قال القاضي أبو محمد ﵀: وهذه أقوال على جهة المثال، والعموم في اللفظة هو الحسن.
Kadı Ebû Muhammed rahimehullâh şöyle demiştir: Bu sözler örnek kabilindendir; lafzın umumîliği (kapsayıcılığı) ise en güzel olanıdır.
وحكى مكي: أن المخاطب من بني إسرائيل بهذا الخطاب هم المؤمنون بمحمد ﷺ، لأن الكافر لا نعمة لله عليه.
Mekkî şöyle nakletmiştir: İsrâiloğullarından bu hitaba muhatap olanlar, Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem iman edenlerdir; çünkü kâfir için Allah'ın [böyle] bir nimeti söz konusu değildir.
وقال ابن عباس وجمهور العلماء: بل الخطاب لجميع بني إسرائيل في مدة النبي ﵇، مؤمنهم وكافرهم، والضمير في عَلَيْكُمْ يراد به على آبائكم كما تقول العرب ألم نهزمكم يوم كذا لوقعة كانت بين الآباء والأجداد، ومن قال إنما خوطب المؤمنون بمحمد ﷺ استقام الضمير في عَلَيْكُمْ ويجيء كل ما توالى من الأوامر على جهة الاستدامة.
İbn Abbâs ve âlimlerin cumhuru ise şöyle demiştir: Bilakis hitap, Peygamber aleyhisselâm dönemindeki mümin ve kâfir bütün İsrâiloğullarınadır. { عَلَيْكُمْ } lafzındaki zamir ile 'atalarınıza' [verilen nimet] kastedilmektedir; nitekim Araplar, atalar ve dedeler arasında vuku bulmuş bir savaş için 'Falanca gün sizi hezimete uğratmadık mı?' derler. Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem iman edenlerin muhatap alındığını söyleyen kimseye göre ise { عَلَيْكُمْ } lafzındaki zamir yerli yerine oturur ve peş peşe gelen bütün emirler de devamlılık ifade eder.
وقوله تعالى: وَأَوْفُوا بِعَهْدِي أُوفِ بِعَهْدِكُمْ أمر وجوابه.
Allah Teâlâ'nın { وَأَوْفُوا بِعَهْدِي أُوفِ بِعَهْدِكُمْ } “Bana verdiğiniz sözü tutun ki, ben de size verdiğim sözü tutayım” buyruğu, bir emir ve onun cevabıdır.
فقال الخليل: «جزم الجواب في الأمر من معنى الشرط، والوفاء بالعهد هو التزام ما تضمن من فعل» .
el-Halîl şöyle demiştir: «Emrin cevabının meczum olması şart anlamı taşımasındandır. Ahde vefa göstermek ise onun kapsadığı fiili yerine getirmektir.»
وقرأ الزهري: «أوفّ» بفتح الواو وشد الفاء للتكثير.
ez-Zührî, çokluk ifade etmesi için vâv'ın fethası ve fâ'nın şeddesiyle «Evffi» (أوفّ) şeklinde okumuştur.
واختلف المتأولون في هذا العهد إليهم فقال الجمهور ذلك عام في جميع أوامره ونواهيه ووصاياه فيدخل في ذلك ذكر محمد ﷺ في التوراة، وقيل العهد قوله تعالى: خُذُوا ما آتَيْناكُمْ بِقُوَّةٍ [البقرة: ٦٣، ٩٣] ، وقال ابن جريج: العهد قوله تعالى: وَلَقَدْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ بَنِي إِسْرائِيلَ [المائدة: ١٢] ، وعهدهم هو أن يدخلهم الجنة، ووفاؤهم بعهد الله أمارة لوفاء الله تعالى لهم بعهدهم، لا علة له، لأن العلة لا تتقدم المعلول.
Müteevviller kendilerine verilen bu ahit konusunda ihtilaf etmişlerdir. Cumhur şöyle demiştir: Bu, O'nun bütün emir, yasak ve tavsiyelerini kapsayan genel bir ifadedir; dolayısıyla Tevrat'ta Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem anılması da buna dahildir. Ahdin, Allah Teâlâ'nın: { خُذُوا ما آتَيْناكُمْ بِقُوَّةٍ } [el-Bakara: 63, 93] “Size verdiğimize sımsıkı sarılın” buyruğu olduğu da söylenmiştir. İbn Cüreyc ise ahdin, Allah Teâlâ'nın: { وَلَقَدْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ بَنِي إِسْرائِيلَ } [el-Mâide: 12] “Andolsun ki Allah, İsrâiloğullarından kesin söz almıştı” buyruğu olduğunu söylemiştir. Onların ahdi ise [Allah'ın] kendilerini cennete koymasıdır. Onların Allah'ın ahdine vefa göstermeleri, Allah Teâlâ'nın onlara ahdini yerine getirmesinin bir alametidir; bunun illeti (sebebi) değildir, çünkü illet ma'lûlden (sonuçtan) önce gelmez.
وقوله تعالى: وَإِيَّايَ فَارْهَبُونِ الاسم ايا والياء ضمير ككاف المخاطب، وقيل إِيَّايَ بجملته هو الاسم، وهو منصوب بإضمار فعل مؤخر، تقديره: وإياي ارهبوا فارهبون، وامتنع أن يتقدر مقدما لأن الفعل إذا تقدم لم يحسن أن يتصل به إلا ضمير خفيف، فكان يجيء وارهبون، والرهبة يتضمن الأمر بها معنى التهديد وسقطت الياء بعد النون لأنها رأس آية.
Allah Teâlâ'nın { وَإِيَّايَ فَارْهَبُونِ } “Ve yalnız benden korkun” buyruğunda isim olan { ايا } kısmıdır; yâ ise muhatap kâf'ı gibi bir zamirdir. { إِيَّايَ } lafzının bütünüyle isim olduğu da söylenmiştir. Bu lafız, muahhar (sonradan gelen) gizli bir fiil ile mansubdur; takdiri 'Ve iyyâye irhebû ferhebûn' (Yalnız benden korkun, evet benden korkun) şeklindedir. Mukaddem (önceden gelen) olarak takdir edilmesi ise mümkün değildir; çünkü fiil öne geçtiğinde ona bitişmeye ancak hafif (muttasıl) bir zamir uygun olur, bu durumda da 'verhebûnî' şeklinde gelirdi. Korku (rehbe) emri, tehdit anlamı içermektedir. Nûn'dan sonraki yâ ise ayet sonu (fâsıla) olduğu için düşmüştür.
وقرأ ابن أبي إسحاق بالياء، وَآمِنُوا معناه صدقوا، ومُصَدِّقاً نصب على الحال من الضمير في أَنْزَلْتُ، وقيل من «ما» ، والعامل فيه آمِنُوا وما أنزلت كناية عن القرآن، ولِما مَعَكُمْ يعني من التوراة وقوله تعالى: وَلا تَكُونُوا أَوَّلَ كافِرٍ بِهِ هذا من مفهوم الخطاب الذي: المذكور فيه والمسكوت عنه حكمهما واحد، فالأول والثاني وغيرهما داخل في النهي، ولكن حذروا البدار إلى الكفر به إذ على الأول كفل من فعل المقتدى به، ونصب أول على خبر كان.
İbn Ebî İshak yâ ile [ferhebûnî şeklinde] okumuştur. { وَآمِنُوا } “İman edin”, tasdik edin demektir. { مُصَدِّقاً } lafzı, { أَنْزَلْتُ } içindeki zamirden hâl olarak mansubdur; { ما } lafzından [hâl olduğu] da söylenmiştir, onda amel eden ise { آمِنُوا } fiilidir. { ما أَنْزَلْتُ } ifadesi Kur'an'dan kinayedir. { لِما مَعَكُمْ } “yanınızdakini” yani Tevrat'ı demektir. Allah Teâlâ'nın { وَلا تَكُونُوا أَوَّلَ كافِرٍ بِهِ } “onu ilk inkâr edenler siz olmayın” buyruğu ise mefhûm-i hitaptandır; öyle ki onda zikredilen ile sükût geçilenin hükmü birdir; dolayısıyla birinci, ikinci ve diğerleri de bu yasağın kapsamına girer. Ancak inkârda öne geçmekten sakındırılmışlardır; zira önder olunan kimsede ilk olmanın getirdiği bir vebal payı vardır. { أول } lafzı { كان }'nin haberi olarak mansubdur.
قال سيبويه: أَوَّلَ أفعل لا فعل له لاعتلال فائه وعينه» قال غير سيبويه: «هو أوأل من وأل إذا نجا، خففت الهمزة وأبدلت واوا وأدغمت» .
Sîbeveyhi şöyle demiştir: «{ أَوَّلَ } lafzı ef'al veznindedir; fâ'sının ve ayn'ının illetli olması sebebiyle [müstakil] bir fiili yoktur.» Sîbeveyhi'den başkası ise: «O, kurtuldu anlamına gelen ve-e-le (وأل) kökünden 'ev'el'dir; hemzesi hafifletilip vâv'a dönüştürülmüş ve idgam edilmiştir» demiştir.
وقيل: إنه من آل فهو أأول قلب فجاء وزنه أعفل، وسهل وأبدل وأدغم، ووحد كافر وهو بنية الجمع لأن أفعل إذا أضيف إلى اسم متصرف من فعل جاز إفراد ذلك الاسم، والمراد به الجماعة.
Döndü anlamına gelen â-le (آل) kökünden 'e'vel' olduğu, kalb (harf değişimi) yapılarak vezninin 'a'fel' haline geldiği, kolaylaştırılıp [vâv'a] dönüştürüldüğü ve idgam edildiği de söylenmiştir. { كافر } kelimesi çoğul yapısında olduğu halde tekil getirilmiştir; çünkü 'ef'al' kalıbı fiilden türeyen bir isme muzaf kılındığında o ismin tekil getirilmesi caizdir, kastedilen ise topluluktur.
قال الشاعر: [الكامل]
Şair şöyle demiştir: [Kâmil]
وإذا هم طعموا فألأم طاعم ... وإذا هم جاعوا فشرّ جياع
Doyduklarında yiyenlerin en alçağıdırlar ... Acıktıklarında ise açların en şerlisidirler
وسيبويه يرى أنها نكرة مختصرة من معرفة كأنه قال ولا تكونوا أول كافرين به وقيل معناه: ولا تكونوا أول فريق كافر به.
Sîbeveyhi bunun marifeden kısaltılmış bir nekire olduğu görüşündedir; sanki 'Onu inkâr edenlerin ilki siz olmayın' (ve lâ tekûnû evvele kâfirîne bihî) demiştir. Anlamının: 'Onu inkâr eden ilk topluluk siz olmayın' şeklinde olduğu da söylenmiştir.
قال القاضي أبو محمد عبد الحق ﵁: وقد كان كفر قبلهم كفار قريش، فإنما معناه من أهل الكتاب، إذ هم منظور إليهم في مثل هذا، لأنهم حجة مظنون بهم علم، واختلف في الضمير في بِهِ على من يعود، فقيل على محمد ﵇، وقيل على التوراة إذ تضمنها قوله: لِما مَعَكُمْ.
Kadı Ebû Muhammed Abdülhak radıyallâhu anh şöyle demiştir: Onlardan önce Kureyş kâfirleri inkâr etmişti; dolayısıyla anlam 'Ehl-i Kitap içinden [ilk inkâr edenler siz olmayın]' demektir; çünkü böylesi bir konuda kendilerine bakılanlar onlardır, zira onlar kendilerinde ilim olduğu zannedilen birer hüccettir. { بِهِ } lafzındaki zamirin kime döndüğü hususunda ihtilaf edilmiştir: Muhammed'e aleyhisselâm döndüğü söylenmiş; { لِما مَعَكُمْ } buyruğunun onu kapsaması sebebiyle Tevrat'a döndüğü de söylenmiştir.
قال القاضي أبو محمد ﵀: وعلى هذا القول يجيء أَوَّلَ كافِرٍ بِهِ مستقيما على ظاهره في الأولية، وقيل الضمير في بِهِ عائد على القرآن، إذ تضمنه قوله بِما أَنْزَلْتُ.
Kadı Ebû Muhammed rahimehullâh şöyle demiştir: Bu görüşe göre { أَوَّلَ كافِرٍ بِهِ } ifadesi ilk olma noktasında zahiri üzere doğru bir şekilde oturur. { بِهِ } lafzındaki zamirin, { بِما أَنْزَلْتُ } buyruğunun onu kapsaması sebebiyle Kur'an'a döndüğü de söylenmiştir.
واختلف المتأولون في الثمن الذي نهوا أن يشتروه بالآيات، فقالت طائفة: إن الأحبار كانوا يعلمون
Müteevviller, ayetler karşılığında satın almaktan nehyolundukları bedel hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bir grup şöyle demiştir: Hahamlar
دينهم بالأجرة، فنهوا عن ذلك وفي كتبهم: علم مجانا كما علمت مجانا أي باطلا بغير أجرة.
dinlerini ücret karşılığında öğretiyorlardı ve bundan nehyolundular. Kendi kitaplarında: 'Benim karşılıksız öğrettiğim gibi sen de karşılıksız öğret', yani bedelsiz ve ücretsiz olarak [öğret] ifadesi yer almaktadır.
وقال قوم: كانت للأحبار مأكلة يأكلونها على العلم كالراتب فنهوا عن ذلك.
Bir grup şöyle demiştir: Hahamların maaş gibi ilim karşılığında yedikleri bir geçimlikleri vardı ve bundan menedildiler.
وقال قوم: إن الأحبار أخذوا رشى على تغيير قصة محمد ﵇ في التوراة، ففي ذلك قال تعالى: وَلا تَشْتَرُوا بِآياتِي ثَمَناً قَلِيلًا [البقرة: ٤١، المائدة: ٤٤] .
Bir grup da şöyle demiştir: Hahamlar, Tevrat'taki Muhammed'in aleyhisselâm kıssasını değiştirmek karşılığında rüşvet aldılar; Allah Teâlâ bu hususta: { وَلا تَشْتَرُوا بِآياتِي ثَمَناً قَلِيلًا } [el-Bakara: 41, el-Mâide: 44] “Ayetlerimi az bir fiyata satmayın” buyurmuştur.
وقال قوم: معنى الآية ولا تشتروا بأوامري ونواهيّ وآياتي ثمنا قليلا، يعني الدنيا ومدتها والعيش الذي هو نزر لا خطر له، وقد تقدم نظير قوله وَإِيَّايَ فَاتَّقُونِ وبين «اتقون» و «ارهبون» فرق، ان الرهبة مقرون بها وعيد بالغ.
Bir topluluk da şöyle demiştir: Ayetin anlamı; emirlerimi, yasaklarımı ve ayetlerimi az bir fiyata, yani dünyalığa, onun süresine ve hiçbir değeri olmayan önemsiz bir yaşantıya satmayın, demektir. { وَإِيَّايَ فَاتَّقُونِ } “Yalnızca benden sakının” buyruğunun benzeri daha önce geçmişti. 'İttekûn' ile 'irhebûn' arasında şu fark vardır: Rehbe (korku), son derece şiddetli bir tehditle birlikte bulunur.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan Allah'ın buyruğu:
[سورة البقرة (٢) : الآيات ٤٢ الى ٤٦]
[Bakara Suresi (2), Ayetler 42-46]
وَلا تَلْبِسُوا الْحَقَّ بِالْباطِلِ وَتَكْتُمُوا الْحَقَّ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ (٤٢) وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكاةَ وَارْكَعُوا مَعَ الرَّاكِعِينَ (٤٣) أَتَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ وَتَنْسَوْنَ أَنْفُسَكُمْ وَأَنْتُمْ تَتْلُونَ الْكِتابَ أَفَلا تَعْقِلُونَ (٤٤) وَاسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلاةِ وَإِنَّها لَكَبِيرَةٌ إِلاَّ عَلَى الْخاشِعِينَ (٤٥) الَّذِينَ يَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلاقُوا رَبِّهِمْ وَأَنَّهُمْ إِلَيْهِ راجِعُونَ (٤٦)
{ وَلا تَلْبِسُوا الْحَقَّ بِالْباطِلِ وَتَكْتُمُوا الْحَقَّ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ (٤٢) وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكاةَ وَارْكَعُوا مَعَ الرَّاكِعِينَ (٤٣) أَتَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ وَتَنْسَوْنَ أَنْفُسَكُمْ وَأَنْتُمْ تَتْلُونَ الْكِتابَ أَفَلا تَعْقِلُونَ (٤٤) وَاسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلاةِ وَإِنَّها لَكَبِيرَةٌ إِلاَّ عَلَى الْخاشِعِينَ (٤٥) الَّذِينَ يَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلاقُوا رَبِّهِمْ وَأَنَّهُمْ إِلَيْهِ راجِعُونَ (٤٦) } “Hakkı batıla karıştırmayın ve bile bile hakkı gizlemeyin. (42) Namazı kılın, zekâtı verin ve rükû edenlerle birlikte rükû edin. (43) Siz Kitab'ı okuduğunuz halde, insanlara iyiliği emredip kendinizi unutuyor musunuz? Aklınızı kullanmıyor musunuz? (44) Sabır ve namazla [Allah'tan] yardım dileyin; şüphesiz bu, huşû duyanlardan başkasına pek ağır gelir. (45) Onlar, Rablerine kavuşacaklarına ve gerçekten O'na döneceklerine kesin olarak inanan kimselerdir. (46)”
المعنى ولا تخلطوا، يقال «لبست الأمر» بفتح الباء ألبسه، إذا خلطته ومزجت بينه بمشكله وحقه بباطله.
Anlamı; karıştırmayınız, demektir. Bir şeyi karmaşık hale getirdiğin, onun karmaşığıyla açığını ve hakkı ile batılını birbirine mezhettiğin zaman bâ harfinin fethasıyla 'Lebestü'l-emre elbesuhû' (لبست الأمر ألبسه) denir.
وأما قول الشاعر:
Şairin şu sözüne gelince:
وكتيبة لبّستها بكتيبة فالظاهر أنه من هذا المعنى، ويحتمل أن يكون المعنى من اللباس، واختلف أهل التأويل في المراد بقوله: الْحَقَّ بِالْباطِلِ.
«Bir orduyu diğer bir orduya kattım (لبّستها)»; bunun da bu anlamda olduğu açıktır. Anlamın 'libas' (örtü/elbise) kökünden olması da muhtemeldir. Tefsir ehli { الْحَقَّ بِالْباطِلِ } “hakkı batıla” buyruğundan ne kastedildiği konusunda ihtilaf etmişlerdir.
فقال أبو العالية: «قالت اليهود: محمد نبي مبعوث، لكن إلى غيرنا، فإقرارهم ببعثه حق وجحدهم أنه بعث إليهم باطل» .
Ebü'l-Âliye şöyle demiştir: «Yahudiler: 'Muhammed gönderilmiş bir peygamberdir, ancak bizden başkasına gönderilmiştir' dediler. Dolayısıyla onun peygamber olarak gönderildiğini ikrar etmeleri hak, kendilerine gönderildiğini inkâr etmeleri ise batıldır.»
وقال الطبري: «كان من اليهود منافقون فما أظهروا من الإيمان حق، وما أبطنوا من الكفر باطل» .
et-Taberî şöyle demiştir: «Yahudilerden münafık olanlar vardı; onların imandan açığa vurdukları hak, küfürden gizledikleri ise batıldı.»
وقال مجاهد: «معناه لا تخلطوا اليهودية والنصرانية بالإسلام» .
Mücâhid: «Bunun anlamı, Yahudilik ve Hristiyanlığı İslâm ile karıştırmayın demektir» demiştir.
وقال ابن زيد: المراد ب الْحَقَّ التوراة، و «الباطل» ما بدلوا فيها من ذكر محمد ﵇، وتَلْبِسُوا جزم بالنهي، وَتَكْتُمُوا عطف عليه في موضع جزم، ويجوز أن يكون في موضع نصب بإضمار «أن» ، وإذا قدرت «أن» كانت مع تَكْتُمُوا بتأويل المصدر، وكانت الواو عاطفة على مصدر مقدر من تَلْبِسُوا، كأن الكلام ولا يكن لبسكم الحق بالباطل وكتمانكم الحق.
İbn Zeyd şöyle demiştir: { الْحَقَّ } ile kastedilen Tevrat, 'batıl' ise onda Muhammed'in aleyhisselâm zikrine dair değiştirdikleri kısımlardır. { تَلْبِسُوا } lafzı nehiy sebebiyle meczumdur; { وَتَكْتُمُوا } ise ona matuf olup cezm mahallindedir. Gizli bir 'en' ile nasb mahallinde olması da caizdir; 'en' takdir edildiğinde { تَكْتُمُوا } ile birlikte masdar tevilinde olur ve vâv harfi { تَلْبِسُوا } fiilinden takdir edilen bir masdara matuf kılınır; sanki söz: 'Sizin hakkı batıla karıştırmanız ve hakkı gizlemeniz olmasın' [demek] gibi olur.
وقال الكوفيون: تَكْتُمُوا نصب بواو الصرف، والْحَقَّ يعني به أمر محمد ﷺ» .
Kûfeliler şöyle demiştir: «{ تَكْتُمُوا } lafzı vâv-ı sarf ile mansubdur; { الْحَقَّ } ile de Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem davası kastedilmektedir.»
وقوله تعالى: وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ جملة في موضع الحال ولم يشهد لهم تعالى بعلم وإنما نهاهم عن كتمان ما علموا، ويحتمل أن تكون شهادة عليهم بعلم حق مخصوص في أمر محمد ﵇، ولم يشهد لهم بالعلم على الإطلاق ولا تكون الجملة على هذا في موضع الحال، وفي هذه الألفاظ دليل على تغليظ الذنب على من واقعه على علم، وأنه أعصى من الجاهل.
Allah Teâlâ'nın { وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ } “bile bile” buyruğu hâl mahallinde bir cümledir. Allah Teâlâ onlara [övgüye layık bir] ilim şahitliğinde bulunmamış, yalnızca bildikleri şeyi gizlemekten onları menetmiştir. Bunun, Muhammed'in aleyhisselâm davasına dair özel bir hakikati bildiklerine dair aleyhlerinde bir şahitlik olması da muhtemeldir; zira onlara mutlak anlamda bir ilim şahitliğinde bulunmamıştır. Bu takdirde cümle hâl mahallinde olmaz. Bu lafızlarda, günahı bilerek işleyen kimsenin günahının daha ağır olduğuna ve onun cahilden daha asi olduğuna dair delil vardır.
وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ معناه: أظهروا هيئتها وأديموها بشروطها، وذلك تشبيه بإقامة القاعد إلى حال ظهور، ومنه قول الشاعر: [الكامل]
{ وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ } “Namazı kılın” buyruğunun anlamı şudur: Onun erkânını açığa koyun ve şartlarıyla birlikte ona devam edin. Bu, oturan kimsenin görünür bir hâle dikilmesine (ikâmesine) benzetmedir. Şairin şu sözü de bu kabildendir: [Kâmil]
وإذا يقال أتيتم لم يبرحوا ... حتى تقيم الخيل سوق طعان
Onlara 'Geldiniz' dendiğinde ayrılmazlar ... Ta ki atlar mızrak dövüşü pazarını kurana (ikâme edene) kadar
وقد تقدم القول في الصلاة، والزَّكاةَ في هذه الآية هي المفروضة بقرينة إجماع الأمة على وجوب الأمر بها، والزَّكاةَ مأخوذة من زكا الشيء إذا نما وزاد، وسمي الإخراج من المال زكاة وهو نقص منه من حيث ينمو بالبركة أو بالأجر الذي يثيب الله به المزكي وقيل الزَّكاةَ مأخوذة من التطهير، كما يقال زكا فلان أي طهر من دنس الجرحة أو الاغفال، فكأن الخارج من المال يطهره من تبعة الحق الذي جعل الله فيه للمساكين، ألا ترى أن النبي ﷺ سمى في الموطأ ما يخرج في الزكاة أوساخ الناس.
Namaz konusundaki açıklama daha önce geçmişti. Bu ayetteki { الزَّكاةَ } “zekât”, emredilmesinin vücubiyeti üzerindeki ümmetin icmâı karinesiyle farz olan zekâttır. Zekât (الزَّكاة), bir şey büyüyüp arttığı zaman kullanılan 'zekâ' (زكا) kökünden alınmıştır. Maldan çıkarılan şey, malda bir eksilme olmasına rağmen bereketle veya Allah'ın zekât verene lütfedeceği ecirle artması bakımından zekât olarak adlandırılmıştır. Zekâtın temizleme anlamından alındığı da söylenmiştir; nitekim cerh (kusur) veya gaflet kirinden temizlendiğinde 'Zekâ fulânun' (Falanca temizlendi/temize çıktı) denir. Sanki maldan çıkarılan miktar, malı Allah'ın yoksullar için onda kıldığı hak vebali yükünden temizlemektedir. Görmez misin ki Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Muvatta'da zekât olarak çıkarılan şeyi insanların kirleri olarak isimlendirmiştir.
وقوله تعالى: وَارْكَعُوا مَعَ الرَّاكِعِينَ قال قوم: جعل الركوع لما كان من أركان الصلاة عبارة عن الصلاة كلها.
Allah Teâlâ'nın { وَارْكَعُوا مَعَ الرَّاكِعِينَ } “rükû edenlerle birlikte rükû edin” buyruğu hakkında bir topluluk şöyle demiştir: Rükû namazın rükünlerinden biri olduğu için, namazın bütünü onunla ifade edilmiştir.
وقال قوم: إنما خص الركوع بالذكر لأن بني إسرائيل لم يكن في صلاتهم ركوع.
Bir grup şöyle demiştir: Rükûun özellikle zikredilmesi, İsrâiloğullarının namazında rükûun bulunmayışındandır.
وقالت فرقة: إنما قال مَعَ لأن الأمر بالصلاة أولا لم يقتض شهود الجماعة، فأمرهم بقوله مَعَ بشهود الجماعة، والركوع في اللغة الانحناء بالشخص.
Bir diğer grup ise şöyle demiştir: { مَعَ } “birlikte” buyurmasının sebebi, ilk baştaki namaz emrinin cemaatte hazır bulunmayı gerektirmemesidir; bu sebeple { مَعَ } ifadesiyle onlara cemaatte hazır bulunmayı emretmiştir. Rükû lügatte bedenen eğilmektir.
قال لبيد: [الطويل]
Lebîd şöyle demiştir: [Tavîl]
أخبر أخبار القرون التي مضت ... أدبّ كأني كلما قمت راكع
Geçip giden nesillerin haberlerini anlatırım ... Her kalktığımda rükû eder gibi yavaşça yürürüm
ويستعار أيضا في الانحطاط في المنزلة، قال الأضبط بن قريع: [الخفيف]
Bu kelime makam ve mevki bakımından alçalma/düşüş için de istiare yoluyla kullanılır. el-Adbat b. Kurey' şöyle demiştir: [Hafîf]
لا تعاد الضعيف علك أن تر ... كع يوما والدهر قد رفعه
Zayıfa düşmanlık etme, umulur ki zaman onu yüceltmişken ... Sen bir gün rükû eder (alçalır) olursun
وقوله تعالى: أَتَأْمُرُونَ النَّاسَ خرج مخرج الاستفهام، ومعناه التوبيخ، و «البر» يجمع وجوه الخير والطاعات ويقع على كل واحد منها اسم بر، وَتَنْسَوْنَ بمعنى تتركون كما قال الله تعالى: نَسُوا اللَّهَ فَنَسِيَهُمْ [التوبة: ٦٧] .
Allah Teâlâ'nın { أَتَأْمُرُونَ النَّاسَ } “İnsanlara emreder misiniz?” buyruğu istifham (soru) formunda gelmiş olup anlamı kınamadır (tevbih). 'el-Birr' (iyilik), hayır ve itaat türlerinin tamamını kapsar ve bunların her birine birr ismi verilir. { وَتَنْسَوْنَ } “unutuyor musunuz” lafzı ise terk ediyorsunuz anlamındadır; nitekim Allah Teâlâ: { نَسُوا اللَّهَ فَنَسِيَهُمْ } [et-Tevbe: 67] “Onlar Allah'ı unuttular, O da onları unuttu (terk etti)” buyurmuştur.
واختلف المتأولون في المقصود بهذه الآية، فقال ابن عباس: «كان الأحبار يأمرون أتباعهم ومقلديهم باتباع التوراة، وكانوا هم يخالفونها في جحدهم منها صفة محمد ﷺ» .
Müteevviller bu ayetle kastedilenler hususunda ihtilaf etmişlerdir. İbn Abbâs şöyle demiştir: «Hahamlar tâbilerine ve mukallitlerine Tevrat'a uymayı emrediyorlar, kendileri ise onda yer alan Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem sıfatını inkâr etmek suretiyle Tevrat'a muhalefet ediyorlardı.»
وقالت فرقة: كان الأحبار إذا استرشدهم أحد من العرب في اتباع محمد دلوه على ذلك، وهم لا يفعلونه.
Bir grup şöyle demiştir: Araplardan biri Muhammed'e tâbi olma konusunda hahamlardan yol göstermesini istediğinde ona bunu tavsiye ediyorlar, ancak kendileri bunu yapmıyorlardı.
وقال ابن جريج: «كان الأحبار يحضون الناس على طاعة الله، وكانوا هم يواقعون المعاصي» .
İbn Cüreyc şöyle demiştir: «Hahamlar insanları Allah'a itaate teşvik ediyor, kendileri ise günahları işliyorlardı.»
وقالت فرقة: كانوا يحضون على الصدقة ويبخلون.
Bir grup da: Sadakaya teşvik ediyor, fakat kendileri cimrilik gösteriyorlardı, demiştir.
وقوله تعالى: وَأَنْتُمْ تَتْلُونَ معناه: تدرسون وتقرءون، ويحتمل أن يكون المعنى تتبعون أي في الاقتداء به، والْكِتابَ التوراة وهي تنهاهم عما هم عليه من هذه الصفة الذميمة.
Allah Teâlâ'nın { وَأَنْتُمْ تَتْلُونَ } “okuduğunuz halde” buyruğunun anlamı: Ders görüp okuduğunuz halde demektir. Ona uyma hususunda 'tâbi oluyorsunuz' anlamına gelmesi de muhtemeldir. { الْكِتابَ } “Kitab” ise Tevrat'tır; o da onları üzerinde bulundukları bu yerilmiş sıfattan nehyetmektedir.
وقوله تعالى: أَفَلا تَعْقِلُونَ معناه: أفلا تمنعون أنفسكم من مواقعة هذه الحال المردية لكم؟
Allah Teâlâ'nın { أَفَلا تَعْقِلُونَ } “Aklınızı kullanmıyor musunuz?” buyruğunun anlamı şudur: Sizi helake sürükleyen bu duruma düşmekten kendinizi alıkoymuyor musunuz?
والعقل: الإدراك المانع من الخطأ مأخوذ منه عقال البعير، أي يمنعه من التصرف، ومنه المعقل أي موضع الامتناع.
Akıl (el-Akl): Hatayı engelleyen idraktir; devenin 'ıkâl'i (bağı) de buradan türetilmiştir, yani onun serbestçe hareket etmesini engeller. Sığınak/korunak anlamına gelen 'el-ma'kıl' kelimesi de bundan gelir, yani [zarardan] menedilme yeridir.
وقوله تعالى: وَاسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلاةِ قال مقاتل: «معناه على طلب الآخرة» .
Allah Teâlâ'nın { وَاسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلاةِ } “Sabır ve namazla yardım dileyin” buyruğu hakkında Mukâtil şöyle demiştir: «Bunun anlamı, ahireti talep etme hususunda [sabır ve namazla yardım dileyin] demektir.»
وقال غيره: المعنى استعينوا بالصبر عن الطاعات وعن الشهوات على نيل رضوان الله، وبالصلاة على نيل الرضوان وحط الذنوب، وعلى مصائب الدهر أيضا، ومنه الحديث: كان رسول الله ﷺ إذا كربه أمر فزع إلى الصلاة، ومنه ما روي أن عبد الله بن عباس نعي إليه أخوه قثم، وهو في سفر، فاسترجع وتنحى عن الطريق وصلى ثم انصرف إلى راحلته، وهو يقرأ وَاسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلاةِ.
Bir başkası ise şöyle demiştir: Anlamı, Allah'ın rızasına ulaşmak için taatlere ve şehvetlere karşı sabretmekle, rızaya ermek ve günahların bağışlanması için namazla ve aynı zamanda zamanın musibetlerine karşı da [bunlarla] yardım dileyin demektir. Nitekim şu hadis de bu kabildendir: Rasûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i bir iş kederlendirdiğinde hemen namaza koşardı. Abdullah b. Abbâs'a bir yolculuk esnasında kardeşi Kusem'in vefat haberi verildiğinde istircâda bulunup (İnnâ lillâh diyerek) yoldan çekildiği, namaz kıldığı, ardından { وَاسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلاةِ } “Sabır ve namazla yardım dileyin” [ayetini] okuyarak bineğine yöneldiği rivayeti de bu kabildendir.
وقال مجاهد: الصبر في هذه الآية الصوم، ومنه قيل لرمضان شهر الصبر، وخص الصوم والصلاة على هذا القول بالذكر لتناسبهما في أن الصيام يمنع الشهوات ويزهد في الدنيا، والصلاة تنهى عن الفحشاء والمنكر وتخشع. ويقرأ فيها القرآن الذي يذكر بالآخرة.
Mücâhid şöyle demiştir: Bu ayetteki sabır, oruçtur. Bu sebeple ramazan ayına 'sabır ayı' denmiştir. Bu görüşe göre oruç ve namazın özellikle zikredilmesinin sebebi aralarındaki uyumdur; çünkü oruç şehvetleri engeller ve dünyadan yüz çevirtir, namaz ise hayâsızlıktan ve kötülükten alıkoyar ve huşû verir. Onda ahireti hatırlatan Kur'an okunur.
وقال قوم: «الصبر» على بابه، وَالصَّلاةِ الدعاء، وتجيء هذه الآية على هذا القول مشبهة لقوله تعالى:
Bir grup da şöyle demiştir: «Sabır» kendi zahiri anlamındadır, «namaz» (es-salât) ise duadır. Bu ayet bu görüşe göre Allah Teâlâ'nın şu buyruğuna benzer bir nitelik kazanır:
إِذا لَقِيتُمْ فِئَةً فَاثْبُتُوا وَاذْكُرُوا اللَّهَ [الأنفال: ٤٥] لأن الثبات هو الصبر، وذكر الله هو الدعاء.
{ إِذا لَقِيتُمْ فِئَةً فَاثْبُتُوا وَاذْكُرُوا اللَّهَ } [el-Enfâl: 45] “Bir toplulukla karşılaştığınız zaman sebat edin ve Allah'ı anın”; zira sebat sabırdır, Allah'ı anmak ise duadır.
واختلف المتأولون في قوله تعالى: وَإِنَّها لَكَبِيرَةٌ على أي شيء يعود الضمير؟ فقيل على الصَّلاةِ، وقيل على الاستعانة التي يقتضيها قوله وَاسْتَعِينُوا، وقيل على العبادة التي يتضمنها بالمعنى ذكر الصبر والصلاة.
Müteevviller Allah Teâlâ'nın { وَإِنَّها لَكَبِيرَةٌ } “Şüphesiz o pek ağırdır” buyruğundaki zamirin neye döndüğü hususunda ihtilaf etmişlerdir: Zamirin namaza (es-salât) döndüğü söylenmiştir; { وَاسْتَعِينُوا } “yardım dileyin” ifadesinin gerektirdiği yardım dilemeye (istiâneye) döndüğü söylenmiştir; sabır ve namazın zikrinin mana bakımından içerdiği ibadete döndüğü de söylenmiştir.
وقالت فرقة: على إجابة محمد ﷺ.
Bir grup da şöyle demiştir: Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e icabet etmeye [dönmektedir].
قال القاضي أبو محمد ﵀: وفي هذا ضعف، لأنه لا دليل له من الآية عليه.
Kâdı Ebû Muhammed rahmetullâhi aleyh şöyle demiştir: Bu görüşte bir zayıflık vardır; zira ayette buna dair bir delil bulunmamaktadır.
وقيل: يعود الضمير على الكعبة، لأن الأمر بالصلاة إنما هو إليها.
Zamirin Kâbe'ye döndüğü de söylenmiştir; çünkü namaz emri ancak ona doğrudur.
قال القاضي أبو محمد ﵀: وهذا أضعف من الذي قبله.
Kâdı Ebû Muhammed rahmetullâhi aleyh şöyle demiştir: Bu, öncekinden de daha zayıftır.
و «كبيرة» معناه ثقيلة شاقة، والخاشعون المتواضعون المخبتون، والخشوع هيئة في النفس يظهر منها على الجوارح سكون وتواضع.
'Kebîra' (كبيرة) lafzının anlamı, ağır ve meşakkatli demektir. 'Hâşiûn' (el-hâşi'în) ise mütevazı ve Allah'a gönülden boyun eğenlerdir (muhbitîn). Huşû, nefiste var olan öyle bir durumdur ki, ondan organlara bir sükûnet ve tevazu yansır.
ويَظُنُّونَ في هذه الآية قال الجمهور: معناه يوقنون.
Bu ayette geçen { يَظُنُّونَ } lafzı hakkında cumhur şöyle demiştir: Anlamı, kesin olarak inanırlar (yakînen bilirler) demektir.
وحكى المهدوي وغيره: أن الظن هنا يصح أن يكون على بابه، ويضمر في الكلام بذنوبهم، فكأنهم يتوقعون لقاءه مذنبين.
Mehdevî ve başkaları şunu nakletmiştir: Buradaki zannın kendi zahir anlamında olması ve ifadede 'günahlarıyla' takdirinde bulunulması sahihtir; buna göre sanki onlar [Rablerine] günahkârlar olarak kavuşmayı beklemektedirler.
قال القاضي أبو محمد عبد الحق ﵁: وهذا تعسف، والظن في كلام العرب قاعدته الشك مع ميل إلى أحد معتقديه، وقد يوقع الظن موقع اليقين في الأمور المتحققة، لكنه لا يوقع فيما قد خرج إلى الحس، لا تقول العرب في رجل مرئي حاضر أظن هذا إنسانا وإنما تجد الاستعمال فيما لم يخرج إلى الحسن بعد، كهذه الآية، وكقوله تعالى: فَظَنُّوا أَنَّهُمْ مُواقِعُوها [الكهف: ٥٣] وكقول دريد بن الصمة:
Kâdı Ebû Muhammed Abdülhak radıyallâhu anh şöyle demiştir: Bu zorlama bir yorumdur. Arap kelamında zannın asıl kuralı, iki inançtan birine meyil olmakla birlikte şüphe bulunmasıdır. Zan bazen kesinleşmiş işlerde yakîn yerine de konulur; ancak duyularla algılanan somut şeylerde böyle kullanılmaz. Araplar hazırda görünen bir adam için 'Bunun insan olduğunu zannediyorum' demezler. Bu kullanım ancak bu ayette ve Allah Teâlâ'nın: { فَظَنُّوا أَنَّهُمْ مُواقِعُوها } [el-Kehf: 53] “Oraya düşeceklerini anladılar (kesin olarak bildiler)” buyruğunda ve Düreyd b. es-Sımme'nin şu sözünde olduğu gibi henüz duyular alemine çıkmamış olan durumlarda görülür:
[الطويل]
[Tavîl]
فقلت لهم ظنوا بألفي مدجج ... سراتهم بالفارسي المسرد
Onlara dedim ki: Tepeden tırnağa silahlanmış iki bin [askeri] hesap edin (kesin bilin) ... İleri gelenleri örülmüş Fars zırhı içindedir
وقوله تعالى: أَنَّهُمْ مُلاقُوا رَبِّهِمْ أن وجملتها تسد مسد مفعولي الظن، والملاقاة هي للعقاب أو الثواب، ففي الكلام حذف مضاف، ويصح أن تكون الملاقاة هنا بالرؤية التي عليها أهل السنة، وورد بها متواتر الحديث.
Allah Teâlâ'nın { أَنَّهُمْ مُلاقُوا رَبِّهِمْ } “Rablerine kavuşacaklarını” buyruğunda 'enne' ve cümlesi zannın iki mefulü yerine geçer. Mülâkât (kavuşma), azaba veya sevaba kavuşmaktır; dolayısıyla sözde hazfedilmiş bir muzâf (tamlanan) vardır. Buradaki kavuşmanın, Ehl-i Sünnet'in benimsediği ve hakkında mütevatir hadislerin varit olduğu rü'yet (Allah'ı görme) olması da sahihtir.
وحكى المهدوي: أن الملاقاة هنا مفاعلة من واحد، مثل عافاك الله.
Mehdevî, buradaki 'mülâkât'ın, 'Âfâkellâh' (Allah sana afiyet versin) gibi tek taraftan gelen bir müşareket (mufâale) babı olduğunu nakletmiştir.
قال القاضي أبو محمد ﵀: وهذا قول ضعيف، لأن لقي يتضمن معنى لاقى، وليست كذلك الأفعال كلها، بل فعل خلاف فاعل في المعنى.
Kâdı Ebû Muhammed rahmetullâhi aleyh şöyle demiştir: Bu zayıf bir görüştür; zira 'lekiye' (karşılaştı), 'lâkâ' (kavuştu) anlamını içerir; oysa bütün fiiller böyle değildir, bilakis 'feale' anlam bakımından 'fâale'den farklıdır.
ومُلاقُوا أصله ملاقون، لأنه بمعنى الاستقبال فحذفت النون تخفيفا، فلما حذفت تمكنت الإضافة لمناسبتها للأسماء، وهي إضافة غير محضة، لأنها لا تعرف.
{ مُلاقُوا } lafzının aslı 'mülâkûne'dir (ملاقون); zira gelecek zaman anlamındadır, bu yüzden nûn harfi tahfif (hafifletme) amacıyla düşürülmüştür. Düşürülünce, isimlere olan uygunluğundan dolayı izâfet yerleşmiştir; bu izâfet ise gayr-ı mahzadır (lafzî izâfettir), çünkü belirlilik kazandırmaz.
وقال الكوفيون: ما في اسم الفاعل الذي هو بمعنى المجيء من معنى الفعل يقتضي إثبات النون وإعماله، وكونه وما بعده اسمين يقتضي حذف النون والإضافة.
Kûfeliler şöyle demiştir: Gelmek/vuku bulmak anlamında olan ism-i faildeki fiil manası nûn'un sabit kalmasını ve amel etmesini gerektirir; kendisinin ve sonrasındakinin iki isim olması ise nûn'un düşmesini ve izâfeti gerektirir.
وراجِعُونَ قيل: معناه بالموت وقيل بالحشر والخروج إلى الحساب والعرض، وتقوي هذا القول الآية المتقدمة قوله تعالى: ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ ثُمَّ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ [البقرة: ٢٨، الحج: ٦٦، الروم: ٤٠] والضمير في إِلَيْهِ عائد على الرب تعالى، وقيل على اللقاء الذي يتضمنه مُلاقُوا.
{ وراجِعُونَ } “ve döneceklerini” buyruğunun anlamının ölümle olduğu söylenmiştir; haşr, hesaba ve arza çıkışla olduğu da söylenmiştir. Önceki ayet olan Allah Teâlâ'nın: { ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ ثُمَّ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ } [el-Bakara: 28, el-Hac: 66, er-Rûm: 40] “Sonra sizi öldürür, sonra diriltir, sonra O'na döndürülürsünüz” buyruğu bu görüşü güçlendirmektedir. { إِلَيْهِ } “O'na” lafzındaki zamir Rab Teâlâ'ya dönmektedir; { مُلاقُوا } “kavuşacaklar” kelimesinin içerdiği kavuşmaya döndüğü de söylenmiştir.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın buyruğu:
[سورة البقرة (٢) : الآيات ٤٧ الى ٤٩]
[Bakara Suresi (2), Ayetler 47-49]
يا بَنِي إِسْرائِيلَ اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ وَأَنِّي فَضَّلْتُكُمْ عَلَى الْعالَمِينَ (٤٧) وَاتَّقُوا يَوْماً لا تَجْزِي نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شَيْئاً وَلا يُقْبَلُ مِنْها شَفاعَةٌ وَلا يُؤْخَذُ مِنْها عَدْلٌ وَلا هُمْ يُنْصَرُونَ (٤٨) وَإِذْ نَجَّيْناكُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ يَسُومُونَكُمْ سُوءَ الْعَذابِ يُذَبِّحُونَ أَبْناءَكُمْ وَيَسْتَحْيُونَ نِساءَكُمْ وَفِي ذلِكُمْ بَلاءٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَظِيمٌ (٤٩)
{ يا بَنِي إِسْرائِيلَ اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ وَأَنِّي فَضَّلْتُكُمْ عَلَى الْعالَمِينَ (٤٧) وَاتَّقُوا يَوْماً لا تَجْزِي نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شَيْئاً وَلا يُقْبَلُ مِنْها شَفاعَةٌ وَلا يُؤْخَذُ مِنْها عَدْلٌ وَلا هُمْ يُنْصَرُونَ (٤٨) وَإِذْ نَجَّيْناكُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ يَسُومُونَكُمْ سُوءَ الْعَذابِ يُذَبِّحُونَ أَبْناءَكُمْ وَيَسْتَحْيُونَ نِساءَكُمْ وَفِي ذلِكُمْ بَلاءٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَظِيمٌ (٤٩) } “Ey İsrailoğulları! Size ihsan ettiğim nimetimi ve sizi alemlere üstün kıldığımı hatırlayın. Ve öyle bir günden sakının ki, hiçbir nefis başka bir nefis adına bir şey ödeyemez, kimseden şefaat kabul edilmez, fidye alınmaz ve onlara yardım da edilmez. Hani sizi Firavun'un hanedanından kurtarmıştık; size azabın en kötüsünü reva görüyorlar, oğullarınızı boğazlıyor, kadınlarınızı ise sağ bırakıyorlardı. Bunda sizin için Rabbinizden büyük bir imtihan vardı.”
قد تكرر هذا النداء والتذكير بالنعمة، وفائدة ذلك أن الخطاب الأول يصح أن يكون للمؤمنين، ويصح أن يكون للكافرين منهم، وهذا المتكرر إنما هو للكافرين، بدلالة ما بعده، وأيضا فإن فيه تقوية التوقيف وتأكيد الحض على ذكر أيادي الله وحسن خطابهم بقوله: فَضَّلْتُكُمْ عَلَى الْعالَمِينَ لأن تفضيل آبائهم وأسلافهم تفضيل لهم، وفي الكلام اتساع.
Bu nida ve nimetin hatırlatılması tekrarlanmıştır. Bunun faydası şudur: İlk hitabın müminlere olması da onlardan kâfir olanlara olması da mümkündür; bu tekrarlanan hitap ise sonrasının delaletiyle ancak kâfirlere yöneliktir. Ayrıca bunda uyarının pekiştirilmesi, Allah'ın lütuflarını hatırlamaya teşvikin kuvvetlendirilmesi ve { فَضَّلْتُكُمْ عَلَى الْعالَمِينَ } “sizi alemlere üstün kıldım” buyruğu ile onlara güzelce hitap edilmesi vardır; zira onların babalarını ve geçmişlerini üstün kılmak, kendilerini de üstün kılmaktır ve kelamda genişlik (mecaz) vardır.
قال قتادة وابن زيد وابن جريج وغيرهم: المعنى على عالم زمانهم الذي كانت فيه النبوءة المتكررة والملك، لأن الله تعالى يقول لأمة محمد ﷺ: «كنتم خير أمة أخرجت للناس» .
Katâde, İbn Zeyd, İbn Cüreyc ve başkaları şöyle demiştir: Anlamı, peygamberliğin ve mülkün art arda geldiği kendi dönemlerinin alemine üstün kılınmalarıdır; zira Allah Teâlâ Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmetine: «Siz insanlar için çıkarılmış en hayırlı ümmetsiniz» buyurmaktadır.
وقوله ﷿: وَاتَّقُوا يَوْماً نصب يوما «باتقوا» على السعة، والتقدير عذاب يوم، أو هول يوم، ثم حذف ذلك وأقام اليوم مقامه، ويصح أن يكون نصبه على الظرف لا للتقوى، لأن يوم القيامة ليس بيوم عمل، ولكن معناه: جيئوا متقين يوما. ولا تَجْزِي معناه: لا تغني.
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın: { وَاتَّقُوا يَوْماً } “Ve bir günden sakının” buyruğunda 'yevmen' (günden) kelimesi 'ittekû' (sakının) fiiliyle genişletme (tavattur) kabilinden mensub kılınmıştır; takdiri 'bir günün azabından sakının' veya 'bir günün dehşetinden sakının' şeklindedir, sonra bu muzaf hazfedilerek 'gün' onun yerine geçirilmiştir. Sakınmanın kendisine değil de zarf olmaya binaen mensub olması da sahihtir; zira kıyamet günü amel günü değildir, fakat anlamı şöyledir: O güne sakınarak/korunarak gelin. { لا تَجْزِي } lafzının anlamı: Bir fayda sağlamaz (defedemez) demektir.
وقال السدي: معناه لا تقضي، ويقويه قوله شَيْئاً وقيل المعنى: لا تكافئ، ويقال: جزى وأجزأ بمعنى واحد، وقد فرق بينهما قوم، فقالوا: جزى بمعنى: قضى وكافأ، وأجزأ بمعنى أغنى وكفى.
Süddî: Anlamı [borcu/hakkı] ödeyemez demektir, demiştir; { شَيْئاً } “bir şey” lafzı da bunu güçlendirmektedir. Anlamının: Karşılığını veremez olduğu da söylenmiştir. 'Cezâ' (جزى) ve 'eczee' (أجزأ) aynı anlamda kullanılır denildiği gibi, bir grup ikisini birbirinden ayırarak şöyle demiştir: 'Cezâ', ödedi ve karşılık verdi; 'eczee' ise fayda sağladı ve yetti anlamındadır.
وقرأ أبو السمال «تجزىء» بضم التاء والهمز، وفي الكلام حذف.
Ebû's-Semmâl, te'nin zammesi ve hemze ile «tüczi'ü» (تجزىء) şeklinde okumuştur ve ifadede hazif vardır.
وقال البصريون: التقدير لا تجزي فيه، ثم حذف فيه.
Basralılar şöyle demiştir: Takdiri 'lâ teczî fîhi' (o günde ödeyemez) şeklindedir, sonra 'fîhi' hazfedilmiştir.
وقال غيرهم: حذف ضمير متصل ب تَجْزِي تقديره لا تجزيه، على أنه يقبح حذف هذا الضمير في الخبر، وإنما يحسن في الصلة.
Başkaları ise: { تَجْزِي } fiiline bitişik bir zamir hazfedilmiştir, takdiri 'lâ teczîhi'dir demişlerdir; şu kadar var ki haberde bu zamirin hazfedilmesi çirkin, sıla cümlesinde ise güzeldir.
وقال بعض البصريين: التقدير لا تجزي فيه، فحذف حرف الجر واتصل الضمير، ثم حذف الضمير بتدريج.
Bazı Basralılar şöyle demiştir: Takdiri 'lâ teczî fîhi' idi, cer harfi hazfedildi ve zamir fiile bitişti, sonra zamir de aşamalı olarak hazfedildi.
وقوله تعالى: ولا تقبل منها شفاعة قرأ ابن كثير وأبو عمرو: بالتاء، وقرأ الباقون: بالياء من تحت على المعنى إذ تأنيث الشفاعة ليس بحقيقي، والشفاعة مأخوذة من الشفع وهما الاثنان لأن الشافع والمشفوع له شفع، وكذلك الشفيع فيما لم يقسم.
Allah Teâlâ'nın: { ولا تقبل منها شفاعة } “Ondan şefaat kabul edilmez” buyruğunu İbn Kesîr ve Ebû Amr te ile okumuşlardır. Diğerleri ise, şefaatin müennesliği hakiki olmadığından manaya binaen alttan iki noktalı ye ile [yükbelü] okumuşlardır. Şefaat (eş-Şefâa), şef' (çift) kelimesinden alınmıştır ki o da ikidir; çünkü şefaat eden ile lehine şefaat edilen bir çifttir. Henüz taksim edilmemiş mülkteki şüf'a hakkı sahibi (şefî') de böyledir.
وسبب هذه الآية أن بني إسرائيل قالوا: نحن أبناء الله وأبناء أنبيائه وسيشفع لنا آباؤنا، فأعلمهم الله تعالى عن يوم القيامة أنه لا تقبل فيه الشفاعة، ولا تَجْزِي نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ، وهذا إنما هو في الكافرين، للإجماع وتواتر الحديث بالشفاعة في المؤمنين.
Bu ayetin iniş sebebi şudur: İsrailoğulları: «Biz Allah'ın oğulları ve peygamberlerinin evlatlarıyız, atalarımız bize şefaat edecektir» demişlerdi. Bunun üzerine Allah Teâlâ kıyamet gününde şefaatin kabul edilmeyeceğini ve { لا تَجْزِي نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ } “hiçbir kimsenin başkası adına bir şey ödeyemeyeceğini” onlara bildirdi. Bu durum icma ve müminler hakkındaki şefaate dair mütevatir hadisler gereğince ancak kâfirler hakkındadır.
وقوله تعالى: وَلا يُؤْخَذُ مِنْها عَدْلٌ، قال أبو العالية: «العدل الفدية» .
Allah Teâlâ'nın { وَلا يُؤْخَذُ مِنْها عَدْلٌ } “Ondan bir fidye de alınmaz” buyruğu hakkında Ebü'l-Âliye: «el-Adl, fidyedir» demiştir.
قال القاضي أبو محمد عبد الحق ﵁: وعدل الشيء هو الذي يساويه قيمة وقدرا وإن لم يكن من جنسه، «والعدل» بكسر العين هو الذي يساوي الشيء من جنسه وفي جرمه.
Kâdı Ebû Muhammed Abdülhak radıyallâhu anh şöyle demiştir: Bir şeyin 'adl'i (fetha ile), onun cinsinden olmasa bile değer ve miktar bakımından ona denk olan şeydir. Ayn harfinin kesresiyle 'ıdl' ise o şeyin kendi cinsinden ve cüssesinden ona denk olan şeydir.
وحكى الطبري أن من العرب من يكسر العين من معنى الفدية، فأما واحد الأعدال فبالكسر لا غير، والضمير في قوله وَلا هُمْ عائد على الكافرين الذين اقتضتهم الآية، ويحتمل أن يعود على النفسين المتقدم ذكرهما، لأن اثنين جمع، أو لأن النفس للجنس وهو جمع، وحصرت هذه الآية المعاني التي اعتادها بنو آدم في الدنيا، فإن الواقع في شدة مع آدمي لا يتخلص إلا بأن يشفع له أو ينصر أو يفتدى.
Taberî, Araplardan fidye anlamında ayn harfini kesre ile [ıdl] okuyanların olduğunu da nakletmiştir; yüklere denk olan dengin (a'dâl) tekili ise sadece kesre ile [ıdl] gelir. { وَلا هُمْ } “ve onlara” buyruğundaki zamir, ayetin gerektirdiği kâfirlere dönmektedir; daha önce zikri geçen iki nefse dönmesi de muhtemeldir, çünkü iki [nefis] çoğuldur veya nefis kelimesi cins ismi olup çoğul hükmündedir. Bu ayet, Ademoğullarının dünyada alıştığı kurtuluş yollarını sınırlandırmıştır; zira bir insanla sıkıntıya düşen kimse ancak kendisine şefaat edilmesi, yardım edilmesi veya fidye verilmesi yoluyla kurtulur.
وقوله تعالى: وَإِذْ نَجَّيْناكُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ أي خلصناكم، وآلِ أصله أهل، قلبت الهاء ألفا كما عمل في ماء، ولذلك ردها التصغير إلى الأصل، فقيل أهيل، مويه، وقد قيل في آلِ إنه اسم غير أهل، أصله أول وتصغيره أويل، وإنما نسب الفعل إلى آلِ فِرْعَوْنَ وهم إنما كانوا يفعلونه بأمره وسلطانه لتوليهم ذلك بأنفسهم.
Allah Teâlâ'nın { وَإِذْ نَجَّيْناكُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ } “Hani sizi Firavun'un hanedanından kurtarmıştık” buyruğu, yani sizi halas etmiştik demektir. 'Âl' (آلِ) kelimesinin aslı 'ehl'dir (أهل); 'mâ' (ماء) kelimesinde yapıldığı gibi he harfi elife dönüştürülmüştür; bu sebeple küçültme ismi (tasgîr) onu aslına döndürür de 'üheyl' ve 'müveyh' denir. Âl'in, ehlden başka müstakil bir isim olduğu, aslının 'evl' ve tasgîrinin 'üveyl' olduğu da söylenmiştir. Fiilin Firavun'un hanedanına nispet edilmesi -onlar bunu ancak Firavun'un emri ve yetkisiyle yapıyor olsalar da- bu işi bizzat kendileri üstlendikleri içindir.
وقال الطبري ﵀: «ويقتضي هذا أن من أمره ظالم بقتل أحد فقتله المأمور فهو المأخوذ به، وآل الرجل قرابته وشيعته وأتباعه» .
Taberî rahmetullâhi aleyh şöyle demiştir: «Bu durum göstermektedir ki, zalim bir kimse birine başkasını öldürmesini emreder ve memur da onu öldürürse sorumlu tutulacak olan bizzat odur. Bir adamın âli; akrabaları, taraftarları ve tâbileridir.»
ومنه قول أراكة الثقفي: [الطويل]
Erâke es-Sekafî'nin şu sözü de bu kabildendir: [Tavîl]
فلا تبك ميتا بعد ميت أجنّه ... عليّ وعباس وآل أبي بكر
Ali, Abbas ve Ebû Bekir âlinin kabre koyduğu ... O ölüden sonra artık hiçbir ölüye ağlama
يعني المؤمنين الذين قبروا رسول الله ﷺ، والأشهر في آلِ أن يضاف إلى الأسماء لا إلى البقاع والبلاد، وقد يقال آل مكة، وآل المدينة، وفرعون اسم لكل من ملك من العمالقة مصر، وفرعون موسى قيل اسمه مصعب بن الريان.
Rasûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i defneden müminleri kastetmektedir. 'Âl' kelimesinde meşhur olan, mekân ve beldelere değil şahıs isimlerine izafe edilmesidir; bununla birlikte 'Âl-i Mekke' ve 'Âl-i Medine' de denilebilir. Firavun, Mısır'a hükmeden Amâlika hükümdarlarının her birinin unvanıdır. Musa'nın Firavunu'nun adının Mus'ab b. Reyyân olduğu söylenmiştir.
وقال ابن إسحاق: «اسمه الوليد بن مصعب» .
İbn İshâk şöyle demiştir: «Adı Velîd b. Mus'ab'dır.»
وروي أنه كان من أهل إصطخر، ورد مصر فاتفق له فيها الملك، وكان أصل كون بني إسرائيل بمصر نزول إسرائيل بها زمن ابنه يوسف ﵉.
Onun İstahr ehlinden olduğu, Mısır'a gelip orada hükümdarlık kurduğu rivayet edilmiştir. İsrailoğullarının Mısır'da bulunmalarının asıl sebebi ise İsrail'in oğlu Yûsuf aleyhimesselâm zamanında oraya yerleşmesidir.
ويَسُومُونَكُمْ معناه: يأخذونكم به ويلزمونكم إياه ومنه المساومة بالسلعة، وسامه خطة خسف ويَسُومُونَكُمْ إعرابه رفع على الاستئناف والجملة في موضع نصب على الحال، أي سائمين لكم سوء العذاب، ويجوز أن لا تقدر فيه الحال، ويكون وصف حال ماضية، وسُوءَ الْعَذابِ أشده وأصعبه.
{ يَسُومُونَكُمْ } lafzının anlamı: Sizi ona sürüklüyorlar ve ona mecbur ediyorlardı demektir; malda pazarlık yapmak (müsâveme) ve birine zilleti reva görmek (sâmehu hutdate hasfin) tabirleri de buradan gelir. { يَسُومُونَكُمْ } kelimesinin irabı istinaf olarak merfudur ve cümle hâl konumunda mensubdur; yani size azabın en kötüsünü reva gördükleri halde demektir. Hâl olarak takdir edilmeyip geçmiş bir durumun vasfı olması da caizdir. { سُوءَ الْعَذابِ } “azabın en kötüsü” ise onun en şiddetlisi ve en zorlu olanıdır.
قال السدي: «كان يصرفهم في الأعمال القذرة ويذبح الأبناء، ويستحيي النساء» .
Süddî şöyle demiştir: «Onları pis/ağır işlerde çalıştırıyor, oğullarını boğazlıyor, kadınlarını ise sağ bırakıyordu.»
وقال غيره: صرفهم على الأعمال: الحرث والزراعة والبناء وغير ذلك، وكان قومه جندا ملوكا، وقرأ الجمهور «يذبّحون» بشد الباء المكسورة على المبالغة، وقرأ ابن محيصن: «يذبحون» بالتخفيف، والأول أرجح إذ الذبح متكرر. كان فرعون على ما روي قد رأى في منامه نارا خرجت من بيت المقدس فأحرقت بيوت مصر، فأولت له رؤياه أن مولودا من بني إسرائيل ينشأ فيخرب ملك فرعون على يديه.
Bir başkası ise: Onları tarla sürme, ziraat, inşaat ve benzeri işlerde çalıştırıyordu; kavmi ise hükümdar askerleriydi, demiştir. Cumhur, mübalağa ifade etmesi için kesreli be'nin şeddesiyle «yüzevvihûne» (يذبّحون) şeklinde okumuştur. İbn Muhaysın ise şeddesiz olarak «yezbehûne» (يذبحون) şeklinde okumuştur; boğazlama işi tekrarlandığı için birinci kıraat daha tercihe şayandır. Rivayet edildiğine göre Firavun rüyasında Beytülmakdis'ten çıkan ve Mısır evlerini yakan bir ateş görmüştü. Rüyası, İsrailoğullarından bir erkek çocuğun yetişeceği ve Firavun'un mülkünün onun eliyle yıkılacağı şeklinde yorumlandı.
وقال ابن إسحاق وابن عباس وغيرهما: إن الكهنة والمنجمين قالوا لفرعون: قد أظلك زمن مولود من بني إسرائيل يخرب ملكك.
İbn İshâk, İbn Abbâs ve başkaları şöyle demiştir: Kâhinler ve müneccimler Firavun'a: «İsrailoğullarından mülkünü yıkacak olan bir erkek çocuğun dönemi sana yaklaştı» dediler.