانتظاري
Benden Nu'mân'a bir mesaj (elçilik haberi) ulaştır / Zira hapsedilmem ve bekleyişim uzamıştır.
واللغتان مسموعتان لأك وألك، قلبت فيه الهمزة بعد اللام فجاء وزنه معفل، وجمعه ملائكة، وزنه معافلة.
Hem 'le'eke' (لَأَكَ) hem de 'eleke' (أَلَكَ) şeklinde her iki lügat da işitilmiştir. Hemze lâm harfinden sonraya kaydırılmış (kalb yapılmış), böylece vezni 'ma'fel' (مَعْفَل) olmuş, çoğulu da 'meâfile' (مَعَافِلَة) vezninde 'melâike' gelmiştir.
وقال ابن كيسان: «هو من ملك يملك، والهمزة فيه زائدة كما زيدت في شمأل من شمل، فوزنه فعأل، ووزن جمعه فعائلة» وقد يأتي في الشعر على أصله كما قال: [الطويل]
İbn Keysân şöyle demiştir: «Bu kelime sahip olmak demek olan 'meleke yemlikü' (ملك يملك) kökündendir; tıpkı 'şemel' (شمل) kökünden gelen 'şem'el' (شمأل) kelimesindeki gibi buradaki hemze de zâiddir. Dolayısıyla vezni 'fe'al' (فَعْأَل), çoğulunun vezni ise 'feâile'dir (فَعَائِلَة).» Kelime şiirde asıl şekliyle de gelebilmektedir; nitekim şair şöyle demiştir: [Tavîl] /
فلست لأنسيّ ولكن لملأك ... تنزّل من جوّ السماء يصوب
Ben bir insana ait değilim; fakat göğün bağrından / Aşağı inen bir meleğe aidim.
وأما في الكلام فسهلت الهمزة وألقيت حركتها على اللام أو على العين في قول ابن كيسان فقيل ملك، والهاء في ملائكة لتأنيث الجموع غير حقيقي، وقيل هي للمبالغة كعلامة ونسابة، والأول أبين.
Günlük konuşma dilinde ise hemze teshil edilmiş ve harekesi lâm harfine -veya İbn Keysân'ın kavline göre ayne'l-fiile- aktarılmış ve böylece 'melek' (ملك) denilmiştir. Melâike (ملائكة) kelimesindeki hâ/tâ harfi gayrihakiki çoğulların müennesliği içindir. Allâme ve nessâbe kelimelerinde olduğu gibi mübalağa için olduğu da söylenmiştir; ancak birinci görüş daha açıktır.
وقال أبو عبيدة: «الهمزة في ملائكة مجتلبة لأن واحدها ملك» .
Ebû Ubeyde şöyle demiştir: «Melâike kelimesindeki hemze sonradan getirilmiştir; çünkü tekili melek (مَلَك) şeklindedir.»
قال القاضي أبو محمد عبد الحق ﵁: فهذا الذي نحا إليه ابن كيسان.
Kâdı Ebû Muhammed Abdülhak radıyallâhu anh şöyle dedi: İbn Keysân'ın benimsediği görüş de budur.
وجاعِلٌ في هذه الآية بمعنى خالق، ذكره الطبري عن أبي روق، ويقضي بذلك تعديها إلى مفعول واحد.
Bu ayette geçen { جاعِلٌ } kelimesi, 'hâlık' (yaratıcı) manasındadır. Taberî bunu Ebû Ravk'tan rivayet etmiştir ve kelimenin tek bir mefûle geçişli olması da bunu gerektirmektedir.
وقال الحسن وقتادة: «جاعل بمعنى فاعل» .
Hasan[-ı Basrî] ve Katâde ise: «Câil (جاعل), fâil (yapan/eden) manasındadır» demişlerdir.
وقال ابن سابط عن النبي ﷺ أنه قال: «إن الأرض هنا يعني بها مكة لأن الأرض دحيت من تحتها، ولأنها مقرّ من هلك قومه من الأنبياء، وإن قبر نوح وهود وصالح بين المقام والركن» .
İbn Sâbıt, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: «Buradaki 'arz' (yeryüzü) ile kastedilen Mekke'dir; çünkü yeryüzü onun altından yayılıp döşenmiştir ve çünkü orası kavimleri helak olan peygamberlerin sığınağıdır. Nitekim Nûh, Hûd ve Sâlih'in kabirleri Makâm ile Rükn arasındadır.»
وخَلِيفَةً معناه من يخلف.
{ وخَلِيفَةً } “bir halife” kelimesinin manası, birinin yerine geçen (halef olan) kimsedir.
قال ابن عباس: «كانت الجن قبل بني آدم في الأرض فأفسدوا وسفكوا الدماء فبعث الله إليهم قبيلا من الملائكة قتلهم وألحق فلّهم بجزائر البحار ورؤوس الجبال، وجعل آدم وذريته خليفة» .
İbn Abbâs şöyle demiştir: «Âdemoğullarından önce yeryüzünde cinler vardı; bozgunculuk çıkarıp kan döktüler. Bunun üzerine Allah onlara meleklerden bir fırka gönderdi; onları öldürdüler ve kaçan kalıntılarını denizlerdeki adalara ve dağ başlarına sürdüler. Âdem'i ve soyunu da halife kıldı.»
وقال الحسن: «إنما سمى الله بني آدم خليفة لأن كل قرن منهم يخلف الذي قبله، الجيل بعد الجيل» .
Hasan[-ı Basrî] şöyle demiştir: «Allah Âdemoğullarını halife olarak isimlendirmiştir; çünkü onlardan her asır (nesil), nesil nesil kendisinden öncekine halef olur (onun yerine geçer).»
قال القاضي أبو محمد عبد الحق ﵁: ففي هذا القول، يحتمل أن تكون بمعنى خالفة وبمعنى مخلوفة.
Kâdı Ebû Muhammed Abdülhak radıyallâhu anh şöyle dedi: Bu görüşe göre, [kelimenin] 'hâlife' (başkasına halef olan) veya 'mahlûfe' (yerine geçilen) manasında olması muhtemeldir.
وقال ابن مسعود: «إنما معناه خليفة مني في الحكم بين عبادي بالحق وبأوامري» يعني بذلك آدم ﵇ ومن قام مقامه بعده من ذريته.
İbn Mes'ûd: «Bunun manası sadece, 'kullarım arasında hakla ve emirlerimle hükmetme hususunda benden bir halife' demektir» demiştir; bununla Âdem aleyhisselâm'ı ve ondan sonra onun makamına geçen zürriyetini kastetmektedir.
وقرأ زيد بن علي «خليفة» بالقاف.
Zeyd b. Ali [kelimeyi] kaf harfiyle «kalîfe» (قليفة) şeklinde okumuştur.
وقوله تعالى: قالُوا أَتَجْعَلُ فِيها الآية، وقد علمنا قطعا أن الملائكة لا تعلم الغيب ولا تسبق بالقول، وذلك عام في جميع الملائكة، لأن قوله: «لا يسبقونه بالقول» خرج على جهة المدح لهم.
Yüce Allah'ın: { قالُوا أَتَجْعَلُ فِيها } “Dediler ki: Orada ... yaratacak mısın?” ayetiyle ilgili olarak; kesin olarak biliyoruz ki melekler gaybı bilmezler ve sözle [Allah'ın] önüne geçmezler. Bu durum bütün melekler hakkında geneldir; zira «Sözle O'nun önüne geçmezler» ifadesi onları övme makamında vârid olmuştur.
قال القاضي أبو بكر بن الطيب: «فهذه قرينة العموم، فلا يصح مع هذين الشرطين إلا أن يكون عندهم من إفساد الخليفة في الأرض نبأ ومقدمة» .
Kâdı Ebû Bekir b. et-Tayyib şöyle demiştir: «İşte bu, umum (genellik) karinesidir. Bu iki şartla birlikte, halifenin yeryüzünde fesat çıkaracağına dair yanlarında bir haber ve ön bilgi bulunmasından başka bir ihtimal geçerli olamaz.»
قال ابن زيد وغيره: إن الله تعالى أعلمهم أن الخليفة سيكون من ذريته قوم يفسدون ويسفكون الدماء، فقالوا لذلك هذه المقالة.
İbn Zeyd ve başkaları şöyle demişlerdir: Yüce Allah onlara, halifenin soyundan fesat çıkaracak ve kan dökecek bir kavmin geleceğini bildirmişti; bundan dolayı bu sözü söylediler.
قال القاضي أبو محمد: فهذا إما على طريق التعجب من استخلاف الله من يعصيه، أو من عصيان من يستخلفه الله في أرضه وينعم عليه بذلك، وإما على طريق الاستعظام والإكبار للفصلين جميعا، الاستخلاف، والعصيان.
Kâdı Ebû Muhammed şöyle dedi: Bu söz, ya Allah'ın kendisine isyan edecek birini halife kılmasına veya Allah'ın yeryüzünde halife kılarak nimetlendirdiği kimsenin O'na isyan etmesine hayret etme yoluyladır; yahut da her iki hususu, yani hem halife kılınmayı hem de isyanı birden büyük ve vahim görme (isti'zâm ve ikbâr) yoluyladır.
وقال أحمد بن يحيى ثعلب وغيره: إنما كانت الملائكة قد رأت وعلمت ما كان من إفساد الجن وسفكهم الدماء في الأرض فجاء قولهم أَتَجْعَلُ فِيها الآية، على جهة الاستفهام المحض، هل هذا الخليفة على طريقة من تقدم من الجن أم لا؟
Ahmed b. Yahyâ Sa'leb ve başkaları şöyle demişlerdir: Melekler cinlerin yeryüzünde çıkardıkları fesadı ve döktükleri kanları görmüş ve bilmişlerdi; bu yüzden onların { أَتَجْعَلُ فِيها } “Orada ... yaratacak mısın?” ayetindeki sözleri, sırf bu halifenin de daha önceki cinlerin yolunda olup olmayacağını sorma (istifhâm-ı mahz) amacıyla vârid olmuştur.
وقال آخرون: كان الله تعالى قد أعلم الملائكة أنه يخلق في الأرض خلقا يفسدون ويسفكون الدماء، فلما قال لهم بعد ذلك: إِنِّي جاعِلٌ قالُوا أَتَجْعَلُ فِيها الآية، على جهة الاسترشاد والاستعلام هل هذا الخليفة هو الذي كان أعلمهم به قبل أو غيره؟
Başkaları ise şöyle demiştir: Yüce Allah, meleklere yeryüzünde fesat çıkaracak ve kan dökecek bir varlık yaratacağını önceden bildirmişti. Daha sonra onlara: { إِنِّي جاعِلٌ } “Ben yaratacağım” buyurunca, bu halifenin daha önce kendilerine bildirdiği varlık mı yoksa başkası mı olduğunu öğrenmek ve açıklık istemek (istirşâd ve isti'lâm) maksadıyla: { قالُوا أَتَجْعَلُ فِيها } “Dediler ki: Orada ... yaratacak mısın?” ayetindeki sözü söylediler.
والسفك صب الدم، هذا عرفه، وقد يقال سفك كلامه في كذا إذا سرده.
Sefk (السفك), kan akıtmak demektir; örfteki manası budur. Bir kimse sözünü ardı ardına sıralayıp döktüğünde de 'sefeqe kelâmehû' denilebilir.
وقراءة الجمهور بكسر الفاء.
Cumhurun kıraati fâ harfinin kesresiyledir (yesfiku).
وقرأ أبو حيوة وابن أبي عبلة: ويسفك» بضم الفاء.
Ebû Hayve ve İbn Ebî Able ise fâ harfinin dammesiyle «وَيَسْفُكُ» (yesfuku) şeklinde okumuşlardır.
وقرأ ابن هرمز «ويسفك» بالنصب بواو الصرف كأنه قال: من يجمع أن يفسد وأن يسفك.
İbn Hürmüz ise vâv-ı sarf ile nasb ederek «وَيَسْفِكَ» şeklinde okumuştur; sanki 'hem fesat çıkarmayı hem de kan dökmeyi bir arada yapacak kimse' demiş gibidir.
وقال المهدوي: هو نصب في جواب الاستفهام.
Mehdevî şöyle demiştir: Bu, soru cümlesinin cevabında (istifhamın cevabı olarak) mansubdur.
قال القاضي أبو محمد: والأول أحسن.
Kâdı Ebû Muhammed şöyle dedi: Birinci [açıklama] daha güzeldir.
وقولهم: وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ قال بعض المتأولين: هو على جهة الاستفهام، كأنهم أرادوا وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ الآية، أم نتغير عن هذه الحال.
Onların: { وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ } “Biz ise seni hamdinle tesbih ederiz” sözü hakkında tevil ehlinden bazıları şöyle demiştir: Bu soru üslubundadır; sanki onlar '{ وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ } “Biz ise seni hamdinle tesbih edip dururken mi [bunu yapacaksın]?” yoksa biz bu halimizden değiştirilecek miyiz?' demek istemişlerdir.
قال القاضي أبو محمد عبد الحق ﵁: وهذا يحسن مع القول بالاستفهام المحض في قولهم: أَتَجْعَلُ؟.
Kâdı Ebû Muhammed Abdülhak radıyallâhu anh şöyle dedi: Bu [izah], onların: { أَتَجْعَلُ } “Yaratacak mısın?” sözünün sırf soru (istifhâm-ı mahz) olduğu görüşüyle uyum sağlamaktadır.
وقال آخرون: معناه التمدح ووصف حالهم، وذلك جائز لهم كما قال يوسف ﵇: إِنِّي حَفِيظٌ عَلِيمٌ [يوسف: ٥٥] .
Başkaları ise: Bunun manası övünmek ve kendi hallerini nitelemektir; nitekim Yûsuf aleyhisselâm'ın: { إِنِّي حَفِيظٌ عَلِيمٌ } “Şüphesiz ben koruyucuyum, bilginim” [Yûsuf: 55] demesi gibi, bu durum onlar için caizdir, demişlerdir.
قال القاضي أبو محمد: وهذا يحسن مع التعجب والاستعظام لأن يستخلف الله من يعصيه في قولهم أَتَجْعَلُ وعلى هذا أدبهم بقوله تعالى: إِنِّي أَعْلَمُ ما لا تَعْلَمُونَ.
Kâdı Ebû Muhammed şöyle dedi: Bu [izah], onların { أَتَجْعَلُ } “Yaratacak mısın?” sözünde Allah'ın kendisine isyan edecek birini halife kılmasını taaccüp ve isti'zâm (büyük/şaşırtıcı) görmeleri görüşüyle uyumludur; işte bundan dolayı Yüce Allah: { إِنِّي أَعْلَمُ ما لا تَعْلَمُونَ } “Şüphesiz ben sizin bilmediklerinizi bilirim” buyurarak onları edeplendirmiştir.
وقال قوم: معنى الآية ونحن لو جعلتنا في الأرض واستخلفتنا نسبح بحمدك. وهذا أيضا حسن مع التعجب والاستعظام في قولهم: أَتَجْعَلُ.
Bir topluluk ise şöyle demiştir: Ayetin manası, 'Eğer bizi yeryüzüne koyup halife kılsaydın, biz seni hamdinle tesbih ederdik' şeklindedir. Bu da onların: { أَتَجْعَلُ } “Yaratacak mısın?” sözündeki taaccüp ve isti'zâm ile uyumlu ve güzeldir.
ومعنى نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ ننزهك عما لا يليق بك وبصفاتك.
{ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ } “Seni hamdinle tesbih ederiz” ifadesinin manası; seni sana ve sıfatlarına yakışmayan şeylerden tenzih ederiz, demektir.
وقال ابن عباس وابن مسعود: «تسبيح الملائكة صلاتهم لله» .
İbn Abbâs ve İbn Mes'ûd: «Meleklerin tesbihi, Allah için namaz kılmalarıdır» demişlerdir.
وقال قتادة: «تسبيح الملائكة قولهم سبحان الله على عرفه في اللغة» .
Katâde: «Meleklerin tesbihi, dildeki bilinen örfü üzere 'sübhânallâh' demeleridir» demiştir.
وبِحَمْدِكَ معناه: نخلط التسبيح بالحمد ونصله به، ويحتمل أن يكون قوله بِحَمْدِكَ اعتراضا بين الكلامين، كأنهم قالوا ونحن نسبح ونقدس، ثم اعترضوا على جهة التسليم، أي وأنت المحمود في الهداية إلى ذلك.
{ بِحَمْدِكَ } “Hamdinle” ifadesinin manası: Tesbihi hamde katar ve ona bitiştiririz demektir. { بِحَمْدِكَ } sözünün iki kelam arasında bir itiraz (ara cümle) olması da muhtemeldir; sanki onlar 'Biz tesbih ve takdis ederiz' demiş, sonra da teslimiyet kabilinden araya girerek '[Oysa] buna hidayet ettiğin için hamdedilecek olan ancak sensin' demiş gibi olurlar.
وَنُقَدِّسُ لَكَ قال الضحاك وغيره: معناه نطهر أنفسنا لك ابتغاء مرضاتك، والتقديس التطهير بلا خلاف، ومنه الأرض المقدسة أي المطهرة، ومنه بيت المقدس، ومنه القدس الذي يتطهر به.
{ وَنُقَدِّسُ لَكَ } “Ve seni takdis ederiz” ifadesi hakkında Dahhâk ve başkaları: Bunun manası, senin rızanı kazanmak için kendimizi senin uğrunda arındırırız, demektir. Takdis (التقديس), ihtilafsız olarak temizlemek (tathîr) manasındadır. 'el-Ardu'l-Mukaddese' (kutsal toprak) yani temizlenmiş yer, 'Beytü'l-Makdis' ve kendisiyle temizlik yapılan 'kuds' (temizlik kabı/suyu) kelimeleri de bundandır.
وقال آخرون: وَنُقَدِّسُ لَكَ معناه ونقدسك أي نعظمك ونطهر ذكرك عما لا يليق به. قاله مجاهد وأبو صالح وغيرهما.
Başkaları ise: { وَنُقَدِّسُ لَكَ } ifadesinin manası, 'Seni takdis ederiz', yani seni yüceltir ve senin zikrini/şanını layık olmayan şeylerden tenzih edip arındırırız demektir, demişlerdir. Bunu Mücâhid, Ebû Sâlih ve başkaları söylemiştir.
وقال قوم: نقدس لك معناه نصلي لك.
Bir topluluk ise: 'Nukaddisu leke'nin manası, senin için namaz kılarız demektir, demiştir.
قال القاضي أبو محمد: وهذا ضعيف.
Kâdı Ebû Muhammed şöyle dedi: Bu [görüş] zayıftır.
وقوله تعالى: إِنِّي أَعْلَمُ ما لا تَعْلَمُونَ الأظهر أن أَعْلَمُ فعل مستقبل، وما في موضع نصب به،
Yüce Allah'ın: { إِنِّي أَعْلَمُ ما لا تَعْلَمُونَ } “Şüphesiz ben sizin bilmediklerinizi bilirim” ayetinde daha zahir olan görüşe göre, { أَعْلَمُ } muzari fiildir ve { ما } lafzı da onunla nasb konumundadır.
وقيل أَعْلَمُ اسم، وما في موضع خفض بالإضافة، ولا يصح الصرف فيه بإجماع من النحاة، وإنما الخلاف في أفعل إذا سمي به وكان نكرة، فسيبويه والخليل لا يصرفانه، والأخفش يصرفه.
{ أَعْلَمُ } kelimesinin isim [ism-i tafdîl] olduğu, { ما } lafzının ise izafet sebebiyle cer konumunda bulunduğu da söylenmiştir. Nahivcilerin icmasıyla bunda tenvin/sarf caiz değildir. İhtilaf ancak 'ef'al' veznindeki kelime özel isim yapılıp nekre olduğunda söz konusudur; Sîbeveyhi ve Halîl onu gayrimunsarif sayarlar, Ahfeş ise munsarif kılar.
واختلف أهل التأويل في المراد بقوله تعالى: ما لا تَعْلَمُونَ فقال ابن عباس: «كان إبليس- لعنه الله- قد أعجب ودخله الكبر لما جعله الله خازن السماء الدنيا وشرفه» . وقيل: بل لما بعثه الله إلى قتل الجن الذين كانوا أفسدوا في الأرض فهزمهم وقتلهم بجنده، قاله ابن عباس أيضا. واعتقد أن ذلك لمزية له واستحقب الكفر والمعصية في جانب آدم ﵇.
Tevil ehli, Yüce Allah'ın: { ما لا تَعْلَمُونَ } “Bilmediklerinizi” kavliyle neyin kastedildiği hususunda ihtilaf etmişlerdir. İbn Abbâs şöyle demiştir: «Allah İblis'i -Allah ona lanet etsin- dünya semasının hazinedarı kılıp şereflendirdiğinde, o kendini beğenmiş ve içine kibir girmişti.» Yine İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre: Allah onu yeryüzünde fesat çıkaran cinleri öldürmek üzere gönderdiğinde, ordusuyla onları hezimete uğratıp öldürünce, bunun kendisi için bir üstünlük olduğunu zannetmiş ve Âdem aleyhisselâm konusunda küfür ve isyanı yüklenmiştir.
قال: فلما قالت الملائكة وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَ وهي لا تعلم أن في نفس إبليس خلاف ذلك. قال الله لهم إِنِّي أَعْلَمُ ما لا تَعْلَمُونَ يعني ما في نفس إبليس.
Dedi ki: Melekler, İblis'in içindekinin bunun aksine olduğunu bilmeksizin: { وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَ } “Biz ise seni hamdinle tesbih ve takdis ederiz” deyince, Allah onlara: { إِنِّي أَعْلَمُ ما لا تَعْلَمُونَ } “Şüphesiz ben sizin bilmediklerinizi bilirim” buyurdu; yani İblis'in içindekini [bilirim demektir].
وقال قتادة: لما قالت الملائكة أَتَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ فِيها وقد علم الله تعالى أن فيمن يستخلف في الأرض أنبياء وفضلاء وأهل طاعة، قال لهم إِنِّي أَعْلَمُ ما لا تَعْلَمُونَ يعني أفعال الفضلاء من بني آدم.
Katâde ise şöyle demiştir: Melekler: { أَتَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ فِيها } “Orada fesat çıkaracak birini mi yaratacaksın?” dediklerinde; Yüce Allah yeryüzünde halife kılacağı kimseler arasında peygamberlerin, fazilet sahiplerinin ve itaat ehlinin bulunacağını bildiğinden ötürü onlara: { إِنِّي أَعْلَمُ ما لا تَعْلَمُونَ } “Şüphesiz ben sizin bilmediklerinizi bilirim” buyurmuştur; yani Âdemoğullarının faziletli olanlarının amellerini [bilirim demektir].
وقوله تعالى: وَعَلَّمَ معناه عرف وتعليم آدم هنا عند قوم إلهام علمه ضرورة.
Yüce Allah'ın: { وَعَلَّمَ } “Ve öğretti” kavlinin manası bildirdi demektir. Buradaki Âdem'e öğretme, bir topluluğa göre zaruri olarak bildirdiği bir ilhamdır.
وقال قوم: بل تعليم بقول، فإما بواسطة ملك، أو بتكليم قبل هبوطه الأرض، فلا يشارك موسى- ﵇ في خاصته.
Bir topluluk ise şöyle demiştir: Aksine bu, sözlü bir öğretmedir; ya bir melek vasıtasıyla ya da yeryüzüne inmeden önce onunla doğrudan konuşma suretiyle olmuştur; böylece Mûsâ aleyhisselâm'a kendi hususiyetinde ortak olmaz.
وقرأ اليماني: «وعلّم» بضم العين على بناء الفعل للمفعول، «آدم» مرفوعا.
Yemânî ise fiili meçhul bina ederek ayın harfinin dammesiyle «وَعُلِّمَ» ve «آدَمُ» kelimesini merfû olarak okumuştur.
قال أبو الفتح: «وهي قراءة يزيد البربري» ، وآدَمَ أفعل مشتق من الأدمة وهي حمرة تميل إلى السواد، وجمعه أدم وأوادم كحمر وأحامر، ولا ينصرف بوجه، وقيل آدَمَ وزنه فاعل مشتق من أديم الأرض، كأن الملك آدمها وجمعه آدمون وأوادم، ويلزم قائل هذه المقالة صرفه.
Ebû'l-Feth şöyle demiştir: «Bu, Yezîd el-Berberî'nin kıraatidir.» { آدَمَ } ismi 'ef'al' vezninde olup siyaha çalan kırmızılık manasındaki 'udme' (الأدمة) kökünden türemiştir. Çoğulu 'humur' ve 'ehâmir' gibi 'udm' ve 'evâdim' gelir; hiçbir şekilde tenvin almaz (gayrimunsariftir). { آدَمَ } isminin 'fâil' vezninde olup yeryüzünün yüzeyi manasındaki 'edîmu'l-arz'dan türediği de söylenmiştir; sanki melek onu yeryüzünün yüzeyi yapmıştır (âdemehâ). Çoğulu 'âdemûn' ve 'evâdim' gelir; bu görüşü savunan kimsenin kelimeyi munsarif (tenvinli) kılması gerekir.
وقال الطبري: «آدم فعل رباعي سمي به» ، وروي عن النبي ﷺ قال: «خلق الله آدم من أديم الأرض كلها فخرجت ذريته على نحو ذلك منهم الأبيض والأسود والأسمر والسهل والحزن والطيب والخبيث» .
Taberî: «Âdem, özel isim yapılmış rubâî bir fiildir» demiştir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: «Allah Âdem'i yeryüzünün her tarafından [alınan] bir deri (yüzey) topraktan yarattı; bu yüzden onun zürriyeti de bu şekilde [çeşitli] çıktı: İçlerinden beyazı, siyahı, esmeri; yumuşak tabiatlısı, sert tabiatlısı; temizi ve kötüsü oldu.»
واختلف المتأولون في قوله: الْأَسْماءَ فقال جمهور الأمة: «علمه التسميات» وقال قوم: «عرض عليه الأشخاص» .
Tevil ehli, O'nun: { الْأَسْماءَ } “İsimleri” kavli hakkında ihtilaf etmişlerdir. Ümmetin cumhuru: «Ona isimlendirmeleri (adları) öğretti» demiş; bir topluluk ise: «Ona şahısları arz etti» demiştir.
قال القاضي أبو محمد: والأول أبين، ولفظة- علمه- تعطي ذلك.
Kâdı Ebû Muhammed şöyle dedi: Birincisi daha açıktır; nitekim 'öğretti' lafzı da bunu ifade etmektedir.
ثم اختلف الجمهور في أي الأسماء علمه؟ فقال ابن عباس وقتادة ومجاهد: «علمه اسم كل شيء من جميع المخلوقات دقيقها وجليلها» .
Sonra cumhur, ona isimlerin hangisinin öğretildiği konusunda ihtilaf etmiştir. İbn Abbâs, Katâde ve Mücâhid: «Ona yaratılmışların küçüğünden büyüğüne her şeyin ismini öğretti» demişlerdir.
وقال حميد الشامي: «علمه أسماء النجوم فقط» .
Humeyd eş-Şâmî: «Ona sadece yıldızların isimlerini öğretti» demiştir.
وقال الربيع بن خثيم: «علمه أسماء الملائكة فقط» .
Rebî' b. Huseym: «Ona sadece meleklerin isimlerini öğretti» demiştir.
وقال عبد الرحمن بن زيد «علمه أسماء ذريته فقط» .
Abdurrahman b. Zeyd: «Ona sadece zürriyetinin isimlerini öğretti» demiştir.
وقال الطبري: «علمه أسماء ذريته والملائكة» ، واختار هذا ورجحه بقوله تعالى: ثُمَّ عَرَضَهُمْ عَلَى الْمَلائِكَةِ.
Taberî ise: «Ona zürriyetinin ve meleklerin isimlerini öğretti» demiş ve Yüce Allah'ın: { ثُمَّ عَرَضَهُمْ عَلَى الْمَلائِكَةِ } “Sonra onları meleklere arz etti” kavliyle bunu seçip tercih etmiştir.
وحكى النقاش عن ابن عباس أنه تعالى علمه كلمة واحدة عرف منها جميع الأسماء.
Nakkaş, İbn Abbâs'tan; Yüce Allah'ın ona tek bir kelime öğrettiğini ve onun vasıtasıyla bütün isimleri bildiğini nakletmiştir.