Binûn

Bakara Suresi — 8. Sayfa

Kaynak: el-Muharrerü'l-Vecîz · İbn Atıyye · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

قوله ﷿:

Yüce [Allah]'ın şu buyruğu:

[سورة البقرة (٢) : الآيات ٣٥ الى ٣٦]

[Bakara Suresi (2), Âyetler 35-36]

وَقُلْنا يا آدَمُ اسْكُنْ أَنْتَ وَزَوْجُكَ الْجَنَّةَ وَكُلا مِنْها رَغَداً حَيْثُ شِئْتُما وَلا تَقْرَبا هذِهِ الشَّجَرَةَ فَتَكُونا مِنَ الظَّالِمِينَ (٣٥) فَأَزَلَّهُمَا الشَّيْطانُ عَنْها فَأَخْرَجَهُما مِمَّا كانا فِيهِ وَقُلْنَا اهْبِطُوا بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ وَلَكُمْ فِي الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَمَتاعٌ إِلى حِينٍ (٣٦)

{ وَقُلْنا يا آدَمُ اسْكُنْ أَنْتَ وَزَوْجُكَ الْجَنَّةَ وَكُلا مِنْها رَغَداً حَيْثُ شِئْتُما وَلا تَقْرَبا هذِهِ الشَّجَرَةَ فَتَكُونا مِنَ الظَّالِمِينَ (٣٥) فَأَزَلَّهُمَا الشَّيْطانُ عَنْها فَأَخْرَجَهُما مِمَّا كانا فِيهِ وَقُلْنَا اهْبِطُوا بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ وَلَكُمْ فِي الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَمَتاعٌ إِلى حِينٍ (٣٦) } “Ve dedik ki: 'Ey Âdem! Sen ve eşin cennete yerleşin, dilediğiniz yerde oradan bol bol yiyin; fakat şu ağaca yaklaşmayın, yoksa zalimlerden olursunuz.' Bunun üzerine şeytan onları oradan kaydırdı ve içinde bulundukları [nimetten] onları çıkardı. Biz de: 'Birbirinize düşman olarak inin! Yeryüzünde sizin için bir vakte kadar bir yerleşim yeri ve bir geçimlik vardır' dedik.”

اسْكُنْ معناه لازم الإقامة، ولفظه لفظ الأمر ومعناه الإذن، وأَنْتَ تأكيد للضمير الذي في اسْكُنْ، وَزَوْجُكَ عطف عليه والزوج امرأة الرجل وهذا أشهر من زوجة، وقد تقدم، والْجَنَّةَ البستان عليه حظيرة، واختلف في الجنة التي أسكنها آدم، هل هي جنة الخلد أو جنة أعدت لهما؟ وذهب من لم يجعلها جنة الخلد إلى أن من دخل جنة الخلد لا يخرج منها، وهذا لا يمتنع، إلا أن السمع ورد أن من دخلها مثابا لا يخرج منها، وأما من دخلها ابتداء كآدم فغير مستحيل ولا ورد سمع بأنه لا يخرج منها.

{ اسْكُنْ } lafzının manası, ikamete devam et demektir. Lafzı emir lafzı olup manası izin bildirmektir. { أَنْتَ } zamiri, { اسْكُنْ } fiilindeki zamirin tekididir. { وَزَوْجُكَ } ise ona atfedilmiştir. Zevc (الزوج), erkeğin hanımı demektir ve bu kullanım 'zevce' (زوجة) lafzından daha meşhurdur; bu husus daha önce geçmişti. El-Cennet (الْجَنَّةَ) ise etrafı çitle çevrili bahçe demektir. Âdem'in yerleştirildiği cennetin, ebediyet cenneti (cennetü'l-huld) mi yoksa ikisi için hazırlanmış [özel] bir cennet (bahçe) mi olduğu hususunda ihtilaf edilmiştir. Onu ebediyet cenneti saymayanlar, ebediyet cennetine girenin oradan çıkmayacağı görüşüne dayanmışlardır. Bu [görüşe göre çıkmak] imkânsız değildir; ne var ki nasslar (naklî deliller), oraya mükâfat olarak girenin bir daha çıkmayacağını bildirmiştir. Âdem gibi oraya bidayeten (mükâfatsız olarak) girene gelince, [oradan çıkması] imkânsız olmadığı gibi, oradan çıkmayacağına dair bir nass da vârid olmamıştır.

واختلف متى خلقت حواء من ضلع آدم ﵇؟ فقال ابن عباس «حين أنبأ الملائكة بالأسماء واسجدوا له ألقيت عليه السنة وخلقت حواء، فاستيقظ وهي إلى جانبه» فقال فيما يزعمون: لحمي ودمي، وسكن إليها، فذهبت الملائكة لتجرب علمه، فقالوا له يا آدم ما اسمها؟ قال: حواء. قالوا: ولم؟

Havva'nın Âdem aleyhisselâm'ın kaburga kemiğinden ne zaman yaratıldığı hususunda ihtilaf edilmiştir. İbn Abbas şöyle demiştir: «Meleklere isimleri haber verip onlar da kendisine secde ettikleri vakit üzerine bir uyuklama hali verildi ve Havva yaratıldı. Âdem uyandığında o yanı başındaydı.» Rivayet ettiklerine göre [Âdem]: «Etim ve kanım» dedi ve ona ısınıp sükûnet buldu. Bunun üzerine melekler onun ilmini denemek için gidip ona: «Ey Âdem! Bunun ismi nedir?» dediler. O: «Havva» dedi. «Niçin?» diye sordular.

قال: لأنها خلقت من شيء حي، ثم قال الله له: اسْكُنْ أَنْتَ وَزَوْجُكَ الْجَنَّةَ.

[Âdem]: «Çünkü o canlı bir şeyden yaratıldı» dedi. Sonra Allah ona: { اسْكُنْ أَنْتَ وَزَوْجُكَ الْجَنَّةَ } [buyurdu].

وقال ابن مسعود وابن عباس أيضا: لما أسكن آدم الجنة مشى فيها مستوحشا، فلما نام خلقت حواء من ضلعه القصيرى، ليسكن إليها ويستأنس بها، فلما انتبه رآها، فقال: من أنت؟ قالت: امرأة خلقت من ضلعك لتسكن إلي، وحذفت النون من كُلا للأمر، والألف الأولى لحركة الكاف حين حذفت الثانية لاجتماع المثلين وهو حذف شاذ، ولفظ هذا الأمر ب كُلا معناه الإباحة، بقرينة قوله: حَيْثُ شِئْتُما والضمير في مِنْها عائد على الْجَنَّةَ.

İbn Mes'ud ve yine İbn Abbas şöyle demiştir: Âdem cennete yerleştirilince orada yalnızlık ve tedirginlik içinde dolaşıyordu. Uyuduğunda, kendisine ısınıp ünsiyet kursun diye kısa kaburga kemiğinden Havva yaratıldı. Âdem uyanınca onu gördü ve: «Sen kimsin?» dedi. O: «Bana ısınıp huzur bulasın diye senin kaburgandan yaratılmış bir kadınım» dedi. { كُلا } fiilindeki nun (ن) harfi emir kipi olduğu için düşmüştür; ilk elif (hemze) ise iki benzer harfin yan yana gelmesinden ötürü ikincisi hazfedildiğinde kâf (ك) harfinin harekelenmesi sebebiyle düşmüştür ki bu şâz bir haziftir. { كُلا } ile gelen bu emir lafzının manası, { حَيْثُ شِئْتُما } kavlinin karinesiyle ibaha (mubah kılma) bildirmektir. { مِنْها } lafzındaki zamir ise { الْجَنَّةَ } kelimesine dönmektedir.

وقرأ ابن وثاب والنخعي «رغدا» بسكون الغين، والجمهور على فتحها، والرغد العيش الدارّ الهنيّ الذي لا عناء فيه، ومنه قول امرئ القيس: [الرمل] .

İbn Vessâb ve en-Nehaî «رغدا» lafzını gayn harfinin sükûnuyla (رَغْدًا) okumuşlardır; cumhur ise fethasıyla okumuştur. Rağad (الرغد), içinde hiçbir meşakkat bulunmayan bol ve afiyetli geniş geçim demektir. İmruülkays'ın şu beyti bu kabildendir: [Remel]

بينما المرء تراه ناعما ... يأمن الأحداث في عيش رغد

Kişiyi refah içinde görürsün ... Olaylardan emin, bol ve rahat bir geçim içinde.

ورَغَداً منصوب على الصفة لمصدر محذوف وقيل: هو نصب على المصدر في موضع الحال، وحَيْثُ مبنية على الضم، ومن العرب من يبنيها على الفتح، ومن العرب من يعربها حسب موضعها بالرفع والنصب والخفض، كقوله سبحانه: سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَيْثُ لا يَعْلَمُونَ [الأعراف: ٨٢، القلم: ٤٤] ومن العرب من يقول «حوث» ، وشِئْتُما أصله شيأتما حوّل إلى فعلتما تحركت ياؤه وانفتح ما قبلها جاء شائتما، حذفت الألف الساكنة الممدودة للالتقاء وكسرت الشين لتدل على الياء فجاء شئتما.

{ رَغَداً } kelimesi, mahzuf bir masdarın sıfatı olarak mansubdur. [Bunun] hâl konumunda masdar olarak nasb edildiği de söylenmiştir. { حَيْثُ } kelimesi damme üzere mebnidir. Araplardan bir kısmı onu fetha üzere mebni kılar; bir kısmı da Yüce Allah'ın: { سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَيْثُ لا يَعْلَمُونَ } “Onları bilmedikleri yerden derece derece helake yaklaştıracağız” [A'râf: 182, Kalem: 44] buyruğunda olduğu gibi bulunduğu konuma göre ref, nasb ve cer ile irap eder. Araplardan kimileri de «حوث» der. { شِئْتُما } lafzının aslı (شيأتما) olup (فعلتما) kalıbına dönüştürülmüştür; yâ harfi harekeli olup makabli meftuh olunca (شائتما) şeklini almıştır; iki sâkinin bir araya gelmesi sebebiyle uzatılan sâkin elif hazfedilmiş ve yâ harfine delalet etsin diye şîn harfi kesrelenerek { شئتما } haline gelmiştir.

قال القاضي أبو محمد: هذا تعليل المبرد، فأما سيبويه فالأصل عنده شيئتما بكسر الياء، نقلت حركة الياء إلى الشين، وحذفت الياء بعد.

Kâdı Ebû Muhammed şöyle demiştir: Bu, el-Müberred'in açıklamasıdır. Sîbeveyh'e göre ise kelimenin aslı, yâ harfinin kesresiyle (شيئتما) şeklindedir; yâ harfinin harekesi şîn harfine nakledilmiş ve sonrasında yâ hazfedilmiştir.

وقوله تعالى: وَلا تَقْرَبا هذِهِ الشَّجَرَةَ معناه لا تقرباها بأكل، لأن الإباحة فيه وقعت.

Yüce Allah'ın: { وَلا تَقْرَبا هذِهِ الشَّجَرَةَ } kavlinin manası; yiyerek ona yaklaşmayın demektir, çünkü ibaha (yeme serbestisi) onda vuku bulmuştur.

قال بعض الحذاق: «إن الله لما أراد النهي عن أكل الشجرة نهى عنه بلفظة تقتضي الأكل وما يدعو إليه وهو القرب» .

Bazı ehil âlimler şöyle demiştir: «Allah o ağaçtan yemeyi yasaklamak istediğinde, bunu hem yemeyi hem de ona sevk eden şeyi yani yaklaşmayı gerektiren bir lafızla nehyetti.»

قال القاضي أبو محمد عبد الحق ﵁: وهذا مثال بين في سد الذرائع.

Kâdı Ebû Muhammed Abdülhak radıyallâhu anh şöyle demiştir: Bu, sedd-i zerâi' (kötülüğe giden yolları tıkama) hususunda açık bir örnektir.

وقرأ ابن محيصن هذي على الأصل، والهاء في هذه بدل من الياء، وليس في الكلام هاء تأنيث مكسور ما قبلها غير هذه، وتحتمل هذه الإشارة أن تكون إلى شجرة معينة واحدة، أو إلى جنس.

İbn Muhaysın aslına uygun olarak «هذي» şeklinde okumuştur; { هذه } lafzındaki he (ه) harfi yâ (ي) harfinden bedeldir. Kelamda (Arapçada) bundan başka öncesi kesreli olan bir müenneslik he'si yoktur. Bu işaretin belirli tek bir ağaca veya bir cinse yönelik olması muhtemeldir.

وحكى هارون الأعور عن بعض العلماء قراءة «الشّجرة» بكسر الشين و «الشجر» كل ما قام من النبات على ساق.

Hârûn el-A'ver bazı âlimlerden şîn harfinin kesresiyle «الشِّجرة» kıraatini nakletmiştir. Şecer (الشجر) ise bitkilerden gövdesi üzerinde dik duran her şeydir.

واختلف في هذه الشَّجَرَةَ التي نهى عنها ما هي؟

Yasaklanan bu { الشَّجَرَةَ } ağacının ne olduğu hususunda ihtilaf edilmiştir:

فقال ابن مسعود وابن عباس: «هي الكرم ولذلك حرمت علينا الخمر» .

İbn Mes'ud ve İbn Abbas: «O üzüm asmasıdır, bu yüzden bize şarap haram kılınmıştır» demişlerdir.

وقال ابن جريج عن بعض الصحابة: «هي شجرة التين» .

İbn Cüreyc bazı sahâbîlerden: «O incir ağacıdır» dediğini nakletmiştir.

وقال ابن عباس أيضا وأبو مالك وعطية وقتادة: «هي السنبلة وحبها ككلى البقر، أحلى من العسل، وألين من الزبد» .

Yine İbn Abbas, Ebû Mâlik, Atiyye ve Katâde şöyle demişlerdir: «O buğday başağıdır; tanesi sığır böbreği gibi olup baldan daha tatlı ve tereyağından daha yumuşaktı.»

وروي عن ابن عباس أيضا: «أنها شجرة العلم، فيها ثمر كل شيء» .

Yine İbn Abbas'tan şöyle rivayet edilmiştir: «O ilim ağacıdır, onda her şeyin meyvesi vardı.»

قال القاضي أبو محمد: وهذا ضعيف لا يصح عن ابن عباس.

Kâdı Ebû Muhammed şöyle demiştir: Bu zayıftır, İbn Abbas'tan sahih olarak gelmemiştir.

وحكى الطبري عن يعقوب بن عتبة: «أنها الشجرة التي كانت الملائكة تحنك بها للخلد» .

Taberî, Ya'kûb b. Utbe'den: «O, meleklerin ebediyet için kendisiyle beslendikleri ağaçtı» dediğini nakletmiştir.

قال القاضي أبو محمد: وهذا أيضا ضعيف.

Kâdı Ebû Muhammed şöyle demiştir: Bu da zayıftır.

قال: «واليهود تزعم أنها الحنظلة، وتقول: إنها كانت حلوة ومرّت من حينئذ» .

[Taberî] şöyle demiştir: «Yahudiler onun Ebu Cehil karpuzu (hanzal) olduğunu iddia etmekte ve: 'O tatlıydı, o andan itibaren acılaştı' demektedirler.»

قال القاضي أبو محمد: وليس في شيء من هذا التعيين ما يعضده خبر، وإنما الصواب أن يعتقد أن الله تعالى نهى آدم عن شجرة فخالف هو إليها وعصى في الأكل منها، وفي حظره تعالى على آدم الشجرة ما يدل على أن سكناه في الجنة لا يدوم، لأن المخلد لا يحظر عليه شيء، ولا يؤمر ولا ينهى.

Kâdı Ebû Muhammed şöyle demiştir: Bu belirlemelerin hiçbirinde onu destekleyen bir rivayet yoktur. Doğru olan, Yüce Allah'ın Âdem'e bir ağacı yasakladığına, onun ise buna aykırı davranıp ondan yiyerek isyan ettiğine inanmaktır. Yüce [Allah]'ın o ağacı Âdem'e yasaklamasında, onun cennetteki ikametinin sürekli olmayacağına delil vardır; zira [cennette] ebedî kılınan kimseye hiçbir şey yasaklanmaz, ona emir ve nehiy yöneltilmez.

وقيل إن هذه الشجرة كانت خصت بأن تحوج آكلها إلى التبرز، فلذلك نهي عنها فلما أكل منها ولم تكن الجنة موضع تبرز أهبط إلى الأرض.

Bu ağacın, kendisinden yiyeni büyük abdest bozmaya muhtaç kılma özelliğiyle tahsis edildiği, bu yüzden yasaklandığı; ondan yiyince ve cennet de abdest bozma yeri olmadığından yeryüzüne indirildiği de söylenmiştir.

وقوله فَتَكُونا في موضع جزم على العطف على لا تَقْرَبا، ويجوز فيه النصب على الجواب، والناصب عند الخليل وسيبويه «أن المضمرة» ، وعند الجرمي الفاء، والظالم في اللغة الذي يضع الشيء غير موضعه، ومنه قولهم: «من أشبه أباه فما ظلم» ، ومنه «المظلومة الجلد» لأن المطر لم يأتها في وقته، ومنه قول عمرو بن قمئة: [الكامل]

{ فَتَكُونا } kavli, { لا تَقْرَبا } lafzına atıfla cezm mahallindedir; cevap olarak nasb edilmesi de caizdir. Halîl ve Sîbeveyh'e göre nâsıb (nasb edici) olan gizli 'en' (أن المضمرة) edatıdır; Cermî'ye göre ise fâ (الفاء) harfidir. Lügatte zâlim (الظالم), bir şeyi kendi yerinden başka bir yere koyan kimsedir. «Babasına benzeyen kimse haksızlık etmemiştir / zulmetmemiştir» sözü ve yağmur vaktinde gelmediği için [kuruyan deri hakkında söylenen] «المظلومة الجلد» (zulme uğramış/vaktinden önce işlenmiş deri) tabiri bu kabildendir. Amr b. Kamîe'nin şu beyti de bundandır: [Kâmil]

ظلم البطاح بها انهلال حريصة ... فصفا النطاف له بعيد المقلع

Şiddetli bir sağanağın boşalması oradaki düzlüklere haksızlık etti (vaktinden önce bastırdı) ... [Yağmurun] kesilmesinden az sonra duru sular ona [düzlüklere] kaldı.

والظلم في أحكام الشرع على مراتب، أعلاها الشرك، ثم ظلم المعاصي وهي مراتب، وهو في هذه الآية يدل على أن قوله: وَلا تَقْرَبا على جهة الوجوب، لا على الندب، لأن من ترك المندوب لا يسمى ظالما، فاقتضت لفظة الظلم قوة النهي، و «أزلهما» مأخوذ من الزلل، وهو في الآية مجاز، لأنه في الرأي والنظر، وإنما حقيقة الزلل في القدم.

Şer'î hükümlerde zulüm mertebelere ayrılır; en üstünü şirk, sonra günahların zulmüdür ki bunlar da mertebe mertebedir. Bu ayetteki zulüm, { وَلا تَقْرَبا } nehyinin mendubluk değil vücub (kesin yasaklık) üzere olduğuna delalet eder; çünkü mendubu terk eden kimse zâlim olarak isimlendirilmez. Dolayısıyla zulüm lafzı nehyin kuvvetini gerektirmiştir. «أزلهما» lafzı ise zelel (sürçme/hata) kökünden alınmıştır. Ayette bu mecazdır; zira görüş ve düşüncededir, hakiki sürçme ise ancak ayakta olur.

قال أبو علي: فَأَزَلَّهُمَا يحتمل تأويلين، أحدهما، كسبهما الزلة، والآخر أن يكون من زل إذا عثر» .

Ebû Ali şöyle demiştir: «{ فَأَزَلَّهُمَا } kavli iki tevili ihtiva eder: Birincisi, onlara sürçme/hata kazandırdı [demektir]; diğeri ise tökezledi manasındaki 'zele' (زل) kökünden olmasıdır.»

وقرأ حمزة: «فأزالهما» ، مأخوذ من الزوال، كأنه المزيل لما كان إغواؤه مؤديا إلى الزوال. وهي قراءة الحسن وأبي رجاء، ولا خلاف بين العلماء أن إبليس اللعين هو متولي إغواء آدم. واختلف في الكيفية، فقال ابن عباس وابن مسعود وجمهور العلماء: أغواهما مشافهة، ودليل ذلك قوله تعالى: وَقاسَمَهُما والمقاسمة ظاهرها المشافهة.

Hamza, zeval (uzaklaştırma/giderme) kökünden «فأزالهما» şeklinde okumuştur; sanki saptırması zevale (oradan çıkarılmaya) yol açtığı için onu gideren/uzaklaştıran gibi olmuştur. Bu, el-Hasan ve Ebû Recâ'nın da kıraatidir. Âdem'i saptırma işini üstlenenin melun İblis olduğu konusunda âlimler arasında ihtilaf yoktur. Bunun nasıllığı hususunda ise ihtilaf edilmiştir. İbn Abbas, İbn Mes'ud ve âlimlerin cumhuru: «Onları yüz yüze/karşılıklı konuşarak aldattı» demişlerdir. Bunun delili Yüce Allah'ın: { وَقاسَمَهُما } “Onlara yemin etti” buyruğudur; karşılıklı yeminleşmenin zahiri ise yüz yüze olmayı gerektirir.

وقال بعضهم: إن إبليس لما دخل إلى آدم كلمه في حاله، فقال: يا آدم ما أحسن هذا لو أن خلدا كان، فوجد إبليس السبيل إلى إغوائه، فقال: هل أدلك على شجرة الخلد؟.

Bazıları şöyle demiştir: İblis Âdem'in yanına girdiğinde onun hali hakkında konuşup: «Ey Âdem! Ebedilik de olsaydı bu ne güzel olurdu!» dedi. Böylece İblis onu saptırma yolu buldu ve: «Sana ebedilik ağacını göstereyim mi?» dedi.

وقال بعضهم: دخل الجنة في فم الحية وهي ذات أربع كالبختية، بعد أن عرض نفسه على كثير من الحيوان فلم تدخله إلا الحية، فخرج إلى حواء وأخذ شيئا من الشجرة، وقال: انظري ما أحسن هذا فأغواها حتى أكلت، ثم أغوى آدم، وقالت له حواء: كل فإني قد أكلت فلم يضرني فأكل فبدت لهما سوءاتهما، وحصلا في حكم الذنب، ولعنت الحية وردت قوائمها في جوفها، وجعلت العداوة بينها وبين بني آدم، وقيل لحواء: كما أدميت الشجرة فكذلك يصيبك الدم في كل شهر، وكذلك تحملين كرها، وتضعين كرها، تشرفين به على الموت مرارا. زاد الطبري والنقاش: «وتكونين سفيهة، وقد كنت حليمة» .

Bazıları da şöyle demiştir: [İblis] kendisini pek çok hayvana teklif ettikten sonra -onu yalnız yılan içeri soktuğundan- Horasan devesi gibi dört ayaklı olan yılanın ağzında cennete girdi. Havva'nın yanına çıkıp o ağaçtan bir şey aldı ve: «Bak bu ne güzel!» dedi; onu ayarttı, nihayet Havva yedi. Sonra Âdem'i ayarttı. Havva ona: «Ye, ben yedim bana bir zarar vermedi» dedi. Âdem de yedi, bunun üzerine ikisinin de edep yerleri açılıverdi ve günah hükmü altına girdiler. Yılan lanetlendi, ayakları karnının içine sokuldu ve onunla Âdemoğulları arasına düşmanlık konuldu. Havva'ya da şöyle denildi: «Ağacı kanattığın gibi, her ay sana da kan isabet edecek. Yine zorlukla gebe kalıp zorlukla doğuracaksın ve bu esnada defalarca ölümle burun buruna geleceksin.» Taberî ve en-Nakkâş şunu eklemiştir: «Ve sen yumuşak huylu iken aklı kıt (sefih) olacaksın.»

وقالت طائفة: إن إبليس لم يدخل الجنة إلى آدم بعد أن أخرج منها، وإنما أغوى آدم بشيطانه وسلطانه ووساوسه التي أعطاه الله تعالى، كما قال النبي ﷺ: «إن الشيطان يجري من ابن آدم مجرى الدم» . والضمير في عَنْها عائد على الشَّجَرَةَ في قراءة من قرأ «أزلهما» ، ويحتمل أن يعود على الْجَنَّةَ فأما من قرأ أزالهما فإنه يعود على الْجَنَّةَ فقط، وهنا محذوف يدل عليه الظاهر، تقديره فأكلا من الشجرة.

Bir zümre de şöyle demiştir: İblis cennetten çıkarıldıktan sonra Âdem'in yanına cennete girmemiştir; o, Yüce Allah'ın kendisine verdiği şeytanlığı, nüfuzu ve vesveseleriyle Âdem'i ayartmıştır; nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Şüphesiz şeytan, Âdemoğlunun kan damarlarında dolaşır» buyurmuştur. { عَنْها } lafzındaki zamir, «أزلهما» okuyanların kıraatine göre { الشَّجَرَةَ } kelimesine dönmektedir; { الْجَنَّةَ } kelimesine dönmesi de muhtemeldir. «أزالهما» okuyan kimseye göre ise sadece { الْجَنَّةَ } kelimesine döner. Burada zahirin delalet ettiği mahzuf bir ifade vardır ki takdiri; «bunun üzerine ağaçtan yediler» şeklindedir.

وقال قوم: «أكلا من غير التي أشير إليها فلم يتأولا النهي واقعا على جميع جنسها» .

Bir topluluk: «Kendisine işaret edilenin dışındakinden yediler, nehyin o ağacın bütün cinsine yönelik olduğunu yorumlayamadılar» demiştir.

وقال آخرون: «تأولا النهي على الندب» .

Başkaları ise: «Nehyi tenzihen (tavsiye/mendubluk kabilinden) yorumladılar» demiştir.

وقال ابن المسيب: «إنما أكل آدم بعد أن سقته حواء الخمر فكان في غير عقله» .

İbnü'l-Müseyyeb: «Âdem ancak Havva ona şarap içirdikten ve aklı başında değilken yedi» demiştir.

وقوله تعالى: فَأَخْرَجَهُما مِمَّا كانا فِيهِ يحتمل وجوها، فقيل أخرجهما من الطاعة إلى المعصية.

Yüce Allah'ın: { فَأَخْرَجَهُما مِمَّا كانا فِيهِ } kavli birtakım vecihleri ihtiva eder. İkisini taatten masiyete çıkardı denilmiştir.

وقيل: من نعمة الجنة إلى شقاء الدنيا. وقيل: من رفعة المنزلة إلى سفل مكانة الذنب.

Cennet nimetinden dünya meşakkatine [çıkardı] denilmiştir. Mertebe yüceliğinden günahın alçak makamına [çıkardı] da denilmiştir.

قال القاضي أبو محمد: وهذا كله يتقارب.

Kâdı Ebû Muhammed şöyle demiştir: Bunların hepsi birbirine yakındır.

وقرأ أبو حيوة: «اهبطوا» بضم الباء. «ويفعل» كثير في غير المتعدي وهبط غير متعدّ. والهبوط النزول من علو إلى أسفل.

Ebû Hayve, «اهبطوا» lafzını bâ harfinin dammesiyle okumuştur. Geçişsiz fiilde (يفعلُ) vezni çoktur; 'hebeta' (هبط) fiili de geçişsizdir. Hubût (الهبوط), yukarıdan aşağıya inmektir.

واختلف من المخاطب بالهبوط، فقال السدي وغيره: «آدم وحواء وإبليس والحية» .

İnmekle kastedilen muhatapların kim olduğu hususunda ihtilaf edilmiştir. es-Süddî ve başkaları: «Âdem, Havva, İblis ve yılandır» demişlerdir.

وقال الحسن: «آدم وحواء والوسوسة» .

el-Hasan: «Âdem, Havva ve vesvesedir» demiştir.

قال غيره: «والحية لأن إبليس قد كان أهبط قبل عند معصيته» .

Başkası ise: «[Âdem, Havva] ve yılandır; çünkü İblis daha önce isyan ettiği vakit indirilmişti» demiştir.

وبَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ جملة في موضع الحال، وإفراد لفظ عَدُوٌّ من حيث لفظ بعض، وبعض وكل تجري مجرى الواحد، ومن حيث لفظة عَدُوٌّ تقع للواحد والجمع، قال الله تعالى: هُمُ الْعَدُوُّ فَاحْذَرْهُمْ [المنافقون: ٤] وَلَكُمْ فِي الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ أي موضع استقرار قاله أبو العالية وابن زيد.

{ بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ } cümlesi hâl mevkiindedir. { عَدُوٌّ } lafzının tekil getirilmesi { بعض } lafzı yönündendir; çünkü 'ba'z' (بعض) ve 'küll' (كل) kelimeleri tekil muamelesi görür; ayrıca { عَدُوٌّ } lafzı hem tekil hem çoğul için kullanılır. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { هُمُ الْعَدُوُّ فَاحْذَرْهُمْ } “Düşman onlardır, onlardan sakın” [Münâfikûn: 4]. { وَلَكُمْ فِي الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ } yani bir yerleşme yeri vardır; bunu Ebû'l-Âliye ve İbn Zeyd söylemiştir.

وقال السدي: «المراد الاستقرار في القبور، والمتاع ما يستمتع به من أكل ولبس وحياة، وحديث، وأنس، وغير ذلك» . وأنشد سليمان بن عبد الملك حين وقف على قبر ابنه أيوب إثر دفنه: [الطويل]

es-Süddî şöyle demiştir: «Murad, kabirlerde yerleşmektir. Metâ (المتاع) ise yeme, içme, giyinme, hayat, sohbet, ünsiyet ve benzeri faydalanılan şeylerdir.» Süleyman b. Abdilmelik, oğlu Eyyûb'un defninin ardından kabri başında durduğunda şu beyti inşad etmiştir: [Tavîl]

وقفت على قبر غريب بقفرة ... متاع قليل من حبيب مفارق

Issız bir çöldeki garip bir kabrin başında durdum ... Ayrılan bir sevgiliden arta kalan azıcık bir geçimlik.

واختلف المتأولون في الحين هاهنا فقالت فرقة: إلى الموت، وهذا قول من يقول المستقر هو المقام في الدنيا، وقالت فرقة: إِلى حِينٍ إلى يوم القيامة، وهذا قول من يقول: المستقر هو في القبور. ويترتب أيضا على أن المستقر في الدنيا أن يراد بقوله: وَلَكُمْ، أي لأنواعكم في الدنيا استقرار ومتاع قرنا بعد قرن إلى يوم القيامة، والحين المدة الطويلة من الدهر، أقصرها في الأيمان والالتزامات سنة.

Müteevviller buradaki hîn (vakit) hususunda ihtilaf etmişlerdir: Bir grup «ölüme kadar» demiştir ki bu, yerleşimin (müstakar) dünyada ikamet etmek olduğunu söyleyenlerin görüşüdür. Bir grup da: { إِلى حِينٍ } «kıyamet gününe kadar» demiştir; bu da yerleşimin kabirlerde olduğunu söyleyenlerin görüşüdür. Yerleşimin dünyada olmasına bağlı olarak, { وَلَكُمْ } kavliyle dünyada sizin türleriniz için kıyamet gününe kadar nesilden nesile bir yerleşim ve geçimlik vardır manası da kastedilmiş olabilir. Hîn (الحين), zamandan uzun bir süredir; yeminlerde ve adak/taahhütlerde bunun en kısası bir yıldır.

قال الله تعالى: تُؤْتِي أُكُلَها كُلَّ حِينٍ بِإِذْنِ رَبِّها [إبراهيم: ٢٥] وقد قيل: أقصرها ستة أشهر، لأن من النخل ما يثمر في كل ستة أشهر، وقد يستعمل الحين في المحاورات في القليل من الزمن.

Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { تُؤْتِي أُكُلَها كُلَّ حِينٍ بِإِذْنِ رَبِّها } “Rabbinin izniyle her zaman yemişini verir” [İbrâhîm: 25]. En kısasının altı ay olduğu da söylenmiştir; zira hurma ağaçlarından her altı ayda bir meyve verenler vardır. Hîn kelimesi günlük konuşmalarda az bir zaman için de kullanılabilir.

وفي قوله تعالى: إِلى حِينٍ فائدة لآدم ﵇، ليعلم أنه غير باق فيها ومنتقل إلى الجنة التي وعد بالرجوع إليها، وهي لغير آدم دالة على المعاد.

Yüce Allah'ın { إِلى حِينٍ } “bir vakte kadar” buyruğunda Âdem aleyhisselâm için bir fayda vardır; ta ki orada ebedî kalıcı olmadığını ve kendisine dönmesi vaad edilen cennete intikal edeceğini bilsin. Âdem dışındakiler için ise bu [ifade], âhirete (meâd) delalet etmektedir.

وروي أن آدم نزل على جبل من جبال سرنديب وأن حواء نزلت بجدة، وأن الحية نزلت بأصبهان، وقيل بميسان، وأن إبليس نزل على الأبلة.

Âdem'in Serendib dağlarından bir dağa, Havva'nın Cidde'ye, yılanın İsfahan'a -Meysân'a da denilmiştir-, İblis'in ise Übülle'ye indirildiği rivayet edilmiştir.

قوله ﷿:

Yüce Allah'ın şu buyruğu:

[سورة البقرة (٢) : الآيات ٣٧ الى ٣٩]

[Bakara Suresi (2): 37-39. Ayetler]

فَتَلَقَّى آدَمُ مِنْ رَبِّهِ كَلِماتٍ فَتابَ عَلَيْهِ إِنَّهُ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ (٣٧) قُلْنَا اهْبِطُوا مِنْها جَمِيعاً فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُدىً فَمَنْ تَبِعَ هُدايَ فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ (٣٨) وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآياتِنا أُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ (٣٩)

{ فَتَلَقَّى آدَمُ مِنْ رَبِّهِ كَلِماتٍ فَتابَ عَلَيْهِ إِنَّهُ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ (٣٧) قُلْنَا اهْبِطُوا مِنْها جَمِيعاً فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُدىً فَمَنْ تَبِعَ هُدايَ فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ (٣٨) وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآياتِنا أُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ (٣٩) } “Derken Âdem, Rabbinden birtakım kelimeler aldı; O da bunun üzerine tevbesini kabul etti. Şüphesiz O, tevbeleri çokça kabul eden, merhameti bol olandır. (37) Dedik ki: 'Hepiniz oradan inin! Tarafımdan size bir hidayet geldiğinde, kim benim hidayetime uyarsa artık onlara hiçbir korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir.' (38) İnkâr edip ayetlerimizi yalanlayanlar ise, işte onlar cehennem ehlidirler. Onlar orada ebedî kalacaklardır. (39)”

المعنى: فقال الكلمات فتاب الله عليه عند ذلك، وآدَمُ رفع ب «تلقى» ، وكَلِماتٍ نصب بها، والتلقي من آدم هو الإقبال عليها والقبول لها والفهم.

Anlamı şudur: Âdem o kelimeleri söyledi, bunun üzerine Allah da onun tevbesini kabul etti. { آدَمُ } kelimesi { تلقى } fiiliyle merfû, { كَلِماتٍ } ise onunla mansubdur. Âdem'in telakkîsi ise [o kelimelere] yönelmesi, onları kabul etmesi ve kavramasıdır.

وحكى مكي قولا: أنه ألهمها فانتفع بها.

Mekkî, onun bu kelimeleri ilham yoluyla aldığı ve bunlardan faydalandığı şeklinde bir görüş nakletmiştir.

وقرأ ابن كثير: «آدم» بالنصب. «من ربه كلمات» بالرفع، فالتلقي من الكلمات هو نيل آدم بسببها رحمة الله وتوبته.

İbn Kesîr: { آدَمَ } lafzını nasb ile, { مِنْ رَبِّهِ كَلِماتٌ } lafzını ise ref ile okumuştur. Bu durumda kelimelerin telakkîsi, Âdem'in bu kelimeler sebebiyle Allah'ın rahmetine ve tevbesine nail olmasıdır.

واختلف المتأولون في الكلمات، فقال الحسن بن أبي الحسن: هي قوله تعالى: رَبَّنا ظَلَمْنا أَنْفُسَنا الآية [الأعراف: ٢٣] .

Müteevviller kelimelerin ne olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir. el-Hasan b. Ebi'l-Hasan: «Bu kelimeler, Yüce Allah'ın { رَبَّنا ظَلَمْنا أَنْفُسَنا } “Ey Rabbimiz! Biz kendimize zulmettik” ayetidir [A'râf: 23]» demiştir.

وقال مجاهد: «هي أن آدم قال: سبحانك اللهم لا إله إلا أنت ظلمت نفسي فاغفر لي إنك أنت التواب الرحيم» .

Mücâhid: «Bunlar, Âdem'in: 'Sübhâneke Allâhümme lâ ilâhe illâ ente zalemtü nefsî fağfir lî inneke ente't-tevvâbü'r-rahîm (Allahım! Seni tenzih ederim, Sen'den başka ilâh yoktur. Ben kendime zulmettim, beni bağışla; şüphesiz Sen tevbeleri çokça kabul edensin, pek merhametlisin)' demesidir» demiştir.

وقال ابن عباس: «هي أن آدم قال: أي رب ألم تخلقني بيدك؟ قال: بلى، قال: أي رب ألم تنفخ فيّ من روحك؟ قال بلى، قال: أي رب ألم تسكني جنتك؟ قال: بلى. قال: أرأيت إن تبت وأطعت أراجعي أنت إلى الجنة؟ قال: نعم» .

İbn Abbâs şöyle demiştir: «Bunlar, Âdem'in: 'Ey Rabbim! Beni kendi elinle yaratmadın mı?' demesi, O'nun 'Evet' buyurması; 'Ey Rabbim! Bana kendi ruhundan üflemedin mi?' demesi, O'nun 'Evet' buyurması; 'Ey Rabbim! Beni cennetine yerleştirmedin mi?' demesi, O'nun 'Evet' buyurması; [bunun üzerine Âdem'in]: 'Peki tevbe eder ve itaat edersem beni cennete geri döndürür müsün?' diye sorması ve O'nun da 'Evet' buyurmasıdır.»

قال عبيد بن عمير: «إن آدم قال: أي رب أرأيت ما عصيتك فيه أشيء كتبته علي أم شيء ابتدعته؟

Ubeyd b. Umeyr şöyle demiştir: «Âdem: 'Ey Rabbim! Sana isyan ettiğim bu şey, üzerime yazdığın (takdir ettiğin) bir şey miydi, yoksa kendiliğimden ortaya çıkardığım bir şey miydi?' dedi.

قال: بل شيء كتبته عليك. قال: أي رب كما كتبته علي فاغفر لي» .

[Allah]: 'Aksine, senin üzerine yazdığım bir şeydi' buyurdu. Âdem: 'Ey Rabbim! Onu üzerime yazdığın gibi beni bağışla' dedi.»

وقال قتادة: «الكلمات هي أن آدم قال: أي رب أرأيت إن أنا تبت وأصلحت؟ قال: إذا أدخلك الجنة» .

Katâde şöyle demiştir: «Kelimeler, Âdem'in: 'Ey Rabbim! Ya ben tevbe edip ıslah olursam?' demesi; [Allah'ın da]: 'O takdirde seni cennete koyarım' buyurmasıdır.»

وقالت طائفة: إن المراد بالكلمات ندمه واستغفاره وحزنه، رسول الله «فتشفع بذلك، فهي الكلمات» .

Bir topluluk ise kelimelerden muradın onun pişmanlığı, istiğfârı ve hüznü olduğunu, Resûlullah ile «şefaat dilediğini ve kelimelerin bunlar olduğunu» söylemiştir.

وقالت طائفة: «إن المراد بالكلمات ندمه واستغفاره وحزنه، وسماها كلمات مجازا لما هي في خلقها

Bir topluluk da şöyle demiştir: «Kelimelerden murat; onun pişmanlığı, istiğfârı ve hüznüdür. Bunların yaratılışları itibariyle

صادرة عن كلمات، وهي كن في كل واحدة منهن، وهذا قول يقتضي أن آدم لم يقل شيئا إلا الاستغفار المعهود.

kelimelerden -ki her birinde 'kûn' (ol) emridir- meydana gelmiş olmasından ötürü bunlara mecazen kelimeler denmiştir.» Bu görüş, Âdem'in bilinen istiğfâr dışında bir şey söylemediğini gerektirir.

وسئل بعض سلف المسلمين عما ينبغي أن يقوله المذنب، فقال: يقول ما قال أبواه، رَبَّنا ظَلَمْنا أَنْفُسَنا. وما قال موسى: رَبِّ إِنِّي ظَلَمْتُ نَفْسِي فَاغْفِرْ لِي. [القصص: ١٦] . وما قال يونس: لا إِلهَ إِلَّا أَنْتَ سُبْحانَكَ إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ. [الأنبياء: ٨٧] .

Müslümanların selefinden bir zata, günah işleyen birinin ne söylemesi gerektiği sorulduğunda şöyle demiştir: Anne babasının dediği { رَبَّنا ظَلَمْنا أَنْفُسَنا } “Ey Rabbimiz! Biz kendimize zulmettik” sözünü; Mûsâ'nın dediği { رَبِّ إِنِّي ظَلَمْتُ نَفْسِي فَاغْفِرْ لِي } “Rabbim! Doğrusu ben kendime zulmettim, beni bağışla” [Kasas: 16] sözünü; ve Yûnus'un dediği { لا إِلهَ إِلَّا أَنْتَ سُبْحانَكَ إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ } “Senden başka ilâh yoktur. Seni tenzih ederim. Şüphesiz ben zalimlerden oldum” [Enbiyâ: 87] sözünü söyler.

و «تاب عليه» معناه رجع به، والتوبة من الله تعالى الرجوع على عبده بالرحمة والتوفيق، والتوبة من العبد الرجوع عن المعصية والندم على الذنب مع تركه فيما يستأنف وإنما خص الله تعالى آدم بالذكر هنا في التلقي والتوبة، وحواء مشاركة له في ذلك بإجماع لأنه المخاطب في أول القصة بقوله: اسْكُنْ أَنْتَ وَزَوْجُكَ الْجَنَّةَ فلذلك كملت القصة بذكره وحده، وأيضا فلأن المرأة حرمة ومستورة فأراد الله الستر لها، ولذلك لم يذكرها في المعصية في قوله: وَعَصى آدَمُ رَبَّهُ فَغَوى [طه: ١٢١] .

{ تاب عليه } ifadesinin anlamı, onu geri döndürdü demektir. Yüce Allah'ın tevbesi, rahmet ve tevfik ile kuluna dönmesidir. Kulun tevbesi ise günahtan vazgeçmesi, işlediği günaha pişman olması ve gelecekte onu terk etmesidir. Yüce Allah burada telakkî ve tevbe hususunda Havva da icma ile bu hususta ona ortak olduğu halde Âdem'i zikretmekle yetinmiştir; çünkü kıssanın başında { اسْكُنْ أَنْتَ وَزَوْجُكَ الْجَنَّةَ } “Sen ve eşin cennete yerleşin” buyruğuyla bizzat muhatap alınan oydu. Bu sebeple kıssa sadece onun zikriyle tamamlanmıştır. Ayrıca kadın mahrem ve örtülü olduğu için Allah onu örtmeyi murad etmiştir; nitekim günah konusunda da { وَعَصى آدَمُ رَبَّهُ فَغَوى } “Âdem Rabbine isyan etti de şaşırdı” [Tâhâ: 121] buyurarak kadını zikretmemiştir.

وروي أن الله تعالى تاب على آدم في يوم عاشوراء.

Yüce Allah'ın Âdem'in tevbesini Âşûrâ gününde kabul ettiği rivayet edilmiştir.

وكنية آدم أبو محمد، وقيل أبو البشر.

Âdem'in künyesi Ebû Muhammed'dir; Ebû'l-Beşer olduğu da söylenmiştir.

وقرأ الجمهور: «إنه» بكسر الألف على القطع.

Cumhur, müstakil başlangıç (kat') üzere elifi kesre ile { إِنَّهُ } şeklinde okumuştur.

وقرأ ابن أبي عقرب: «أنه» بفتح الهمزة على معنى لأنه، وبنية التَّوَّابُ للمبالغة والتكثير، وفي قوله تعالى: إِنَّهُ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ تأكيد فائدته أن التوبة على العبد إنما هي نعمة من الله، لا من العبد وحده لئلا يعجب التائب، بل الواجب عليه شكر الله تعالى في توبته عليه، وكرر الأمر بالهبوط لما علق بكل أمر منهما حكما غير حكم الآخر، فعلق بالأول العداوة، وعلق بالثاني إتيان الهدى. وقيل: كرر الأمر بالهبوط على جهة تغليظ الأمر وتأكيده، كما تقول لرجل قم قم.

İbn Ebî Akreb, 'çünkü' (li-ennehû) anlamında hemzenin fethasıyla { أَنَّهُ } şeklinde okumuştur. { التَّوَّابُ } kalıbı mübalağa ve çokluk bildirir. Yüce Allah'ın { إِنَّهُ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ } “Şüphesiz O, tevbeleri çokça kabul eden, pek merhametli olandır” buyruğundaki pekiştirmenin (tekit) faydası şudur: Kulun tevbesinin kabulü, yalnızca kulun kendisinden değil Allah'tan bir nimettir; ta ki tevbe eden kimse ucbe (kendini beğenmişliğe) kapılmasın, aksine tevbesini kabul ettiği için Yüce Allah'a şükretmesi vacip olsun. İniş emrinin tekrarlanması ise, bu iki emirden her birine diğerinden farklı bir hüküm bağlandığı içindir; zira ilkine düşmanlık, ikincisine ise hidayetin gelmesi bağlanmıştır. İniş emrinin, bir adama 'kalk, kalk!' dediğin gibi, emri pekiştirmek ve tekit etmek amacıyla tekrarlandığı da söylenmiştir.

وحكى النقاش: أن الهبوط الثاني إنما هو من الجنة إلى السماء، والأول في ترتيب الآية إنما هو إلى الأرض، وهو الآخر في الوقوع، فليس في الأمر تكرار على هذا، وجَمِيعاً حال من الضمير في اهْبِطُوا، وليس بمصدر ولا اسم فاعل، ولكنه عوض منهما دال عليهما، كأنه قال هبوطا جميعا، أو هابطين جميعا، واختلف في المقصود بهذا الخطاب، فقيل آدم وحواء وإبليس وذريتهم، وقيل ظاهره العموم ومعناه الخصوص في آدم وحواء، لأن إبليس لا يأتيه هدى، وخوطبا بلفظ الجمع تشريفا لهما، والأول أصح لأن إبليس مخاطب بالإيمان بإجماع، و «إن» في قوله فَإِمَّا هي للشرط دخلت ما عليها مؤكدة ليصح دخول النون المشددة، فهي بمثابة لام القسم التي تجيء لتجيء النون، وفي قوله تعالى: مِنِّي إشارة إلى أن أفعال العباد خلق الله تعالى. واختلف في معنى قوله هُدىً، فقيل: بيان وإرشاد.

en-Nakkâş şöyle nakletmiştir: İkinci iniş cennetten semayadır, ayet tertibindeki ilk iniş ise yeredir ve vuku bulma açısından sonuncusudur; dolayısıyla bu yaklaşıma göre emirde bir tekrar yoktur. { جَمِيعاً } lafzı { اهْبِطُوا } fiilindeki zamirden hâldir; masdar veya ism-i fâil değildir, fakat onlara delalet eden ve onların yerine geçen bir lafızdır; sanki 'hepiniz bir inişle inin' (hubûtan cemîan) veya 'hepiniz inenler olarak inin' (hâbitîne cemîan) demiş gibidir. Bu hitapla kimlerin kastedildiği hususunda ihtilaf edilmiştir: Âdem, Havva, İblis ve onların zürriyetleri denildiği gibi; lafzının genel, anlamının ise Âdem ve Havva'ya özel olduğu da söylenmiştir; zira İblis'e hidayet gelmez ve bu ikisine teşrif amacıyla çoğul lafzıyla hitap edilmiştir. Birinci görüş daha sahihtir; çünkü İblis de icma ile imanla muhataptır. { فَإِمَّا } kavlindeki { إِنْ } şart edatıdır, şeddeli nun harfinin dahil olabilmesi için tekit edici olarak üzerine { ما } dahil olmuştur; bu da nûn harfinin gelebilmesi için gelen kasem lâm'ı gibidir. Yüce Allah'ın { مِنِّي } “benden” buyruğunda kulların fiillerinin Allah Teâlâ'nın yaratması olduğuna işaret vardır. { هُدىً } buyruğunun anlamı hususunda ihtilaf edilmiş olup 'açıklama ve irşad' olduğu söylenmiştir.

قال القاضي أبو محمد ﵀: والصواب أن يقال: بيان ودعاء.

Kādî Ebû Muhammed rahimehullâh şöyle dedi: Doğru olan 'açıklama ve davet' denilmesidir.

وقالت فرقة: الهدى الرسل، وهي إلى آدم من الملائكة وإلى بنيه من البشر: هو فمن بعده.

Bir grup şöyle demiştir: Hidayet peygamberlerdir; Âdem'e gelenler meleklerden, onun oğullarına gelenler ise insanlardan olup önce Âdem sonra da ardından gelenlerdir.

وقوله تعالى: فَمَنْ تَبِعَ هُدايَ شرط جوابه فلا خوف عليهم.

Yüce Allah'ın { فَمَنْ تَبِعَ هُدايَ } buyruğu şarttır, cevabı ise { فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ } cümlesidir.

قال سيبويه: الشرط الثاني وجوابه هما جواب الأول في قوله: فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ.

Sîbeveyh şöyle demiştir: İkinci şart ve onun cevabı, { فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ } kavlindeki birinci şartın cevabıdır.

وحكي عن الكسائي أن قوله: فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ جواب الشرطين جميعا.

el-Kisâî'den ise { فَلا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ } kavlinin her iki şartın birden cevabı olduğu nakledilmiştir.

قال القاضي أبو محمد عبد الحق ﵁: حكي هذا وفيه نظر، ولا يتوجه أن يخالف سيبويه هنا، وإنما الخلاف في نحو قوله تعالى: فَأَمَّا إِنْ كانَ مِنَ الْمُقَرَّبِينَ فَرَوْحٌ وَرَيْحانٌ [الواقعة: ٨٩] .

Kādî Ebû Muhammed Abdülhak radıyallâhu anh şöyle dedi: Bu nakledilmiştir fakat üzerinde düşünülmesi gerekir; burada Sîbeveyh'e muhalefet edilmesi uygun düşmez. İhtilaf ancak Yüce Allah'ın şu buyruğu gibilerindedir: { فَأَمَّا إِنْ كانَ مِنَ الْمُقَرَّبِينَ فَرَوْحٌ وَرَيْحانٌ } “Eğer o yakın kılınanlardan ise artık bir rahatlık ve güzel bir rızık vardır” [Vâkıa: 89].

فيقول سيبويه: «جواب أحد الشرطين محذوف لدلالة قوله: (فروح) عليه» ويقول الكوفيون: «فروح جواب الشرطين» .

Sîbeveyh şöyle der: «{ فروح } lafzının delaleti sebebiyle iki şarttan birinin cevabı hazfedilmiştir.» Kûfeliler ise: «{ فروح } her iki şartın cevabıdır» derler.

قال القاضي أبو محمد: وأما في هذه الآية فالمعنى يمنع أن يكون فَلا خَوْفٌ جوابا للشرطين.

Kādî Ebû Muhammed şöyle dedi: Bu ayette ise anlam, { فَلا خَوْفٌ } cümlesinin her iki şartın cevabı olmasına engeldir.

وقرأ الجحدري وابن أبي إسحاق: هُدىً وهي لغة هذيل.

el-Cahderî ve İbn Ebî İshak: [yâ'yı şeddeli olarak] { هُدَيَّ } şeklinde okumuşlardır ki bu, Hüzeyl lehçesidir.

قال أبو ذؤيب يرثي بنيه: [الكامل] .

Ebû Züeyb çocuklarına yaktığı ağıtta şöyle demiştir: [Kâmil]

سبقوا هويّ وأعنقوا لهواهم ... فتخرموا، ولكل جنب مصرع

Benim arzumu geçip kendi heveslerine koştular ... helak olup gittiler; her böğür için bir yere seriliş vardır.

وكذلك يقولون عصى وما أشبهه، وعلة هذه اللغة أن ياء الإضافة من شأنها أن يكسر ما قبلها، فلما لم يصح في هذا الوزن كسر الألف الساكنة أبدلت ياء وأدغمت.

Onlar 'asâya' yerine 'asayy' ve benzeri kelimeleri de böyle söylerler. Bu lehçenin gerekçesi şudur: İzafet yâ'sının kuralı kendisinden önceki harfin kesrelenmesidir; bu vezinde sakin elifin kesrelenmesi sahih olmayınca elif yâ'ya dönüştürülmüş ve idgam edilmiştir.

وقرأ الزهري ويعقوب وعيسى الثقفي: «فلا خوف عليهم» نصب بالتبرية ووجهه أنه أعم وأبلغ في رفع الخوف، ووجه الرفع أنه أعدل في اللفظ لينعطف المرفوع من قولهم يَحْزَنُونَ على مرفوع، «ولا» في قراءة الرفع عاملة عمل ليس.

ez-Zührî, Ya'kûb ve Îsâ es-Sekafî: { فَلَا خَوْفَ عَلَيْهِمْ } şeklinde cinsi nefyetmek (tebrie) üzere nasb ile okumuşlardır. Bunun gerekçesi, korkuyu kaldırmada daha kapsamlı ve daha beliğ olmasıdır. Ref ile okumanın gerekçesi ise, { يَحْزَنُونَ } fiilindeki merfû [öznenin] merfû bir lafza atfedilmesi bakımından lafızca daha dengeli olmasıdır. Ref kıraatindeki { لَا } edatı, { ليس } gibi amel etmektedir.

وقرأ ابن محيصن باختلاف عنه «فلا خوف» بالرفع وترك التنوين وهي على أن تعمل «لا» عمل ليس، لكنه حذف التنوين تخفيفا لكثرة الاستعمال، ويحتمل قوله تعالى: «لا خوف عليهم» أي فيما بين أيديهم من الدنيا، وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ على ما فاتهم منها، ويحتمل أن «لا خوف عليهم» يوم القيامة، وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ فيه، ويحتمل أن يريد أنه يدخلهم الجنة حيث لا خوف ولا حزن.

İbn Muhaysın'dan gelen farklı bir rivayette { فَلَا خَوْفُ } şeklinde ref ve tenvinsiz okunmuştur; bu da { لَا } edatının { ليس } gibi amel etmesi üzere olup çok kullanımdan dolayı tenvin hafifletme amacıyla hazfedilmiştir. Yüce Allah'ın { لَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ } buyruğu, onların önlerinde uzanan dünya hayatı hususunda; { وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ } buyruğu ise dünyadan kaçırdıkları şeyler hususunda üzülmeyecekleri anlamına gelebileceği gibi, kıyamet gününde onlara korku olmayacağı ve orada üzülmeyecekleri anlamına gelmesi de muhtemeldir. Onları korku ve hüznün bulunmadığı cennete koyacağını murad etmiş olması da muhtemeldir.

وقوله تعالى: وَالَّذِينَ كَفَرُوا الآية، عطف جملة مرفوعة على جملة مرفوعة، وقال وَكَذَّبُوا وكان في الكفر كفاية لأن لفظة كفروا يشترك فيها كفر النعم وكفر المعاصي، ولا يجب بهذا خلود فبين أن الكفر هنا هو الشرك، بقوله وَكَذَّبُوا بِآياتِنا والآية هنا يحتمل أن يريد المتلوة، ويحتمل أن يريد العلامة المنصوبة، وقد تقدم في صدر هذا الكتاب القول على لفظ آية، وأُولئِكَ رفع بالابتداء وأَصْحابُ خبره، والصحبة الاقتران بالشيء في حالة ما، في زمن ما، فإن كانت الملازمة والخلطة فهو كمال الصحبة، وهكذا هي صحبة أهل النار لها، وبهذا القول ينفك الخلاف في تسمية الصحابة ﵃ إذ مراتبهم متباينة، أقلها الاقتران في الإسلام والزمن، وأكثرها الخلطة والملازمة، وهُمْ فِيها خالِدُونَ، ابتداء وخبر في موضع الحال.

Yüce Allah'ın { وَالَّذِينَ كَفَرُوا } ayeti, merfû bir cümlenin merfû bir cümleye atfıdır. Sadece inkâr (küfür) lafzı yeterli olabilecekken { وَكَذَّبُوا } “ve yalanladılar” buyurmuştur; çünkü 'küfür' lafzı nimet küfrünü (nankörlüğü) ve günah küfrünü de kapsar ve bunlarla ebedî kalış gerekmez. Dolayısıyla { وَكَذَّبُوا بِآياتِنا } “ve ayetlerimizi yalanladılar” buyruğuyla buradaki küfrün şirk olduğunu açıklamıştır. Buradaki ayetten kasıt okunan [vahiy] olabileceği gibi dikilen alamet (delil) olması da muhtemeldir; nitekim bu kitabın başında 'ayet' lafzına dair açıklama geçmişti. { أُولئِكَ } mübteda olarak merfû, { أَصْحابُ } ise onun haberidir. Sohbet (arkadaşlık), bir şeyle belirli bir zamanda, belirli bir durumda beraber olmaktır; şayet sürekli beraberlik ve iç içelik varsa bu, sohbetin kemalidir; cehennem ehlinin cehennemle olan sohbeti de böyledir. Bu açıklamayla sahabenin radıyallâhu anhüm isimlendirilmesindeki ihtilaf da çözülür; zira onların mertebeleri farklıdır; en düşüğü İslam'da ve zamanda birliktelik, en yükseği ise iç içelik ve sürekli beraberliktir. { وَهُمْ فِيها خالِدُونَ } ise hâl mevkiinde mübteda ve haberdir.

قوله ﷿:

Yüce Allah'ın şu buyruğu:

[سورة البقرة (٢) : الآيات ٤٠ الى ٤١]

[Bakara Suresi (2): 40-41. Ayetler]

يا بَنِي إِسْرائِيلَ اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ وَأَوْفُوا بِعَهْدِي أُوفِ بِعَهْدِكُمْ وَإِيَّايَ فَارْهَبُونِ (٤٠) وَآمِنُوا بِما أَنْزَلْتُ مُصَدِّقاً لِما مَعَكُمْ وَلا تَكُونُوا أَوَّلَ كافِرٍ بِهِ وَلا تَشْتَرُوا بِآياتِي ثَمَناً قَلِيلاً وَإِيَّايَ فَاتَّقُونِ (٤١)

{ يا بَنِي إِسْرائِيلَ اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ وَأَوْفُوا بِعَهْدِي أُوفِ بِعَهْدِكُمْ وَإِيَّايَ فَارْهَبُونِ (٤٠) وَآمِنُوا بِما أَنْزَلْتُ مُصَدِّقاً لِما مَعَكُمْ وَلا تَكُونُوا أَوَّلَ كافِرٍ بِهِ وَلا تَشْتَرُوا بِآياتِي ثَمَناً قَلِيلاً وَإِيَّايَ فَاتَّقُونِ (٤١) } “Ey İsrailoğulları! Size ihsan ettiğim nimetimi hatırlayın, bana verdiğiniz sözü yerine getirin ki ben de size verdiğim sözü yerine getireyim; yalnızca benden korkun. (40) Yanınızdakini doğrulayıcı olarak indirdiğime iman edin, onu ilk inkâr edenler siz olmayın; ayetlerimi az bir fiyata satmayın ve yalnızca benden sakının. (41)”

يا حرف نداء مضمن معنى التنبيه.

{ يا }, uyarı anlamı içeren bir nida harfidir.

قال الخليل: «والعامل في المنادى فعل مضمر كأنه يقول: أريد أو أدعو» .

el-Halîl şöyle demiştir: «Münâdâda amel eden âmil, gizli bir fiildir; sanki 'istiyorum' (urîdü) veya 'çağırıyorum' (ed'û) demektedir.»

وقال أبو علي الفارسي: العامل حرف النداء عصب به معنى الفعل المضمر فقوي فعمل، ويدل على ذلك أنه ليس في حروف المعاني ما يلتئم بانفراده مع الأسماء غير حرف النداء، وبَنِي منادى مضاف وإِسْرائِيلَ هو يعقوب بن إسحاق بن إبراهيم ﵈، وهو اسم أعجمي يقال فيه إسراءل وإسرائيل وإسرائيل، وتميم تقول إسرائين، وإسرا هو بالعبرانية عبد وإيل اسم الله تعالى فمعناه عبد الله.

Ebû Ali el-Fârisî şöyle demiştir: Âmil, nida harfidir; gizli fiilin anlamı ona bağlanmış, böylece güçlenip amel etmiştir. Anlam harfleri (hurûfu'l-meânî) arasında isimlerle tek başına bitişen nida harfinden başka bir harfin bulunmayışı da buna delalet eder. { بَنِي } lafzı muzaf bir münâdâdır; { إِسْرائِيلَ } ise İbrâhim oğlu İshak oğlu Ya'kûb'dur aleyhimesselâm. Bu isim yabancı (a'cemî) kökenli bir isim olup İsrâel, İsrâîl ve İsrâîl şeklinde söylenir; Temîm kabilesi ise İsrâîn der. İbrânicede İsrâ 'kul' (abd), Îl ise Allah Teâlâ'nın ismidir; dolayısıyla anlamı Abdullah (Allah'ın kulu) demektir.

وحكى المهدوي أن- إسرا- مأخوذ من الشدة في الأسر كأنه الذي شد الله أسره وقوى خلقته.

el-Mehdevî, 'İsrâ' kelimesinin bağlamadaki sağlamlıktan (esr) türediğini, sanki Allah'ın yapısını sağlamlaştırdığı ve yaratılışını güçlendirdiği kimse anlamına geldiğini nakletmiştir.

وروي عن نافع والحسن والزهري وابن أبي إسحاق ترك همز إسراييل، والذكر في كلام العرب على أنحاء، وهذا منها ذكر القلب الذي هو ضد النسيان، والنعمة هنا اسم الجنس فهي مفردة بمعنى الجمع، وتحركت الياء من نِعْمَتِيَ لأنها لقيت الألف واللام، ويجوز تسكينها، وإذا سكنت حذفت للالتقاء وفتحها أحسن لزيادة حرف في كتاب الله تعالى، وخصص بعض العلماء النعمة في هذه الآية.

Nâfi', el-Hasan, ez-Zührî ve İbn Ebî İshak'tan 'İsrâyîl' lafzının hemzesiz okunduğu rivayet edilmiştir. Arapların kelamında zikir (hatırlama/anma) birkaç çeşittir; buradaki ise unutmanın zıddı olan kalbî hatırlamadır. { النعمة } burada cins ismi olup çoğul anlamında tekildir. { نِعْمَتِيَ } lafzındaki yâ harfi elif-lâm ile karşılaştığı için harekelenmiştir; sakin kılınması da caizdir. Sakin kılındığında iki sakinin karşılaşması (iltikâ-i sâkineyn) sebebiyle hazfedilir; fakat Allah'ın kitabında bir harf fazlalığı olması bakımından fethalı okunması daha güzeldir. Bazı âlimler bu ayetteki nimeti özel anlamlara hamletmişlerdir.

فقال الطبري: «بعثة الرسل منهم وإنزال المن والسلوى، وإنقاذهم من تعذيب آل فرعون، وتفجير الحجر» .

et-Taberî: «Aralarından peygamberler gönderilmesi, kudret helvası ile bıldırcın indirilmesi, Firavun ailesinin azabından kurtarılmaları ve taştan suların fışkırtılmasıdır» demiştir.

وقال غيره: «النعمة هنا أن دركهم مدة محمد ﷺ» .

Başkası ise: «Buradaki nimet, onların Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem dönemine yetişmiş olmalarıdır» demiştir.

وقال آخرون: «هي أن منحهم علم التوراة وجعلهم أهله وحملته» .

Başkaları da: «Onlara Tevrat ilmini bahşetmesi, onları onun ehli ve taşıyıcıları kılmasıdır» demişlerdir.