وقال ابن عباس أيضا: إن فرعون وقومه تذاكروا وعد الله لإبراهيم أن يجعل في ذريته أنبياء وملوكا، فأمر عند ذلك بذبح الذكور من المولودين في بني إسرائيل، ووكل بكل عشر نساء رجلا يحفظ من يحمل منهن.
İbn Abbâs yine şöyle demiştir: Firavun ve kavmi, Allah'ın İbrahim'e soyundan peygamberler ve hükümdarlar kılacağına dair vaadini aralarında konuştular. Bunun üzerine [Firavun], İsrailoğullarından doğan erkek çocukların boğazlanmasını emretti ve onlardan hamile kalanları gözetlemesi için her on kadının başına bir adam görevlendirdi.
وقيل: «وكل بذلك القوابل» .
Şöyle de denilmiştir: «Bunun için ebeleri görevlendirdi.»
وقالت طائفة: معنى يُذَبِّحُونَ أَبْناءَكُمْ يذبحون الرجال ويسمون أبناء لما كانوا كذلك، واستدل هذا القائل بقوله تعالى: نِساءَكُمْ.
Bir topluluk ise şöyle demiştir: { يُذَبِّحُونَ أَبْناءَكُمْ } “oğullarınızı boğazlıyorlar” ifadesinin anlamı, erkekleri boğazlıyorlar [demektir]; daha önce öyle oldukları için onlara 'oğullar' denilmiştir. Bu görüşü savunan kişi, Yüce Allah'ın { نِساءَكُمْ } “kadınlarınızı” buyruğunu delil getirmiştir.
قال القاضي أبو محمد ﵀: والصحيح من التأويل أن الأبناء هم الأطفال الذكور، والنساء هم الأطفال الإناث، وعبر عنهن باسم النساء بالمئال، وليذكرهن بالاسم الذي في وقته يستخدمن ويمتهنّ،
Kadı Ebû Muhammed rahimehullâh şöyle demiştir: Yorumun doğru olanı; oğulların erkek çocuklar, kadınların ise kız çocuklar olduğudur. Akıbetleri dikkate alınarak ve o vakitte hizmet ettirilip aşağılanacakları isimle anılmaları için onlardan 'kadınlar' ismiyle bahsedilmiştir.
ونفس الاستحياء ليس بعذاب، لكن العذاب بسببه وقع الاستحياء، ويُذَبِّحُونَ بدل من «يسومون» .
Hayatta bırakmanın kendisi azap değildir; ancak azap sebebiyle hayatta bırakma gerçekleşmiştir. { يُذَبِّحُونَ } kelimesi «yesûmûne» (يسومون) fiilinden bedeldir.
وقوله تعالى: وَفِي ذلِكُمْ إشارة إلى جملة الأمر، إذ هو خبر فهو كمفرد حاضر، وبَلاءٌ معناه امتحان واختبار، ويكون الْبَلاءُ في الخير والشر.
Yüce Allah'ın { وَفِي ذلِكُمْ } “ve bunda” buyruğu, meselenin bütününe bir işarettir; çünkü o bir haberdir ve hazırda bulunan tek bir şey gibidir. { بَلاءٌ } kelimesinin anlamı ise imtihan ve sınamadır; bela (sınama) hayırda da şerde de olur.
وقال قوم: الإشارة ب ذلِكُمْ إلى التنجية من بني إسرائيل، فيكون الْبَلاءُ على هذا في الخير، أي وفي تنجيتكم نعمة من الله عليكم.
Bir topluluk şöyle demiştir: { ذلِكُمْ } ile yapılan işaret, İsrailoğullarının kurtarılmasınadır; buna göre bela hayırda [kullanılmış] olur, yani sizin kurtarılmanızda Allah'tan size bir nimet vardır.
وقال جمهور الناس: الإشارة إلى الذبح ونحوه، والْبَلاءُ هنا في الشر، والمعنى وفي الذبح مكروه وامتحان.
İnsanların çoğunluğu (cumhur) ise şöyle demiştir: İşaret, boğazlama ve benzeri şeyleredir ve buradaki bela şerdedir; anlamı da [şudur]: Boğazlanmada hoşlanılmayan bir durum ve bir imtihan vardır.
وحكى الطبري وغيره في كيفية نجاتهم: أن موسى ﵇ أوحي إليه أن يسري من مصر ببني إسرائيل فأمرهم موسى أن يستعيروا الحلي والمتاع من القبط، وأحل الله ذلك لبني إسرائيل، فسرى بهم موسى من أول الليل، فأعلم فرعون فقال لا يتبعنهم أحد حتى تصيح الديكة، فلم يصح تلك الليلة بمصر ديك حتى أصبح، وأمات الله تلك الليلة كثيرا من أبناء القبط فاشتغلوا في الدفن وخرجوا في الأتباع مشرقين، وذهب موسى إلى ناحية البحر حتى بلغه، وكانت عدة بني إسرائيل نيفا على ستمائة ألف، وكانت عدة فرعون ألف ألف ومائتي ألف.
Taberî ve başkaları onların kurtuluş keyfiyeti hakkında şunu nakletmiştir: Musa aleyhisselâm'a İsrailoğulları ile birlikte Mısır'dan geceleyin yola çıkması vahyedildi. Bunun üzerine Musa onlara Kıptîlerden ziynet eşyası ve eşya ödünç almalarını emretti; Allah da bunu İsrailoğullarına helal kıldı. Musa gecenin başında onları yola çıkardı. Firavun'a haber verilince: «Horozlar ötünceye kadar kimse onları takip etmesin» dedi. O gece sabaha kadar Mısır'da hiçbir horoz ötmedi. Allah o gece Kıptîlerin çocuklarından birçoğunu öldürdü; bu yüzden [ölüleri] defnetmekle meşgul oldular ve güneş doğarken takibe çıktılar. Musa deniz tarafına doğru gitti ve nihayet oraya ulaştı. İsrailoğullarının sayısı altı yüz binden fazlaydı, Firavun'un [ordusunun] sayısı ise bir milyon iki yüz bindi.
وحكي غير هذا مما اختصرته لقلة ثبوته، فلما لحق فرعون موسى ظن بنو إسرائيل أنهم غير ناجين، فقال يوشع بن نون لموسى أين أمرت؟ فقال هكذا وأشار إلى البحر فركض يوشع فرسه فيه حتى بلغ الغمر، ثم رجع فقال لموسى أين أمرت؟ فو الله ما كذبت ولا كذبت، فأشار إلى البحر، وأوحى الله تعالى إليه: أَنِ اضْرِبْ بِعَصاكَ الْبَحْرَ [الشعراء: ٦٣] . وأوحى إلى البحر أن انفرق لموسى إذا ضربك، فبات البحر تلك الليلة يضطرب فحين أصبح ضرب موسى البحر، وكناه أبا خالد فانفرق وكان ذلك في يوم عاشوراء.
Bunun dışında, sahihliğinin azlığı sebebiyle kısalttığım rivayetler de nakledilmiştir. Firavun Musa'ya yetişince İsrailoğulları kurtulamayacaklarını zannettiler. Yûşa b. Nûn Musa'ya: «Nereye gitmekle emrolundun?» dedi. [Musa]: «Şöyle» deyip denizi işaret etti. Bunun üzerine Yûşa atını denize doğru sürdü, hatta derin yere kadar ulaştı. Sonra geri dönüp Musa'ya: «Nereye gitmekle emrolundun? Vallahi ne yalan söyledin ne de sana yalan söylendi!» dedi. Musa yine denize işaret etti. Yüce Allah ona: { أَنِ اضْرِبْ بِعَصاكَ الْبَحْرَ } “Asanla denize vur” [Şuarâ: 63] diye vahyetti ve denize de: «Sana vurduğunda Musa için yarıl!» diye vahyetti. Deniz o gece çalkalanıp durdu. Sabah olunca Musa denize vurdu ve ona 'Ebû Hâlid' künyesini verdi, deniz de yarıldı; bu olay da âşûrâ gününde gerçekleşti.
قوله ﷿:
Yüce [Allah]'ın şu buyruğu:
[سورة البقرة (٢) : الآيات ٥٠ الى ٥٣]
[Bakara Suresi (2), Ayetler 50-53]
وَإِذْ فَرَقْنا بِكُمُ الْبَحْرَ فَأَنْجَيْناكُمْ وَأَغْرَقْنا آلَ فِرْعَوْنَ وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ (٥٠) وَإِذْ واعَدْنا مُوسى أَرْبَعِينَ لَيْلَةً ثُمَّ اتَّخَذْتُمُ الْعِجْلَ مِنْ بَعْدِهِ وَأَنْتُمْ ظالِمُونَ (٥١) ثُمَّ عَفَوْنا عَنْكُمْ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (٥٢) وَإِذْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ وَالْفُرْقانَ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ (٥٣)
{ وَإِذْ فَرَقْنا بِكُمُ الْبَحْرَ فَأَنْجَيْناكُمْ وَأَغْرَقْنا آلَ فِرْعَوْنَ وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ (٥٠) وَإِذْ واعَدْنا مُوسى أَرْبَعِينَ لَيْلَةً ثُمَّ اتَّخَذْتُمُ الْعِجْلَ مِنْ بَعْدِهِ وَأَنْتُمْ ظالِمُونَ (٥١) ثُمَّ عَفَوْنا عَنْكُمْ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (٥٢) وَإِذْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ وَالْفُرْقانَ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ (٥٣) } “Hani sizin için denizi yarmış, sizi kurtarmış ve siz bakıp dururken Firavun ailesini boğmuştuk. (50) Hani Musa ile kırk gece için sözleşmiştik; sonra siz onun ardından, zalimler olarak buzağıyı [ilah] edinmiştiniz. (51) Sonra bunun ardından, belki şükredersiniz diye sizi affetmiştik. (52) Hani doğru yolu bulasınız diye Musa'ya Kitab'ı ve Furkan'ı vermiştik. (53)”
فَرَقْنا معناه: جعلناه فرقا، وقرأ الزهري «فرّقنا» بتشديد الراء، ومعنى بِكُمُ بسببكم، وقيل لما كانوا بين الفرق وقت جوازهم فكأنه بهم فرق، وقيل معناه لكم، والباء عوض اللام وهذا ضعيف، والْبَحْرَ هو بحر القلزم، ولم يفرق البحر عرضا جزعا من ضفة إلى ضفة، وإنما فرق من موضع إلى موضع آخر في ضفة واحدة، وكان ذلك الفرق بقرب موضع النجاة، ولا يلحق في البر إلا في أيام كثيرة بسبب جبال وأوعار حائلة.
{ فَرَقْنا } kelimesinin anlamı: Onu parçalara/kısımlara ayırdık demektir. Zührî, ra harfinin şeddesiyle «farraknâ» (فرّقنا) şeklinde okumuştur. { بِكُمُ } lafzının anlamı, sizin sebebinizle demektir. Geçişleri esnasında ayrılan kısımların arasında bulundukları için adeta deniz onlarla yarılmış gibi olduğu da söylenmiştir. Anlamının 'sizin için' olduğu ve be harfinin lâm harfi yerine kullanıldığı da söylenmiştir ki bu zayıftır. { الْبَحْرَ } ise Kulzüm Denizi'dir (Kızıldeniz). Deniz bir kıyıdan diğer kıyıya enlemesine bütünüyle yarılmamış, bilakis aynı kıyı üzerinde bir yerden başka bir yere doğru yarılmıştır. Bu yarılma kurtuluş yerine yakın bir noktadaydı; aradaki dağlar ve engebeli araziler sebebiyle karadan oraya ancak günler sonra ulaşılabilirdi.
وذكر العامري أن موضع خروجهم من البحر كان قريبا من برية فلسطين وهي كانت طريقهم.
Âmirî, denizden çıkış yerlerinin Filistin çölüne yakın olduğunu ve yollarının orası olduğunu zikretmiştir.
وقيل انفلق البحر عرضا وانفرق البحر على اثني عشر طريقا، طريق لكل سبط فلما دخلوها قالت كل طائفة غرق أصحابنا وجزعوا، فقال موسى: اللهم أعني على أخلاقهم السيئة، فأوحى الله إليه أن أدر عصاك على البحر، فأدارها فصار في الماء فتوح كالطاق يرى بعضهم بعضا، وجازوا، وجبريل ﷺ في ساقتهم على ماذيانة يحث بني إسرائيل ويقول لآل فرعون: مهلا حتى يلحق آخركم أولكم، فلما وصل فرعون إلى البحر أراد الدخول فنفر فرسه فتعرض له جبريل بالرمكة فاتبعها الفرس، ودخل آل فرعون وميكائيل يحثهم، فلما لم يبق إلا ميكائيل في ساقتهم على الضفة وحده انطبق البحر عليهم فغرقوا.
Denizin enlemesine yarıldığı ve her bir kabileye (sıbta) bir yol olmak üzere on iki yola ayrıldığı da söylenmiştir. O yollara girdiklerinde her grup: «Arkadaşlarımız boğuldu» dedi ve endişeye kapıldılar. Bunun üzerine Musa: «Allahım, onların kötü huylarına karşı bana yardım et!» dedi. Allah da ona asasını denizin üzerinde çevirmesini vahyetti; o da çevirdi ve suda kemer gibi pencereler/menfezler oluştu, birbirlerini gördüler ve geçtiler. Cibril aleyhisselâm bir kısrak üzerinde onların arkasından İsrailoğullarını teşvik ediyor ve Firavun ailesine: «Sonuncunuz birincinize yetişinceye kadar yavaşlayın» diyordu. Firavun denize ulaşıp girmek isteyince atı ürktü; Cibril kısrağıyla onun önüne çıktı, at da kısrağın peşinden gitti. Firavun ailesi girdi ve Mîkâîl onları sürüklüyordu. Kıyıda arkalarında yalnızca Mîkâîl tek başına kalınca deniz üzerlerine kapandı ve boğuldular.
وتَنْظُرُونَ قيل معناه بأبصاركم، لقرب بعضهم من بعض.
{ تَنْظُرُونَ } ifadesinin anlamının, birbirlerine yakın oldukları için 'gözlerinizle bakıyordunuz' olduğu söylenmiştir.
وقيل معناه ببصائركم للاعتبار لأنهم كانوا في شغل عن الوقوف والنظر بالأبصار.
Anlamının, ibret almak üzere 'basiretlerinizle' olduğu da söylenmiştir; zira durup gözleriyle bakamayacak kadar meşguldüler.
وقيل: إن آل فرعون طفوا على الماء فنظروا إليهم.
Firavun ailesinin suyun yüzeyine çıktığı ve [İsrailoğullarının] onlara baktığı da söylenmiştir.
وقيل المعنى وأنتم بحال من ينظر لو نظر، كما تقول: هذا الأمر منك بمرأى ومسمع، أي بحال تراه وتسمعه إن شئت.
Anlamın, 'baktığı takdirde bakan kimsenin durumunda olduğunuz halde' olduğu da söylenmiştir; nitekim: «Bu iş senin gözünün önünde ve kulağının dibindedir» denilir ki, 'dilersen onu görebileceğin ve işitebileceğin bir durumdasın' demektir.
قال الطبري ﵀: وفي إخبار القرآن على لسان محمد ﷺ بهذه المغيبات التي لم تكن من علم العرب ولا وقعت إلا في خفي علم بني إسرائيل، دليل واضح عند بني إسرائيل وقائم عليهم بنبوة محمد ﷺ.
Taberî rahimehullâh şöyle demiştir: Kur'an'ın Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in lisanıyla, Arapların bilgisinde bulunmayan ve ancak İsrailoğullarının gizli bilgisinde yer alan bu gayb haberlerini bildirmesinde, İsrailoğulları nezdinde apaçık ve Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in peygamberliğine karşı aleyhlerine dikilmiş kesin bir delil vardır.
وقرأ الجمهور «واعدنا» .
Cumhur «vâadnâ» (واعدنا) şeklinde okumuştur.
وقرأ أبو عمرو. «وعدنا» ، ورجحه أبو عبيد، وقال: إن المواعدة لا تكون إلا من البشر.
Ebû Amr «veadnâ» (وعدنا) şeklinde okumuştur. Ebû Ubeyd bunu tercih etmiş ve: «Karşılıklı sözleşme (muâade) ancak insanlardan olur» demiştir.
قال القاضي أبو محمد ﵀: وليس هذا بصحيح، لأن قبول موسى لوعد الله والتزامه وارتقابه يشبه المواعدة، ومُوسى اسم أعجمي لا ينصرف للعجمة والتعريف، والقبط على ما يروى يقولون للماء «مو» ، وللشجر «سا» ، فلما وجد موسى في التابوت عند ماء وشجر سمّي «موسى» .
Kadı Ebû Muhammed rahimehullâh şöyle demiştir: Bu doğru değildir; çünkü Musa'nın Allah'ın vaadini kabul etmesi, ona bağlı kalması ve onu beklemesi karşılıklı sözleşmeye benzer. { مُوسى } yabancı (gayri Arapça) bir isim olup yabancı kökenli olması ve özel isim olması sebebiyle gayrimunsarıftır. Rivayet edildiğine göre Kıptîler suya «mû», ağaca ise «sâ» derler. Musa sandık içinde su ve ağacın yanında bulununca «Musa» diye isimlendirilmiştir.
قال ابن إسحاق: هو موسى بن عمران بن يصهر بن قاهث بن لاوي بن يعقوب بن إسحاق بن إبراهيم الخليل، ونصب أربعين على المفعول الثاني، ولا يجوز نصبها على الظرف في هذا الموضع، وهي فيما روي ذو القعدة وعشر ذي الحجة، وخص الليالي دون الأيام بالذكر إذ الليلة أقدم من اليوم وقبله في الرتبة، ولذلك وقع بها التاريخ.
İbn İshâk şöyle demiştir: O, Halîl İbrahim'in oğlu İshak'ın oğlu Yakub'un oğlu Lâvî'nin oğlu Kâhis'in oğlu Yashar'ın oğlu İmrân'ın oğlu Musa'dır. { أَرْبَعِينَ } kelimesinin mansub olması ikinci mef'ul olmasından dolayıdır; bu makamda onun zarf olarak mansub olması caiz değildir. Rivayet edildiğine göre bu [kırk gece], Zilkade ve Zilhicce'nin ilk on günüdür. Gündüzler değil de özellikle gecelerin zikredilmesi, gecenin gündüzden daha kadim ve mertebece ondan önce gelmesindendir; bu sebeple tarih [hesaplamaları] gece ile yapılmıştır.
قال النقاش: «وفي ذلك إشارة إلى صلة الصوم، لأنه لو ذكر الأيام لأمكن أن يعتقد أنه كان يفطر بالليل، فلما نص على الليالي اقتضت قوة الكلام أنه ﵇ واصل أربعين ليلة بأيامها» .
Nakkâş şöyle demiştir: «Bunda orucu aralıksız tutmaya (visâl orucuna) bir işaret vardır; zira gündüzleri zikretseydi geceleyin iftar ettiği zannedilebilirdi. Geceleri açıkça belirtince sözün kuvveti, onun aleyhisselâm kırk geceyi gündüzleriyle birleştirdiğini (aralıksız oruç tuttuğunu) iktiza etmiştir.»
قال القاضي أبو محمد ﵀: حدثني أبي ﵁ قال: سمعت الشيخ الزاهد الإمام الواعظ أبا الفضل بن الجوهري ﵀ يعظ الناس بهذا المعنى في الخلوة بالله والدنو منه في الصلاة ونحوه، وأن ذلك يشغل عن كل طعام وشراب ويقول: أين حال موسى في القرب من الله ووصال ثمانين من الدهر من قوله حين سار إلى الخضر لفتاه في بعض يوم: «آتنا غداءنا» ؟ وكل المفسرين على أن الأربعين كلها ميعاد.
Kadı Ebû Muhammed rahimehullâh şöyle demiştir: Babam radıyallâhu anh bana anlatıp şöyle dedi: Zâhid şeyh, imam ve vaiz Ebü'l-Fadl b. el-Cevherî'nin rahimehullâh, Allah ile baş başa kalma (halvet), namaz ve benzeri şeylerle O'na yakınlaşma ve bunun her türlü yiyecek ve içecekten insanı alıkoyması konusunda insanlara bu manayla vaaz verirken şöyle dediğini işittim: «Musa'nın Allah'a yakınlığı ve kırk gün kırk gece boyunca orucu aralıksız sürdürmesindeki hâli nerede, Hızır'a doğru giderken günün bir vaktinde yardımcısına söylediği: 'Yemeğimizi bize getir' sözü nerede?» Bütün müfessirler kırkın tamamının mikat (sözleşme vakti) olduğu görüşündedir.
وقال بعض البصريين: وعده رأس الأربعين ليلة.
Bazı Basralılar: «Ona kırk gecenin bitimini vaadetti» demiştir.
قال القاضي أبو محمد: وهذا ضعيف: وقوله تعالى: ثُمَّ اتَّخَذْتُمُ. قرأ أكثر السبعة بالإدغام.
Kadı Ebû Muhammed şöyle demiştir: Bu zayıftır. Yüce Allah'ın { ثُمَّ اتَّخَذْتُمُ } buyruğuna gelince; Yedi kıraat imamının çoğu idgam ile okumuştur.
وقرأ ابن كثير وعاصم في رواية حفص عنه بإظهار الذال وثُمَّ للمهلة، ولتدل على أن الاتخاذ بعد المواعدة، واتخذ وزنه افتعل من الأخذ.
İbn Kesîr ve Hafs rivayetinde Âsım, zâl harfinin izharıyla okumuştur. { ثُمَّ } zaman aralığı (mühlet) içindir ve [buzağıyı ilah] edinmenin sözleşmeden sonra olduğunu göstermektedir. «İttehaze» (اتخذ) kelimesinin vezni, «el-ahz» (الأخذ) kökünden «ifte'ale»dir (افتعل).
قال أبو علي: «هو من تخذ لا من أخذ» وأنشد [المخرق العبدي] : [الطويل]
Ebû Ali şöyle demiştir: «O, 'ahz' kökünden değil 'tehize' (تخذ) kökündendir.» ve [Muharrik el-Abdî'nin] şu beytini okumuştur: [Tavîl]
وقد تخذت رجلي إلى جنب غرزها ... نسيفا كأفحوص القطاة المطرق
Ayağım üzenginin yanında ... Başı eğik bağırtlak kuşunun yuvası gibi bir oyuk edindi
ونصب الْعِجْلَ ب اتَّخَذْتُمُ، والمفعول الثاني محذوف، تقديره اتخذتم العجل إلها، واتخذ قد يتعدى إلى مفعول واحد، كقوله تعالى: يا لَيْتَنِي اتَّخَذْتُ مَعَ الرَّسُولِ سَبِيلًا [الفرقان: ٢٧] وقد يتعدى إلى مفعولين أحدهما هو الآخر في المعنى كقوله تعالى: اتَّخَذُوا أَيْمانَهُمْ جُنَّةً [المجادلة: ١٦، المنافقون: ٢] ، وكهذه الآية وغيرها. والضمير في بَعْدِهِ يعود على موسى.
{ الْعِجْلَ } kelimesinin mansub olması { اتَّخَذْتُمُ } fiilindendir; ikinci mef'ul ise hazfedilmiştir, takdiri 'buzağıyı ilah edindiniz' şeklindedir. «İttehaze» fiili, Yüce Allah'ın { يا لَيْتَنِي اتَّخَذْتُ مَعَ الرَّسُولِ سَبِيلًا } “Keşke Peygamber'le birlikte bir yol tutsaydım” [Furkân: 27] buyruğunda olduğu gibi bazen tek mef'ule geçişli olur. Bazen de Yüce Allah'ın { اتَّخَذُوا أَيْمانَهُمْ جُنَّةً } “Yeminlerini kalkan edindiler” [Mücâdele: 16, Münâfikûn: 2] buyruğunda, bu ayette ve diğerlerinde olduğu gibi biri anlamca diğeri olan iki mef'ule geçişli olur. { بَعْدِهِ } kelimesindeki zamir Musa'ya döner.
وقيل: على انطلاقه للتكليم، إذ المواعدة تقتضيه.
Sözleşme bunu gerektirdiği için [zamirin], onun [Allah ile] konuşmaya gitmesine [döndüğü] de söylenmiştir.
وقيل: على الوعد، وقصص هذه الآية أن موسى ﷺ لما خرج ببني إسرائيل من مصر، قال لهم: إن الله تعالى سينجيكم من آل فرعون وينفلكم حليهم ومتاعهم الذي كان أمرهم باستعارته، وروي أنهم استعاروه برأيهم، فنفلهم الله ذلك بعد خروجهم، وقال لهم موسى عن الله تعالى:
Vaade [döndüğü] de söylenmiştir. Bu ayetin kıssası şöyledir: Musa aleyhisselâm İsrailoğulları ile Mısır'dan çıktığında onlara şöyle dedi: «Yüce Allah sizi Firavun ailesinden kurtaracak ve onlardan ödünç almanızı emrettiği ziynet ve eşyalarını size ganimet kılacaktır.» Onların bunu kendi fikirleriyle ödünç aldıkları, çıkışlarından sonra da Allah'ın bunu onlara ganimet kıldığı rivayet edilmiştir. Musa Yüce Allah'tan naklen onlara şöyle dedi:
إنه ينزل عليّ كتابا فيه التحليل والتحريم والهدى لكم، فلما جازوا البحر طالبوا موسى بما قال لهم من أمر الكتاب، فخرج لميعاد ربه وحده، وقد أعلمهم بالأربعين ليلة، فعدوا عشرين يوما بعشرين ليلة، ثم قالوا هذه أربعون من الدهر، وقد أخلفنا الموعد، وبدا تعنتهم وخلافهم.
«O, bana içinde helal, haram ve sizin için hidayet bulunan bir kitap indirecektir.» Denizi geçtiklerinde Musa'dan kitap hususunda kendilerine söylediği şeyi talep ettiler. Bunun üzerine [Musa] kırk geceyi onlara bildirmiş olarak tek başına Rabbinin mikatına çıktı. Onlar ise yirmi günü yirmi gece ile sayıp: «İşte bu kırk vakittir, bize verilen söz tutulmadı» dediler ve inatçılıkları ile muhalefetleri ortaya çıktı.
وكان السامري رجلا من بني إسرائيل يسمى موسى بن ظفر، وقيل لم يكن من بني إسرائيل بل كان غريبا فيهم، وكان قد عرف جبريل ﵇ وقت عبرهم البحر، فقالت طائفة: أنكر هيئته فعرف أنه ملك.
Sâmirî, İsrailoğullarından Musa b. Zafer adında bir adamdı. İsrailoğullarından olmayıp aralarında bir yabancı olduğu da söylenmiştir. Denizi geçtikleri sırada Cibril aleyhisselâm'ı tanımıştı. Bir topluluk: «Onun heyetini [insanlara benzemez] buldu ve melek olduğunu anladı» demiştir.
وقال طائفة: كانت أم السامري ولدته عام الذبح فجعلته في غار وأطبقت عليه، فكان جبريل ﷺ يغذوه بأصابع نفسه فيجد في إصبع لبنا، وفي إصبع عسلا، وفي إصبع سمنا، فلما رآه وقت جواز البحر عرفه، فأخذ من تحت حافر فرسه قبضة تراب، وألقي في روعه أنه لن يلقيها على شيء ويقول له كن كذا إلا كان، فلما خرج موسى لميعاده قال هارون لبني إسرائيل: إن ذلك الحلي والمتاع الذي استعرتم من القبط لا يحل لكم، فجيئوا به حتى تأكله النار التي كانت العادة أن تنزل على القرابين.
Bir topluluk da şöyle demiştir: Sâmirî'nin annesi onu [çocukların] boğazlandığı yıl doğurmuş ve onu bir mağaraya koyup üzerini kapatmıştı. Cibril aleyhisselâm ise onu kendi parmaklarıyla besliyordu; bir parmağında süt, bir parmağında bal, bir parmağında ise sadeyağ buluyordu. Denizi geçtikleri sırada onu görünce tanıdı ve atının toynağının altından bir avuç toprak aldı. Kalbine, onu herhangi bir şeyin üzerine atıp 'şöyle ol' derse mutlaka olacağı ilham edildi. Musa mikatına çıkınca Harun İsrailoğullarına: «Kıptîlerden ödünç aldığınız o ziynet ve eşyalar size helal değildir; onları getirin de kurbanların üzerine inmesi adet olan ateş onu yesin (yaksın)» dedi.
وقيل: بل أوقد لهم نارا وأمرهم بطرح جميع ذلك فيها، فجعلوا يطرحون.
Onlar için bir ateş yaktığı ve bütün bunları ateşin içine atmalarını emrettiği, onların da atmaya başladıkları da söylenmiştir.
وقيل: بل أمرهم أن يضعوه في حفرة دون نار حتى يجيء موسى، وجاء السامري فطرح القبضة، وقال كن عجلا.
Musa gelinceye kadar onu ateşsiz bir çukura koymalarını emrettiği, Sâmirî'nin gelip avucundaki [toprağı] attığı ve: «Bir buzağı ol!» dediği de söylenmiştir.
وقيل: إن السامري كان في أصله من قوم يعبدون البقر، وكان يعجبه ذلك.
Sâmirî'nin aslında ineğe tapan bir kavimden olduğu ve bunun hoşuna gittiği de söylenmiştir.
وقيل: بل كانت بنو إسرائيل قد مرت مع موسى على قوم يعبدون البقر ف قالُوا يا مُوسَى اجْعَلْ لَنا إِلهاً كَما لَهُمْ آلِهَةٌ [الأعراف: ١٣٨] ، فوعاها السامري وعلم أن من تلك الجهة يفتنون، ففتنت بنو إسرائيل بالعجل، وظلت منهم طائفة يعبدونه، فاعتزلهم هارون بمن تبعه، فجاء موسى من ميعاده فغضب حسبما يأتي قصصه في مواضعه من القرآن إن شاء الله.
İsrailoğullarının Musa ile birlikte ineğe tapan bir kavme rastladıkları ve { قالُوا يا مُوسَى اجْعَلْ لَنا إِلهاً كَما لَهُمْ آلِهَةٌ } “Ey Musa! Onların ilahları olduğu gibi bize de bir ilah yap! dediler” [A'râf: 138]; Sâmirî'nin bunu aklında tuttuğu ve onların bu cihetten fitneye düşürülebileceklerini anladığı da söylenmiştir. Neticede İsrailoğulları buzağı ile fitneye düştüler ve onlardan bir grup ona tapmaya devam etti. Harun kendisine uyanlarla birlikte onlardan uzaklaştı. Musa mikatından dönüp geldi ve inşallah Kur'an'da kendi yerlerinde kıssası geleceği üzere öfkelendi.
ثم أوحى الله إليه أنه لن يتوب على بني إسرائيل حتى يقتلوا أنفسهم، ففعلت بنو إسرائيل ذلك، فروي أنهم لبسوا السلاح، من عبد منهم ومن لم يعبد وألقى الله عليهم الظلام، فقتل بعضهم بعضا يقتل الأب ابنه والأخ أخاه، فلما استحر فيهم القتل وبلغ سبعين ألفا عفا الله عنهم وجعل من مات منهم شهيدا، وتاب على البقية، فذلك قوله: ثُمَّ عَفَوْنا عَنْكُمْ.
Sonra Allah ona, kendilerini öldürmedikçe İsrailoğullarının tövbesini kabul etmeyeceğini vahyetti. İsrailoğulları da bunu yaptı. Rivayet edildiğine göre tapanları ve tapmayanları silah kuşandılar, Allah da üzerlerine bir karanlık saldı; böylece birbirlerini öldürdüler, baba oğlunu, kardeş kardeşini öldürüyordu. Öldürme işi şiddetlenip [ölenlerin sayısı] yetmiş bine ulaşınca Allah onları affetti, onlardan ölenleri şehit kıldı ve geriye kalanların tövbesini kabul etti. İşte { ثُمَّ عَفَوْنا عَنْكُمْ } “Sonra sizi affetmiştik” buyruğu budur.
وقال بعض المفسرين: وقف الذين عبدوا العجل صفا ودخل الذين لم يعبدوه عليهم بالسلاح فقتلوهم.
Bazı müfessirler şöyle demiştir: Buzağıya tapanlar bir saf halinde durdular, tapmayanlar ise silahla onların üzerine yürüyüp onları öldürdüler.
وقالت طائفة: جلس الذين عبدوا بالأفنية، وخرج يوشع بن نون ينادي: ملعون من حل حبوته، وجعل الذين لم يعبدوا يقتلونهم، وموسى في خلال ذلك يدعو لقومه ويرغب في العفو عنهم، وإنما عوقب الذين لم يعبدوا بقتل أنفسهم على أحد الأقوال أو بقتلهم قراباتهم على الأقوال الأخر لأنهم لم يغيروا المنكر حين عبدوا العجل، وإنما اعتزلوا وكان الواجب عليهم أن يقاتلوا من عبده، وأَنْتُمْ ظالِمُونَ مبتدأ وخبر في موضع الحال، وقد تقدم تفسير الظلم، والعفو تغطية الأثر وإذهاب الحال الأولى من الذنب أو غيره، ولا يستعمل العفو بمعنى الصفح إلا في الذنب وعفا عنهم ﷿ أي عمن بقي منهم لم يقتل، ولَعَلَّكُمْ ترج لهم في حقهم وتوقع منهم لا في حق الله ﷿، لأنه كان يعلم ما يكون منهم.
Bir grup ise şöyle demiştir: Tapanlar avlularda oturdular. Yûşa b. Nûn çıkıp: «Dizlerini saran kuşağını (habvesini) çözen lânetlenmiştir!» diye seslendi. Tapmayanlar da onları öldürmeye başladılar. Musa ise bu esnada kavmi için dua ediyor ve affedilmelerini diliyordu. Tapmayanların görüşlerden birine göre kendilerini öldürmekle veya diğer görüşlere göre akrabalarını öldürmekle cezalandırılmaları, [ötekiler] buzağıya taptıklarında kötülüğü değiştirmeyip sadece kenara çekilmelerinden ötürüdür; oysa onlara vacip olan, buzağıya tapanlarla savaşmaktı. { وَأَنْتُمْ ظالِمُونَ } “zalimler olarak” ifadesi hâl konumunda mübteda ve haberdir; zulmün tefsiri daha önce geçmişti. Af (el-Afv); izin örtülmesi ve günahtan veya başka bir şeyden kaynaklanan ilk durumun giderilmesidir. Af kelimesi bağışlama anlamında ancak günah hakkında kullanılır. Yüce [Allah]'ın onları affetmesi, onlardan geriye kalıp öldürülmeyenleri [affetmesi] demektir. { لَعَلَّكُمْ } “belki siz” ifadesi, onlar hakkında bir umut ve onlardan bir beklentidir; Yüce Allah hakkında değildir, zira O onlardan ne sâdır olacağını bilmekteydi.
وقوله تعالى: وَإِذْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ، إِذْ عطف على ما ذكر من النعم، والْكِتابَ هو التوراة بإجماع من المتأولين.
Yüce Allah'ın { وَإِذْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ } “Hani Musa'ya Kitab'ı vermiştik” buyruğunda { إِذْ } kelimesi zikredilen nimetlere matuftur. { الْكِتابَ } ise müfessirlerin icmasıyla Tevrat'tır.
واختلف في الْفُرْقانَ هنا فقال الزجاج وغيره هو التوراة أيضا كرر المعنى لاختلاف اللفظ، ولأنه زاد معنى التفرقة بين الحق والباطل، ولفظة الكتاب لا تعطي ذلك.
Buradaki { الْفُرْقانَ } lafzı hakkında ihtilaf edilmiştir: Zeccâc ve başkaları, lafız farklılığından ötürü aynı anlamın tekrarlandığını ve hak ile batıl arasını ayırma anlamını ziyadeleştirdiğini, zira 'Kitap' lafzının bu anlamı vermediğini belirterek onun da Tevrat olduğunu söylemişlerdir.
وقال آخرون: الْكِتابَ التوراة، والْفُرْقانَ سائر الآيات التي أوتي موسى ﷺ، لأنها فرقت بين الحق والباطل.
Başkaları ise şöyle demiştir: { الْكِتابَ } Tevrat, { الْفُرْقانَ } ise hak ile batılın arasını ayırdığı için Musa aleyhisselâm'a verilen diğer mucizelerdir/ayetlerdir.
وقال آخرون: الْفُرْقانَ: النصر الذي فرق بين حالهم وحال آل فرعون بالنجاة والغرق.
Başkaları da şöyle demiştir: { الْفُرْقانَ } kurtuluş ve boğulma ile onların durumu ile Firavun ailesinin durumunu birbirinden ayıran zaferdir.
وقال ابن زيد: «الفرقان انفراق البحر له حتى صار فرقا» .
İbn Zeyd şöyle demiştir: «Furkan, deniz kısımlara ayrılıncaya kadar denizin onun için yarılmasıdır.»
وقال الفراء وقطرب: معنى هذه الآية: آتينا موسى الكتاب ومحمدا الفرقان.
Ferrâ ve Kutrub şöyle demiştir: Bu ayetin anlamı: «Musa'ya Kitab'ı, Muhammed'e de Furkan'ı verdik» şeklindedir.
قال القاضي أبو محمد ﵀: وهذا ضعيف.
Kadı Ebû Muhammed rahimehullâh şöyle dedi: Bu [görüş] zayıftır.
ولَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ ترج وتوقع مثل الأول.
{ وَلَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ } “umulur ki doğru yolu bulursunuz” [ifadesi], ilki gibi bir umut ve beklentidir.
قوله ﷿:
Yüce [Allah]'ın şu buyruğu:
[سورة البقرة (٢) : الآيات ٥٤ الى ٥٥]
[Bakara Suresi (2), Ayetler 54-55]
وَإِذْ قالَ مُوسى لِقَوْمِهِ يا قَوْمِ إِنَّكُمْ ظَلَمْتُمْ أَنْفُسَكُمْ بِاتِّخاذِكُمُ الْعِجْلَ فَتُوبُوا إِلى بارِئِكُمْ فَاقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ ذلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ عِنْدَ بارِئِكُمْ فَتابَ عَلَيْكُمْ إِنَّهُ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ (٥٤) وَإِذْ قُلْتُمْ يا مُوسى لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى نَرَى اللَّهَ جَهْرَةً فَأَخَذَتْكُمُ الصَّاعِقَةُ وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ (٥٥)
{ وَإِذْ قالَ مُوسى لِقَوْمِهِ يا قَوْمِ إِنَّكُمْ ظَلَمْتُمْ أَنْفُسَكُمْ بِاتِّخاذِكُمُ الْعِجْلَ فَتُوبُوا إِلى بارِئِكُمْ فَاقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ ذلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ عِنْدَ بارِئِكُمْ فَتابَ عَلَيْكُمْ إِنَّهُ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ (٥٤) وَإِذْ قُلْتُمْ يا مُوسى لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى نَرَى اللَّهَ جَهْرَةً فَأَخَذَتْكُمُ الصَّاعِقَةُ وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ (٥٥) } “Hani Musa kavmine: «Ey kavmim! Şüphesiz siz buzağıyı [ilah] edinmekle kendinize zulmettiniz. Hemen Yaratıcınıza (Bâri') tövbe edin de nefislerinizi öldürün. Bu, Yaratıcınız katında sizin için daha hayırlıdır» demişti. Bunun üzerine [Allah] tövbenizi kabul buyurdu. Şüphesiz O, tövbeleri çokça kabul eden, çok merhamet edendir. (54) Hani siz: «Ey Musa! Biz Allah'ı apaçık görmedikçe sana asla inanmayacağız» demiştiniz de siz bakıp dururken sizi yıldırım çarpmıştı. (55)”
هذا القول من موسى ﷺ كان بأمر من الله تعالى، وحذفت الياء في «يا قومي» لأن النداء موضع حذف وتخفيف، والضمير في «اتخاذكم» في موضع خفض على اللفظ، وفي موضع رفع بالمعنى، و «العجل» لفظة عربية، اسم لولد البقرة.
Musa aleyhisselâm'ın bu sözü Yüce Allah'ın emriyle idi. "Ey kavmim" (يَا قَوْمِي) ifadesindeki yâ harfi, nida makamı hazif ve tahfif (hafifletme) yeri olduğu için hazfedilmiştir. { بِاتِّخاذِكُمُ } “edinmenizle” ifadesindeki zamir lafzen cerr (tamlayan), mânen ise ref (özne) konumundadır. el-Icl (الْعِجْل) Arapça bir lafız olup ineğin yavrusunun (buzağının) adıdır.
وقال قوم: سمي عجلا لأنه استعجل قبل مجيء موسى ﵇.
Bir topluluk şöyle demiştir: Musa aleyhisselâm gelmeden önce acele edildiği için ona «Icl» (acele eden / buzağı) adı verilmiştir.
قال القاضي أبو محمد ﵀: وليس هذا القول بشيء.
Kadı Ebû Muhammed rahimehullâh şöyle dedi: Bu söz bir şey [değerinde] değildir.
واختلف هل بقي العجل من ذهب؟ قال ذلك الجمهور وقال الحسن بن أبي الحسن: صار لحما ودما، والأول أصح.
Buzağının altından kalıp kalmadığı konusunda ihtilaf edilmiştir: Cumhur onun [altın olarak] kaldığını söylerken, Hasan b. Ebi'l-Hasan ete ve kana dönüştüğünü söylemiştir. Birincisi daha sahihtir.
و «توبوا» : معناه ارجعوا عن المعصية إلى الطاعة.
{ فَتُوبُوا } “tövbe edin” lafzının anlamı; günahtan itaate dönün demektir.
وقرأ الجمهور: «بارئكم» بإظهار الهمزة وكسرها.
Cumhur «بارئكم» kelimesini hemzeyi izhar edip (açığa çıkararak) kesre ile okumuştur.
وقرأ أبو عمرو: «بارئكم» بإسكان الهمزة.
Ebû Amr «بارئكم» kelimesini hemzenin sükûnu ile okumuştur.
وروي عن سيبويه اختلاس الحركة وهو أحسن، وهذا التسكين يحسن في توالي الحركات.
Sîbeveyh'ten harekeyi ihtilâs etmesi (hızlıca hissettirerek geçmesi) rivayet edilmiştir ki bu daha güzeldir. Bu teskin (harekesizleştirme), peş peşe gelen harekelerde güzel düşer.
وقال المبرد: لا يجوز التسكين مع توالي الحركات في حرف الإعراب، وقراءة أبي عمرو «بارئكم» لحن.
Müberred şöyle demiştir: İrab harfinde peş peşe gelen harekelerle birlikte teskin caiz değildir ve Ebû Amr'ın «بارئكم» kıraati lahndir (hatadır).
قال القاضي أبو محمد عبد الحق ﵀: وقد روي عن العرب التسكين في حرف الأعراب، قال الشاعر: [الرجز] إذا اعوججن قلت صاحب قوم وقال امرؤ القيس: [السريع]
Kadı Ebû Muhammed Abdülhak rahimehullâh şöyle dedi: Araplardan irab harfinde teskin rivayet edilmiştir. Şair [recez bahrinde] şöyle demiştir: İzâ’vececne kultü sâhibe kavm İmruü’l-Kays da [serî bahrinde] şöyle demiştir:
فاليوم أشرب غير مستحقب ... إثما من الله ولا واغل
Fel-yevme eşrabu gayra müstehkıbin ... İsmen minallâhi ve lâ vâgıl
وقال آخر: [الرجز] قالت سليمى اشتر لنا سويقا وقال الآخر: [السريع] وقد بدا هنك من المئزر
Bir başkası da [recez bahrinde] şöyle demiştir: Kâlet Süleymâ’şteri lenâ sevîkâ Diğeri de [serî bahrinde] şöyle demiştir: Ve kad bedâ hennüki mine’l-mi’zer
وقال جرير:
Cerîr de şöyle demiştir:
ونهر تيري فما تعرفكم العرب وقال وضاح اليمن: [الرجز] إنما شعري شهد قد خلط بجلجلان ومن أنكر التسكين في حرف الإعراب فحجته أن ذلك لا يجوز من حيث كان علما للإعراب.
Ve nehrü Tîrâ femâ ta'rifukümü'l-Arab Vaddâh el-Yemen de [recez bahrinde] şöyle demiştir: İnnemâ şi'rî şehdün kad hulita bicilcilân İrab harfindeki teskini reddeden kimsenin delili ise, irabın bir alameti olması hasebiyle bunun caiz olmamasıdır.
قال أبو علي: وأما حركة البناء فلم يختلف النحاة في جواز تسكينها مع توالي الحركات.
Ebû Ali şöyle demiştir: Bina harekesine gelince, nahivciler peş peşe gelen harekelerde onun teskin edilmesinin (sükûn ile okunmasının) caiz oluşunda ihtilaf etmemişlerdir.
وقرأ الزهري «باريكم» بكسر الياء من غير همز، ورويت عن نافع.
Zührî «باريكم» lafzını hemzesiz olarak yâ'nın kesresiyle okumuştur; bu [kıraat] Nâfi'den de rivayet edilmiştir.
وقرأ قتادة: «فاقتالوا أنفسكم» : وقال: «هي من الاستقالة» .
Katâde «فاقتالوا أنفسكم» şeklinde okumuş ve: «Bu, istikâleden (vazgeçme/bağışlanma talebinden) gelmektedir» demiştir.
قال أبو الفتح: «اقتال» هذه افتعل، ويحتمل أن يكون عينها واوا كاقتادوا، ويحتمل أن يكون ياء «كاقتاس» والتصريف يضعف أن تكون من الاستقالة، ولكن قتادة ﵀ ينبغي أن يحسن الظن به في أنه لم يورد ذلك إلا بحجة عنده.
Ebü'l-Feth şöyle demiştir: Bu «اقتال» lafzı ifte'ale (اِفْتَعَلَ) veznindedir. Aynü'l-fiilinin (orta harfinin) «iktâdû» (اقتادوا) gibi vâv olması muhtemel olduğu gibi, «iktâse» (اقتاس) gibi yâ olması da muhtemeldir. Sarf (morfoloji) kaideleri bunun istikâleden gelmesini zayıf kılmaktadır; ancak Katâde rahimehullâh hakkında, bunu yanında bulunan bir delile dayanarak naklettiğine dair hüsnüzanda bulunulması gerekir.
وقوله تعالى: فَتابَ عَلَيْكُمْ قبله محذوف تقديره ففعلتم.
Yüce Allah'ın { فَتابَ عَلَيْكُمْ } “Bunun üzerine [Allah] tövbenizi kabul buyurdu” buyruğundan önce hazfedilmiş bir ifade vardır; takdiri: «Siz de [bunu] yaptınız» şeklindedir.
وقوله عَلَيْكُمْ معناه: على الباقين، وجعل الله تعالى القتل لمن قتل شهادة وتاب على الباقين وعفا عنهم.
{ عَلَيْكُمْ } “sizin üzerinize” sözünün anlamı: «Geriye kalanların üzerine» demektir. Yüce Allah öldürülen kimse için öldürülmeyi şehadet kıldı, geriye kalanların da tövbesini kabul edip onları affetti.
قال بعض الناس: فَاقْتُلُوا في هذه الآية معناه بالتوبة وإماتة عوارض النفوس من شهوة وتعنت وغضب، واحتج بقوله ﵇ في الثوم والبصل فلتمتهما طبخا، وبقول حسان:
Bazı insanlar şöyle demiştir: Bu ayette geçen { فَاقْتُلُوا } “öldürün” lafzının anlamı; tövbe etmek ve şehvet, inatçılık ve öfke gibi nefsin arızalarını öldürmektir. Bu görüşe [Peygamber] aleyhisselâm'ın sarımsak ve soğan hakkındaki «Onları pişirerek öldürünüz» sözünü ve Hassân'ın şu beytini delil getirmişlerdir:
قتلت قتلت فهاتها لم تقتل وقوله تعالى: وَإِذْ قُلْتُمْ يا مُوسى يريد السبعين الذين اختارهم موسى، واختلف في وقت اختيارهم.
Kateltü kateltü fehâtihâ lem tükteli Yüce Allah'ın { وَإِذْ قُلْتُمْ يا مُوسى } “Hani siz: «Ey Musa!» demiştiniz” buyruğunda Musa'nın seçtiği yetmiş kişi kastedilmektedir. Onların ne zaman seçildiği konusunda ise ihtilaf edilmiştir.
فحكى أكثر المفسرين أن ذلك بعد عبادة العجل، اختارهم ليستغفروا لبني إسرائيل.
Müfessirlerin çoğu, bunun buzağıya tapılmasından sonra olduğunu, İsrailoğulları için istiğfarda bulunsunlar diye onları seçtiğini nakletmiştir.
وحكى النقاش وغيره أنه اختارهم حين خرج من البحر وطلب بالميعاد، والأول أصح، وقصة السبعين أن موسى ﷺ لما رجع من تكليم الله ووجد العجل قد عبد قالت له طائفة ممن لم يعبد العجل: نحن لم نكفر ونحن أصحابك، ولكن أسمعنا كلام ربك، فأوحى الله إليه أن اختر منهم سبعين شيخا، فلم يجد إلّا ستين، فأوحى الله إليه أن اختر من الشباب عشرة، ففعل، فأصبحوا شيوخا، وكان قد اختار ستة من كل سبط فزادوا اثنين على السبعين، فتشاحوا فيمن يتأخر، فأوحى الله إليه أن من تأخر له مثل أجر من مضى، فتأخر يوشع بن نون وطالوت بن يوقنا وذهب موسى ﵇ بالسبعين بعد أن أمرهم أن يتجنبوا النساء ثلاثا ويغتسلوا في اليوم الثالث، واستخلف هارون على قومه، ومضى حتى أتى الجبل، فألقي عليهم الغمام.
Nakkaş ve başkaları ise, Musa'nın denizden çıktığında ve buluşma vaadi talep edildiğinde onları seçtiğini nakletmiştir; ancak birinci [görüş] daha sahihtir. Yetmiş kişinin kıssası şöyledir: Musa sallallâhu aleyhi ve sellem Allah ile konuşmaktan dönüp buzağıya tapıldığını görünce, buzağıya tapmayanlardan bir grup ona: «Biz inkâr etmedik ve biz senin ashabınız, fakat Rabb'inin kelamını bize de işittir» dediler. Bunun üzerine Allah ona onlardan yetmiş yaşlı/ileri gelen (şeyh) kimse seçmesini vahyetti. Ancak o sadece altmış kişi bulabildi. Allah ona gençlerden de on kişi seçmesini vahyetti; o da öyle yaptı ve onlar da birer şeyh (olgun kimse) haline geldiler. Musa her kabileden altı kişi seçmişti, böylece yetmişten iki kişi fazla oldular. Geride kimin kalacağı konusunda çekiştiler/çekindiler. Bunun üzerine Allah ona, geride kalanın da gidenin ecri gibi ecir alacağını vahyetti. Yûşa b. Nûn ile Tâlût b. Yûkanâ geride kaldı. Musa aleyhisselâm, bu yetmiş kişiye üç gün kadınlardan uzak durmalarını ve üçüncü günde yıkanmalarını emrettikten sonra onları alıp götürdü; kavminin başına da Hârûn'u halef bıraktı ve dağa varıncaya kadar yürüdü, üzerlerine bulut örtüldü.
قال النقاش وغيره: غشيتهم سحابة وحيل بينهم وبين موسى بالنور فوقعوا سجودا.
Nakkaş ve başkaları şöyle demiştir: Onları bir bulut bürüdü, nur ile Musa'nın arasına girildi ve secdeye kapandılar.
قال السدي وغيره: وسمعوا كلام الله يأمر وينهى، فلم يطيقوا سماعه، واختلطت أذهانهم، ورغبوا أن يكون موسى يسمع ويعبر لهم، ففعل، فلما فرغ وخرجوا بدلت منهم طائفة ما سمعت من كلام الله فذلك قوله تعالى: وَقَدْ كانَ فَرِيقٌ مِنْهُمْ يَسْمَعُونَ كَلامَ اللَّهِ ثُمَّ يُحَرِّفُونَهُ [البقرة: ٧٥] ، واضطرب إيمانهم وامتحنهم الله بذلك فقالوا: لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى نَرَى اللَّهَ جَهْرَةً ولم يطلبوا من الرؤية محالا، أما إنه عند أهل السنة ممتنع في الدنيا من طريق السمع، فأخذتهم حينئذ الصاعقة فاحترقوا وماتوا موت همود يعتبر به الغير.
Süddî ve başkaları şöyle demiştir: Allah'ın emreden ve nehyeden kelamını işittiler; fakat onu dinlemeye güç yetiremeyip zihinleri karıştı ve Musa'nın işitip kendilerine aktarmasını arzu ettiler. O da böyle yaptı. Musa bitirip çıktıklarında, onlardan bir grup Allah'ın kelamından işittiklerini değiştirdi. İşte Yüce Allah'ın şu buyruğu budur: { وَقَدْ كانَ فَرِيقٌ مِنْهُمْ يَسْمَعُونَ كَلامَ اللَّهِ ثُمَّ يُحَرِّفُونَهُ } [el-Bakara: 75] “Hâlbuki onlardan bir zümre vardı ki Allah’ın kelâmını işitirler, sonra onu tahrif ederlerdi.” İmanları sarsıldı ve Allah onları bununla imtihan etti; bunun üzerine: { لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى نَرَى اللَّهَ جَهْرَةً } “Biz Allah'ı apaçık görmedikçe sana asla inanmayacağız” dediler. Aslında görme konusunda imkânsız bir şey talep etmemişlerdi; zira [Allah'ın görülmesi] Ehl-i Sünnet nezdinde dünyada nakil (sem') yoluyla engellenmiştir/mümkün değildir. O anda onları yıldırım çarptı, yandılar ve başkalarının ibret alacağı bir sönüşle/ölümle öldüler.
وقال قتادة: «ماتوا وذهبت أرواحهم ثم ردوا لاستيفاء آجالهم، فحين حصلوا في ذلك الهمود جعل موسى يناشد ربه فيهم ويقول: أي رب، كيف أرجع إلى بني إسرائيل دونهم فيهلكون ولا يؤمنون بي أبدا، وقد خرجوا معي وهم الأخيار» .
Katâde şöyle demiştir: «Öldüler ve ruhları gitti, sonra ecellerini tamamlamaları için geri döndürüldüler. Onlar o cansız/sönmüş hâle gelince Musa onlar hakkında Rabbine yalvarmaya başlayıp şöyle dedi: Ey Rabbim! Onlar olmadan İsrailoğullarına nasıl dönerim? O zaman helak olurlar ve bana asla inanmazlar; oysa onlar benimle birlikte çıkmışlardı ve en hayırlıları idiler.»
قال القاضي أبو محمد ﵀: يعني وهم بحال الخير وقت الخروج.
Kadı Ebû Muhammed rahimehullâh şöyle dedi: Yani çıkış vaktinde hayır hâli üzerindeydiler.
وقال قوم: بل ظن موسى ﵇ أن السبعين إنما عوقبوا بسبب عبادة العجل، فذلك قوله أَتُهْلِكُنا يعني السبعين بِما فَعَلَ السُّفَهاءُ مِنَّا [الأعراف: ١٥٥] يعني عبدة العجل.
Bir topluluk ise şöyle demiştir: Bilakis Musa aleyhisselâm yetmiş kişinin buzağıya tapılması sebebiyle cezalandırıldığını zannetti. İşte şu buyruk budur: { أَتُهْلِكُنا } -yani yetmiş kişiyi- { بِما فَعَلَ السُّفَهاءُ مِنَّا } [el-A'râf: 155] “İçimizdeki beyinsizlerin yaptıklarından ötürü bizi helak mı edeceksin?” -yani buzağıya tapanlar yüzünden-.
وقال ابن فورك: يحتمل أن تكون معاقبة السبعين لإخراجهم طلب الرؤية عن طريقه، بقولهم لموسى «أرنا» وليس ذلك من مقدور موسى ﷺ، وجَهْرَةً مصدر في موضع الحال، والأظهر أنها من الضمير في نَرَى، وقيل من الضمير في نُؤْمِنَ، وقيل من الضمير في قُلْتُمْ، والجهرة العلانية، ومنه الجهر ضد السر، وجهر الرجل الأمر كشفه.
İbn Fûrek şöyle demiştir: Yetmiş kişinin cezalandırılmasının, Musa sallallâhu aleyhi ve sellem'e «Bize göster» diyerek görme talebini yolunun/usulünün dışına çıkarmalarından ötürü olması muhtemeldir; zira bu Musa sallallâhu aleyhi ve sellem'in kudretinde olan bir şey değildi. { جَهْرَةً } lafzı hâl konumunda bir masdardır; en zahir olanı { نَرَى } “görünceye kadar” fiilindeki zamirden hâl olmasıdır. { نُؤْمِنَ } “inanmayacağız” fiilindeki zamirden olduğu da söylenmiştir; { قُلْتُمْ } “demiştiniz” fiilindeki zamirden olduğu da söylenmiştir. Cehre (الجهرة), aleniyet (açıklık) demektir; nitekim cehr (açık konuşmak), sırrın (gizliliğin) zıddıdır; «adam işi cehre etti» demek, onu açığa çıkardı demektir.
وقرأ سهل بن شعيب وحميد بن قيس: «جهرة» بفتح الهاء، وهي لغة مسموعة عند البصريين فيما فيه حرف الحلق ساكنا قد انفتح ما قبله، والكوفيون يجيزون فيه الفتح وإن لم يسمعوه.
Sehl b. Şuayb ve Humeyd b. Kays «جهرة» kelimesini he harfinin fethasıyla okumuşlardır. Bu, Basralılara göre boğaz harfinin sakin olup kendisinden önceki harfin fethalı olduğu yerlerde işitilmiş (semâî) bir lehçedir; Kûfeliler ise [Araplardan] işitmeseler dahi orada fethayı caiz görürler.
قال القاضي أبو محمد: ويحتمل أن يكون جَهْرَةً جمع جاهر، أي حتى نرى الله كاشفين هذا الأمر.
Kadı Ebû Muhammed şöyle dedi: { جَهْرَةً } lafzının «câhir» (açığa çıkaran) kelimesinin çoğulu olması da muhtemeldir; yani «bu işi açığa çıkaranlar olarak Allah'ı görünceye kadar» [demektir].
وقرأ عمر وعلي ﵄: «فأخذتكم الصعقة» ، ومضى في صدر السورة معنى الصَّاعِقَةُ، والصعقة ما يحدث بالإنسان عند الصاعقة.
Ömer ve Ali radıyallâhu anhümâ «فأخذتكم الصعقة» şeklinde okumuşlardır. Surenin başında { الصَّاعِقَةُ } “yıldırım” kelimesinin anlamı geçmişti; sa'ka (الصعقة) ise yıldırım anında insana isabet eden durumdur/baygınlıktır.
وتنظرون معناه إلى حالكم.
{ وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ } “siz bakıp dururken” ifadesinin anlamı: kendi hâlinize [bakıp dururken demektir].
قال القاضي أبو محمد عبد الحق ﵀: حتى أحالهم العذاب وأزال نظرهم.
Kadı Ebû Muhammed Abdülhak rahimehullâh şöyle dedi: Tâ ki azap durumlarını değiştirip görmelerini yok edinceye kadar.
قوله ﷿:
Yüce [Allah]'ın şu buyruğu:
[سورة البقرة (٢) : الآيات ٥٦ الى ٥٨]
[Bakara Suresi (2), Ayetler 56-58]
ثُمَّ بَعَثْناكُمْ مِنْ بَعْدِ مَوْتِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (٥٦) وَظَلَّلْنا عَلَيْكُمُ الْغَمامَ وَأَنْزَلْنا عَلَيْكُمُ الْمَنَّ وَالسَّلْوى كُلُوا مِنْ طَيِّباتِ ما رَزَقْناكُمْ وَما ظَلَمُونا وَلكِنْ كانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ (٥٧) وَإِذْ قُلْنَا ادْخُلُوا هذِهِ الْقَرْيَةَ فَكُلُوا مِنْها حَيْثُ شِئْتُمْ رَغَداً وَادْخُلُوا الْبابَ سُجَّداً وَقُولُوا حِطَّةٌ نَغْفِرْ لَكُمْ خَطاياكُمْ وَسَنَزِيدُ الْمُحْسِنِينَ (٥٨)
{ ثُمَّ بَعَثْناكُمْ مِنْ بَعْدِ مَوْتِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (٥٦) وَظَلَّلْنا عَلَيْكُمُ الْغَمامَ وَأَنْزَلْنا عَلَيْكُمُ الْمَنَّ وَالسَّلْوى كُلُوا مِنْ طَيِّباتِ ما رَزَقْناكُمْ وَما ظَلَمُونا وَلكِنْ كانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ (٥٧) وَإِذْ قُلْنَا ادْخُلُوا هذِهِ الْقَرْيَةَ فَكُلُوا مِنْها حَيْثُ شِئْتُمْ رَغَداً وَادْخُلُوا الْبابَ سُجَّداً وَقُولُوا حِطَّةٌ نَغْفِرْ لَكُمْ خَطاياكُمْ وَسَنَزِيدُ الْمُحْسِنِينَ (٥٨) } “Sonra, şükredesiniz diye ölümünüzün ardından sizi tekrar dirilttik. (56) Ve bulutu üzerinize gölgelik kıldık, size kudret helvası ile bıldırcın indirdik. «Size rızık olarak verdiklerimizin temizlerinden yiyin» [dedik]. Onlar Bize zulmetmediler, lâkin kendilerine zulmediyorlardı. (57) Hani: «Şu şehre girin, oradan dilediğiniz yerde bol bol yiyin; kapıdan secde ederek girin ve 'hıtta (bağışla)' deyin ki hatalarınızı bağışlayalım; iyilik edenlere [mükâfatlarını] daha da artıracağız» demiştik. (58)”
أجاب الله تعالى فيهم رغبة موسى ﵇ وأحياهم من ذلك الهمود أو الموت، ليستوفوا آجالهم، وتاب عليهم، والبعث هنا الإثارة كما قال الله تعالى: مَنْ بَعَثَنا مِنْ مَرْقَدِنا [يس: ٥٢] .
Yüce Allah onlar hakkında Musa aleyhisselâm'ın dileğine icabet etti ve ecellerini tamamlasınlar diye onları o sönüşten veya ölümden diriltti ve tövbelerini kabul buyurdu. Buradaki el-Ba's (diriltme), Yüce Allah'ın şu buyruğunda olduğu gibi harekete geçirmek / uyandırmaktır: { مَنْ بَعَثَنا مِنْ مَرْقَدِنا } [Yâsîn: 52] “Bizi yattığımız yerden kim kaldırdı?”
وقال قوم: إنهم لما أحيوا وأنعم عليهم بالتوبة سألوا موسى ﵇ أن يجعلهم الله أنبياء، فذلك قوله تعالى: ثُمَّ بَعَثْناكُمْ مِنْ بَعْدِ مَوْتِكُمْ أي أنبياء لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ أي على هذه النعمة، والترجي إنما هو في حق البشر، ونزلت الألواح بالتوراة على موسى في تلك المدة، وهذا قول جماعة، وقال آخرون: إن الألواح نزلت في ذهابه الأول وحده.
Bir topluluk şöyle demiştir: Onlar diriltilip tövbe kendilerine lütfedilince Musa aleyhisselâm'dan, Allah'ın kendilerini peygamber yapmasını [dilemesini] istediler. İşte Yüce Allah'ın şu buyruğu budur: { ثُمَّ بَعَثْناكُمْ مِنْ بَعْدِ مَوْتِكُمْ } yani peygamberler olarak [gönderdik], { لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ } yani bu nimete [şükredesiniz diye]. Umut (teraccî) ancak beşer hakkındadır. Tevrat levhaları o müddet zarfında Musa'ya indi; bu bir grubun görüşüdür. Başkaları ise levhaların Musa'nın tek başına ilk gidişinde indiğini söylemiştir.
وذكر المفسرون في تظليل الغمام: أن بني إسرائيل لما كان من أمرهم ما كان من القتل وبقي منهم من بقي حصلوا في فحص التيه بين مصر والشام، فأمروا بقتال الجبارين فعصوا وقالوا: فَاذْهَبْ أَنْتَ وَرَبُّكَ فَقاتِلا [المائدة: ٢٤] فدعا موسى عليهم فعوقبوا بالبقاء في ذلك الفحص أربعين سنة يتيهون في مقدار خمسة فراسخ أو ستة، روي أنهم كانوا يمشون النهار كله وينزلون للمبيت فيصبحون حيث كانوا بكرة أمس، فندم موسى ﵇ على دعائه عليهم، فقيل له: فَلا تَأْسَ عَلَى الْقَوْمِ الْفاسِقِينَ [المائدة: ٢٦] .
Müfessirler bulutun gölgelenmesi hakkında şunu zikretmişlerdir: İsrailoğullarının öldürülme hususunda başlarına gelenler gelip de geriye kalanlar kalınca, Mısır ile Şam arasındaki Tîh çölüne düştüler. Cebbârlar ile savaşmakla emrolundular, fakat isyan edip: { فَاذْهَبْ أَنْتَ وَرَبُّكَ فَقاتِلا } [el-Mâide: 24] “Sen ve Rabb'in gidin, ikiniz savaşın!” dediler. Bunun üzerine Musa onlara beddua etti ve yaklaşık beş veya altı fersahlık bir alanda şaşkınca dolaşarak (tîh) kırk yıl o çölde kalmakla cezalandırıldılar. Rivayet edildiğine göre bütün gün yürürler, gecelemek için konaklarlar, sabahladıklarında ise dünkü sabah bulundukları yerde olurlardı. Musa aleyhisselâm onlara beddua ettiğine pişman oldu; bunun üzerine ona: { فَلا تَأْسَ عَلَى الْقَوْمِ الْفاسِقِينَ } [el-Mâide: 26] “Artık o fâsıklar topluluğu için üzülme” denildi.
وروي أنهم ماتوا بأجمعهم في فحص التيه، ونشأ بنوهم على خير طاعة، فهم الذين خرجوا من فحص التيه وقاتلوا الجبارين، وإذ كان جميعهم في التيه قالوا لموسى: من لنا بالطعام؟ قال: الله، فأنزل الله عليهم المن والسلوى، قالوا: من لنا من حر الشمس؟ فظلل عليهم الغمام، قالوا: بم نستصبح بالليل؟
Rivayet edildiğine göre onların hepsi Tîh çölünde öldüler ve onların çocukları tam bir itaat üzere yetiştiler. İşte Tîh çölünden çıkıp Cebbârlar ile savaşanlar onlardır. Hepsi Tîh'te iken Musa'ya: «Yiyeceğimiz kimden olacak?» dediler. O da: «Allah'tan» dedi. Bunun üzerine Allah onlara kudret helvası ve bıldırcın indirdi. «Güneşin sıcağına karşı bize kim [siper olacak]?» dediler; üzerlerine bulut gölgelik kılındı. «Gece ne ile aydınlanacağız?» dediler;
فضرب لهم عمود نور في وسط محلتهم، وذكر مكي: عمود نار. فقالوا: من لنا بالماء؟ فأمر موسى بضرب الحجر، قالوا: من لنا باللباس؟ فأعطوا أن لا يبلى لهم ثوب ولا يخلق ولا يدرن، وأن تنمو صغارها حسب نمو الصبيان.
Konak yerlerinin ortasına onlar için bir nur sütunu dikildi; Mekkî ise ateş sütunu [olarak] zikretmiştir. «Suyumuz kimden olacak?» dediler; Musa'ya taşa vurması emredildi. «Elbisemiz kimden olacak?» dediler; kendilerine elbiselerinin eskimeyeceği, yıpranmayacağı, kirlenmeyeceği ve küçük elbiselerin çocukların büyümesine göre büyüyeceği [bir nimet] verildi.
ومعنى ظَلَّلْنا جعلناه ظللا، والْغَمامَ السحاب لأنه يغم وجه السماء أي يستره.
{ ظَلَّلْنا } “gölgelik kıldık” kelimesinin anlamı; onu gölgelikler yaptık demektir. { الْغَمامَ } ise buluttur; çünkü o semanın yüzünü örter (yağummü), yani gizler.