Binûn

Bakara Suresi — 11. Sayfa

Kaynak: el-Muharrerü'l-Vecîz · İbn Atıyye · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وقال مجاهد: «هو أبرد من السحاب وأرق وأصفى، وهو الذي يأتي الله فيه يوم القيامة» .

Mücâhid şöyle demiştir: «O, buluttan daha serin, daha ince ve daha durudur; kıyamet gününde Allah'ın içinde geleceği şey de odur.»

قال القاضي أبو محمد عبد الحق ﵀: يأتي أمره وسلطانه وقضاؤه. وقيل الْغَمامَ ما ابيض من السحاب.

Ebû Muhammed Abdülhak rahimehullâh dedi ki: [Allah'ın gelmesi], O'nun emrinin, hükümranlığının ve kazâsının gelmesidir. [Ayrıca] { الْغَمامَ } bulutun beyazlaşmış olanıdır da denilmiştir.

والْمَنَّ صمغة حلوة، هذا قول فرقة، وقيل: هو عسل، وقيل: شراب حلو، وقيل: الذي ينزل اليوم على الشجر، وقيل: الْمَنَّ خبز الرقاق مثل النقي. وقيل: هو الترنجبين وقيل الزنجبيل، وفي بعض هذه الأقوال بعد. وقيل: الْمَنَّ مصدر يعني به جميع ما من الله به مجملا.

{ الْمَنَّ } tatlı bir zamktır; bu bir fırkanın görüşüdür. Bal olduğu da söylenmiştir; tatlı bir içecek olduğu da söylenmiştir; bugün ağaçların üzerine inen şey olduğu da söylenmiştir. { الْمَنَّ } kelimesinin has undan yapılan ince yufka ekmeği gibi olduğu da söylenmiştir. Onun terencebîn (kudret helvası) olduğu söylenmiştir, zencefil olduğu da söylenmiştir; fakat bu görüşlerin bazısında [isabetten] uzaklık vardır. { الْمَنَّ } kelimesinin, Allah'ın [onlara] lütfettiği (menn) şeylerin tamamını topluca ifade eden bir masdar olduğu da söylenmiştir.

وقال النبي ﷺ في كتاب مسلم: الكمأة مما من الله به على بني إسرائيل وماؤها شفاء للعين.

Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem, Müslim'in Kitabı'nda şöyle buyurmuştur: «Kem’e (mantar/domalan), Allah'ın İsrailoğullarına lütfettiği menn'dendir; suyu da göze şifadır.»

فقيل: أراد ﵇ أن الكمأة نفسها مما أنزل نوعها على بني إسرائيل.

Bununla [Peygamber] aleyhisselâm'ın, bizzat kem’enin (mantarın) türü itibarıyla İsrailoğullarına indirilen şeylerden olduğunu kastettiği söylenmiştir.

وقيل: أراد أنه لا تعب في الكمأة ولا جذاذ ولا حصاد، فهي منة دون تكلف من جنس من بني إسرائيل في أنه كان دون تكلف.

Kem’ede (mantarda) hiçbir yorgunluk, devşirme ve hasat külfeti bulunmadığını; dolayısıyla onun da zahmetsiz olması bakımından, külfetsizce gelen İsrailoğullarının menn cinsinden bir nimet (minnet) olduğunu kastettiği de söylenmiştir.

وروي أن الْمَنَّ كان ينزل عليهم من طلوع الفجر إلى طلوع الشمس كالثلج فيأخذ منه الرجل ما يكفيه ليومه، فإن ادخر فسد عليه إلا في يوم الجمعة فإنهم كانوا يدخرون ليوم السبت فلا يفسد عليهم، لأن يوم السبت يوم عبادة، والْمَنَّ هنا اسم جمع لا واحد له من لفظه، وَالسَّلْوى طير بإجماع من المفسرين، قاله ابن عباس ومجاهد وقتادة والربيع بن أنس وغيرهم.

Rivayet edildiğine göre { الْمَنَّ } onların üzerine fecrin doğuşundan güneşin doğuşuna kadar kar gibi inerdi; kişi ondan kendisine bir günlük yetecek kadarını alırdı. Şayet biriktirirse bozulurdu; ancak cuma günü hariçti, zira cumartesi günü için biriktirirler ve bozulmazdı, çünkü cumartesi günü ibadet günüydü. { الْمَنَّ } burada kendi lafzından tekili olmayan bir cins/topluluk ismidir. { وَالسَّلْوى } ise müfessirlerin icmâı ile bir kuştur; bunu İbn Abbâs, Mücâhid, Katâde, er-Rebî‘ b. Enes ve başkaları söylemiştir.

قيل: هو السمانى بعينه. وقيل: طائر يميل إلى الحمرة مثل السمانى، وقيل: طائر مثل الحمام تحشره عليهم الجنوب.

Onun bizzat bıldırcın olduğu söylenmiştir. Bıldırcın gibi kızıla çalan bir kuş olduğu söylenmiştir; güney rüzgarının onların üzerine sürüp getirdiği güvercin benzeri bir kuş olduğu da söylenmiştir.

قال الأخفش: «السلوى جمعه وواحده بلفظ واحد» . قال الخليل: السَّلْوى جمع واحدته سلواة.

el-Ahfeş: «es-Selvâ'nın çoğulu da tekili de aynı lafızladır» demiştir. el-Halîl ise: «{ السَّلْوى } çoğuldur, tekili selvâtedir (سلواة)» demiştir.

قال الكسائي: السَّلْوى واحدة جمعها سلاوى، وَالسَّلْوى اسم مقصور لا يظهر فيه الإعراب، لأن آخره ألف، والألف حرف هوائي أشبه الحركة فاستحالت حركته ولو حرك لرجع حرفا آخر، وقد غلط الهذلي فقال: [الطويل]

el-Kisâî: «{ السَّلْوى } tekildir, çoğulu selâvâdır (سلاوى)» demiştir. { وَالسَّلْوى } maksûr bir isimdir, sonu elif olduğu için onda irab açığa çıkmaz; elif ise havâî (boşluktan çıkan) bir harftir, harekye benzemiştir ve hareke alması imkânsızdır, eğer harekelenseydi başka bir harfe dönüşürdü. el-Hüzelî yanılmış ve [şu] şiiri söylemiştir: [Tavîl]

وقاسمها بالله عهدا لأنتم ... ألذّ من السلوى إذا ما نشورها

Ve ona Allah adına and içti ki: «Sizler, sağıldığı/kovanından çıkarıldığı zaman selvâdan daha lezzetlisiniz.»

ظن السلوى العسل.

[Şair], selvâyı bal zannetmiştir.

وقوله تعالى: كُلُوا الآية، معناه وقلنا كلوا، فحذف اختصارا لدلالة الظاهر عليه، والطيبات هنا قد جمعت الحلال واللذيذ.

Yüce Allah'ın: { كُلُوا } “Yiyin” ayetinin anlamı: «Biz de yiyin dedik» şeklindedir; zâhirin buna delaleti sebebiyle kısaltma yapılarak ["dedik" kısmı] hazfedilmiştir. Buradaki { الطَّيِّباتِ } kelimesi hem helali hem de lezzetli olanı bir arada toplamıştır.

وقوله تعالى: وَما ظَلَمُونا يقدر قبله: فعصوا ولم يقابلوا النعم بالشكر، والمعنى وما وضعوا فعلهم في موضع مضرة لنا ولكن وضعوه في موضع مضرة لهم حيث لا يجب.

Yüce Allah'ın: { وَما ظَلَمُونا } “Onlar bize zulmetmediler” kavlinden önce: «Fakat isyan ettiler ve nimetleri şükürle karşılamadılar» [cümlesi] takdir edilir. Anlamı şudur: Onlar fiillerini bize zarar verecek bir yere koymadılar, bilakis zarar verilmemesi gereken yerde kendi nefislerine zarar verecek bir yere koydular.

وقال بعض المفسرين: ما ظَلَمُونا ما نقصونا، والمعنى يرجع إلى ما لخصناه، والْقَرْيَةَ المدينة تسمى بذلك لأنها تقرت أي اجتمعت، ومنه قريت الماء في الحوض أي جمعته، والإشارة بهذه إلى بيت المقدس في قول الجمهور. وقيل إلى أريحا، وهي قريب من بيت المقدس.

Bazı müfessirler: «{ ما ظَلَمُونا }, bize bir eksiklik veremediler demektir» demiştir; anlam özetlediğimiz hususa dönmektedir. { الْقَرْيَةَ } şehirdir; toplandığı (tekarrat) yani bir araya geldiği için bu ismi almıştır. Havuzda suyu bir araya getirdim anlamındaki «قريت الماء في الحوض» ifadesi de bundandır. Çoğunluğun görüşüne göre buradaki işaret Beytülmakdis'edir. Beytülmakdis'e yakın olan Eriha'ya [işaret olduğu] da söylenmiştir.

قال عمر بن شبة: كانت قاعدة ومسكن ملوك، ولما خرج ذرية بني إسرائيل من التيه أمروا بدخول القرية المشار إليها، وأما الشيوخ فماتوا فيه، وروي أن موسى ﷺ مات في التيه، وكذلك هارون ﵇.

Ömer b. Şebbe: «Orası bir başkent ve hükümdarların ikametgahıydı» demiştir. İsrailoğullarının zürriyeti Tîh'ten çıktıklarında kendilerine işaret edilen bu şehre girmeleri emredildi; yaşlılar ise orada (Tîh'te) ölmüşlerdi. Musa sallallâhu aleyhi ve sellem'in de Tîh'te vefat ettiği rivayet edilmiştir; aynı şekilde Harun aleyhisselâm da [orada vefat etmiştir].

وحكى الزجاج عن بعضهم أن موسى وهارون لم يكونا في التيه لأنه عذاب، والأول أكثر، وكُلُوا إباحة، وقد تقدم معنى الرغد، وهي أرض مباركة عظيمة الغلة، فلذلك قال رَغَداً.

ez-Zeccâc bazılarından, Musa ve Harun'un Tîh'te bulunmadıklarını, çünkü oranın bir azap olduğunu nakletmiştir; ancak birinci görüş daha yaygındır. { كُلُوا } kelimesi bir müsaadedir (ibâhadır). { الرغد } kelimesinin anlamı daha önce geçmişti; orası bereketli ve mahsulü bol bir topraktır, bundan dolayı { رَغَداً } “bol bol” buyurmuştur.

والْبابَ قال مجاهد: هو باب في مدينة بيت المقدس يعرف إلى اليوم بباب حطة، وقيل هو باب

{ الْبابَ } hakkında Mücâhid: «O, Beytülmakdis şehrinde bugün de Bâbu Hıtta olarak bilinen bir kapıdır» demiştir. [Diğer bir görüşe göre] o kapının,

القبة التي كان يصلي إليها موسى ﷺ.

Musa sallallâhu aleyhi ve sellem'in yönelip namaz kıldığı kubbenin kapısı olduğu söylenmiştir.

وروي عن مجاهد أيضا: أنه باب في الجبل الذي كلم عليه موسى كالفرضة.

Mücâhid'den yine şöyle rivayet edilmiştir: O, Musa ile üzerinde konuşulan dağdaki gedik gibi bir kapıdır.

وسُجَّداً قال ابن عباس ﵁: معناه ركوعا، وقيل متواضعين خضوعا لا على هيئة معينة، والسجود يعم هذا كله لأنه التواضع، ومنه قول الشاعر: [الطويل] ترى الأكم فيه سجّدا للحوافر وروي أن الباب خفض لهم ليقصر ويدخلوا عليه متواضعين، وحِطَّةٌ فعلة من حط يحط، ورفعه على خبر ابتداء، كأنهم قالوا سؤالنا حطة لذنوبنا، هذا تقدير الحسن بن أبي الحسن.

{ سُجَّداً } kavli hakkında İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ: «Anlamı rükû ederek demektir» demiştir. Belirli bir şekil üzere olmaksızın, boyun eğerek tevazu gösterenler olarak [girmeleri] olduğu da söylenmiştir; secde ise bunların hepsini kapsar, çünkü o tevazudur. Şairin şu sözü de bundandır: [Tavîl] «Orada tepelerin [atların] tırnaklarına secde ettiğini (baş eğdiğini) görürsün.» Rivayet edildiğine göre kapı onlar için alçaltıldı ki eğilsinler ve oraya mütevazı bir şekilde girsinler. { حِطَّةٌ } kelimesi 'حط يحط' fiilinden türemiş bir vezindir (fi'letün); merfû oluşu mübtedanın haberi olması sebebiyledir, sanki «Bizim talebimiz günahlarımızın dökülmesidir (hıttatün lizünûbinâ)» demişler gibidir; bu, Hasan b. Ebi'l-Hasan'ın takdiridir.

وقال الطبري: التقدير دخولنا الباب كما أمرنا حطة، وقيل أمروا أن يقولوا مرفوعة على هذا اللفظ.

et-Taberî: «Takdir; emrolunduğumuz gibi kapıdan girişimiz [günahlarımızın] dökülmesidir (hıttatün) şeklindedir» demiştir. Bu lafız üzere merfû olarak ["hıtta"] demelerinin emredildiği de söylenmiştir.

وقال عكرمة وغيره: أمروا أن يقولوا لا إله إلا الله لتحط بها ذنوبهم.

İkrime ve başkaları: «Günahları onunla dökülsün diye 'Lâ ilâhe illallâh' demeleri emredildi» demişlerdir.

وقال ابن عباس: قيل لهم استغفروا وقولوا ما يحط ذنوبكم.

İbn Abbâs: «Onlara bağışlanma dileyin ve günahlarınızı dökecek sözü söyleyin denildi» demiştir.

وقال آخرون: قيل لهم أن يقولوا هذا الأمر حق كما أعلمنا. وهذه الأقوال الثلاثة تقتضي النصب.

Başkaları ise: «Onlara; bu emir bize bildirildiği gibi haktır deyin denildi» demiştir. Bu üç görüş mansûb okunmayı gerektirir.

وقرأ إبراهيم بن أبي عبلة: «حطة» بالنصب.

İbrâhim b. Ebî Able «حطة» (hıttaten) şeklinde mansûb okumuştur.

وحكي عن ابن مسعود وغيره: أنهم أمروا بالسجود وأن يقولوا حِطَّةٌ فدخلوا يزحفون على أستاههم ويقولون حنطة حبة حمراء في شعرة، ويروى غير هذا من الألفاظ.

İbn Mes'ûd ve başkalarından nakledildiğine göre: Onlara secde etmeleri ve { حِطَّةٌ } demeleri emredildi; fakat onlar kıçları üzerinde sürünerek girdiler ve «Kılda kırmızı bir buğday tanesi (hıntatün habbetün hamrâü fî şa'ratin)» dediler. Bundan başka lafızlar da rivayet edilmiştir.

وقرأ نافع: «يغفر» بالياء من تحت مضمومة.

Nâfi‘, alttan ötreli yâ ile «يُغفر» (yüğfer) şeklinde okumuştur.

وقرأ ابن عامر: «تغفر» بالتاء من فوق مضمومة.

İbn Âmir, üstten ötreli tâ ile «تُغفر» (tüğfer) şeklinde okumuştur.

وقرأ أبو بكر عن عاصم: «يغفر» بفتح الياء على معنى يغفر الله.

Âsım'dan rivayetle Ebû Bekr, "Allah bağışlasın" anlamında fethalı yâ ile «يَغفر» (yağfir) şeklinde okumuştur.

وقرأ الباقون: «نغفر» بالنون.

Geri kalanlar nûn ile «نَغْفِرْ» (nağfir) şeklinde okumuştur.

وقرأت طائفة «تغفر» كأن الحطة تكون سبب الغفران، والقراء السبعة على خَطاياكُمْ، غير أن الكسائي كان يميلها.

Bir grup, sanki hıtta bağışlanmanın sebebi kılınıyormuş gibi «تُغْفَر» (tüğfer) şeklinde okumuştur. Yedi kurrâ { خَطاياكُمْ } lafzı üzerinde ittifak etmiştir; şu kadar var ki el-Kisâî ona imâle yapardı.

وقرأ الجحدري: «تغفر لكم خطيئتكم» بضم التاء من فوق وبرفع الخطيئة.

el-Cahderî, üstten ötreli tâ ve hatîenin ref'i ile «تُغفر لكم خطيئتكم» (tüğfer leküm hatîetüküm) şeklinde okumuştur.

وقرأ الأعمش: «يغفر» بالياء من أسفل مفتوحة «خطيئتكم» نصبا.

el-A‘meş, alttan fethalı yâ ile «يَغفر» (yağfir) ve nasb ile «خطيئتكم» (hatîeteküm) şeklinde okumuştur.

وقرأ قتادة مثل الجحدري، وروي عنه أنه قرأ بالياء من أسفل مضمومة خطيئتكم رفعا.

Katâde, el-Cahderî gibi okumuştur; ondan alttan ötreli yâ ve hatîenin ref'i ile «يُغفر لكم خطيئتكم» şeklinde okuduğu da rivayet edilmiştir.

وقرأ الحسن البصري: «يغفر لكم خطيئاتكم» أي يغفر الله.

el-Hasan el-Basrî, "yani Allah bağışlasın" manasında «يَغفر لكم خطيئاتكم» (yağfir leküm hatîâtiküm) şeklinde okumuştur.

وقرأ أبو حيوة: «تغفر» بالتاء من فوق مرفوعة «خطيئاتكم» بالجمع ورفع التاء.

Ebû Hayve, üstten ötreli tâ ile «تُغفر» (tüğfer), cemî ve tâ'nın ref'i ile «خطيئاتكم» (hatîâtüküm) şeklinde okumuştur.

وحكى الأهوازي: أنه قرىء «خطأياكم» بهمز الألف الأولى وسكون الآخرة. وحكي أيضا أنه قرىء بسكون الأولى وهمز الآخرة.

el-Ehvâzî, birinci elifin hemzesi ve sonuncusunun sükûnu ile «خطأياكم» şeklinde okunduğunu nakletmiştir. Birincinin sükûnu ve sonuncunun hemzesiyle okunduğu da nakledilmiştir.

قال الفراء: خطايا جمع خطية بلا همز كهدية وهدايا، وركية وركايا.

el-Ferrâ şöyle demiştir: { خطايا } kelimesi, tıpkı hediye (هدية) - hedâyâ (هدايا) ve rakiyye (ركية) - rekâyâ (ركايا) gibi, hemzesiz خطية (hatıyye) kelimesinin çoğuludur.

وقال الخليل: هو جمع خطيئة بالهمز، وأصله خطايىء قدمت الهمزة على الياء فجاء خطائي أبدلت الياء ألفا بدلا لازما فانفتحت الهمزة التي قبلها فجاء خطاء، همزة بين ألفين، وهي من قبيلهما فكأنها ثلاث ألفات، فقلبت الهمزة ياء فجاء خطايا.

el-Halîl ise: «O, hemzeli خطيئة (hatîe) kelimesinin çoğuludur; aslı خطايىء (hatâyi') idi, hemze yâ'nın önüne geçirildi ve خطائي (hatâ'î) oldu; yâ harfi zorunlu bir bedel olarak elife dönüştürüldü, ondan önceki hemze fethalandı ve iki elif arasında bir hemze olmak üzere خطاء oldu; hemze de o iki elif cinsinden olduğu için sanki üç elif gibi oldu, bunun üzerine hemze yâ'ya dönüştürüldü ve خطايا (hatâyâ) haline geldi» demiştir.

قال سيبويه: «أصله خطايىء همزت الياء كما فعل في مدائن وكتائب فاجتمعت همزتان فقلبت الثانية ياء، ثم أعلت على ما تقدم» .

Sîbeveyhi: «Aslı خطايىء idi; medâin (مدائن) ve ketâib (كتائب) kelimelerinde yapıldığı gibi yâ harfi hemzelendi, iki hemze yan yana gelince ikincisi yâ'ya dönüştürüldü, sonra da daha önce geçtiği üzere i'lâl yapıldı» demiştir.

وقوله تعالى: وَسَنَزِيدُ الْمُحْسِنِينَ عدة، المعنى إذا غفرت الخطايا بدخولكم وقولكم زيد بعد ذلك لمن أحسن، وكان من بني إسرائيل من دخل كما أمر وقال لا إله إلا الله فقيل هم المراد ب الْمُحْسِنِينَ هنا.

Yüce Allah'ın: { وَسَنَزِيدُ الْمُحْسِنِينَ } “İyilik edenlere ise [mükafatlarını] daha da artıracağız” kavli bir vaaddir. Anlamı şudur: Girişiniz ve [o sözü] söyleyişiniz sebebiyle günahlar bağışlandığı zaman, bundan sonra güzel davranana [mükâfatı] artırılacaktır. İsrailoğullarından emrolunduğu gibi giren ve 'Lâ ilâhe illallâh' diyenler vardı; buradaki { الْمُحْسِنِينَ } ile onların kastedildiği söylenmiştir.

قوله ﷿:

Aziz ve Celil olan [Allah]'ın buyruğu:

[سورة البقرة (٢) : الآيات ٥٩ الى ٦٠]

[Bakara Suresi (2), Ayetler 59-60]

فَبَدَّلَ الَّذِينَ ظَلَمُوا قَوْلاً غَيْرَ الَّذِي قِيلَ لَهُمْ فَأَنْزَلْنا عَلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا رِجْزاً مِنَ السَّماءِ بِما كانُوا يَفْسُقُونَ (٥٩) وَإِذِ اسْتَسْقى مُوسى لِقَوْمِهِ فَقُلْنَا اضْرِبْ بِعَصاكَ الْحَجَرَ فَانْفَجَرَتْ مِنْهُ اثْنَتا عَشْرَةَ عَيْناً قَدْ عَلِمَ كُلُّ أُناسٍ مَشْرَبَهُمْ كُلُوا وَاشْرَبُوا مِنْ رِزْقِ اللَّهِ وَلا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ (٦٠)

{ فَبَدَّلَ الَّذِينَ ظَلَمُوا قَوْلاً غَيْرَ الَّذِي قِيلَ لَهُمْ فَأَنْزَلْنا عَلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا رِجْزاً مِنَ السَّماءِ بِما كانُوا يَفْسُقُونَ (٥٩) وَإِذِ اسْتَسْقى مُوسى لِقَوْمِهِ فَقُلْنَا اضْرِبْ بِعَصاكَ الْحَجَرَ فَانْفَجَرَتْ مِنْهُ اثْنَتا عَشْرَةَ عَيْناً قَدْ عَلِمَ كُلُّ أُناسٍ مَشْرَبَهُمْ كُلُوا وَاشْرَبُوا مِنْ رِزْقِ اللَّهِ وَلا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ (٦٠) } “Fakat zulmedenler, kendilerine söylenen sözü başka bir sözle değiştirdiler. Biz de yoldan çıkmaları sebebiyle o zulmedenlerin üzerine gökten murdar bir azap indirdik. (59) Hani Musa, kavmi için su istemişti de: «Asanla taşa vur!» demiştik. Bunun üzerine taştan on iki pınar fışkırmıştı. Her topluluk su içeceği yeri bilmişti. «Allah'ın rızkından yiyin, için; yeryüzünde bozgunculuk yaparak taşkınlık etmeyin» [demiştik]. (60)”

روي أنهم لما جاؤوا الباب دخلوا من قبل أدبارهم القهقرى، وفي الحديث أنهم دخلوا يزحفون على أستاههم، وبدلوا فقالوا حبة في شعرة، وقيل قالوا حنطة حبة حمراء فيها شعرة وقيل شعيرة.

Rivayet edildiğine göre onlar kapıya geldiklerinde arkalarını dönüp geri geri girdiler. Hadiste ise kıçları üzerinde sürünerek girdikleri ve [sözü] değiştirip: «Kılda bir buğday tanesi» dedikleri; [diğer bir rivayette] «İçinde kıl bulunan kırmızı bir buğday tanesi» dedikleri, bir rivayette de «arpa tanesi» dedikleri geçmektedir.

وحكى الطبري أنهم قالوا حطي شمقاثا أزبة، وتفسيره ما تقدم.

et-Taberî onların «حطي شمقاثا أزبة» (Hattâ şemkâsâ ezbeh) dediklerini nakletmiştir; bunun tefsiri ise daha önce geçmiş olandır.

والرجز العذاب، وقال ابن زيد ومقاتل وغيرهما: «إن الله تعالى بعث على الذين بدلوا ودخلوا على غير ما أمروا الطاعون فأذهب منهم سبعين ألفا» ، وقال ابن عباس: «أمات الله منهم في ساعة واحدة نيفا على عشرين ألفا» .

{ الرجز } azaptır. İbn Zeyd, Mukâtil ve başkaları: «Yüce Allah, [sözü] değiştiren ve emrolunduklarından farklı bir şekilde girenlerin üzerine tâûn (veba) gönderdi ve onlardan yetmiş bin kişiyi helak etti» demişlerdir. İbn Abbâs ise: «Allah onlardan bir saat içinde yirmi bin küsur kişiyi öldürdü» demiştir.

وقرأ ابن محيصن «رجزا» بعضهم الراء، وهي لغة في العذاب، والرجز أيضا اسم صنم مشهور.

İbn Muhaysın r harfinin zammesiyle «رُجزا» (rüczen) okumuştur; bu da azap manasında bir lehçedir. er-Ricz/er-Rücz ayrıca meşhur bir putun da adıdır.

والباء في قوله بِما متعلقة ب فَأَنْزَلْنا، وهي باء السبب.

{ بِما } kavlindeki bâ harfi cerri { فَأَنْزَلْنا } kelimesine müteallıktır ve sebebiyet bildiren bâ'dır.

ويَفْسُقُونَ معناه يخرجون عن طاعة الله، وقرأ النخعي وابن وثاب «يفسقون» بكسر السين، يقال فسق يفسق ويفسق بضم السين وكسرها.

{ ويَفْسُقُونَ } ifadesinin anlamı, Allah'a itaatin dışına çıkıyorlardı demektir. en-Nehaî ve İbn Vessâb sin harfinin kesresiyle «يفسقون» (yefsikûn) şeklinde okumuşlardır. Arapçada sîn harfinin zammesi ve kesresiyle feseka yefsuku ve yefsiku (فَسَقَ يَفْسُقُ وَيَفْسِقُ) denir.

وَإِذِ متعلقة بفعل مضمر تقديره اذكر، واسْتَسْقى معناه طلب السقيا، وعرف استفعل طلب الشيء، وقد جاء في غير ذلك كقوله تعالى: وَاسْتَغْنَى اللَّهُ [التغابن: ٦] بمعنى غني، وقولهم:

{ وَإِذِ } kelimesi, takdiri «hatırla» olan gizli bir fiile müteallıktır. { اسْتَسْقى } ise su istemek anlamına gelir. İstef'ale (استفعل) kalıbının bilinen manası bir şeyi talep etmektir. Ancak bunun dışında da gelebilir; nitekim Yüce Allah'ın: { وَاسْتَغْنَى اللَّهُ } [et-Teğâbün: 6] “Allah da [onlara] muhtaç olmadığını gösterdi” ayetindeki kelime «ganiye» (muhtaç olmadı) manasındadır. Yine Arapların:

استعجب بمعنى عجب، ومثل بعض الناس في هذا بقولهم استنسر البغاث، واستنوق الجمل، إذ هي بمعنى انتقل من حال إلى حال، وكان هذا الاستسقاء في فحص التيه، فأمره الله تعالى بضرب الحجر آية

«acebe» (şaşırdı) anlamında «ista'cebe» (استعجب) demeleri de böyledir. Bazı kimseler bu duruma, bir halden başka bir hale geçmek anlamında olan «istensere'l-bugâsu» (zayıf kuş kartallaştı) ve «istenveka'l-cemelu» (erkek deve dişileşti) sözlerini örnek göstermişlerdir. Bu su isteme hadisesi Tîh çölünde meydana gelmişti. Yüce Allah Musa'ya, kendisinden bir mucize olarak taşa vurmasını emretti.

منه، وكان الحجر من جبل الطور، على قدر رأس الشاة يلقى في كسر جوالق ويرحل به، فإذا نزلوا وضع في وسط محلتهم وضربه موسى ﵇، وذكر أنهم لم يكونوا يحملون الحجر لكنهم كانوا يجدونه في كل مرحلة في منزلته من المرحلة الأولى، وهذا أعظم في الآية، ولا خلاف أنه كان حجرا منفصلا مربعا تطرد من كل جهة ثلاث عيون إذا ضربه موسى ﷺ، وإذا استغنوا عن الماء ورحلوا جفت العيون، وفي الكلام حذف تقديره فضربه فَانْفَجَرَتْ، والانفجار انصداع شيء عن شيء، ومنه الفجر، والانبجاس في الماء أقل من الانفجار.

Taş, Tûr dağından getirilmiş, koyun başı büyüklüğünde bir taştı; çuvalın bir köşesine konur ve onunla yolculuk edilirdi. Konakladıkları zaman yerleşim yerlerinin ortasına konur ve Mûsâ aleyhisselâm ona vururdu. Taşı taşımadıkları, bilakis her konaklama yerinde ilk konaklama yerindeki konumunda hazır buldukları da zikredilmiştir ki bu, mucize oluşu bakımından daha büyüktür. Taşın tek parça, dört köşeli bir taş olduğu ve Mûsâ sallallâhu aleyhi ve sellem ona vurduğunda her bir tarafından üç pınarın fışkırdığı hususunda görüş ayrılığı yoktur. Suya ihtiyaçları kalmayıp göç ettiklerinde ise pınarlar kururdu. Cümlede takdiri «[Musa] taşa vurdu da { فَانْفَجَرَتْ } [bunun üzerine fışkırdı]» şeklinde olan bir hazif vardır. İnficâr (انفجار), bir şeyin diğer bir şeyden yarılıp çıkmasıdır; fecr (الفجر) kelimesi de buradan gelir. İnbicâs (انبجاس) ise sudaki akışın inficârdan daha az olmasıdır.

واثْنَتا معربة دون أخواتها لصحة معنى التثنية، وإنما يبنى واحد مع واحد، وهذه إنما هي اثنان مع واحد، فلو بنيت لرد ثلاثة واحدا، وجاز اجتماع علامتي التأنيث في قوله اثْنَتا عَشْرَةَ لبعد العلامة من العلامة، ولأنهما في شيئين، وإنما منع ذلك في شيء واحد، نحو مسلمات وغيره.

{ اثْنَتا } kelimesi, tesniye (ikillik) manasının sahihliği sebebiyle benzeri diğer sayılardan farklı olarak mu'rabdır (çekimlidir). Zira normalde mebnilik bir ile birin birleşmesinde olur; burada ise iki ile bir birleşmiştir. Eğer mebni kılınsaydı üç öge tek bir ögeye indirgenmiş olurdu. { اثْنَتا عَشْرَةَ } ifadesinde iki müenneslik alametinin bir arada bulunması caiz görülmüştür; çünkü iki alamet birbirinden uzaktır ve bunlar iki ayrı şeydedir. Bunun caiz olmaması ise «müslimât» ve benzerlerinde olduğu gibi tek bir şeyde bulunması durumundadır.

وقرأ ابن وثاب وابن أبي ليلى وغيرهما: «عشرة» بكسر الشين، وروي ذلك عن أبي عمرو، والأشهر عنه الإسكان، وهي لغة تميم، وهو نادر، لأنهم يخففون كثيرا، وثقلوا في هذه، وقرأ الأعمش «عشرة» بفتح الشين وهي لغة ضعيفة، وروي عنه كسرها وتسكينها، والإسكان لغة الحجاز.

İbn Vessâb, İbn Ebî Leylâ ve başkaları şîn harfinin kesresiyle «عَشِرَةَ» (aşirete) okumuşlardır. Bu okuyuş Ebû Amr'dan da rivayet edilmiştir; ancak ondan gelen meşhur okuyuş şîn harfinin sükûnuyladır ve bu Temîm kabilesinin lehçesidir. Bu nadir bir kullanımdır; çünkü onlar genellikle hafifletirler, burada ise ağırlaştırmışlardır. el-A'meş ise şîn harfinin fethasıyla «عَشَرَةَ» (aşerate) okumuştur ki bu zayıf bir lehçedir. Ondan kesreli ve sükûnlu okuduğu da rivayet edilmiştir. Sükûn ile okumak Hicaz lehçesidir.

وعَيْناً نصب على التمييز، والعين اسم مشترك، وهي هنا منبع الماء.

{ عَيْناً } kelimesi temyiz olarak mansubdur. Ayn (العين) eş sesli (müşterek) bir isim olup buradaki anlamı su kaynağıdır.

وأُناسٍ اسم جمع لا واحد له من لفظه، ومعناه هنا كل سبط، لأن الأسباط في بني إسرائيل كالقبائل في العرب، وهم ذرية الاثني عشر أولاد يعقوب ﵇.

{ أُناسٍ } kelimesi kendi lafzından tekili olmayan bir isim-topluluktur (ism-i cem). Buradaki anlamı her bir kabile (sıbt) demektir. Zira İsrailoğullarındaki esbât (kabileler), Araplardaki kabileler gibidir; bunlar da Ya'kûb aleyhisselâm'ın on iki oğlunun soyudur.

والمشرب المفعل موضع الشرب، كالمشرع موضع الشروع في الماء، وكان لكل سبط عين من تلك العيون لا يتعداها، وفي الكلام محذوف تقديره وقلنا لهم كلوا المن والسلوى واشربوا الماء المنفجر من الحجر المنفصل، وبهذه الأحوال حسنت إضافة الرزق إلى الله تعالى، وإلا فالجميع رزقه وإن كان فيه تكسب للعبد.

Meşreb (المشرب), mef'al vezninde olup su içme yeri demektir; nitekim meşra' (المشرع) da suya girilen yer manasındadır. O pınarlardan her bir kabilenin aşamayacağı [kendine ait] bir pınarı vardı. İfadede takdiri «Onlara dedik ki: Kudret helvası ve bıldırcın etinden yiyin, o müstakil taştan fışkıran sudan için» şeklinde olan mahzuf bir söz vardır. İşte bu durumlardan ötürü rızkın Yüce Allah'a isnat edilmesi güzel olmuştur; aksi takdirde kulun bunda bir kesbi (emeği) bulunsa dahi her şey O'nun rızkıdır.

وَلا تَعْثَوْا معناه ولا تفرطوا في الفساد، يقال عثى الرجل يعثي وعثي يعثى عثيا إذا أفسد أشد فساد، والأولى هي لغة القرآن والثانية شاذة وتقول العرب عثا يعثو عثوا ولم يقرأ بهذه اللغة لأنها توجب ضم الثاء من تَعْثَوْا، وتقول العرب عاث يعيث إذا أفسد، وعث يعث كذلك، ومنه عثة الصوف، وهي السوسة التي تلحسه.

{ وَلا تَعْثَوْا } ifadesinin anlamı, bozgunculukta aşırıya kaçmayın demektir. Bir kimse son derece aşırı bozgunculuk yaptığı zaman «'asâ er-raculu ya'sî» (عثى الرجل يعثي) ve «'asiye ya'sâ 'asyen» (عثي يعثى عثيا) denir. İlki Kur'an'ın lehçesidir, ikincisi ise şâzzdır. Araplar «'asâ ya'sû 'asven» (عثا يعثو عثوا) da derler; ancak bu lehçeyle okunmamıştır, zira bu { تَعْثَوْا } kelimesindeki sâ harfinin zammelenmesini gerektirirdi. Araplar bozgunculuk yaptığında «'âse ye'îsu» (عاث يعيث) ve aynı şekilde «'asse ye'ussu» (عث يعث) da derler; yünü kemirip yiyen güve kurdu anlamına gelen «'ussetü's-sûf» (عثة الصوف) tabiri de buradan gelir.

ومُفْسِدِينَ حال، وتكرر المعنى لاختلاف اللفظ، وفي هذه الكلمات إباحة النعم وتعدادها، والتقدم في المعاصي والنهي عنها.

{ مُفْسِدِينَ } kelimesi haldir; lafızların farklılığı sebebiyle mana tekrar edilmiştir. Bu kelimelerde nimetlerin mubah kılınması, sayılması, günahlara karşı önceden uyarıda bulunulması ve onlardan nehyedilmesi vardır.

قوله ﷿:

Aziz ve Celil olan [Allah]'ın buyruğu:

وإذ قلتم يموسى لن نّصبر على طعام وحد فادع لنا ربّك يخرج لنا ممّا تنبت الأرض من بقلها وقثّائها وفومها وعدسها وبصلها قال أتستبدلون الّذي هو أدنى بالّذي هو خير

{ وإذ قلتم يموسى لن نّصبر على طعام وحد فادع لنا ربّك يخرج لنا ممّا تنبت الأرض من بقلها وقثّائها وفومها وعدسها وبصلها قال أتستبدلون الّذي هو أدنى بالّذي هو خير } “Hani siz: «Ey Musa! Biz tek bir yiyeceğe asla katlanamayacağız; bizim için Rabbine dua et de yerin bitirdiği şeylerden; sebzesinden, acurundan, buğdayından (veya sarımsağından), mercimeğinden ve soğanından bize çıkarsın» demiştiniz. [Musa da:] «Siz daha hayırlı olanı, daha aşağı olanla değiştirmek mi istiyorsunuz?» demişti.”

[سورة البقرة (٢) : آية ٦١]

[Bakara Suresi (2), Ayet 61]

وَإِذْ قُلْتُمْ يا مُوسى لَنْ نَصْبِرَ عَلى طَعامٍ واحِدٍ فَادْعُ لَنا رَبَّكَ يُخْرِجْ لَنا مِمَّا تُنْبِتُ الْأَرْضُ مِنْ بَقْلِها وَقِثَّائِها وَفُومِها وَعَدَسِها وَبَصَلِها قالَ أَتَسْتَبْدِلُونَ الَّذِي هُوَ أَدْنى بِالَّذِي هُوَ خَيْرٌ اهْبِطُوا مِصْراً فَإِنَّ لَكُمْ ما سَأَلْتُمْ وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ وَالْمَسْكَنَةُ وَباؤُ بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ ذلِكَ بِأَنَّهُمْ كانُوا يَكْفُرُونَ بِآياتِ اللَّهِ وَيَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ بِغَيْرِ الْحَقِّ ذلِكَ بِما عَصَوْا وَكانُوا يَعْتَدُونَ (٦١)

{ وَإِذْ قُلْتُمْ يا مُوسى لَنْ نَصْبِرَ عَلى طَعامٍ واحِدٍ فَادْعُ لَنا رَبَّكَ يُخْرِجْ لَنا مِمَّا تُنْبِتُ الْأَرْضُ مِنْ بَقْلِها وَقِثَّائِها وَفُومِها وَعَدَسِها وَبَصَلِها قالَ أَتَسْتَبْدِلُونَ الَّذِي هُوَ أَدْنى بِالَّذِي هُوَ خَيْرٌ اهْبِطُوا مِصْراً فَإِنَّ لَكُمْ ما سَأَلْتُمْ وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ وَالْمَسْكَنَةُ وَباؤُ بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ ذلِكَ بِأَنَّهُمْ كانُوا يَكْفُرُونَ بِآياتِ اللَّهِ وَيَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ بِغَيْرِ الْحَقِّ ذلِكَ بِما عَصَوْا وَكانُوا يَعْتَدُونَ (٦١) } “Hani siz: «Ey Musa! Biz tek bir yemeğe asla dayanamayız; öyleyse bizim için Rabbine dua et de bize yerin bitirdiği sebzesinden, acurundan, buğdayından (veya sarımsağından), mercimeğinden ve soğanından çıkarsın» demiştiniz. [Musa da]: «Hayırlı olanı daha aşağı olanla mı değiştirmek istiyorsunuz? Bir şehre (Mısır'a) inin, zira orada istediğiniz şeyler vardır» demişti. Üzerlerine alçaklık ve yoksulluk damgası vuruldu ve Allah'tan bir gazaba uğradılar. Bu, onların Allah'ın ayetlerini inkâr etmeleri ve peygamberleri haksız yere öldürmeleri sebebiyleydi. Bu, isyan etmeleri ve haddi aşıyor olmalarındandı. (61)”

كان هذا القول منهم في التيه حين ملوا المن والسلوى، وتذكروا عيشهم الأول بمصر، وكنى عن المن والسلوى ب طَعامٍ واحِدٍ، وهما طعامان، لأنهما كانا يؤكلان في وقت واحد، ولتكرارهما سواء أبدا قيل لهما طَعامٍ واحِدٍ، ولغة بني عامر «فادع» بكسر العين.

Onların bu sözü, Tîh çölünde kudret helvası ve bıldırcın etinden bıktıkları ve Mısır'daki eski yaşantılarını hatırladıkları sırada olmuştur. Kudret helvası ve bıldırcın iki ayrı yiyecek olduğu halde { طَعامٍ واحِدٍ } (tek bir yemek) şeklinde kinaye edilmiştir; çünkü ikisi aynı anda yeniyordu ve her zaman değişmeksizin tekrar ettiği için onlara { طَعامٍ واحِدٍ } denilmiştir. Benî Âmir'in lehçesinde «فادع» (fed'ı) ayn harfinin kesresiyledir.

ويُخْرِجْ: جزم بما تضمنه الأمر من معنى الجزاء، وبنفس الأمر على مذهب أبي عمر الجرمي والمفعول على مذهب سيبويه مضمر تقديره مأكولا مما تنبت الأرض، وقال الأخفش: «من» في قوله:

{ يُخْرِجْ } fiili, emrin içerdiği ceza (cevap) manası sebebiyle meczumdur; Ebû Ömer el-Cermî'nin mezhebine göre ise bizzat emrin kendisiyle meczumdur. Sîbeveyh'in mezhebine göre mef'ûl (nesne) gizli olup takdiri «yerin bitirdiklerinden yenecek bir şey» şeklindedir. el-Ahfeş ise:

مِمَّا زائدة «وما» مفعولة، وأبى سيبويه أن تكون «من» ملغاة في غير النفي، كقولهم: ما رأيت من أحد، ومِنْ في قوله: مِنْ بَقْلِها لبيان الجنس، وبَقْلِها بدل بإعادة الحرف، والبقل كل ما تنبته الأرض من النجم، والقثاء جمع قثأة.

{ مِمَّا } kavlindeki «min» harfi zâiddir, «mâ» ise mef'ûldür demiştir. Sîbeveyh ise, «Hiç kimse görmedim» (ما رأيت من أحد) sözlerinde olduğu gibi nefy (olumsuzluk) dışındaki durumlarda «min» harfinin zâid (işlevsiz) olmasını kabul etmemiştir. { مِنْ بَقْلِها } kavlindeki { مِنْ } beyân-ı cins (türü açıklamak) içindir. { بَقْلِها } kelimesi harfin tekrarıyla bedeldir. Bakl (البقل), gövdesi olmayan ve yerin bitirdiği her türlü ottur. el-Kıssâ' (القثاء) ise kıssâe (قثأة) kelimesinin çoğuludur (acurdur).

وقرأ طلحة بن مصرف ويحيى بن وثاب: «قثائها» ، بضم القاف.

Talha b. Musarrif ve Yahyâ b. Vessâb kâf harfinin zammesiyle «قُثائها» (kussâihâ) şeklinde okumuşlardır.

وقال ابن عباس وأكثر المفسرين: «الفوم الحنطة» .

İbn Abbâs ve müfessirlerin çoğu: «Fûm (الفوم), buğdaydır» demişlerdir.

وقال مجاهد: «الفوم الخبز» .

Mücâhid: «Fûm, ekmektir» demiştir.

وقال عطاء وقتادة: «الفوم جميع الحبوب التي يمكن أن تختبز كالحنطة والفول والعدس ونحوه» .

Atâ ve Katâde: «Fûm, buğday, bakla, mercimek ve benzeri ekmek yapılabilen tüm tahıllardır» demişlerdir.

وقال الضحاك: «الفوم الثوم» ، وهي قراءة عبد الله بن مسعود بالثاء، وروي ذلك عن ابن عباس، والثاء تبدل من الفاء، كما قالوا، مغاثير ومغافير، وجدث وجدف، ووقعوا في عاثور شر، وعافور شر، على أن البدل لا يقاس عليه، والأول أصح: أنها الحنطة، وأنشد ابن عباس قول أحيحة بن الجلاح: [الطويل]

ed-Dahhâk: «Fûm, sarımsaktır (sûm)» demiştir; bu aynı zamanda Abdullah b. Mes'ûd'un se (ث) harfiyle olan kıraatidir. Bu görüş İbn Abbâs'tan da rivayet edilmiştir. Se harfi fe harfinden bedel olarak gelir; nitekim «megâsîr ve megâfîr», «cedes ve cedef», «vaka'û fî 'âsûri şerrin ve 'âfûri şerrin» demişlerdir; ancak bu tür bedeller kıyasa esas alınamaz. Doğru olan birinci görüştür: Yani onun buğday olmasıdır. İbn Abbâs, Üheyha b. el-Cülâh'ın şu beytini okumuştur: [Tavîl]

قد كنت أغنى الناس شخصا واجدا ... ورد المدينة عن زراعة فوم

«Medine'ye gelen, varlık sahibi insanların en zengini idim; buğday ekimi sayesinde...»

يعني حنطة.

Yani buğday [demek istemiştir].

قال ابن دريد: «الفوم الزرع أو الحنطة» ، وأزد السراة يسمون السنبل فوما» ، والاستبدال طلب وضع الشيء موضع الآخر، وأَدْنى مأخوذ عند أبي إسحاق الزجاج من الدنو أي القرب في القيمة.

İbn Düreyd: «Fûm; ekin veya buğdaydır. Ezdü's-Serât kabilesi başağa fûm adını verir» demiştir. İstibdâl (الاستبدال), bir şeyin yerine başka bir şeyi koymayı talep etmektir. { أَدْنى } kelimesi Ebû İshâk ez-Zeccâc'a göre dünüvden (الدنو) yani değerce yakın/düşük olmaktan türetilmiştir.

وقال علي بن سليمان: «هو مهموز من الدنيء البين الدناءة، بمعنى الأخس، إلا أنه خففت همزته» .

Ali b. Süleyman ise: «Bu kelime, en bayağı ve adi anlamına gelen 'ed-denî' (الدنيء) kökünden hemzeli bir kelimedir; ancak hemzesi hafifletilmiştir» demiştir.

وقال غيره: «هو مأخوذ من الدون أي الأحط، فأصله أدون أفعل، قلب فجاء أفلع، وقلبت الواو ألفا لتطرفها» .

Bir başkası da şöyle demiştir: «Bu kelime dûn (الدون) yani en alçak kökünden türetilmiştir. Aslı 'ef'al' vezninde 'edven' (أدون) iken kalb (harf değişimi) yapılarak 'ef'la' (أفلع) olmuş ve vâv harfi sonda yer aldığı için elife dönüşmüştür».

وقرأ زهير للكسائي: «أدنأ» ، ومعنى الآية: أتستبدلون البقل والقثاء والفوم والعدس والبصل التي هي أدنى بالمن والسلوى الذي هو خير؟ والوجه الذي يوجب فضل المن والسلوى على الشيء الذي طلبوه،

Züheyr, Kisâî'den rivayetle «أدنأ» (edne') şeklinde hemzeli okumuştur. Ayetin anlamı şudur: Siz daha aşağı/değersiz olan sebzeyi, acuru, buğdayı, mercimeği ve soğanı; daha hayırlı olan kudret helvası ve bıldırcın etiyle mi değiştirmek istiyorsunuz? Kudret helvası ve bıldırcının onların istedikleri şeyden üstün olmasını gerektiren yön ise,

يحتمل أن يكون تفاضلها في القيمة، لأن هذه البقول لا خطر لها، وهذا قول الزجاج، ويحتمل أن يفضل المن والسلوى لأنه الطعام الذي من الله به وأمرهم بأكله، وفي استدامة أمر الله تعالى وشكر نعمته أجر وذخر في الآخرة، والذي طلبوا عار من هذه الخصال، فكأن أدنى من هذا الوجه، ويحتمل أن يفضل في الطيب واللذة به، فالبقول لا محالة أدنى من هذا الوجه، ويحتمل أن يفضل في حسن الغذاء ونفعه، فالمن والسلوى خير لا محالة في هذا الوجه، ويحتمل أن يفضل من جهة أنه لا كلفة فيه ولا تعب، والذي طلبوا لا يجيء إلا بالحرث والزراعة والتعب، فهو أَدْنى في هذا الوجه، ويحتمل أن يفضل في أنه لا مرية في حله وخلوصه لنزوله من عند الله، والحبوب والأرض يتخللها البيوع والغصوب وتدخلها الشبه، فهي أَدْنى في هذا الوجه.

değer bakımından üstünlükleri olabilir; çünkü bu sebzelerin büyük bir kıymeti yoktur ki bu Zeccâc'ın görüşüdür. Kudret helvası ve bıldırcının üstün oluşu, Allah'ın lütfettiği ve yemelerini emrettiği bir yiyecek olmasından ileri gelebilir; zira Allah'ın emrine devam etmekte ve O'nun nimetine şükretmekte ahiret ecri ve sevabı vardır, onların istedikleri şey ise bu hasletlerden yoksundur; dolayısıyla bu açıdan daha aşağıdır. Lezzet ve tatlılık bakımından üstün olması da muhtemeldir; zira sebzeler bu açıdan şüphesiz daha aşağıdır. Besin değeri ve faydasının güzelliği bakımından üstün olması da muhtemeldir; kudret helvası ve bıldırcın bu yönden de kesinlikle daha hayırlıdır. Zahmetsiz ve meşakkatsiz elde edilmesi yönünden üstün olması da muhtemeldir; zira onların talep ettiği şeyler ancak çiftçilik, ziraat ve yorgunlukla elde edilir; bu bakımdan da { أَدْنى } (daha aşağı)dır. Doğrudan Allah katından inmesi sebebiyle helalliğinde ve temizliğinde hiçbir şüphe olmaması yönünden üstün olması da muhtemeldir; tahıllara ve toprağa ise alışverişler, gasplar karışabilir ve bunlara şüpheler girebilir; bu yönden de [istedikleri şeyler] { أَدْنى } (daha aşağı)dır.

قال القاضي أبو محمد ﵀: ويترتب الفضل للمن والسلوى بهذه الوجوه كلها، وفي الكلام حذف، تقديره: فدعا موسى ربه فأجابه، فقال لهم: اهْبِطُوا، وتقدم ذكر معنى الهبوط، وكأن القادم على قطر منصب عليه، فهو من نحو الهبوط، وجمهور الناس يقرؤون «مصرا» بالتنوين وهو خط المصحف، إلا ما حكي عن بعض مصاحف عثمان ﵁.

Kadı Ebû Muhammed rahimehullâh şöyle demiştir: Kudret helvası ve bıldırcının üstünlüğü bu yönlerin tamamıyla sabit olur. İfadede takdiri: «Mûsâ Rabbine dua etti, O da icabet edip onlara: { اهْبِطُوا } [İnin!] buyurdu» şeklinde olan bir hazif vardır. Hübût (inme) kelimesinin anlamı daha önce geçmişti. Bir bölgeye gelen kimse adeta oraya yukarıdan iniyor gibidir, dolayısıyla bu da iniş kabilindendir. İnsanların cumhuru (çoğunluğu), Mushaf hattı gereğince «مصرا» (mısran) kelimesini tenvinli okurlar; ancak Hz. Osman radıyallâhu anh'ın bazı mushaflarından nakledilenler müstesnadır.

وقال مجاهد وغيره ممن صرفها: «أراد مصرا من الأمصار غير معين» ، واستدلوا بما اقتضاه القرآن من أمرهم بدخول القرية، وبما تظاهرت به الرواية أنهم سكنوا الشام بعد التيه.

Mücâhid ve kelimeyi munsarıf (tenvinli) okuyan diğer kimseler: «Belirli olmayan herhangi bir şehri kastetmiştir» demişlerdir. Onlar, Kur'an'ın kendilerine o kasabaya girmelerini emretmesini ve Tîh'ten sonra Şam'a yerleştiklerine dair rivayetlerin birbirini desteklemesini delil getirmişlerdir.

وقالت طائفة ممن صرفها: أراد مصر فرعون بعينها، واستدلوا بما في القرآن من أن الله تعالى أورث بني إسرائيل ديار آل فرعون وآثارهم، وأجازوا صرفها.

Tenvinli okuyanlardan bir topluluk da şöyle demiştir: Bizzat Firavun'un Mısır'ını kastetmiştir. Onlar Kur'an'da Yüce Allah'ın Firavun hanedanının yurtlarını ve eserlerini İsrailoğullarına miras kıldığını belirten ayetleri delil getirmiş ve kelimenin munsarıf kılınmasını caiz görmüşlerdir.

قال الأخفش: «لخفتها وشبهها بهند ودعد» . وسيبويه لا يجيز هذا.

el-Ahfeş: «Hafifliği sebebiyle ve 'Hind' ile 'Da'd' isimlerine benzediği için [munsarıf kılınmıştır]» demiştir. Sîbeveyh ise buna cevaz vermez.

وقال غير الأخفش: «أراد المكان فصرف» .

el-Ahfeş dışındakiler ise: «Mekânı kastettiği için munsarıf kılmıştır» demişlerdir.

وقرأ الحسن وأبان بن تغلب وغيرهما: «اهبطوا مصر» بترك الصرف، وكذلك هي في مصحف أبيّ بن كعب وقالوا: «هي مصر فرعون» .

el-Hasan, Ebân b. Tağlib ve başkaları gayrimunsarıf olarak (tenvinsiz) «اهبطوا مصر» (ihbitû Mısra) okumuşlardır; Übey b. Ka'b'ın mushafında da böyledir ve onlar: «Bu, Firavun'un Mısır'ıdır» demişlerdir.

قال الأعمش: «هي مصر التي عليها صالح بن علي» .

el-A'meş: «Bu, başında Sâlih b. Ali'nin bulunduğu Mısır'dır» demiştir.

وقال أشهب: «قال لي مالك: هي عندي مصر قريتك مسكن فرعون» .

Eşheb şöyle demiştir: «Mâlik bana: Bana göre o, senin memleketin olan Firavun'un meskeni Mısır'dır, dedi».

وقوله تعالى: فَإِنَّ لَكُمْ ما سَأَلْتُمْ يقتضي أنه وكلهم إلى أنفسهم.

Yüce Allah'ın: { فَإِنَّ لَكُمْ ما سَأَلْتُمْ } buyruğu, O'nun onları kendi nefislerine (tercihlerine) bıraktığını ifade eder.

وقرأ النخعي وابن وثاب «سألتم» بكسر السين وهي لغة، وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ وَالْمَسْكَنَةُ معناه ألزموها وقضي عليهم بها، كما يقال ضرب الأمير البعث، وكما قالت العرب ضربة لازب، أي إلزام ملزوم أو لازم، فينضاف المصدر إلى المفعول بالمعنى، وكما يقال ضرب الحاكم على اليد، أي حجر وألزم، ومنه ضرب الدهر ضرباته، أي ألزم إلزاماته، والذِّلَّةُ فعلة من الذل كأنها الهيئة والحال، وَالْمَسْكَنَةُ من المسكين، قال الزجاج: «هي مأخوذة من السكون وهي هنا: زي الفقر وخضوعه، وإن وجد يهودي غني فلا يخلو من زي الفقر ومهانته» .

en-Nehaî ve İbn Vessâb sîn harfinin kesresiyle «سئلتم» (siiltüm) okumuşlardır ki bu bir lehçedir. { وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ وَالْمَسْكَنَةُ } ifadesinin anlamı, üzerlerine gerekli kılındı ve aleyhlerine hükmedildi demektir; nitekim «komutan ordu çıkarmayı zorunlu kıldı» manasında «darabe'l-emîru'l-ba'se» (ضرب الأمير البعث) denir. Arapların «darbete lâzibin» (ضربة لازب) yani kaçınılmaz veya ayrılmaz kılma demeleri de böyledir; burada masdar anlam bakımından mef'ûle muzaf olmaktadır. Yine «hâkim tasarruftan men edip zorunlu kıldı» manasında «darabe'l-hâkimu 'ale'l-yedi» (ضرب الحاكم على اليد) denmesi ve «zaman felaketlerini musallat kıldı/gerekli kıldı» anlamında «darabe'd-dehru darabâtihî» (ضرب الدهر ضرباته) denmesi de bu kabildendir. { الذِّلَّةُ } (zillet), zülden (aşağılanmaktan) türemiş bir fi'le kalıbıdır, adeta bir heyet ve durumdur. { الْمَسْكَنَةُ } (meskenet) ise miskinden gelir. ez-Zeccâc şöyle demiştir: «Sükûnet kökünden türetilmiştir; buradaki manası fakirlik kılığı ve boyun bükmüşlüğüdür. Zengin bir Yahudi bulunsa dahi fakirlik kılığından ve zilletinden kurtulamaz».

قال الحسن وقتادة: «المسكنة الخراج أي الجزية» .

el-Hasan ve Katâde: «Meskenet haraçtır, yani cizyedir» demişlerdir.

وقال أبو العالية: «المسكنة الفاقة والحاجة» .

Ebû'l-Âliye ise: «Meskenet fakirlik ve muhtaçlıktır» demiştir.

وَباؤُ بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ معناه: مروا متحملين له، تقول: بؤت بكذا إذا تحملته، ومنه قول مهلهل ليحيى بن الحارث بن عباد: «بؤ بشسع نعل كليب» .

{ وَباؤُ بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ } ifadesinin manası: Onu yüklenerek döndüler demektir. Bir şeyi üstlendiğin zaman «bü'tü bi-kezâ» (بؤت بكذا) dersin. Mühelhil'in, Yahyâ b. el-Hâris b. Ubbâd'a söylediği: «Kuleyb'in ayakkabı bağına karşılık ol [ve canını ver]» (بؤ بشسع نعل كليب) sözü de bu köktendir.

والغضب بمعنى الإرادة صفة ذات، وبمعنى إظهاره على العبد بالمعاقبة صفة فعل، والإشارة بذلك إلى ضرب الذلة وما بعده، والباء في بِأَنَّهُمْ باء السبب.

Gazap irade anlamında zâtî bir sıfat; kula ceza vermek suretiyle ortaya konması anlamında ise fiilî bir sıfattır. { ذلِكَ } (Bu) kelimesiyle zilletin vurulmasına ve sonrasındakilere işaret edilmektedir. { بِأَنَّهُمْ } ifadesindeki bâ harfi ise sebebiyet bildiren bâ'dır.

وقال المهدوي: «إن الباء بمعنى اللام» والمعنى: لأنهم، والآيات هنا تحتمل أن يراد بها التسع وغيرها مما يخرق العادة، وهو علامة لصدق الآية به، ويحتمل أن يراد آيات التوراة التي هي كآيات القرآن.

el-Mehdevî: «Bâ harfi lâm (için) anlamındadır» demiştir; mana «çünkü onlar...» şeklindedir. Buradaki { بِآياتِ } ayetlerinden kastın dokuz mucize ve olağanüstü diğer haller olması muhtemeldir ki bunlar peygamberin doğruluğunun alametidir; Kur'an ayetleri gibi olan Tevrat ayetlerinin kastedilmiş olması da muhtemeldir.

وقرأ الحسن بن أبي الحسن: «وتقتلون» بالتاء على الرجوع إلى خطابهم، وروي عنه أيضا بالياء.

el-Hasan b. Ebi'l-Hasan, onlara hitaba dönerek te harfiyle «وتقتلون» (ve taktülûne) şeklinde okumuştur; kendisinden ye harfiyle okuduğu da rivayet edilmiştir.

وقرأ نافع: بهمز «النبيئين» ، وكذلك حيث وقع في القرآن، إلا في موضعين: في سورة الأحزاب:

Nâfi', Kur'an'da geçtiği her yerde «النَّبِيِّينَ» kelimesini hemzeyle «النبيئين» (en-nebî'în) şeklinde okumuştur; ancak Ahzâb suresindeki iki yer müstesnadır:

إِنْ وَهَبَتْ نَفْسَها لِلنَّبِيِّ إِنْ أَرادَ النَّبِيُّ [الأحزاب: ٥٠] بلا مد ولا همز، ولا تَدْخُلُوا بُيُوتَ النَّبِيِّ إِلَّا [الأحزاب: ٥٣] ، وإنما ترك همز هذين لاجتماع همزتين مكسورتين من جنس واحد، وترك الهمز في جميع ذلك الباقون، فأما من همز فهو عنده من «أنبأ» إذا أخبر، واسم فاعله منبىء فقيل نبيء، بمعنى منبىء، كما قيل: سميع بمعنى مسمع، واستدلوا بما جاء من جمعه على نباء. قال الشاعر: [الطويل]

Med ve hemze olmaksızın: { إِنْ وَهَبَتْ نَفْسَها لِلنَّبِيِّ إِنْ أَرادَ النَّبِيُّ } [el-Ahzâb: 50] “...eğer kendisini Peygamber'e hibe ederse, Peygamber de...” ve { لا تَدْخُلُوا بُيُوتَ النَّبِيِّ إِلَّا } [el-Ahzâb: 53] “...Peygamber'in evlerine girmeyin; ancak...” ayetleridir. Bu iki yerde hemzeyi terk etmesi, aynı cinsten iki kesreli hemzenin yan yana gelmesinden ötürüdür. Diğer kurrâ ise bütün bu yerlerde hemzeyi terk etmişlerdir. Hemzeyle okuyana gelince; onun nezdinde bu kelime haber verdi anlamındaki «enbee» (أنبأ) fiilindendir; fail ismi «münbi'» (منبئ) olup, «müsmi'» (duyuran) manasında «semî'» (سميع) denildiği gibi, «münbi'» (haber veren) manasında «nebî'» (نبيء) denilmiştir. Kelimenin çoğulunun «nübeâ» (نبآء) şeklinde gelmesini de delil getirmişlerdir. Şair şöyle demiştir: [Tavîl]

يا خاتم النبآء إنك مرسل ... بالحقّ كلّ هدى الإله هداكا

«Ey nebilerin sonuncusu! Şüphesiz sen hak ile gönderildin; ilahi hidayetin bütünü senin hidayetindir.»

فهذا كما يجمع فعيل في الصحيح «كظريف» وظرفاء وشبهه.

Bu da, sahih kelimelerde «zarîf» (ظريف) kelimesinin «zurefâ» (ظرفاء) ve benzeri şekillerde çoğul yapılması gibidir.