Binûn

Bakara Suresi — 7. Sayfa

Kaynak: el-Muharrerü'l-Vecîz · İbn Atıyye · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وقال آخرون: «علمه أسماء الأجناس، كالجبال والخيل والأودية ونحو ذلك، دون أن يعين ما سمته ذريته منها» .

Başkaları ise şöyle demiştir: «Zürriyetinin onlara vereceği özel isimleri belirlemeksizin; dağlar, atlar, vadiler ve benzeri cins isimlerini ona öğretti.»

وقال ابن قتيبة: «علمه أسماء ما خلق في الأرض» .

İbn Kuteybe: «Yeryüzünde yarattığı şeylerin isimlerini ona öğretti» demiştir.

وقال قوم: علمه الأسماء بلغة واحدة، ثم وقع الاصطلاح من ذريته فيما سواها.

Bir topluluk şöyle demiştir: İsimleri ona tek bir dille öğretti, sonra bunun dışındakilerde zürriyetinin uzlaşması (ıstılahı) gerçekleşti.

وقال بعضهم: «بل علمه الأسماء بكل لغة تكلمت بها ذريته» ، وقد غلا قوم في هذا المعنى حتى حكى ابن جني عن أبي علي الفارسي أنه قال: «علم الله تعالى آدم كل شيء، حتى إنه كان يحسن من النحو مثل ما أحسن سيبويه» ، ونحو هذا من القول الذي هو بين الخطأ من جهات. وقال أكثر العلماء:

Bazıları ise şöyle demiştir: «Bilakis, zürriyetinin konuştuğu her dille isimleri ona öğretti.» Bir grup bu manada o kadar aşırıya gitmiştir ki İbn Cinnî, Ebû Ali el-Fârisî'den onun şöyle dediğini nakletmiştir: «Yüce Allah Âdem'e her şeyi öğretti, hatta Sîbeveyh'in nahiv bildiği gibi o da nahiv biliyordu.» Bu ve benzeri sözlerin pek çok açıdan hatalı olduğu açıktır. Âlimlerin çoğu ise şöyle demiştir:

«علمه تعالى منافع كل شيء ولما يصلح» .

«Yüce [Allah] ona her şeyin faydalarını ve neye yaradığını öğretti.»

وقال قوم: «عرض عليه الأشخاص عند التعليم» .

Bir topluluk: «Öğretme sırasında şahıslar (varlıkların kendileri) ona arz edildi» demiştir.

وقال قوم: «بل وصفها له دون عرض أشخاص» .

Bir topluluk da: «Bilakis, şahıslar arz edilmeksizin onları ona vasfetti» demiştir.

قال القاضي أبو محمد ﵀: وهذه كلها احتمالات، قال الناس بها.

Kâdı Ebû Muhammed rahmetullâhi aleyh şöyle dedi: Bunların hepsi insanların dile getirdiği ihtimallerdir.

وقرأ أبي بن كعب: «ثم عرضها» .

Übey b. Ka'b: «ثُمَّ عَرَضَهَا» şeklinde okumuştur.

وقرأ ابن مسعود: «ثم عرضهن» واختلف المتأولون هل عرض على الملائكة أشخاص الأسماء أو الأسماء دون الأشخاص؟ فقال ابن مسعود وغيره: عرض الأشخاص.

İbn Mes'ûd: «ثُمَّ عَرَضَهُنَّ» şeklinde okumuştur. Tevil ehli, meleklere isimlerin şahıslarının mı yoksa şahıslar olmaksızın sadece isimlerin mi arz edildiği hususunda ihtilaf etmişlerdir. İbn Mes'ûd ve başkaları: Şahıslar arz edildi, demiştir.

وقال ابن عباس وغيره: عرض الأسماء، فمن قال في الأسماء بعموم كل شيء قال عرضهم أمة أمة ونوعا نوعا، ومن قال في الأسماء إنها التسميات استقام على قراءة أبيّ: «عرضها» ، ونقول في قراءة من قرأ «عرضهم» : إن لفظ الأسماء يدل على الأشخاص، فلذلك ساغ أن يقول للأسماء عرضهم.

İbn Abbâs ve başkaları ise: İsimler arz edildi, demiştir. İsimlerin her şeyin geneline şamil olduğunu söyleyen kimse, onları ümmet ümmet, tür tür arz etti, demiştir. İsimlerin sadece adlandırmalar olduğunu söyleyen kimse ise Übey'in «عَرَضَهَا» kıraatine dayanır. «عَرَضَهُمْ» şeklinde okuyanın kıraati hakkında ise şöyle deriz: İsimler lafzı şahıslara delalet eder; bu sebeple isimler için 'onları arz etti' (aradahüm) denilmesi caiz olmuştur.

وأَنْبِئُونِي معناه: أخبروني، والنبأ الخبر، ومنه النبيء.

{ أَنْبِئُونِي } kelimesinin manası: Bana haber verin, demektir. Nebe (النبأ) haber demektir; Nebî kelimesi de bundan türemiştir.

وقال قوم: يخرج من هذا الأمر بالإنباء تكليف ما لا يطاق، ويتقرر جوازه، لأنه تعالى علم أنهم لا يعلمون.

Bir topluluk şöyle demiştir: Bu haber verme emrinden, güç yetirilemeyen şeyin teklif edilmesi (teklîf-i mâ lâ yutâk) neticesi çıkar ve bunun caiz olduğu sabit olur; çünkü Yüce Allah onların bilmediğini biliyordu.

وقال المحققون من أهل التأويل: ليس هذا على جهة التكليف وإنما هو على جهة التقرير والتوقيف.

Tevil ehlinin muhakkikleri ise şöyle demiştir: Bu teklif kastıyla değil, sadece ikrar ettirme ve bildirme kastıyladır.

وقوله تعالى: هؤُلاءِ ظاهره حضور أشخاص، وذلك عند العرض على الملائكة.

Yüce Allah'ın: { هؤُلاءِ } kavlinin zahiri, şahısların hazır bulunmasını gerektirir ki bu da meleklere arz edilme esnasındadır.

وليس في هذه الآية ما يوجب أن الاسم أريد به المسمى كما ذهب إليه مكي والمهدوي، فمن قال إنه تعالى عرض على الملائكة أشخاصا استقام له مع لفظ هؤُلاءِ، ومن قال إنه إنما عرض أسماء فقط

Mekkî ve Mehdevî'nin benimsediği gibi, bu ayette isim ile müsemmanın (isimlendirilenin) kastedildiğini gerektiren bir durum yoktur. Yüce Allah'ın meleklere şahısları arz ettiğini söyleyen kimseye göre bu, { هؤُلاءِ } lafzıyla tam uyum sağlar. Sadece isimleri arz ettiğini söyleyen kimse ise,

جعل الإشارة ب هؤُلاءِ إلى أشخاص الأسماء وهي غائبة، إذ قد حضر ما هو منها بسبب، وذلك أسماؤها، وكأنه قال لهم في كل اسم لأي شخص هذا.

{ هؤُلاءِ } ile yapılan işareti, hazır bulunmayan isimlerin şahıslarına yönelik kılmıştır; zira onlarla irtibatlı olan şey, yani isimleri hazır bulunmaktadır. Sanki onlara her isim hakkında 'Bu hangi şahsındır?' demiştir.

قال القاضي أبو محمد ﵀: والذي يظهر أن الله تعالى علم آدم الأسماء وعرض مع ذلك عليه الأجناس أشخاصا، ثم عرض تلك على الملائكة وسألهم عن تسمياتها التي قد تعلمها آدم، ثم إن آدم قال لهم هذا اسمه كذا، وهذا اسمه كذا، وهؤُلاءِ لفظ مبني على الكسر والقصر فيه لغة تميم وبعض قيس وأسد، قال الأعشى: [الخفيف] .

Kâdı Ebû Muhammed rahmetullâhi aleyh şöyle dedi: Açıkça anlaşılan şudur ki, Yüce Allah Âdem'e isimleri öğretmiş ve bununla birlikte cinsleri şahıslar olarak ona arz etmiştir. Sonra bunları meleklere arz edip onlara Âdem'in öğrenmiş olduğu isimleri sormuştur. Daha sonra Âdem onlara 'Bunun adı şudur, bunun adı şudur' demiştir. { هؤُلاءِ } kesre üzere mebni bir lafızdır; bu kelimede kasr (elifin uzatılmaması: هؤلا), Temîm ile Kays ve Esed'in bir kısmının lehçesidir. A'şâ şöyle demiştir: [Hafîf]

هؤلا ثم هؤلا كلا أعطي ... ت نعالا محذوة بنعال

Şunlara ve ardından şunlara, hepsine ayakkabı üstüne ayakkabı verilmiştir.

وكُنْتُمْ في موضع الجزم بالشرط، والجواب عند سيبويه فيما قبله، وعند المبرد محذوف، والتقدير: إن كنتم صادقين فأنبئوني.

{ كُنْتُمْ } şart sebebiyle cezm konumundadır. Sîbeveyh'e göre [şartın] cevabı kendisinden önceki kısımdadır; el-Müberred'e göre ise mahzuftur (düşmüştür). Takdiri şöyledir: Eğer doğru söyleyenler iseniz bana haber verin.

وقال ابن مسعود وابن عباس وناس من أصحاب النبي ﵇، معنى الآية: إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ في أن الخليفة يفسد ويسفك.

İbn Mes'ûd, İbn Abbâs ve Peygamber aleyhisselâm'ın ashabından bir grup insan, ayetin manasının: Halifenin fesat çıkaracağı ve kan dökeceği hususunda { إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } “eğer doğru söyleyenler iseniz” şeklinde olduğunu söylemişlerdir.

وقال آخرون: صادِقِينَ في أني إن استخلفتكم سبحتم بحمدي وقدستم لي.

Başkaları ise: «Eğer sizi halife kılarsam bana hamd ile tesbih edip beni takdis edeceğiniz hususunda { صادِقِينَ } 'doğru söyleyenler iseniz'» demiştir.

وقال الحسن وقتادة: روي أن الملائكة قالت حين خلق الله آدم: ليخلق ربنا ما شاء فلن يخلق خلقا أعلم منا ولا أكرم عليه، فأراد الله تعالى أن يريهم من علم آدم وكرامته خلاف ما ظنوا فالمعنى إن كنتم صادقين في دعواكم العلم.

Hasan ve Katâde şöyle demiştir: Rivayet edildiğine göre, Allah Âdem'i yarattığında melekler: «Rabbimiz dilediğini yaratsın, bizden daha bilgili ve O'nun katında daha değerli bir varlık asla yaratamaz» demişlerdi. Bunun üzerine Yüce Allah onlara Âdem'in ilminden ve değerinden zannettiklerinin aksini göstermek istedi. Buna göre mana: İlim iddianızda doğru söyleyenler iseniz, demektir.

وقال قوم: معنى الآية إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ في جواب السؤال عالمين بالأسماء. قالُوا: ولذلك لم يسغ للملائكة الاجتهاد وقالوا: سُبْحانَكَ حكاه النقاش. قال: ولو لم يشترط عليهم الصدق في الإنباء لجاز لهم الاجتهاد كما جاز للذي أماته الله مائة عام حين قال له «كم لبثت؟» ولم يشترط عليه الإصابة.

Bir topluluk: Ayetin manası, sorunun cevabında ve isimleri bilme hususunda { إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } “eğer doğru söyleyenler iseniz” demektir, dedi. Nakkaş'ın naklettiğine göre şöyle dediler: Bundan dolayı meleklerin ictihad etmesi caiz olmadı ve: { سُبْحانَكَ } dediler. Şöyle dedi: Şayet onlara haber verme hususunda doğruluk şart koşulmasaydı, Allah'ın yüz yıl öldürdüğü kimseye «Ne kadar kaldın?» dendiğinde isabet etmesi şart koşulmadığı için ictihad etmesinin caiz olduğu gibi onların da ictihad etmesi caiz olurdu.

فقال، ولم يصب فلم يعنف.

O [bir tahminde bulunup] söyledi, isabet edemedi ama azarlanmadı.

قال القاضي أبو محمد ﵀: وهذا كله محتمل.

Kâdı Ebû Muhammed rahmetullâhi aleyh şöyle dedi: Bunların hepsi muhtemeldir.

وحكى الطبري أن بعض المفسرين قال: معنى إِنْ كُنْتُمْ «إذ كنتم» .

Taberî, bazı müfessirlerin { إِنْ كُنْتُمْ } ifadesinin manasının «إذ كنتم» (mademki öylesiniz) olduğunu söylediklerini nakletmiştir.

قال الطبري: وهذا خطأ. وإن قال قائل ما الحكمة في قول الله تعالى للملائكة إِنِّي جاعِلٌ الآية، قيل: هذا منه امتحان لهم واختبار ليقع منهم ما وقع ويؤدبهم تعالى من تعليم آدم وتكريمه بما أدب.

Taberî: «Bu yanlıştır. Eğer biri 'Yüce Allah'ın meleklere { إِنِّي جاعِلٌ } [diyerek başlayan] ayeti söylemesindeki hikmet nedir?' diye sorarsa, şöyle denir: Bu, onlardan sadır olan sözlerin sadır olması ve Yüce Allah'ın Âdem'i eğitip şereflendirmesiyle onları terbiye ettiği şekilde terbiye etmesi için Allah tarafından onlara bir imtihan ve sınamadır» demiştir.

وسُبْحانَكَ معناه: تنزيها لك وتبرئة أن يعلم أحد من علمك إلا ما علمته، وسُبْحانَكَ نصب على المصدر.

{ سُبْحانَكَ } kelimesinin manası: Senin öğrettiğinden başka hiç kimsenin Sen'in ilminden bir şey bilemeyeceğini ikrar ederek Seni tenzih ve tebrie ederiz, demektir. { سُبْحانَكَ } masdar olarak mansubdur.

وقال الكسائي: «نصبه على أنه منادى مضاف» .

Kisâî: «Muzaf münada olduğu için mansubdur» demiştir.

قال الزهراوي: موضع ما من قولهم ما عَلَّمْتَنا نصب ب عَلَّمْتَنا، وخبر التبرئة في لَنا، ويحتمل أن يكون موضع ما رفعا على أنه بدل من خبر التبرئة، كما تقول لا إله إلا الله أي لا إله في

Zehravî şöyle demiştir: { ما عَلَّمْتَنا } sözündeki { ما } lafzının iraptaki yeri { عَلَّمْتَنا } fiili ile nasbdır; tebrie haberi ise { لَنا } lafzındadır. { ما } lafzının, tebrie haberinden bedel olarak ref konumunda olması da muhtemeldir; nitekim 'Lâ ilâhe illallâh' (Varlıkta

الوجود إلا الله، وأَنْتَ في موضع نصب تأكيد للضمير في إِنَّكَ، أو في موضع رفع على الابتداء.

Allah'tan başka hiçbir ilah yoktur) demen gibidir. { أَنْتَ } ise { إِنَّكَ } lafzındaki zamiri pekiştirmek (tekit) için nasb konumundadır veya mübteda olarak ref konumundadır.

والْعَلِيمُ خبره، والجملة خبر «إن» ، أو فاصلة لا موضع لها من الإعراب. والْعَلِيمُ معناه: العالم، ويزيد عليه معنى من المبالغة والتكثير من المعلومات في حق الله ﷿.

{ الْعَلِيمُ } onun haberidir; bu cümle 'inne'nin haberidir veya iraptan mahalli olmayan bir fasıladır. { الْعَلِيمُ } lafzının manası: Bilen (el-Âlim) demektir; Yüce Allah hakkında ise buna mübalağa ve bilinen şeylerin çokluğu manası eklenir.

والْحَكِيمُ معناه الحاكم، وبينهما مزية المبالغة، وقيل: معناه المحكم كما قال عمرو بن معديكرب: [الوافر] .

{ الْحَكِيمُ } hüküm veren (el-Hâkim) manasındadır ve aralarında mübalağa üstünlüğü vardır. Sağlamlaştıran ve mükemmel yapan (el-Muhkim) manasında olduğu da söylenmiştir; nitekim Amr b. Ma'dîkerib şöyle demiştir: [Vâfir]

أمن ريحانة الداعي السميع أي المسمع، ويجيء الْحَكِيمُ على هذا من صفات الفعل.

Reyhâne'den mi geliyor o işiten davetçi? Yani 'işittiren'. Bu takdirde { الْحَكِيمُ } fiil sıfatlarından olur.

وقال قوم: الْحَكِيمُ المانع من الفساد، ومنه حكمة الفرس مانعته، ومنه قول جرير: [الكامل] .

Bir topluluk şöyle demiştir: { الْحَكِيمُ }, fesadı engelleyen demektir. Atın [başına takılan ve serkeşliğini] engelleyen gem parçasına (hikmetü'l-feres) denilmesi de bundandır. Cerîr'in şu sözü de bu kabildendir: [Kâmil]

أبني حنيفة أحكموا سفهاءكم ... إني أخاف عليكم أن أغضبا

Ey Hanîfeoğulları! Beyinsizlerinize engel olun (ahkimû); doğrusu sizin aleyhinize öfkelenmekten korkuyorum.

قوله ﷿:

Aziz ve Celil olan [Allah]'ın kavli:

[سورة البقرة (٢) : الآيات ٣٣ الى ٣٤]

[Bakara Suresi (2): Ayetler 33-34]

قالَ يا آدَمُ أَنْبِئْهُمْ بِأَسْمائِهِمْ فَلَمَّا أَنْبَأَهُمْ بِأَسْمائِهِمْ قالَ أَلَمْ أَقُلْ لَكُمْ إِنِّي أَعْلَمُ غَيْبَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَأَعْلَمُ ما تُبْدُونَ وَما كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ (٣٣) وَإِذْ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلاَّ إِبْلِيسَ أَبى وَاسْتَكْبَرَ وَكانَ مِنَ الْكافِرِينَ (٣٤)

{ قالَ يا آدَمُ أَنْبِئْهُمْ بِأَسْمائِهِمْ فَلَمَّا أَنْبَأَهُمْ بِأَسْمائِهِمْ قالَ أَلَمْ أَقُلْ لَكُمْ إِنِّي أَعْلَمُ غَيْبَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَأَعْلَمُ ما تُبْدُونَ وَما كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ (٣٣) وَإِذْ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلاَّ إِبْلِيسَ أَبى وَاسْتَكْبَرَ وَكانَ مِنَ الْكافِرِينَ (٣٤) } “[Allah] buyurdu ki: «Ey Âdem! Bunların isimlerini onlara bildir.» O da bunların isimlerini onlara bildirince [Allah]: «Ben size, göklerin ve yerin gaybını kesinlikle bildiğimi, ayrıca açığa vurduğunuzu ve gizlemekte olduğunuzu da bildiğimi söylememiş miydim?» dedi. Hani meleklere: «Âdem için secde edin!» demiştik; İblis hariç hepsi secde etmişti. O diretti, büyüklendi ve kâfirlerden oldu.”

أَنْبِئْهُمْ معناه أخبرهم، وهو فعل يتعدى إلى مفعولين أحدهما بحرف جر وقد يحذف حرف الجر أحيانا، تقول نبئت زيدا.

{ أَنْبِئْهُمْ } kelimesinin manası: Onlara haber ver, demektir. Bu fiil iki mef'ûle geçişli (müteaddî) olur; bunlardan biri harf-i cer iledir. Bazen harf-i cer hazfedilebilir; nitekim 'Zeyd'i haber aldım' (nubbi'tu Zeyden) dersin.

قال سيبويه: معناه نبئت عن زيد. والضمير في أَنْبِئْهُمْ عائد على الملائكة بإجماع، والضمير في أسمائهم مختلف فيه حسب الاختلاف في الأسماء التي علمها آدم.

Sîbeveyh: Bunun manası 'Zeyd'den haber aldım' (nubbi'tu an Zeydin) demektir, demiştir. { أَنْبِئْهُمْ } kelimesindeki zamir icmâ ile meleklere dönmektedir. { بِأَسْمائِهِمْ } kelimesindeki zamir ise Âdem'e öğretilen isimler hakkındaki ihtilafa göre ihtilaflıdır.

قال أبو علي: «كلهم قرأ «أنبئهم» بالهمز وضم الهاء، إلا ما روي عن ابن عامر، «أنبئهم» بالهمز وكسر الهاء، وكذلك روى بعض المكيين عن ابن كثير، وذلك على إتباع كسرة الهاء لكسرة الباء، وإن حجز الساكن فحجزه لا يعتد به» .

Ebû Ali şöyle demiştir: «İbn Âmir'den hemze ve he harfinin kesresiyle «أَنْبِئْهِمْ» şeklinde rivayet edilen hariç, hepsi hemze ve he harfinin dammesiyle «أَنْبِئْهُمْ» okumuştur. Aynı şekilde Mekkelilerin bazısı da İbn Kesîr'den böyle rivayet etmiştir. Bu, aradaki sâkin harf engel teşkil etse de bu engelin dikkate alınmayarak he harfinin kesresinin be harfinin kesresine uydurulması (ittibâ) sebebiyledir.»

قال أبو عمرو الداني: «وقرأ الحسن والأعرج: «أنبيهم» بغير همز» .

Ebû Amr ed-Dânî: «Hasan ve A'rec hemzesiz olarak «أنبيهم» şeklinde okumuşlardır» demiştir.

قال ابن جني: «وقرأ الحسن «أنبهم» ، على وزن «أعطهم» ، وقد روي عنه، «أنبيهم» بغير همز» .

İbn Cinnî: «Hasan «أعطهم» vezninde «أَنْبِهِمْ» şeklinde okumuştur; ondan hemzesiz olarak «أنبيهم» şeklinde de rivayet edilmiştir» demiştir.

قال أبو عمرو: «وقد روي مثل ذلك عن ابن كثير من طريق القواس» .

Ebû Amr: «Kavvâs tarikıyla İbn Kesîr'den de bunun benzeri rivayet edilmiştir» demiştir.

قال أبو الفتح: أما قراءة الحسن، «أنبهم» «كأعطهم» ، فعلى إبدال الهمزة ياء، على أنك تقول «أنبيت» كأعطيت، وهذا ضعيف في اللغة، لأنه بدل لا تخفيف والبدل عندنا لا يجوز إلا في ضرورة شعر.

Ebû'l-Feth şöyle demiştir: Hasan'ın «أعطهم» gibi olan «أَنْبِهِمْ» kıraatine gelince; bu, 'a'taytu' gibi 'enbeytu' demen üzere hemzenin yâ harfine ibdâl edilmesiyledir. Bu ise dilde zayıftır; zira bu teshîl değil ibdâldir ve bize göre ibdâl ancak şiir zaruretinde caiz olur.

قال بعض العلماء: إن في قوله تعالى: فَلَمَّا أَنْبَأَهُمْ نبوة لآدم ﵇، إذ أمره الله أن ينبىء الملائكة بما ليس عندهم من علم الله ﷿.

Bazı âlimler şöyle demiştir: Yüce Allah'ın: { فَلَمَّا أَنْبَأَهُمْ } kavlinde Âdem aleyhisselâm için bir peygamberlik vardır; zira Allah, Aziz ve Celil olan Allah'ın ilminden meleklerin yanında bulunmayan şeyleri onlara haber vermesini ona emretmiştir.

ويجوز فتح الياء من «إني» وتسكينها.

«إني» lafzındaki yâ harfini fethalı ve sâkin okumak caizdir.

قال الكسائي: «رأيت العرب إذا لقيت عندهم الياء همزة فتحوها» .

Kisâî: «Arapların, yâ harfi hemze ile karşılaştığında onu fethaladıklarını gördüm» demiştir.

قال أبو علي: «كان أبو عمرو يفتح ياء الإضافة المكسور ما قبلها عند الهمزة المفتوحة والمكسورة، إذا كانت متصلة باسم، أو بفعل، ما لم يطل الحرف فإنه يثقل فتحها، نحو قوله تعالى: وَلا تَفْتِنِّي أَلا [التوبة: ٤٩] وقوله تعالى: فَاذْكُرُونِي أَذْكُرْكُمْ [البقرة: ١٥٢] ، والذي يخف: إِنِّي أَرى [الأنفال:

Ebû Ali şöyle demiştir: «Ebû Amr; kelime uzayıp da fethalanması ağırlaşmadıkça, bir isme veya fiile bitiştiğinde, meftuh ve meksur hemzenin yanında, öncesi meksur olan izâfet yâ'sını fethalardı. Yüce Allah'ın: { وَلا تَفْتِنِّي أَلا } [Tevbe: 49] ve { فَاذْكُرُونِي أَذْكُرْكُمْ } [Bakara: 152] kavillerinde olduğu gibi. Hafif gelen ise: { إِنِّي أَرى } [el-Enfâl:

٤٨، يوسف: ٤٣، الصافات: ١٠٢] وأَجْرِيَ إِلَّا عَلَى اللَّهِ [يونس: ٧٢، هود: ٢٩، سبأ: ٤٧] .

48, Yûsuf: 43, es-Sâffât: 102] ve { أَجْرِيَ إِلَّا عَلَى اللَّهِ } [Yûnus: 72, Hûd: 29, Sebe': 47] kavilleridir.»

وقوله تعالى: أَعْلَمُ غَيْبَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ معناه: ما غاب عنكم، لأن الله لا غيب عنده من معلوماته وما في موضع نصب «بأعلم» .

Yüce Allah'ın: { أَعْلَمُ غَيْبَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Göklerin ve yerin gaybını Ben bilirim” kavlinin manası: 'Sizden gizli kalan şeyleri [bilirim]' demektir. Çünkü Allah'ın bildiği şeylerden O'na hiçbir şey gayb (gizli) değildir. { ما } ise { أَعْلَمُ } ile nasb konumundadır.

قال المهدوي: ويجوز أن يكون قوله أَعْلَمُ اسما بمعنى التفضيل في العلم، فتكون ما في موضع خفض بالإضافة.

Mehdevî şöyle demiştir: { أَعْلَمُ } kavlinin ilimde üstünlük (tafdîl) bildiren bir isim olması da caizdir; bu takdirde { ما }, izâfet sebebiyle cer konumunda olur.

قال القاضي أبو محمد عبد الحق ﵁: فإذا قدر الأول اسما فلا بد بعده من إضمار فعل ينصب غَيْبَ، تقديره إني أعلم من كل أعلم غيب، وكونها في الموضعين فعلا مضارعا أخصر وأبلغ.

Kâdı Ebû Muhammed Abdülhak radıyallâhu anh şöyle demiştir: Birincisi isim olarak takdir edilirse, ondan sonra { غَيْبَ } kelimesini nasbeden bir fiilin gizlenmesi (izmarı) gerekir; takdiri ise 'Şüphesiz ben her bilenden daha çok gaybı bilirim' şeklinde olur. Her iki yerde de muzâri fiil olması ise daha veciz ve daha beliğdir.

واختلف المفسرون في قوله تعالى: ما تُبْدُونَ وَما كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ فقالت طائفة: ذلك على معنى العموم في معرفة أسرارهم وظواهرهم وبواطنهم أجمع.

Müfessirler Yüce Allah'ın: { ما تُبْدُونَ وَما كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ } “Açığa vurduğunuzu da gizlemekte olduğunuzu da [bilirim]” kavli hakkında ihtilaf etmişlerdir. Bir grup şöyle demiştir: Bu, onların sırlarını, açık ve gizli olan bütün hallerini bilme konusunda umum ifade eden bir mana üzeredir.

وحكى مكي أن المراد بقول ما تُبْدُونَ قولهم: أَتَجْعَلُ فِيها الآية.

Mekkî, { ما تُبْدُونَ } kavlinden muradın, onların: { أَتَجْعَلُ فِيها } “Orada [fesat çıkaracak birini mi] yaratacaksın?” ayetindeki sözleri olduğunu nakletmiştir.

وحكى المهدوي أن ما تُبْدُونَ قولهم: ليخلق ربنا ما شاء فلن يخلق أعلم منا ولا أكرم عليه، فجعل هذا مما أبدوه لما قالوه.

Mehdevî ise { ما تُبْدُونَ } ifadesinin, onların: «Rabbimiz dilediğini yaratsın, bizden daha bilgilisini ve O'nun katında bizden daha üstününü asla yaratmayacaktır» sözleri olduğunu nakletmiştir. Bunu söyledikleri için açığa vurdukları şeylerden saymıştır.

وقال الزهراوي: «ما أبدوه هو بدارهم بالسجود لآدم» .

Zehrâvî şöyle demiştir: «Açığa vurdukları şey, Âdem'e secde etmeye koşuşmalarıdır.»

واختلف في المكتوم فقال ابن عباس وابن مسعود: المراد ما كتمه إبليس في نفسه من الكبر والكفر، ويتوجه قوله تَكْتُمُونَ للجماعة والكاتم واحد في هذا القول على تجوز العرب واتساعها، كما يقال لقوم قد جنى سفيه منهم: أنتم فعلتم كذا، أي منكم فاعله.

Gizlenen şey hakkında da ihtilaf edilmiştir. İbn Abbas ve İbn Mes'ûd şöyle demiştir: Murad, İblis'in kibir ve küfürden nefsinde gizlediği şeydir. Bu görüşe göre gizleyen tek bir kişi olduğu halde { تَكْتُمُونَ } kavlinin çoğula yöneltilmesi, Arapların mecaz ve dildeki genişlik [kuralı] üzeredir; nitekim içlerinden bir beyinsizin suç işlediği bir topluluğa: 'Siz şöyle yaptınız' denilir, yani 'Bunu yapan sizdendir' manasındadır.

قال القاضي أبو محمد ﵀: وهذا مع قصد تعنيف، ومنه قوله تعالى: إِنَّ الَّذِينَ يُنادُونَكَ مِنْ وَراءِ الْحُجُراتِ أَكْثَرُهُمْ لا يَعْقِلُونَ [الحجرات: ٤] وإنما ناداه منهم عيينة، وقيل الأقرع، وقال قتادة:

Kâdı Ebû Muhammed rahmetullâhi aleyh şöyle demiştir: Bu [üslup], azarlama kastıyla yapılır. Yüce Allah'ın: { إِنَّ الَّذِينَ يُنادُونَكَ مِنْ وَراءِ الْحُجُراتِ أَكْثَرُهُمْ لا يَعْقِلُونَ } [Hucurât: 4] “Sana odaların arkasından seslenenlerin çoğu akletmezler” kavli de böyledir; oysa O'na içlerinden sadece Uyeyne -bir rivayete göre Akra'- seslenmişti. Katâde ise şöyle demiştir:

المكتوم هو ما أسره بعضهم إلى بعض من قولهم: ليخلق ربنا ما شاء، فجعل هذا فيما كتموه لما أسروه، - وَإِذْ من قوله: وَإِذْ قُلْنا معطوف على إِذْ المتقدمة.

Gizlenen şey, birbirlerine fısıldayıp gizledikleri: «Rabbimiz dilediğini yaratsın...» sözleridir. Bunu fısıldadıkları için gizledikleri şeyler arasına koymuştur. - { وَإِذْ قُلْنا } kavlindeki { وَإِذْ } ise önceki { إِذْ } lafzına matuftur.

وقول الله تعالى وخطابه للملائكة متقرر قديم في الأزل، بشرط وجودهم وفهمهم، وهذا هو الباب كله في أوامر الله سبحانه ونواهيه ومخاطباته وقُلْنا كناية العظيم عن نفسه بلفظ الجمع، وقوله للملائكة عموم فيهم.

Yüce Allah'ın sözü ve meleklere hitabı, onların var olmaları ve anlamaları şartına bağlı olarak ezelde sabittir ve kadimdir. Sübhânehu olan Allah'ın bütün emirleri, nehiyleri ve hitapları bu kabildendir. { قُلْنا } ifadesi, Yüce [Zât'ın] çoğul lafzıyla kendisinden kinayedir. Meleklere olan hitabı ise onları bütünüyle kapsamaktadır.

وقرأ أبو جعفر بن القعقاع: «للملائكة اسجدوا» برفع تاء للملائكة اتباعا لضمة ثالث المستقبل.

Ebû Ca'fer b. el-Ka'kâ': Muzâri [fiilin] üçüncü harfinin dammesine uyarak (ittibâen), 'lil-melâiketi'nin te harfini damme ile «للملائكة اسجدوا» (lil-melâiketu'scudû) şeklinde okumuştur.

قال أبو علي: «وهذا خطأ» .

Ebû Ali: «Bu bir hatadır» demiştir.

وقال الزجاج: «أبو جعفر من رؤساء القراءة ولكنه غلط في هذا» .

Zeccâc da: «Ebû Ca'fer kıraat reislerindendir, ancak bu konuda yanılmıştır» demiştir.

قال أبو الفتح: لأن الملائكة في موضع جر فالتاء مكسورة كسرة إعراب، وهذا الذي ذهب إليه أبو جعفر إنما يجوز إذا كان ما قبل الهمزة حرفا ساكنا صحيحا، نحو قوله تعالى: وَقالَتِ اخْرُجْ عَلَيْهِنَّ [يوسف: ٣١] والسجود في كلام العرب الخضوع والتذلل، ومنه قول الشاعر [زيد الخيل] : [الطويل]

Ebû'l-Feth şöyle demiştir: Çünkü el-Melâike cer konumundadır, dolayısıyla te harfi irab kesresiyle meksurdur. Ebû Ca'fer'in benimsediği bu uygulama ise ancak hemzeden önceki harf sahih ve sâkin bir harf olduğunda caiz olur; Yüce Allah'ın: { وَقالَتِ اخْرُجْ عَلَيْهِنَّ } [Yûsuf: 31] “Onlara: 'Çık karşılarına!' dedi” kavlinde olduğu gibi. Secde (sücûd), Arap kelâmında boyun eğmek ve tevazu göstermek demektir. Şair [Zeydü'l-Hayl]'in şu sözü de bundandır:

ترى الأكم فيه سجّدا للحوافر

«Orada tepeleri toynaklara boyun eğmiş (secde eder) görürsün.»

وغايته وضع الوجه بالأرض، والجمهور على أن سجود الملائكة لآدم إيماء وخضوع، ذكره النقاش وغيره، ولا تدفع الآية أن يكونوا بلغوا غاية السجود.

Secdenin nihai noktası ise yüzü yere koymaktır. Cumhur, meleklerin Âdem'e secdesinin îmâ ve boyun eğme olduğu görüşündedir; bunu Nakkâş ve başkaları zikretmiştir. Bununla birlikte ayet, secdenin nihai noktasına ulaşmış olmalarına da engel değildir.

وقوله تعالى: فَقَعُوا لَهُ ساجِدِينَ [الحجر: ٢٩] لا دليل فيه لأن الجاثي على ركبتيه واقع.

Yüce Allah'ın: { فَقَعُوا لَهُ ساجِدِينَ } [Hicr: 29] “Hemen ona secde ederek yere kapanın” kavlinde ise [buna dair kesin] bir delil yoktur; çünkü dizleri üzerine çöken kimse de yere kapanmış sayılır.

واختلف في حال السجود لآدم، فقال ابن عباس: «تعبدهم الله بالسجود لآدم، والعبادة في ذلك لله» .

Âdem'e secdenin mahiyeti hakkında ihtilaf edilmiştir. İbn Abbas: «Allah onları Âdem'e secde etmekle mükellef kılmıştır; buradaki ibadet ise Allah'adır» demiştir.

وقال علي بن أبي طالب وابن مسعود وابن عباس: «إنما كان سجود تحية كسجود أبوي يوسف ﵇، لا سجود عبادة» .

Ali b. Ebî Tâlib, İbn Mes'ûd ve İbn Abbas şöyle demişlerdir: «Bu, ibadet secdesi değil, Yûsuf aleyhisselâm'ın anne babasının secdesi gibi bir selamlama secdesiydi.»

وقال الشعبي: «إنما كان آدم كالقبلة، ومعنى لآدم إلى آدم» .

Şa'bî ise şöyle demiştir: «Âdem ancak kıble gibiydi; 'li Âdeme'nin manası ise 'Âdem'e doğru' (ilâ Âdem) demektir.»

قال القاضي أبو محمد ﵀: وفي هذه الوجوه كلها كرامة لآدم ﵇.

Kâdı Ebû Muhammed rahmetullâhi aleyh şöyle demiştir: Bütün bu vecihlerde Âdem aleyhisselâm için bir ikram ve üstünlük vardır.

وحكى النقاش عن مقاتل: «أن الله إنما أمر الملائكة بالسجود لآدم قبل أن يخلقه» .

Nakkâş, Mukâtil'den şunu nakletmiştir: «Allah meleklere Âdem'e secde etmelerini ancak onu yaratmadan önce emretmiştir.»

قال: «والقرآن يرد على هذا القول» .

[Nakkâş]: «Kur'an bu görüşü reddetmektedir» demiştir.

وقال قوم: سجود الملائكة كان مرتين، والإجماع يرد هذا.

Bir topluluk: Meleklerin secdesi iki defa olmuştur, demiştir; ancak icmâ bunu reddetmektedir.

وقوله تعالى: إِلَّا إِبْلِيسَ نصب على الاستثناء المتصل، لأنه من الملائكة على قول الجمهور، وهو ظاهر الآية، وكان خازنا وملكا على سماء الدنيا والأرض، واسمه عزازيل، قاله ابن عباس.

Yüce Allah'ın: { إِلَّا إِبْلِيسَ } “İblis hariç” kavli muttasıl istisna üzere mansubdur; çünkü cumhurun kavline göre o meleklerdendir ve ayetin zahiri de budur. O, dünya semasının ve yerin bekçisi ve meleği idi, ismi de Azâzîl idi. Bunu İbn Abbas söylemiştir.

وقال ابن زيد والحسن: «هو أبو الجن كما أن آدم أبو البشر، ولم يكن قط ملكا» .

İbn Zeyd ve Hasan ise şöyle demişlerdir: «Âdem beşerin atası olduğu gibi o da cinlerin atasıdır ve hiçbir zaman melek olmamıştır.»

وقد روي نحوه عن ابن عباس أيضا، قال: «واسمه الحارث» .

İbn Abbas'tan da bunun benzeri rivayet edilmiştir; o: «İsmi el-Hâris idi» demiştir.

وقال شهر بن حوشب: كان من الجن الذين كانوا في الأرض وقاتلتهم الملائكة فسبوه صغيرا، وتعبد وخوطب معها، وحكاه الطبري عن ابن مسعود. والاستثناء على هذه الأقوال منقطع، واحتج بعض أصحاب هذا القول بأن الله تعالى قال صفة للملائكة: «لا يَعْصُونَ اللَّهَ ما أَمَرَهُمْ وَيَفْعَلُونَ ما يُؤْمَرُونَ» .

Şehr b. Havşeb şöyle demiştir: O, yeryüzünde bulunan ve meleklerin kendileriyle savaşıp küçükken esir aldıkları cinlerdendi; ibadet etti ve meleklerle birlikte hitaba muhatap oldu. Bunu Taberî, İbn Mes'ûd'dan da nakletmiştir. Bu görüşlere göre istisna munkatıdır. Bu görüş sahiplerinin bazıları, Yüce Allah'ın meleklerin vasfı hakkında: { لا يَعْصُونَ اللَّهَ ما أَمَرَهُمْ وَيَفْعَلُونَ ما يُؤْمَرُونَ } “Allah'ın kendilerine emrettiğine karşı gelmezler ve emrolundukları şeyi yaparlar” buyurmasını delil getirmişlerdir.

ورجح الطبري قول من قال: «إن إبليس كان من الملائكة» . وقال: «ليس في خلقه من نار ولا في

Taberî, «İblis meleklerdendi» diyenlerin görüşünü tercih etmiş ve şöyle demiştir: «Ateşten yaratılmış olmasında ve

تركيب الشهوة والنسل فيه حين غضب عليه ما يدفع أنه كان من الملائكة» .

kendisine gazap edildiği vakit onda şehvetin ve nesil [üremesinin] var edilmesinde, onun meleklerden olduğunu engelleyen bir durum yoktur.»

وقوله ﷿: كانَ مِنَ الْجِنِّ فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ [الكهف: ٥٠] يتخرج على أنه عمل عملهم فكان منهم في هذا، أو على أن الملائكة قد تسمى جنا لاستتارها، قال تعالى: وَجَعَلُوا بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْجِنَّةِ نَسَباً. [الصافات: ١٥٨] وقال الأعشى في ذكر سليمان ﵇: [الطويل]

Aziz ve Celil olan [Allah]'ın: { كانَ مِنَ الْجِنِّ فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ } [Kehf: 50] “O cinlerdendi, Rabbinin emrinden dışarı çıktı” kavli; onların amelini işlediği ve bu sebeple onlardan sayıldığı veya meleklerin gizli olmalarından ötürü bazen cin olarak da isimlendirildikleri şeklinde açıklanır. Nitekim Yüce Allah: { وَجَعَلُوا بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْجِنَّةِ نَسَباً } [Sâffât: 158] “O'nunla cinler arasında bir nesep bağı kurdular” buyurmuştur. A'şâ da Süleyman aleyhisselâm'ı zikrederken şöyle demiştir:

وسخّر من جن الملائك تسعة ... قياما لديه يعملون بلا أجر

«Meleklerin cinlerinden (gizli olanlarından) dokuzunu boyun eğdirdi; O'nun huzurunda dikilip karşılıksız çalışırlar.»

أو على أن يكون نسبهم إلى الجنة كما ينسب إلى البصرة بصريّ، لما كان خازنا عليها، وإِبْلِيسَ لا ينصرف لأنه اسم أعجميّ معرف.

Yahut cennetin bekçisi olduğu için, Basra'ya nispetle Basrî denilmesi gibi, onların cennete nispet edilmiş olması şeklindedir. { إِبْلِيسَ } kelimesi gayr-i munsarıftır; çünkü o acemî mârife bir isimdir.

قال الزجاج: «ووزنه فعليل» .

Zeccâc: «Onun vezni 'fi'lîl'dir» demiştir.

وقال ابن عباس والسّدي وأبو عبيدة وغيرهم: هو مشتق من أبلس إذا أبعد عن الخير، ووزنه على هذا إفعيل ولم تصرفه هذه الفرقة لشذوذه، وأجروه مجرى إسحاق من أسحقه الله، وأيوب من آب يؤوب، مثل قيوم من قام يقوم، ولما لم تصرف هذه- ولها وجه من الاشتقاق- كذلك لم يصرف هذا وإن توجه اشتقاقه لقلته وشذوذه، ومن هذا المعنى قول الشاعر العجاج: [الرجز] .

İbn Abbas, Süddî, Ebû Ubeyde ve başkaları ise şöyle demiştir: O, hayırdan uzaklaştırıldığında kullanılan 'eblese' (أَبْلَسَ) kökünden türemiştir. Bu takdirde vezni 'if'îl'dir. Bu fırka, nâdirliği sebebiyle onu gayr-i munsarıf saymış ve onu; Allah'ın helak ettiği manasındaki 'eshakahullâh'tan İshâk, 'kâme-yekûmu'dan 'kayyûm' gibi 'âbe-yeûbu'dan Eyyûb kelimeleri gibi değerlendirmişlerdir. Bunlar -türetilme yönü bulunmasına rağmen- gayr-i munsarıf olduğu gibi, bu da türetilme yönü bulunsa bile azlığı ve nâdirliği sebebiyle gayr-i munsarıf olmuştur. Bu manaya dair şair Accâc'ın şu sözü vardır:

يا صاح هل تعرف رسما مكرسا ... قال نعم أعرفه وأبلسا

«Ey dostum! Eskiyip silinmiş bir kalıntıyı tanır mısın? Dedi ki: Evet, tanıyorum; ve sustu/ümitsizce dona kaldı (eblese).»

أي تغير وبعد عن العمار والإنس به ومثله قول الآخر: [الرجز] وفي الوجوه صفرة وإبلاس ومنه قوله تعالى: فَإِذا هُمْ مُبْلِسُونَ [الأنعام: ٤٤] أي يائسون عن الخير مبعدون منه فيما يرون- وأَبى معناه امتنع من فعل ما أمر به، واسْتَكْبَرَ دخل في الكبرياء، والإباية مقدمة على الاستكبار في ظهورهما عليه، والاستكبار والأنفة مقدمة في معتقده.

Yani [o kalıntı] değişti, şenlikten ve kendisiyle ünsiyet kurulmaktan uzaklaştı demektir. Bir diğerinin: «Yüzlerde bir sarılık ve ümitsizlik/şaşkınlık (iblâs) vardı» sözü de bunun gibidir. Yüce Allah'ın: { فَإِذا هُمْ مُبْلِسُونَ } [En'âm: 44] “Bir de bakarsın ki onlar büsbütün ümitsizliğe düşmüşlerdir” kavli de bundandır; yani gördükleri şeyler karşısında hayırdan ümitlerini kesmiş, ondan uzaklaştırılmış kimselerdir. { أَبى } kelimesinin manası: Kendisine emredilen şeyi yapmaktan kaçındı, demektir. { وَاسْتَكْبَرَ } ise kibre girdi demektir. İkisinin onda zuhuru bakımından kaçınma (ibâye) kibirden (istikbâr) öncedir; inancı bakımından ise kibir ve büyüklenme öncedir.

وروى ابن القاسم عن مالك أنه قال: بلغني أن أول معصية كانت الحسد والكبر والشح، حسد إبليس آدم وتكبر، وشح آدم في أكله من شجرة قد نهي عن قربها.

İbnü'l-Kâsım, Mâlik'in şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Bana ulaştığına göre ilk isyan; haset, kibir ve hırs olmuştur. İblis Âdem'e haset etti ve kibirlendi; Âdem ise yaklaşmaktan nehyolunduğu ağaçtan yemede hırs gösterdi.»

حكى المهدوي عن فرقة أن معنى وَكانَ مِنَ الْكافِرِينَ: وصار من الكافرين.

Mehdevî bir fırkadan naklettiğine göre, { وَكانَ مِنَ الْكافِرِينَ } “ve kâfirlerden oldu” kavlinin manası: 'Kâfirlerden oldu/dönüştü' demektir.

وقال ابن فورك: «وهذا خطأ ترده الأصول» .

İbn Fûrek: «Bu, temel esasların reddettiği bir hatadır» demiştir.

وقالت فرقة: «قد كان تقدم قبل من الجن من كفر فشبهه الله بهم وجعله منهم، لما فعل في الكفر فعلهم» .

Bir fırka da şöyle demiştir: «Daha önce cinlerden küfredenler geçmişti; küfür hususunda onların yaptığını yapınca, Allah onu onlara benzetti ve onlardan kıldı.»

وذكر الطبري عن أبي العالية أنه كان يقول: «وكان من الكافرين معناه: من العاصين» .

Taberî, Ebû'l-Âliye'nin şöyle dediğini zikretmiştir: «{ وَكانَ مِنَ الْكافِرِينَ } kavlinin manası: 'İsyankârlardan oldu' demektir.»

قال القاضي أبو محمد عبد الحق ﵁: وتلك معصية كفر لأنها عن معتقد فاسد صدرت.

Kâdı Ebû Muhammed Abdülhak radıyallâhu anh şöyle demiştir: Bu, küfür olan bir isyandır; zira bozuk bir inançtan kaynaklanmıştır.

وروي أن الله تعالى خلق خلقا وأمرهم بالسجود لآدم فعصوا فأحرقهم بالنار، ثم خلق آخرين وأمرهم بذلك فعصوا فأحرقهم، ثم خلق الملائكة فأمرهم بذلك فسجدوا.

Rivayet edildiğine göre Yüce Allah bir varlık topluluğu yarattı ve onlara Âdem'e secde etmelerini emretti, onlar ise isyan ettiler; bunun üzerine onları ateşle yaktı. Sonra başkalarını yarattı ve onlara da bunu emretti, onlar da isyan ettiler; onları da yaktı. Sonra melekleri yarattı ve onlara bunu emretti, onlar da secde ettiler.

قال القاضي أبو محمد ﵀: والإسناد في مثل هذا غير وثيق.

Kâdı Ebû Muhammed rahmetullâhi aleyh: «Böylesi [rivayetlerin] senedi güvenilir değildir» demiştir.

وقال جمهور المتأولين: معنى وَكانَ مِنَ الْكافِرِينَ أي في علم الله تعالى أنه سيكفر، لأن الكافر حقيقة والمؤمن حقيقة هو الذي قد علم الله منه الموافاة.

Müteevvillerin cumhuru şöyle demiştir: { وَكانَ مِنَ الْكافِرِينَ } kavlinin manası; Yüce Allah'ın ilminde onun küfre düşeceğinin [ezelden beri biliniyor olmasıdır]. Zira hakiki kâfir ve hakiki mümin, Allah'ın kendisinden [hangi hal üzere ölüp] huzura varacağını bildiği kimsedir.

وذهب الطبري: إلى أن الله أراد بقصة إبليس تقريع أشباهه من بني آدم وهم اليهود الذين كفروا بمحمد ﷺ، مع علمهم بنبوته ومع تقدم نعم الله عليهم وعلى أسلافهم. واختلف هل كفر إبليس جهلا أو عنادا على قولين بين أهل السنة، ولا خلاف أنه كان عالما بالله قبل كفره، فمن قال إنه كفر جهلا قال: «إنه سلب العلم عند كفره» . ومن قال كفر عنادا قال: «كفر ومعه علمه» ، قال: والكفر عنادا مع بقاء العلم مستبعد، إلا أنه عندي جائز لا يستحيل مع خذل الله لمن شاء. ولا خلاف أن الله تعالى أخرج إبليس عند كفره وأبعده عن الجنة، وبعد إخراجه قال لآدم اسكن.

Taberî şu görüşe varmıştır: Allah İblis kıssasıyla, Âdemoğullarından onun benzerlerini azarlamayı murad etmiştir; onlar da peygamberliğini bilmelerine ve Allah'ın hem kendilerine hem de atalarına geçmişteki nimetlerine rağmen Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i inkâr eden Yahudilerdir. İblis'in cehaletten mi yoksa inattan mı küfrettiği hususunda Ehl-i Sünnet arasında iki görüş halinde ihtilaf edilmiştir. Küfründen önce Allah'ı bildiği konusunda ihtilaf yoktur. Onun cehaletten küfrettiğini söyleyen kimse: «Küfrü anında ilmi kendisinden çekilip alınmıştır» demiştir. İnat sebebiyle küfrettiğini söyleyen kimse ise: «İlmi beraberinde olduğu halde küfretmiştir» demiştir. [Kâdı] şöyle demiştir: İlmin kalmasıyla birlikte inat yüzünden küfretmek uzak bir ihtimal görülse de, bence Allah'ın dilediğini yardımsız bırakmasıyla birlikte caizdir, imkânsız değildir. Yüce Allah'ın küfrettiği vakit İblis'i çıkardığı ve onu cennetten uzaklaştırdığı konusunda ihtilaf yoktur; onu çıkardıktan sonra Âdem'e: [Cennete] yerleş, buyurmuştur.