وقوله تعالى: وَالَّذِينَ اجْتَنَبُوا الطَّاغُوتَ الآية، قال ابن زيد: إن سبب نزولها زيد بن عمرو بن نفيل وسلمان الفارسي وأبو ذر الغفاري، والإشارة إليهم. وقال ابن إسحاق: الإشارة بها إلى عبد الرحمن بن عوف وسعد بن أبي وقاص وسعيد بن زيد والزبير، وذلك أنه لما أسلم أبو بكر سمعوا ذلك فجاؤوه، فقالوا أسلمت؟ قال نعم، وذكرهم بالله فآمنوا بأجمعهم فنزلت فيهم هذه الآية، وهي على كل حال عامة في الناس إلى يوم القيامة يتناولهم حكمها. والطَّاغُوتَ: كل ما يعبد من دون الله.
Yüce Allah'ın: { وَالَّذِينَ اجْتَنَبُوا الطَّاغُوتَ } “Tâğûttan kaçınanlar” ayeti hakkında İbn Zeyd şöyle demiştir: Bunun iniş sebebi Zeyd b. Amr b. Nüfeyl, Selmân-ı Fârisî ve Ebû Zerr el-Gıfârî'dir; işaret de onlaradır. İbn İshâk ise şöyle demiştir: Bununla Abdurrahman b. Avf, Sa'd b. Ebî Vakkâs, Saîd b. Zeyd ve ez-Zübeyr'e işaret edilmektedir. Şöyle ki; Ebû Bekir müslüman olunca bunu işittiler ve ona gelip: 'Müslüman mı oldun?' dediler. O: 'Evet' dedi ve onlara Allah'ı hatırlattı; bunun üzerine hepsi birden iman ettiler ve haklarında bu ayet indi. Bu ayet her halükarda kıyamet gününe kadar insanlar hakkında umumidir, hükmü onları kapsar. Tâğût (الطَّاغُوتَ): Allah'tan başka tapılan her şeydir.
والطَّاغُوتَ أيضا: الشيطان، وبه فسر هنا مجاهد والسدي وابن زيد، وأوقعه هنا على جماعة الشياطين، ولذلك أنث الضمير بعد.
Tâğût (الطَّاغُوتَ) aynı zamanda şeytandır; Mücâhid, es-Süddî ve İbn Zeyd burada onu bu şekilde tefsir etmişler ve burada onu şeytanlar topluluğuna hamletmişlerdir, bu sebeple sonrasındaki zamir müennes (dişil) getirilmiştir.
وقوله تعالى: الَّذِينَ يَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَيَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ كلام عام في جميع الأقوال، وإنما القصد الثناء على هؤلاء ببصائر هي لهم وقوام في نظرهم حتى أنهم إذا سمعوا قولا ميزوه واتبعوا أحسنه.
Yüce Allah'ın: { الَّذِينَ يَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَيَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ } “Onlar ki sözü dinlerler ve en güzeline uyarlar” kavli bütün sözler hakkında umumi bir ifadedir; buradaki maksat, sahip oldukları basiretler ve bakışlarındaki sağlamlık sebebiyle bir söz işittiklerinde onu ayırt edip en güzeline uymalarından ötürü onları övmektir.
واختلف المفسرون في العبارة عن هذا، فقالت فرقة: أحسن القول كتاب الله، أي إذا سمعوا الأقاويل وسمعوا القرآن اتبعوا القرآن. وقالت فرقة: القول هو القرآن وأَحْسَنَهُ ما فيه من عفو وصفح واحتمال على صبر ونحو ذلك. وقال قتادة: أحسن القول طاعة الله، وهذه أمثلة وما قلناه أولا يعمها.
Müfessirler bunu ifade etme hususunda ihtilaf etmişlerdir; bir grup şöyle demiştir: Sözün en güzeli Allah'ın kitabıdır; yani sözleri işittiklerinde ve Kur'an'ı işittiklerinde Kur'an'a uyarlar. Diğer bir grup ise: Söz, Kur'an'dır; en güzeli ({ أَحْسَنَهُ }) ise onda yer alan af, bağışlama, sabırla tahammül gösterme ve benzeri hususlardır, demiştir. Katâde ise: 'Sözün en güzeli Allah'a itaattir' demiştir. Bunlar birer örnektir ve başta söylediğimiz görüş bunları kapsamaktadır.
قوله ﷿:
Azîz ve Celîl olan [Allah]'ın kavli:
[سورة الزمر (٣٩) : الآيات ١٩ الى ٢١]
[Zümer Suresi (39): 19-21. Ayetler]
أَفَمَنْ حَقَّ عَلَيْهِ كَلِمَةُ الْعَذابِ أَفَأَنْتَ تُنْقِذُ مَنْ فِي النَّارِ (١٩) لكِنِ الَّذِينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ لَهُمْ غُرَفٌ مِنْ فَوْقِها غُرَفٌ مَبْنِيَّةٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ وَعْدَ اللَّهِ لا يُخْلِفُ اللَّهُ الْمِيعادَ (٢٠) أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَسَلَكَهُ يَنابِيعَ فِي الْأَرْضِ ثُمَّ يُخْرِجُ بِهِ زَرْعاً مُخْتَلِفاً أَلْوانُهُ ثُمَّ يَهِيجُ فَتَراهُ مُصْفَرًّا ثُمَّ يَجْعَلُهُ حُطاماً إِنَّ فِي ذلِكَ لَذِكْرى لِأُولِي الْأَلْبابِ (٢١)
{ أَفَمَنْ حَقَّ عَلَيْهِ كَلِمَةُ الْعَذابِ أَفَأَنْتَ تُنْقِذُ مَنْ فِي النَّارِ (١٩) لكِنِ الَّذِينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ لَهُمْ غُرَفٌ مِنْ فَوْقِها غُرَفٌ مَبْنِيَّةٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ وَعْدَ اللَّهِ لا يُخْلِفُ اللَّهُ الْمِيعادَ (٢٠) أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَسَلَكَهُ يَنابِيعَ فِي الْأَرْضِ ثُمَّ يُخْرِجُ بِهِ زَرْعاً مُخْتَلِفاً أَلْوانُهُ ثُمَّ يَهِيجُ فَتَراهُ مُصْفَرًّا ثُمَّ يَجْعَلُهُ حُطاماً إِنَّ فِي ذلِكَ لَذِكْرى لِأُولِي الْأَلْبابِ (٢١) } “Üzerine azap sözü hak olmuş kimseyi, ateşte olanı sen mi kurtaracaksın? (19) Fakat Rablerinden sakınanlar için üst üste bina edilmiş, altlarından ırmaklar akan köşkler vardır. Bu Allah'ın vaadidir; Allah vaadinden dönmez. (20) Görmedin mi Allah gökten bir su indirdi de onu yerdeki kaynaklara akıttı. Sonra onunla türlü türlü renklerde ekinler çıkarıyor; sonra o ekin kurur da sen onu sararmış görürsün; sonra da onu bir çer çöp yapar. Şüphesiz bunda akıl sahipleri için bir ibret/öğüt vardır. (21)”
أسقط العلامة التي في الفعل المسند إلى الكلمة لوجهين: أحدهما الحائل الذي بين الفعل والفاعل، ولو كان متصلا به لم يحسن ذلك، والثاني أن الكلمة غير مؤنث حقيقي، وهذا أخف وأجوز من قولهم: حضر القاضي يوما امرأة، لأن التأنيث هنا حقيقي. وقالت فرقة: في هذا الكلام محذوف أختصره لدلالة الظاهر عليه تقديرا: أَفَمَنْ حَقَّ عَلَيْهِ كَلِمَةُ الْعَذابِ تتأسف أنت عليه أو نحو هذا من التقدير، ثم استأنف توقيف النبي ﷺ على أنه يريد أن ينقذ من في النار، أي ليس هذا إليك. وقالت فرقة: الألف في قوله: أَفَأَنْتَ إنما هي مؤكدة زادها لطول، وإنما معنى الآية:
«Kelime» kelimesine isnat edilen fiildeki [dişilik] alametini iki sebepten dolayı düşürmüştür: Birincisi, fiil ile fail arasına giren engeldir; şayet bitişik olsaydı bu hoş olmazdı. İkincisi ise «kelime» kelimesinin hakiki müennes olmamasıdır; bu durum onların: 'حضر القاضي يوما امرأة' (Bir gün kadının biri kadının huzuruna vardı) sözünden daha hafif ve daha caizdir; zira buradaki müenneslik hakikidir. Bir grup şöyle demiştir: Bu sözde, zahirin delalet etmesi sebebiyle hazfedilmiş [bir ifade] vardır; takdiri şöyledir: 'Üzerine azap sözü hak olmuş kimseye sen mi üzüleceksin?' veya benzeri bir takdirdir. Sonra ateşte olanı kurtarmak istemesi hususunda Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i durdurmaya/uyarmaya yeniden başlamıştır; yani bu senin elinde değildir. Diğer bir grup ise: { أَفَأَنْتَ } kavlindeki elif yalnızca pekiştirme içindir, [sözün] uzamasından ötürü onu fazladan getirmiştir; ayetin anlamı ise şudur:
«أفمن حق عليه كلمة العذاب أفأنت تنقذه؟» لكنه زاد الألف الثانية توكيدا للأمر، وأظهر الضمير العائد تشهيرا لهؤلاء القوم وإظهارا لخسة منازلهم، وهذا كقول الشاعر [عدي بن زيد العبادي] : [الخفيف] لا أرى الموت يسبق الموت شيء فإنما أظهر الضمير تنبيها على عظم الموت، وهذا كثير، ثم استفتح إخبارا آخر ب لكِنِ وهذه معادلة وتخصيص على التقوى لمن فكر وازدجر.
«Üzerine azap sözü hak olmuş kimseyi, sen mi onu kurtaracaksın?» Ancak durumu pekiştirmek için ikinci elifi fazladan getirmiş; dönen zamiri [zamir olarak getirmeyip açık isim şeklinde] zahir kılması ise bu kavmi teşhir etmek ve makamlarının düşüklüğünü ortaya koymak içindir. Bu, şairin [Adiy b. Zeyd el-İbâdî] şu sözü gibidir: [Hafîf] 'Ölümü görmüyorum, ölümün önüne hiçbir şey geçemez.' Zamiri [zamir yapmak yerine açık ismi] zikretmesi yalnızca ölümün büyüklüğüne dikkat çekmek içindir ve bu çokça görülür. Sonra { لكِنِ } ile başka bir habere başlamıştır; bu, düşünüp ibret alan kimse için bir dengeleme ve takvaya özendirmedir.
وقوله تعالى: مِنْ تَحْتِهَا أي من تحت الغرف، وعادلت غُرَفٌ مِنْ فَوْقِها غُرَفٌ ما تقدم من الظلل فوقهم وتحتهم. والغرف: ما كان من المساكن مرتفعا عن الأرض، في الحديث: «إن أهل الجنة ليتراءون الغرف من فوقهم كما يتراءون الكوكب الذي في الأفق» . و: وَعْدَ اللَّهِ نصب على المصدر، ونصبه إما بفعل مضمر من لفظه، وإما بما تضمن الكلام قبل من معنى الوعد على الاختلاف الذي للنحاة في ذلك. ثم وقف نبيه ﷺ على معتبر من مخلوقاته، والخطاب للنبي ﷺ، وكل بشر داخل معه في معناه. وقال الطبري وغيره: أشار إلى ماء المطر، وقالوا: العيون منه، ودليل ذلك أنها تنماع عند وجوده وتيبس عند فقده. وقال الحسن بن مسلم بن يناق، والإشارة إلى العيون وليست العيون من المطر، ولكن ماؤها نازل من السماء. قال الشعبي: وكل ماء عذب في الأرض فمن السماء نزل.
Yüce Allah'ın: { مِنْ تَحْتِهَا } “Altlarından” kavli, yani köşklerin altından demektir. { غُرَفٌ مِنْ فَوْقِها غُرَفٌ } “Üst üste bina edilmiş köşkler” ifadesi, daha önce geçen üstlerindeki ve altlarındaki gölgelikleri dengelemiştir. el-Guref (الغرف): Meskenlerden yerden yüksekte olanlardır. Hadiste şöyle buyrulmuştur: «Cennet ehli, üstlerindeki köşkleri, tıpkı ufuktaki parlak yıldızı gördüğünüz gibi birbirlerine gösterirler.» { وَعْدَ اللَّهِ } “Allah'ın vaadidir” ifadesi mef'ûl-i mutlak olarak mansubdur; nasbı ya kendi lafzından takdir edilen gizli bir fiille ya da nahivcilerin bu konudaki ihtilafına göre önceki sözün içerdiği vaad manasıyladır. Sonra yarattıklarından ibret alınacak bir hususa Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in dikkatini çekmiştir; hitap Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'edir, fakat her insan mana bakımından onunla birlikte buna dahildir. et-Taberî ve başkaları: Yağmur suyuna işaret etmiştir, demişler ve: Pınarlar ondandır, bunun delili ise suyun bulunması halinde kaynamaları, bulunmaması halinde kurumalarıdır, demişlerdir. el-Hasan b. Müslim b. Yennâk ise: İşaret pınarlaradır; pınarlar yağmurdan değildir, lâkin suları gökten inmiştir, demiştir. eş-Şa'bî şöyle demiştir: Yeryüzündeki her tatlı su gökten inmiştir.
قال القاضي أبو محمد: والقولان متقاربان: و: «سلكه» معناه: أجراه وأدخله، ومنه قول الشاعر [البسيط]
Kâdı Ebû Muhammed şöyle dedi: İki görüş birbirine yakındır. «سلكه» (onu sevk etti/akıttı) kelimesinin anlamı: Onu akıttı ve girdirdi demektir; şairin şu sözü bu kabildendir: [Basît]
حتى سلكن الشوى منهن في مسك ... من نسل جوابة الآفاق مهداج
Nihayet onlar, ayaklarını bir derinin içine soktular / Ufukları dolaşan, sallanarak yürüyen [bir devenin] soyundan olan...
ومنه قول امرئ القيس: [السريع]
İmruülkays'ın şu sözü de bu kabildendir: [Serî']
وواحد الينابيع وهو العين بني لها بناء مبالغة من النبع. والزرع هنا واقع على كل ما يزرع. وقالت فرقة: أَلْوانُهُ أعراضه من الحمرة والصفرة وغير ذلك. وقالت فرقة: أَلْوانُهُ أنواعه من القمح والأرز والذرة وغير ذلك. و: يَهِيجُ ييبس، هاج النبات والزرع إذا يبس، ومنه قول علي ﵁ في الحديث الذي في غريب ابن قتيبة: ذمتي رهينة وأنا به زعيم. أي لا يهيج عن التقوى زرع قوم، ولا ييبس على التقوى سنخ أصل، والحديث. والحطام: اليابس المتفتت. ومعنى قوله: لَذِكْرى أي للبعث من القبور وإحياء الموتى على ما يوجبه هذا المثال المذكور.
Yenâbî' (الينابيع) kelimesinin tekili pınar/kaynak olup, nebe'a (kaynamak) kökünden mübalağa kalıbında türetilmiştir. ez-Zer' (الزرع) burada ekilen her şey için geçerlidir. Bir grup şöyle demiştir: { أَلْوانُهُ } “Renkleri”, kırmızılık, sarılık ve benzeri arazlarıdır. Diğer bir grup ise: { أَلْوانُهُ } “Türleri”, buğday, pirinç, mısır ve benzeri çeşitleridir, demiştir. { يَهِيجُ } kurur demektir; bitki ve ekin kuruduğu zaman 'hâce' (هاج) denir. İbn Kuteybe'nin Garîb'inde geçen hadiste Ali radıyallâhu anh'ın şu sözü de bu kabildendir: 'Ahdim rehindir, ben de buna kefilim.' Yani takva üzere olan bir kavmin ekini kurumaz; takva üzere olan hiçbir kökün gövdesi kurumaz... ve hadis[in devamı]. el-Hutâm (الحطام): Kuruyup ufalanmış şeydir. { لَذِكْرى } “Bir öğüt/ibret” kavlinin anlamı ise: Zikredilen bu misalin gerektirdiği üzere kabirlerden diriliş ve ölülerin diriltilmesi için [bir ibret] demektir.
قوله ﷿:
Azîz ve Celîl olan [Allah]'ın kavli:
[سورة الزمر (٣٩) : الآيات ٢٢ الى ٢٣]
[Zümer Suresi (39): 22-23. Ayetler]
أَفَمَنْ شَرَحَ اللَّهُ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ فَهُوَ عَلى نُورٍ مِنْ رَبِّهِ فَوَيْلٌ لِلْقاسِيَةِ قُلُوبُهُمْ مِنْ ذِكْرِ اللَّهِ أُولئِكَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ (٢٢) اللَّهُ نَزَّلَ أَحْسَنَ الْحَدِيثِ كِتاباً مُتَشابِهاً مَثانِيَ تَقْشَعِرُّ مِنْهُ جُلُودُ الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ ثُمَّ تَلِينُ جُلُودُهُمْ وَقُلُوبُهُمْ إِلى ذِكْرِ اللَّهِ ذلِكَ هُدَى اللَّهِ يَهْدِي بِهِ مَنْ يَشاءُ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ هادٍ (٢٣)
{ أَفَمَنْ شَرَحَ اللَّهُ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ فَهُوَ عَلى نُورٍ مِنْ رَبِّهِ فَوَيْلٌ لِلْقاسِيَةِ قُلُوبُهُمْ مِنْ ذِكْرِ اللَّهِ أُولئِكَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ (٢٢) اللَّهُ نَزَّلَ أَحْسَنَ الْحَدِيثِ كِتاباً مُتَشابِهاً مَثانِيَ تَقْشَعِرُّ مِنْهُ جُلُودُ الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ ثُمَّ تَلِينُ جُلُودُهُمْ وَقُلُوبُهُمْ إِلى ذِكْرِ اللَّهِ ذلِكَ هُدَى اللَّهِ يَهْدِي بِهِ مَنْ يَشاءُ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ هادٍ (٢٣) } “Allah'ın, göğsünü İslam'a açtığı ve böylece Rabbinden bir nur üzerinde olan kimse [kalbi mühürlü gibi midir]? Artık Allah'ın zikrinden kalpleri katılaşmış olanların vay haline! İşte onlar apaçık bir sapıklık içindedirler. (22) Allah, sözün en güzelini, birbirine benzeyen ve ikişerli/tekrarlanan bir kitap halinde indirmiştir. Rablerinden korkanların ondan derileri ürperir; sonra derileri ve kalpleri Allah'ın zikrine yumuşar. İşte bu, Allah'ın hidayetidir; dilediğini onunla doğru yola iletir. Allah kimi de saptırırsa artık ona hidayet edecek yoktur. (23)”
روي أن هذه الآية: أَفَمَنْ شَرَحَ اللَّهُ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ آية نزلت في علي وحمزة، وأبي لهب وابنه هما اللذان كانا من القاسية قلوبهم، وفي الكلام محذوف يدل الظاهر عليه، تقديره: أفمن شرح الله صدره كالقاسي القلب المعرض عن أمر الله. وشرح الصدر: استعارة لتحصيله للنظر الجيد والإيمان بالله.
{ أَفَمَنْ شَرَحَ اللَّهُ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ } “Allah'ın, göğsünü İslam'a açtığı kimse” ayetinin Ali ve Hamza hakkında indiği; kalpleri katılaşanların ise Ebû Leheb ve oğlu olduğu rivayet edilmiştir. Sözde, zahirin delalet ettiği mahzuf bir unsur vardır; takdiri: 'Allah'ın göğsünü açtığı kimse, kalbi katılaşmış ve Allah'ın emrinden yüz çevirmiş kimse gibi midir?' şeklindedir. Göğsün açılması (şerhu's-sadr): Sağlam bir tefekkür ve Allah'a imanı elde etmesi için bir istiaredir.
و «النور» هداية الله تعالى، وهي أشبه شيء بالضوء. قال ابن مسعود: قلنا يا رسول الله كيف انشراح الصدر؟ قال: «إذا دخل النور القلب انشرح وانفسح» ، قالوا وما علامة ذلك؟ قال: «الإنابة إلى دار الخلود، والتجافي عن دار الغرور، والتأهب للموت قبل الموت» . و «القسوة» : شدة القلب، وهي مأخوذة من قسوة الحجر، شبه قلب الكافر به في ضلالته وقلة انفعاله للوعظ. وقال مالك بن دينار: ما ضرب العبد بعقوبة أعظم من قسوة قلب، ويدل قوله: فَوَيْلٌ لِلْقاسِيَةِ على المحذوف المقدر.
«Nur» (النور), Yüce Allah'ın hidayetidir ve bu, ışığa en çok benzeyen şeydir. İbn Mes'ûd şöyle demiştir: 'Ey Allah'ın Resûlü, göğsün genişlemesi nasıl olur?' dedik. Buyurdu ki: «Nur kalbe girdiği zaman o açılır ve genişler.» 'Bunun alameti nedir?' dediler. Buyurdu ki: «Ebediyet yurduna yönelmek, aldanış yurdundan uzaklaşmak ve ölüm gelmeden önce ölüme hazırlanmaktır.» «Kasvet» (القسوة): Kalbin katılığI/sertliğidir; bu, taşın katılığından alınmıştır. Kâfirin kalbi sapıklığında ve vaazdan az etkilenmesinde taşa benzetilmiştir. Mâlik b. Dînâr şöyle demiştir: 'Kul, kalp katılığından daha büyük bir ceza ile cezalandırılmamıştır.' O'nun: { فَوَيْلٌ لِلْقاسِيَةِ } “Kalpleri katılaşmış olanların vay haline!” kavli, takdir edilen mahzufe delalet eder.
وقوله تعالى: اللَّهُ نَزَّلَ أَحْسَنَ الْحَدِيثِ يريد به القرآن، وروي عن ابن عباس أن سبب هذه الآية أن قوما من أصحاب النبي ﷺ قالوا: يا رسول الله حدثنا بأحاديث حسان وأخبرنا بأخبار الدهر، فنزلت الآية في ذلك.
Yüce Allah'ın: { اللَّهُ نَزَّلَ أَحْسَنَ الْحَدِيثِ } “Allah, sözün en güzelini indirdi” kavliyle Kur'an'ı kastetmektedir. İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre bu ayetin nüzul sebebi, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından bir topluluğun: 'Ey Allah'ın Resûlü, bize güzel sözler anlat, bize geçmiş zamanların haberlerini ver' demeleridir; bunun üzerine bu ayet inmiştir.
وقوله: مُتَشابِهاً معناه: مستويا لا تناقض فيه ولا تدافع، بل يشبه بعضه بعضا في وصف اللفظ ووثاقة البراهين وشرف المعاني، إذ هي اليقين في العقائد في الله تعالى وصفاته وأفعاله وشرعه.
O'nun: { مُتَشابِهاً } “Birbirine benzeyen” kavlinin anlamı: Düzgün, içinde hiçbir çelişki ve tutarsızlık bulunmayan; aksine lafzın niteliğinde, delillerin sağlamlığında ve manaların şerefinde bir kısmı diğerine benzeyen demektir; zira bunlar Yüce Allah'a, O'nun sıfatlarına, fiillerine ve şeriatına dair inançlardaki yakîndir.
وقوله: مَثانِيَ معناه: موضع تثنية للقصص والأقضية، والمواعظ شتى فيه ولا تمل مع ذلك ولا يعرضها ما يعرض الحديث المعاد. قال ابن عباس: ثنى فيه الأمر مرارا. ولا ينصرف مَثانِيَ لأنه جمع لا نظير له في الواحد.
O'nun: { مَثانِيَ } “İkişerli/tekrarlanan” kavlinin anlamı: Kıssaların ve hükümlerin tekrar edildiği yer demektir; onda türlü türlü vaazlar vardır, bununla birlikte bıkkınlık vermez ve tekrar edilen sözlerin maruz kaldığı duruma maruz kalmaz. İbn Abbâs şöyle demiştir: Onda emirler defalarca tekrar edilmiştir. { مَثانِيَ } kelimesi gayr-i munsarıftır; çünkü tekilinde benzeri olmayan bir çoğuldur.
وقوله تعالى: تَقْشَعِرُّ مِنْهُ جُلُودُ الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ عبارة عن قفّ شعر الإنسان عند ما يداخله خوف ولين قلب عند سماع موعظة أو زجر قرآن ونحوه، وهذه علامة وفزع المعنى المخشع في قلب السامع، وفي الحديث أن أبي بن كعب قرأ عند النبي ﷺ فرقت القلوب، فقال رسول الله ﷺ: اغتنموا الدعاء عند الرقة فإنها رحمة. وقال العباس بن عبد المطلب: قال رسول الله ﷺ: «من اقشعر جلده من خشية الله تحاتت عنه ذنوبه كما يتحاتّ عن الشجرة اليابسة ورقها» . وقالت أسماء بنت أبي بكر: كان أصحاب الرسول ﷺ تدمع أعينهم وتقشعر جلودهم عند سماع القرآن، قيل لها: إن أقواما اليوم إذا سمع أحدهم القرآن خر مغشيا عليه، فقالت: أعوذ بالله من الشيطان الرجيم وقال ابن عمر: وقد رئي ساقطا عند سماع القرآن فقال: إنا لنخشى الله وما نسقط، هؤلاء يدخل الشيطان في جوف أحدهم. وقال ابن سيرين: بيننا وبين هؤلاء الذين يصرعون عند قراءة القرآن أن يجعل أحدهم على حائط باسطا رجليه ثم يقرأ القرآن كله، فإن رمى بنفسه فهو صادق.
Yüce Allah'ın: { تَقْشَعِرُّ مِنْهُ جُلُودُ الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ } “Rablerinden korkanların ondan derileri ürperir” kavli, bir vaaz veya Kur'an'ın bir uyarısı ve benzeri şeyler işitildiğinde insanın içine bir korku ve kalp yumuşaklığı girdiğinde tüylerinin diken diken olmasını ifade eder. Bu, dinleyenin kalbinde huşu uyandıran mananın bir alameti ve ürpertisidir. Hadiste rivayet edildiğine göre Übey b. Ka'b, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanında [Kur'an] okumuş ve kalpler incelmiştir; bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Kalp inceldiğinde duayı ganimet bilin; zira o bir rahmettir' buyurmuştur. el-Abbâs b. Abdilmuttalib şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Kimin derisi Allah korkusundan ürperirse, kuru bir ağacın yapraklarının döküldüğü gibi günahları ondan dökülür.» Esmâ bint Ebî Bekir şöyle demiştir: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabı Kur'an'ı işittiklerinde gözleri yaşarır, derileri ürperirdi.' Ona: 'Bugün birtakım kimseler var ki, onlardan biri Kur'an'ı işittiğinde bayılıp yere düşüyor' denildiğinde: 'Kovulmuş şeytandan Allah'a sığınırım' demiştir. İbn Ömer ise Kur'an işittiğinde yere düşen birini gördüğünde şöyle demiştir: 'Biz de Allah'tan korkarız ama yere düşmeyiz; bunların ise birinin içine şeytan giriyor.' İbn Sîrîn de şöyle demiştir: 'Kur'an okunduğunda bayılıp kendinden geçenlerle bizim aramızdaki ölçü şudur: Onlardan biri bacaklarını sarkıtarak bir duvarın üstüne oturtulsun, sonra Kur'an'ın tamamı okunsun; şayet kendini aşağı atarsa o doğrudur/samimidir.'
وقوله: ذلِكَ هُدَى اللَّهِ يحتمل أن يشير إلى القرآن، أي ذلك الذي هذه صفته هدى الله، ويحتمل أن يشير إلى الخشية واقشعرار الجلود، أي ذلك أمارة هدى الله، ومن جعل تَقْشَعِرُّ في موضع الصفة لم يقف على مَثانِيَ، ومن جعله مستأنفا وإخبارا منقطعا وقف على مَثانِيَ وباقي الآية بين.
O'nun: { ذلِكَ هُدَى اللَّهِ } “İşte bu, Allah'ın hidayetidir” kavlinin Kur'an'a işaret etmesi muhtemeldir; yani bu sıfata sahip olan şey Allah'ın hidayetidir. Korkuya ve derilerin ürpermesine işaret etmesi de muhtemeldir; yani bu, Allah'ın hidayetinin bir alametidir. { تَقْشَعِرُّ } fiilini sıfat makamında kılan kimse { مَثانِيَ } üzerinde vakıf yapmaz; onu müste'nef (yeni bir başlangıç) ve kesik bir haber kılan kimse ise { مَثانِيَ } üzerinde vakıf yapar. Ayetin kalanı ise açıktır.
قوله ﷿:
Azîz ve Celîl olan [Allah]'ın kavli:
[سورة الزمر (٣٩) : الآيات ٢٤ الى ٢٨]
[Zümer Suresi (39): 24-28. Ayetler]
أَفَمَنْ يَتَّقِي بِوَجْهِهِ سُوءَ الْعَذابِ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَقِيلَ لِلظَّالِمِينَ ذُوقُوا ما كُنْتُمْ تَكْسِبُونَ (٢٤) كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَأَتاهُمُ الْعَذابُ مِنْ حَيْثُ لا يَشْعُرُونَ (٢٥) فَأَذاقَهُمُ اللَّهُ الْخِزْيَ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَلَعَذابُ الْآخِرَةِ أَكْبَرُ لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ (٢٦) وَلَقَدْ ضَرَبْنا لِلنَّاسِ فِي هذَا الْقُرْآنِ مِنْ كُلِّ مَثَلٍ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ (٢٧) قُرْآناً عَرَبِيًّا غَيْرَ ذِي عِوَجٍ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ (٢٨)
{ أَفَمَنْ يَتَّقِي بِوَجْهِهِ سُوءَ الْعَذابِ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَقِيلَ لِلظَّالِمِينَ ذُوقُوا ما كُنْتُمْ تَكْسِبُونَ (٢٤) كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَأَتاهُمُ الْعَذابُ مِنْ حَيْثُ لا يَشْعُرُونَ (٢٥) فَأَذاقَهُمُ اللَّهُ الْخِزْيَ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَلَعَذابُ الْآخِرَةِ أَكْبَرُ لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ (٢٦) وَلَقَدْ ضَرَبْنا لِلنَّاسِ فِي هذَا الْقُرْآنِ مِنْ كُلِّ مَثَلٍ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ (٢٧) قُرْآناً عَرَبِيًّا غَيْرَ ذِي عِوَجٍ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ (٢٨) } “Kıyamet gününde yüzüyle azabın kötülüğünden korunmaya çalışan kimse [güvende olan gibi midir]? Ve zalimlere: 'Kazanmakta olduğunuz şeyleri tadın!' denir. (24) Onlardan öncekiler de yalanladılar da azap onlara farkında olmadıkları bir yerden geldi. (25) Böylece Allah onlara dünya hayatında rezilliği tattırdı; ahiret azabı ise elbette daha büyüktür, keşke bilselerdi! (26) Andolsun ki biz bu Kur'an'da insanlara her türlü misali verdik, umulur ki öğüt alırlar. (27) Sakınsınlar diye, pürüzsüz/eğriliği olmayan Arapça bir Kur'an olarak [indirdik]. (28)”
هذا تقرير بمعنى التعجيب، والمعنى: أَفَمَنْ يَتَّقِي بِوَجْهِهِ سُوءَ الْعَذابِ كالمنعمين في الجنة.
Bu, taaccüp (hayret bildirme) anlamında bir takrirdir; mana şöyledir: 'Kıyamet gününde yüzüyle azabın kötülüğünden korunmaya çalışan kimse, cennette nimetlere kavuşturulmuş olanlar gibi midir?'
واختلف المتأولون في قوله: يَتَّقِي بِوَجْهِهِ فقال مجاهد: يخر على وجهه في النار. وقالت فرقة:
Müteevviller O'nun: { يَتَّقِي بِوَجْهِهِ } “Yüzüyle korunur” kavli hakkında ihtilaf etmişlerdir; Mücâhid: Ateşe yüzüstü düşer, demiştir. Bir grup ise şöyle demiştir:
ذلك لما روي أن الكافر يلقى في النار مكتوفا مربوطة يداه إلى رجليه مع عنقه ويكب على وجهه، فليس له شيء يتقي به إلا الوجه. وقالت فرقة: المعنى صفة كثرة ما ينالهم من العذاب، وذلك أنه يتقيه بجميع جوارجه ولا يزال العذاب يتزيد حتى يتقيه بوجهه الذي هو أشرف جوارجه وفيه حواسه، فإذا بلغ به العذاب إلى هذه الغاية ظهر أنه لا متجاوز بعدها.
Bu, kâfirin elleri boynuyla birlikte ayaklarına bağlanmış olarak ateşe atıldığı ve yüzüstü kapaklandığı rivayet edildiği içindir; dolayısıyla onun [azaptan] korunacağı yüzünden başka bir şeyi yoktur. Diğer bir grup ise şöyle demiştir: Mana, onlara dokunan azabın çokluğunun vasfıdır; şöyle ki, o bütün azalarıyla azaptan korunmaya çalışır ve azap o kadar artar ki sonunda en şerefli azası olan ve duyularını barındıran yüzüyle korunmaya çalışır; azap bu dereceye ulaştığında artık bunun ötesinde bir son sınırın kalmadığı açığa çıkar.
قال القاضي أبو محمد: وهذا المعنى عندي أبين بلاغة، وفي هذا المضمار يجري قول الشاعر:
Kâdı Ebû Muhammed şöyle dedi: Bu mana bana göre belağat açısından daha açıktır; şairin şu sözü de bu vadide cereyan etmektedir:
[الكامل]
[Kâmil]
يلقى السيوف بوجهه وبنحره ... ويقيم هامته مقام المغفر
Kılıçları yüzüyle ve boynuyla karşılar / Başını da miğfer yerine koyar.
لأنه إنما أراد عظيم جرأته عليها فهو يلقاها بكل محن وبكل شيء منه حتى بوجهه وبنحره.
Çünkü şair onun kılıçlara karşı büyük cesaretini kastetmiştir; zira o, her türlü meşakkatle ve kendisinden olan her şeyle, hatta yüzüyle ve boynuyla onları karşılar.
وقوله تعالى: ذُوقُوا عبارة عن باشروا، وهنا محذوف تقديره: جزاء ما كُنْتُمْ تَكْسِبُونَ، ثم مثل لقريش بالأمم السالفة، ثم أخبر بما نال تلك الأمم من كونها في الدنيا أحاديث ملعنة، ولا خزي أعظم من هذا مع ما نال نفوسهم من الألم والذل والكرب، ثم أخبر أن ما أعد لهم من عذاب الآخرة أكبر من هذا كله الذي كان في الدنيا.
Yüce Allah'ın: { ذُوقُوا } “Tadın” kavli, 'bizzat yaşayın/muhatap olun' anlamındadır. Burada takdiri: 'Kazanmakta olduğunuz şeylerin cezasını [tadın]' şeklinde olan mahzuf bir kelime vardır. Sonra Kureyş'e geçmiş ümmetleri misal vermiş, ardından o ümmetlerin dünyada lanetle anılan kıssalar haline gelmeleriyle başlarına gelenleri haber vermiştir; canlarına isabet eden acı, zillet ve kederle birlikte bundan daha büyük bir rezillik yoktur. Sonra onlar için hazırlanan ahiret azabının dünyada olan bütün bunlardan daha büyük olduğunu haber vermiştir.
وقوله: قُرْآناً قالت فرقة: هو نصب على الحال، وقالت فرقة: هو نصب على المصدر.
O'nun: { قُرْآناً } “Bir Kur'an olarak” kavli hakkında bir grup: Hâl olarak mansubdur, demiş; diğer bir grup ise: Mef'ûl-i mutlak (masdar) olarak mansubdur, demiştir.
و: عَرَبِيًّا حال، وقالت فرقة: نصب على التوطئة للحال، والحال قوله: عَرَبِيًّا ونفى عنه العوج لأنه لا اختلاف فيه ولا تناقض ولا مغمز بوجه.
{ عَرَبِيًّا } “Arapça” kelimesi hâldir; bir grup da: Hâle zemin hazırlamak (tavtîe) üzere mansubdur, asıl hâl ise { عَرَبِيًّا } kavlidir, demiştir. Ondan eğriliği/pürüzü nefyetmiştir; çünkü onda hiçbir ihtilaf, hiçbir çelişki ve hiçbir şekilde kusur bulunacak bir taraf yoktur.
واختلفت عبارة المفسرين، فقال عثمان بن عفان: المعنى غير متضاد، قال ابن عباس: غير مختلف.
Müfessirlerin ifadeleri farklılaşmıştır; Osmân b. Affân: 'Manası, birbiriyle çelişmeyen demektir' demiş, İbn Abbâs: 'İhtilafsız' demiştir.
وقرأ مجاهد: غير ذي لبس. وقال السدي: غير مخلوق. وقال بكر المزني: غير ذي لحن. والعوج بكسر العين في الأمر والمعنى وبفتحها في الأشخاص.
Mücâhid: 'Karışıklığı/şüphesi olmayan' şeklinde okumuştur (yorumlamıştır). es-Süddî: 'Yaratılmamış' demiştir. Bekr el-Müzenî ise: 'Dil/anlatım kusuru olmayan' demiştir. İvec (العِوَج) ayın harfinin kesresiyle iş ve manada [soyut şeylerde], fethasıyla (العَوَج) ise şahıslarda/maddi varlıklarda kullanılır.
قوله ﷿:
Azîz ve Celîl olan [Allah]'ın kavli:
[سورة الزمر (٣٩) : الآيات ٢٩ الى ٣٢]
[Zümer Suresi (39): 29-32. Ayetler]
ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلاً رَجُلاً فِيهِ شُرَكاءُ مُتَشاكِسُونَ وَرَجُلاً سَلَماً لِرَجُلٍ هَلْ يَسْتَوِيانِ مَثَلاً الْحَمْدُ لِلَّهِ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لا يَعْلَمُونَ (٢٩) إِنَّكَ مَيِّتٌ وَإِنَّهُمْ مَيِّتُونَ (٣٠) ثُمَّ إِنَّكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ عِنْدَ رَبِّكُمْ تَخْتَصِمُونَ (٣١) فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَذَبَ عَلَى اللَّهِ وَكَذَّبَ بِالصِّدْقِ إِذْ جاءَهُ أَلَيْسَ فِي جَهَنَّمَ مَثْوىً لِلْكافِرِينَ (٣٢)
{ ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلاً رَجُلاً فِيهِ شُرَكاءُ مُتَشاكِسُونَ وَرَجُلاً سَلَماً لِرَجُلٍ هَلْ يَسْتَوِيانِ مَثَلاً الْحَمْدُ لِلَّهِ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لا يَعْلَمُونَ (٢٩) إِنَّكَ مَيِّتٌ وَإِنَّهُمْ مَيِّتُونَ (٣٠) ثُمَّ إِنَّكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ عِنْدَ رَبِّكُمْ تَخْتَصِمُونَ (٣١) فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَذَبَ عَلَى اللَّهِ وَكَذَّبَ بِالصِّدْقِ إِذْ جاءَهُ أَلَيْسَ فِي جَهَنَّمَ مَثْوىً لِلْكافِرِينَ (٣٢) } “Allah bir misal verdi: Birbiriyle geçimsiz/huysuz ortakların sahip olduğu bir adam ile yalnızca bir adama ait olan bir adam. Bu ikisinin durumu misal olarak bir olur mu? Hamd Allah'a mahsustur; fakat onların çoğu bilmezler. (29) Şüphesiz sen de öleceksin, onlar da ölecekler. (30) Sonra siz kıyamet gününde Rabbinizin huzurunda davalaşacaksınız. (31) Artık Allah'a karşı yalan söyleyen ve kendisine geldiğinde doğruyu yalanlayandan daha zalim kim olabilir? Kâfirler için cehennemde bir yer mi yok? (32)”
لما ذكر ﷿ أنه ضرب للناس في هذا القرآن من كل مثل مجملا جاء بعد ذلك بمثل في أهم الأمور وأعظمها خطرا وهو التوحيد، فمثل تعالى الكافر والعابد للأوثان والشياطين لرجال عدة في أخلاقهم شكاسة ونقص وعدم مسامحة، فهم لذلك يعذبون ذلك العبد بأنهم يتضايقون في أوقاتهم ويضايقون العبد في كثرة العمل، فهو أبدا ناصب، فكذلك عابد الأوثان الذي يعتقد أن ضره ونفعه عندها هو معذب الفكر بها وبحراسة حاله منها، ومتى أرضى صنما منها بالذبح له في زعمه تفكر فيما يصنع مع الآخر، فهو أبدا تعب في ضلال، وكذلك هو المصانع للناس الممتحن بخدمة الملوك، ومثل تعالى المؤمن بالله وحده بعبد لرجل واحد يكلفه شغله فهو يعمله على تؤدته وقد ساس مولاه، فالمولى يغفر زلته ويشكره على إعادة عمله.
Azîz ve Celîl olan [Allah], insanlara bu Kur'an'da her türlü misalden mücmel olarak verdiğini zikredince, bundan sonra en mühim ve en büyük öneme sahip olan tevhid konusunda bir misal getirdi. Yüce [Allah], kâfiri ve putlara, şeytanlara tapan kimseyi; ahlaklarında huysuzluk, eksiklik ve müsamahasızlık bulunan birtakım adamların kölesi olan bir adama benzetti. Onlar, vakitleri konusunda birbirleriyle çekişip işin çokluğu hususunda köleyi sıkıştırdıkları için o köleye eziyet ederler; dolayısıyla köle daima yorgundur. Tıpkı bunun gibi, zarar ve faydasının putların elinde olduğuna inanan putperest de zihnini onlarla meşgul ederek ve onlardan korunma hali içinde azap çeker; kendi zannınca onlardan bir puta kurban keserek onu razı ettiğinde, diğeriyle ne yapacağını düşünür; dolayısıyla o daima sapıklık içinde bir yorgunluktadır. İnsanlara dalkavukluk eden ve krallara hizmetle sınanan kimsenin durumu da böyledir. Yüce [Allah], yalnızca tek olan Allah'a inanan mümini ise tek bir adama ait olan ve kendisine işini buyuran bir köleye benzetti; o işini sükûnetle yapar ve efendisini hoşnut etmiştir; efendisi de onun hatasını bağışlar ve işini tekrar yapmasından ötürü ona teşekkür eder.
وقوله: ضَرَبَ مأخوذ من الضريب الذي هو الشبيه، ومنه قولهم: هذا ضرب هذا، أي شبهه.
O'nun: { ضَرَبَ } kavli, 'benzer' manasındaki ed-darîb (الضريب) kelimesinden alınmıştır; Arapların: 'Bu bunun darbidir' yani benzeridir sözü de buradan gelir.
و: مَثَلًا مفعول ب ضَرَبَ، و: رَجُلًا نصب على البدل. قال الكسائي: وإن شئت على إسقاط الخافض، أي مثلا لرجل أو في رجل، وفي هذا نظر، و: مُتَشاكِسُونَ معناه: لا سمح في أخلاقهم بل فيها لجاج ومتابعة ومحاذقة، ومنه قول الشاعر: [الرجز]
{ مَثَلًا } kelimesi { ضَرَبَ } fiilinin mef'ûlüdür; { رَجُلًا } ise bedel olarak mansubdur. el-Kisâî: 'Dilersen harf-i cerrin hazfedilmesiyle (ıskât-ı hâfız) mansubdur; yani bir adama dair veya bir adam hakkında bir misal demektir' demiştir; ancak bunda tereddüt/eleştiri vardır. { مُتَشاكِسُونَ } kelimesinin anlamı: Ahlaklarında müsamaha olmayan, bilakis inatçılık, çekişme ve birbirine üstünlük taslama bulunan kimseler demektir; şairin şu sözü bu kabildendir: [Recez]
خلقت شكسا للأعادي مشكسا ... أكوي السريين وأحسم النسا
Düşmanlara karşı huysuz ve sert yaratıldım / İki şakağı dağlar, siyatik damarını keserim.
من شاء من حر الجحيم استقبسا وقرأ ابن كثير وأبو عمرو: «سالما» ، على اسم الفاعل بمعنى سلم من الشركة فيه. قال أبو عمرو معناه: خالصا، وهذه بالألف قراءة ابن مسعود وابن عباس ومجاهد وعكرمة وقتادة والجحدري والزهري والحسن بخلاف عنه. وقرأ الباقون: «سلما» بفتح السين واللام، وهي قراءة الأعرج وأبي جعفر وشيبة وأبي رجاء وطلحة والحسن بخلاف. وقرأ سعيد بن جبير: «سلما» ، بكسر السين وسكون اللام، وهما مصدران وصف بهما الرجل بمعنى خالصة وأمر قد سلم له.
Kim dilerse cehennemin sıcağından bir kor alsın... İbn Kesîr ve Ebû Amr, ortaklıktan kurtulmuş anlamında ism-i fâil olarak «سالماً» şeklinde okumuşlardır. Ebû Amr: Bunun anlamı 'sırf/yalnız ona ait' demektir, demiştir. Elif ile olan bu kıraat İbn Mes'ûd, İbn Abbâs, Mücâhid, İkrime, Katâde, el-Cahderî, ez-Zührî ve kendisinden gelen bir rivayetle el-Hasan'ın kıraatidir. Diğerleri ise sîn ve lâm harflerinin fethasıyla «سَلَماً» şeklinde okumuşlardır; bu da el-A'rec, Ebû Ca'fer, Şeybe, Ebû Recâ, Talha ve bir rivayetle el-Hasan'ın kıraatidir. Saîd b. Cübeyr ise sîn harfinin kesresi ve lâm harfinin sükûnuyla «سِلْماً» şeklinde okumuştur. Bu ikisi, 'halis ve kendisine teslim edilmiş bir durum' anlamında adamın vasıflandırıldığı iki masdardır.
ثم وقف الكفار بقوله: هَلْ يَسْتَوِيانِ مَثَلًا ونصب مَثَلًا على التمييز، وهذا توقيف لا يجيب عنه أحد إلا بأنهما لا يستويان، فلذلك عاملتهم العبارة الوجيزة على أنهم قد جاوبوا، فقال: الْحَمْدُ لِلَّهِ أي على ظهور الحجة عليكم من أقوالكم. ثم قال تعالى: بَلْ أَكْثَرُهُمْ لا يَعْلَمُونَ فأضرب عن مقدر محذوف يقتضيه المعنى، تقديره: الحمد لله على ظهور الحجة، وأن الأمر ليس كما يقولون بَلْ أَكْثَرُهُمْ لا يَعْلَمُونَ. و «أكثر» في هذه الآية على بابها، لأنا وجدنا الأقل علم أمر التوحيد وتكلم به ورفض الأصنام كورقة وزيد وقس. ثم ابتدأ القول معهم غرضا آخر من الوعيد يوم القيامة والخصوم ومن التحذير من حال الكذبة على الله المكذبين بالصدق، فقدم تعالى لذلك توطئة مضمنها وعظ النفوس وتهيئتها لقبول الكلام وحذف التوعد، وهذا كما تريد أن تنهى إنسانا عن معاصيه أو تأمره بخير فتفتتح كلامك بأن تقول: كلنا يفنى ولا بد للجميع من الموت، أو كل من عليها فان، ونحو هذا مما توقن به نفس الذي تحاور، ثم بعد هذا تورد قولك، فأخبر تعالى أن الجميع «ميت» . وهذه قراءة الجمهور، وقرأها «مائت» و «مايتون» بألف ابن الزبير وابن محيصن وابن أبي إسحاق واليماني وعيسى بن عمر وابن أبي عبلة. والضمير في إِنَّهُمْ لجميع العالم، دخل رجل على صلة بن أشيم فنعى إليه أخاه، وبين يدي صلة طعام فقال صلة للرجل:
Sonra: { هَلْ يَسْتَوِيانِ مَثَلًا } “Bu ikisinin durumu misal olarak bir olur mu?” kavliyle kâfirleri durdurup ikrara zorlamıştır; { مَثَلًا } kelimesi temyiz olarak mansubdur. Bu öyle bir durdurup sormadır ki, buna hiç kimse 'onlar bir olmaz' demekten başka bir cevap veremez; bu sebeple bu veciz ifade, sanki onlar cevap vermişler gibi muamele etmiş ve: { الْحَمْدُ لِلَّهِ } “Hamd Allah'a mahsustur” yani kendi sözlerinizle hüccetin aleyhinize ortaya çıkmasından ötürü [hamd olsun], buyurmuştur. Sonra Yüce Allah: { بَلْ أَكْثَرُهُمْ لا يَعْلَمُونَ } “Fakat onların çoğu bilmezler” buyurarak mananın gerektirdiği takdirî bir mahzuftan vazgeçip (ıdrâb) [başka bir söze geçmiştir]; takdiri şöyledir: 'Hüccetin ortaya çıkmasına ve durumun onların dediği gibi olmamasına hamdolsun; bilakis onların çoğu bilmezler.' Bu ayette geçen «çoğu» (أكثر) kelimesi asıl manası üzeredir; zira biz azınlığın tevhid meselesini bildiğini, onu dile getirdiğini ve Varaka, Zeyd ve Kuss gibi putları reddettiğini gördük. Sonra onlarla kıyamet günündeki tehdit ve hasımlaşmadan, Allah'a karşı yalan söyleyen ve doğruyu yalanlayanların durumundan sakındırmaktan ibaret olan başka bir gayeye başlamıştır. Yüce [Allah] bunun için nefisleri vaaz etmeyi, onları sözü kabule hazırlamayı ve tehdidi zikretmeyi içeren bir zemin hazırlığı (tavtîe) öne sürmüştür. Bu durum, bir insanı günahlarından sakındırmak veya ona bir iyilik emretmek istediğinde sözüne: 'Hepimiz faniyiz, herkes için ölüm kaçınılmazdır' veya 'Yeryüzünde bulunan her şey yok olucudur' ve konuştuğun kişinin içinin kesin olarak inandığı benzeri ifadelerle başlayıp, ardından söyleyeceğini dile getirmene benzer. Yüce Allah herkesin «öleceğini» ({ مَيِّتٌ }) haber vermiştir. Bu, cumhurun kıraatidir; İbnü'z-Zübeyr, İbn Muhaysın, İbn Ebî İshâk, el-Yemânî, Îsâ b. Ömer ve İbn Ebî Able ise elif ile «مائت» ve «مائتون» şeklinde okumuşlardır. { إِنَّهُمْ } kavlindeki zamir bütün âleme aittir. Sıle b. Eşyem'in yanına bir adam girdi ve ona kardeşinin ölüm haberini verdi; Sıle'nin önünde ise yemek vardı. Sıle adama şöyle dedi:
ادن فكل، فإن أخي قد نعي إليّ منذ زمان، قال الله تعالى: إِنَّكَ مَيِّتٌ وَإِنَّهُمْ مَيِّتُونَ والضمير في إِنَّكُمْ قيل هو عام فيختصم يوم القيامة المؤمنون والكافرون فيما كان من ظلم الكافرين لهم في كل موطن ظلموا فيه، ومن هذا قول علي بن أبي طالب: أنا أول من يجثو يوم القيامة للخصومة بين يدي الرحمن، فيختصم علي وحمزة وعبيدة بن الحارث مع عتبة وشيبة والوليد، ويختصم أيضا المؤمنون بعضهم مع بعض في ظلاماتهم، قاله أبو العالية وغيره. وقال الزبير بن العوام للنبي ﵇: أيكتب علينا ما كان بيننا في الدنيا مع خواص الذنوب؟ قال نعم، حتى يؤدى إلى ذي كل حق حقه. وقد قال عبد الله بن عمر لما نزلت هذه الآية: كيف نختصم ونحن أخوان؟ فلما قتل عثمان وضرب بعضنا وجوه بعض بالسيوف، قلنا هذا الخصام الذي وعدنا ربنا. ويختصم أيضا على ما روي: الروح مع الجسد، في أن يذنب كل واحد منهما صاحبه ويجعل المعصية في حيزه، فيحكم الله تعالى بشركتهما في ذلك.
'Yaklaş da ye; zira kardeşimin ölüm haberi bana çoktan verildi; Yüce Allah: { إِنَّكَ مَيِّتٌ وَإِنَّهُمْ مَيِّتُونَ } “Şüphesiz sen de öleceksin, onlar da ölecekler” buyurmuştur.' { إِنَّكُمْ } kavlindeki zamirin umumi olduğu söylenmiştir; dolayısıyla kıyamet gününde müminler ile kâfirler, kâfirlerin kendilerine zulmettiği her husustaki haksızlıkları sebebiyle davalaşacaklardır. Ali b. Ebî Tâlib'in şu sözü de bu kabildendir: 'Kıyamet gününde Rahmân'ın huzurunda muhakeme olmak/davalaşmak için diz çökecek olan ilk kişi benim.' Ali, Hamza ve Ubeyde b. el-Hâris; Utbe, Şeybe ve el-Velîd ile davalaşacaktır. Müminler de kendi aralarındaki hak ihlalleri hususunda birbirleriyle davalaşacaklardır; bunu Ebu'l-Âliye ve başkaları söylemiştir. ez-Zübeyr b. el-Avvâm Peygamber aleyhisselâm'a: 'Özel günahlarla birlikte dünyada aramızda geçen şeyler de aleyhimize yazılacak mı?' dedi. O da: «Evet, hatta her hak sahibine hakkı ödeninceye kadar» buyurdu. Abdullah b. Ömer de bu ayet indiğinde: 'Bizler kardeş olduğumuz halde nasıl davalaşacağız?' demiş; Osmân öldürülüp de kılıçlarla birbirimizin yüzüne vurduğumuzda: 'Rabbimizin bize vaad ettiği davalaşma işte budur' demiştir. Rivayet edildiğine göre ruh ile beden de birbirini suçlayarak ve günahı diğerinin alanına yükleyerek davalaşacak, Yüce Allah da bunda her ikisinin ortak olduğuna hükmedecektir.
قال القاضي أبو محمد: ومعنى الآية عندي أن الله تعالى توعدهم بأنهم سيخاصمون يوم القيامة في معنى ردهم في معنى الشريعة وتكذيبهم لرسول الله ﷺ إليهم.
Kâdı Ebû Muhammed şöyle dedi: Ayetin anlamı bana göre şudur: Yüce Allah, şeriatın manasını reddetmeleri ve kendilerine gönderilen Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i yalanlamaları hususunda kıyamet gününde hasımlaşacaklarını bildirerek onları tehdit etmiştir.
ثم وقفهم توقيفا معناه نفي الموقف عليه بقوله: فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ أي لا أحد أظلم ممن كذب على الله، والإشارة بهذا الكذب بقولهم: إن لله صاحبة وولدا وقولهم: إن كذا حرام، وإن كذا حلال افتراء على الله، وكذبوا أيضا بالصدق، وذلك تكذيبهم أقوال محمد ﵇ عن الله تعالى ما كان من ذلك معجزا أو غير معجز. ثم توعدهم تعالى تواعدا فيه احتقارهم بقوله على وجه التوقيف: أَلَيْسَ فِي جَهَنَّمَ مَثْوىً لِلْكافِرِينَ، والمثوى موضع الإقامة.
Sonra { فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ } “Allah'a karşı yalan uydurandan daha zalim kim olabilir?” buyurarak, sorgulanan şeyin nefyi anlamına gelen bir sorgulama ile onları sorguya çekti. Yani Allah'a karşı yalan söyleyenden daha zalim kimse yoktur. Bu yalanla kastedilen; onların Allah'ın eşi ve çocuğu olduğunu söylemeleri ile Allah'a iftira ederek 'şu haramdır, şu helaldir' demeleridir. Onlar doğruyu/hakkı da yalanladılar ki bu da Muhammed aleyhisselâm'ın mucize olsun ya da olmasın Allah Teâlâ'dan aktardığı sözlerini yalanlamalarıdır. Sonra Yüce Allah onları sorgulama üslubuyla: { أَلَيْسَ فِي جَهَنَّمَ مَثْوىً لِلْكافِرِينَ } “Kâfirler için cehennemde bir yer mi yok?” buyurarak onları küçümseyici bir şekilde tehdit etti. el-Mesvâ (مَثْوىً), ikamet edilen yer demektir.
قوله ﷿:
Yüce [Allah]'ın kelamı:
[سورة الزمر (٣٩) : الآيات ٣٣ الى ٣٧]
[Zümer Suresi (39): Ayet 33-37]
وَالَّذِي جاءَ بِالصِّدْقِ وَصَدَّقَ بِهِ أُولئِكَ هُمُ الْمُتَّقُونَ (٣٣) لَهُمْ ما يَشاؤُنَ عِنْدَ رَبِّهِمْ ذلِكَ جَزاءُ الْمُحْسِنِينَ (٣٤) لِيُكَفِّرَ اللَّهُ عَنْهُمْ أَسْوَأَ الَّذِي عَمِلُوا وَيَجْزِيَهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ الَّذِي كانُوا يَعْمَلُونَ (٣٥) أَلَيْسَ اللَّهُ بِكافٍ عَبْدَهُ وَيُخَوِّفُونَكَ بِالَّذِينَ مِنْ دُونِهِ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ هادٍ (٣٦) وَمَنْ يَهْدِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ مُضِلٍّ أَلَيْسَ اللَّهُ بِعَزِيزٍ ذِي انْتِقامٍ (٣٧)
{ وَالَّذِي جاءَ بِالصِّدْقِ وَصَدَّقَ بِهِ أُولئِكَ هُمُ الْمُتَّقُونَ (٣٣) لَهُمْ ما يَشاؤُنَ عِنْدَ رَبِّهِمْ ذلِكَ جَزاءُ الْمُحْسِنِينَ (٣٤) لِيُكَفِّرَ اللَّهُ عَنْهُمْ أَسْوَأَ الَّذِي عَمِلُوا وَيَجْزِيَهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ الَّذِي كانُوا يَعْمَلُونَ (٣٥) أَلَيْسَ اللَّهُ بِكافٍ عَبْدَهُ وَيُخَوِّفُونَكَ بِالَّذِينَ مِنْ دُونِهِ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ هادٍ (٣٦) وَمَنْ يَهْدِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ مُضِلٍّ أَلَيْسَ اللَّهُ بِعَزِيزٍ ذِي انْتِقامٍ (٣٧) } “Doğruyu getiren ve onu tasdik edenler var ya, işte takva sahipleri onlardır. (33) Rableri katında onlar için diledikleri her şey vardır. İşte bu, iyilik edenlerin mükâfatıdır. (34) Ta ki Allah, onların yaptıklarının en kötüsünü örtsün ve onları, yaptıklarının en güzeliyle mükâfatlandırsın. (35) Allah, kuluna kâfi değil midir? Seni O'ndan başkalarıyla korkutuyorlar. Allah kimi saptırırsa, artık onu doğru yola iletecek yoktur. (36) Allah kimi de hidayete erdirirse, artık onu saptıracak yoktur. Allah, mutlak güç sahibi ve intikam alıcı değil midir? (37)”
قوله تعالى: وَالَّذِي جاءَ بِالصِّدْقِ معادل لقوله: فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَذَبَ [الزمر: ٣٢] فَمَنْ [الزمر: ٣٢] هنالك للجميع والعموم، فكذلك هاهنا هي للجنس أيضا، كأنه قال: والفريق الذي جاء بعضه بالصدق وصدق بعضه، ويستقيم المعنى واللفظ على هذا الترتيب. وفي قراءة ابن مسعود: والذي جاؤوا بالصدق وصدقوا به. و «الصدق» هنا: القرآن وأنباؤه والشرع بجملته. وقالت فرقة: الَّذِي يراد به الذين، وحذفت النون لطول الكلام، وهذا غير جيد، وتركيب جاء عليه يرد ذلك، وليس هذا كقول الفرزدق:
Yüce Allah'ın: { وَالَّذِي جاءَ بِالصِّدْقِ } “Doğruyu getiren...” kavli, { فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَذَبَ } [Zümer: 32] kavlinin dengidir. Oradaki { فَمَنْ } [Zümer: 32] topluluk ve umumilik içindir, dolayısıyla buradaki de aynı şekilde cins içindir. Sanki şöyle demiştir: 'Bir kısmı doğruyu getiren ve bir kısmı da onu tasdik eden topluluk...' Mana ve lafız bu diziliş üzerine tam oturmaktadır. İbn Mes'ûd'un kıraatinde: «والذي جاؤوا بالصدق وصدقوا به» (Doğruyu getiren ve onu tasdik edenler) şeklindedir. Buradaki 'es-Sıdk' (doğru); Kur'an, onun haberleri ve bütünüyle şeriattır. Bir grup şöyle demiştir: { الَّذِي } ile çoğul olan (الَّذِينَ) kastedilmiştir; söz uzadığı için nûn hazfedilmiştir. Bu [görüş] iyi değildir; zira peşinden gelen { جاءَ } terkibi bunu reddeder. Bu durum el-Ferazdak'ın şu sözü gibi değildir:
إن عميّ اللذا قتلا الملوك ونظير الآية قول الشاعر [أشهب بن رميلة] : [الطويل]
«Benim o iki amcam ki kralları öldürdüler...» Ayetin benzeri şair [Eşheb b. Rumeyle]'nin şu sözüdür: [Tavîl]
وإن الذي حانت بفلج دماؤهم ... هم القوم كل القوم يا أم خالد
«Felec'de kanları dökülenler var ya... / Ey Ümmü Hâlid, kavim işte onlardır, tastamam kavimdir.»
وقال ابن عباس: وَالَّذِي جاءَ بِالصِّدْقِ هو محمد ﷺ وهو الذي صدق به، وقالت فرقة من المفسرين: «الذي جاء» هو جبريل، والذي صدق به هو محمد ﷺ. وقال علي بن أبي طالب وأبو العالية والكلبي وجماعة: «الذي جاء» هو محمد ﵇، والذي صدق هو أبو بكر. وقال أبو الأسود وجماعة منهم مجاهد: الذي صدق هو علي بن أبي طالب وقال قتادة وابن زيد:
İbn Abbâs şöyle demiştir: { وَالَّذِي جاءَ بِالصِّدْقِ } “Doğruyu getiren” Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'dir ve onu tasdik eden de odur. Müfessirlerden bir grup: 'Getiren' Cebrâil, onu tasdik eden ise Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'dir demiştir. Ali b. Ebî Tâlib, Ebu'l-Âliye, el-Kelbî ve bir topluluk: 'Getiren' Muhammed aleyhisselâm, tasdik eden ise Ebû Bekir'dir demiştir. Ebu'l-Esved ve aralarında Mücâhid'in de bulunduğu bir topluluk: Tasdik eden Ali b. Ebî Tâlib'dir demiştir. Katâde ve İbn Zeyd ise şöyle demiştir:
«الذي جاء» هو محمد ﵇، والذي صدق به هم المؤمنون. قال مجاهد هم أهل القرآن. وقالت فرقة: بالعموم الذي ذكرناه أولا، وهو أصوب الأقوال.
'Getiren' Muhammed aleyhisselâm, onu tasdik edenler ise müminlerdir. Mücâhid, onlar Kur'an ehlidir demiştir. Bir grup ise ilk zikrettiğimiz üzere umumilik olduğunu söylemiştir ki en doğru görüş budur.
وقرأ أبو صالح ومحمد بن جحادة وعكرمة بن سليمان: «وصدق به» بتخفيف الدال، بمعنى استحق به اسم الصدق، فعلى هذه القراءة يكون إسناد الأفعال كلها إلى محمد ﵇، وكأن أمته في
Ebû Sâlih, Muhammed b. Cuhâde ve İkrime b. Süleyman; dâl harfini şeddesiz olarak «وَصَدَقَ بِهِ» şeklinde, 'onunla doğruluk ismine hak kazandı' manasında okumuşlardır. Bu kıraate göre bütün fiillerin isnadı Muhammed aleyhisselâm'a olur ve sanki ümmeti de
ضمن القول، وهو الذي يحسن أُولئِكَ هُمُ الْمُتَّقُونَ قال ابن عباس: اتقوا الشرك.
sözün kapsamına girmiş gibi olur; { أُولئِكَ هُمُ الْمُتَّقُونَ } “İşte takva sahipleri onlardır” [ifadesine] uygun düşen de budur. İbn Abbâs: 'Şirkten sakındılar' demiştir.
واللام في قوله: لِيُكَفِّرَ يحتمل أن تتعلق بقوله: الْمُحْسِنِينَ، أي الذين أحسنوا لكي يكفر، وقاله ابن زيد. ويحتمل أن تتعلق بفعل مضمر مقطوع مما قبله، كأنك قلت: يسرهم الله لذلك ليكفر، لأن التكفير لا يكون إلا بعد التيسير للخير، واستدلوا على أن عَمِلُوا هو كفر أهل الجاهلية ومعاصي أهل الإسلام.
{ لِيُكَفِّرَ } “Örtsün diye” kavlindeki lâm harfinin, { الْمُحْسِنِينَ } “İyilik edenler” kavline taalluk etmesi muhtemeldir; yani örtmesi için iyilik edenler [demektir] ki bunu İbn Zeyd söylemiştir. Kendisinden öncesinden kopuk gizli bir fiile taalluk etmesi de muhtemeldir; sanki şöyle demişsin gibi: 'Örtsün diye Allah onları buna muvaffak kıldı/kolaylaştırdı.' Çünkü günahların örtülmesi ancak hayra muvaffak kılındıktan sonra olur. { عَمِلُوا } “Yaptıkları” ifadesinin, Câhiliye ehlinin küfrü ve İslâm ehlinin günahları olduğuna delil getirmişlerdir.
وقوله تعالى: أَلَيْسَ اللَّهُ بِكافٍ عَبْدَهُ تقوية لنفس النبي ﵇، لأن كفار قريش كانت خوفته من الأصنام، وقالوا يا محمد أنت تسبها ونخاف أن تصيبك بجنون أو علة، فنزلت الآية في ذلك.
Yüce Allah'ın: { أَلَيْسَ اللَّهُ بِكافٍ عَبْدَهُ } “Allah, kuluna kâfi değil midir?” kavli, Peygamber aleyhisselâm'ın maneviyatını güçlendirmedir. Çünkü Kureyş kâfirleri onu putlarla korkutuyor ve: 'Ey Muhammed! Sen onlara sövüyorsun; sana delilik veya bir hastalık isabet ettirmelerinden korkuyoruz' diyorlardı. Ayet bunun üzerine indi.
وقرأ حمزة والكسائي: «عباده» يريد الأنبياء المختصين به، وأنت أحدهم، فيدخل في ذلك المطيعون من المؤمنين والمتوكلون على الله، وهذه قراءة أبي جعفر ومجاهد وابن وثاب وطلحة والأعمش.
Hamza ve el-Kisâî, O'na has kılınmış peygamberleri kastederek «عِبَادَهُ» (kullarına) şeklinde okumuşlardır; sen de onlardan birisin, dolayısıyla müminlerden itaatkâr olanlar ve Allah'a tevekkül edenler de buna dâhil olur. Bu; Ebû Ca'fer, Mücâhid, İbn Vessâb, Talha ve el-A'meş'in kıraatidir.
وقرأ الباقون: «عبده» وهو اسم جنس، وهي قراءة الحسن وشيبة وأهل المدينة ويقوي أن الإشارة إلى محمد ﵇ قوله: وَيُخَوِّفُونَكَ.
Diğerleri ise cins ismi olarak «عَبْدَهُ» (kuluna) şeklinde okumuşlardır. Bu; el-Hasan, Şeybe ve Medine ehlinin kıraatidir. İşaretin Muhammed aleyhisselâm'a olduğunu, { وَيُخَوِّفُونَكَ } “Seni korkutuyorlar” kavli güçlendirmektedir.
وقوله: مِنْ دُونِهِ يريد بالذين يعبدون من دونه، وروي أن رسول الله ﷺ بعث خالد بن الوليد إلى كسر العزى، فقال سادنها: يا خالد، إني أخاف عليك منها، فلها قوة لا يقوم لها شيء، فأخذ خالد الفأس فهشم به وجهها وانصرف. ثم قرر تعالى الهداية والإضلال من عنده بالخلق والاختراع، وأن ما أراد من ذلك لا راد له. ثم توعدهم بعزته وانتقامه، فكان ذلك، وانتقم منهم يوم بدر وما بعده.
{ مِنْ دُونِهِ } “O'ndan başkalarıyla” kavli ile O'ndan başka tapındıklarını kastetmektedir. Rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Hâlid b. el-Velîd'i Uzzâ'yı kırması için göndermişti. Onun bakıcısı/hizmetkârı: 'Ey Hâlid! Ondan senin adına korkarım; zira onun karşısında hiçbir şeyin duramayacağı bir gücü vardır' dedi. Bunun üzerine Hâlid baltayı alıp onun yüzünü parçaladı ve geri döndü. Sonra Yüce Allah, yaratma ve yoktan var etme yoluyla hidayetin ve saptırmanın Kendi katından olduğunu ve bunlardan dilediği şeye engel olacak hiçbir şey bulunmadığını pekiştirdi. Ardından onları izzeti ve intikamıyla tehdit etti; nitekim bu gerçekleşti ve Bedir günü ile sonrasında onlardan intikam aldı.
قوله ﷿:
Yüce [Allah]'ın kelamı:
[سورة الزمر (٣٩) : الآيات ٣٨ الى ٤٠]
[Zümer Suresi (39): Ayet 38-40]
وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ قُلْ أَفَرَأَيْتُمْ ما تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ أَرادَنِيَ اللَّهُ بِضُرٍّ هَلْ هُنَّ كاشِفاتُ ضُرِّهِ أَوْ أَرادَنِي بِرَحْمَةٍ هَلْ هُنَّ مُمْسِكاتُ رَحْمَتِهِ قُلْ حَسْبِيَ اللَّهُ عَلَيْهِ يَتَوَكَّلُ الْمُتَوَكِّلُونَ (٣٨) قُلْ يا قَوْمِ اعْمَلُوا عَلى مَكانَتِكُمْ إِنِّي عامِلٌ فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ (٣٩) مَنْ يَأْتِيهِ عَذابٌ يُخْزِيهِ وَيَحِلُّ عَلَيْهِ عَذابٌ مُقِيمٌ (٤٠)
{ وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ قُلْ أَفَرَأَيْتُمْ ما تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ أَرادَنِيَ اللَّهُ بِضُرٍّ هَلْ هُنَّ كاشِفاتُ ضُرِّهِ أَوْ أَرادَنِي بِرَحْمَةٍ هَلْ هُنَّ مُمْسِكاتُ رَحْمَتِهِ قُلْ حَسْبِيَ اللَّهُ عَلَيْهِ يَتَوَكَّلُ الْمُتَوَكِّلُونَ (٣٨) قُلْ يا قَوْمِ اعْمَلُوا عَلى مَكانَتِكُمْ إِنِّي عامِلٌ فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ (٣٩) مَنْ يَأْتِيهِ عَذابٌ يُخْزِيهِ وَيَحِلُّ عَلَيْهِ عَذابٌ مُقِيمٌ (٤٠) } “Andolsun onlara: 'Gökleri ve yeri kim yarattı?' diye sorsan, mutlaka 'Allah' derler. De ki: 'Gördünüz mü Allah'tan başka dua ettiklerinizi? Eğer Allah bana bir zarar vermek dilese, onlar O'nun vereceği zararı giderebilirler mi? Yahut bana bir rahmet dilese, onlar O'nun rahmetini tutabilirler mi?' De ki: 'Allah bana yeter. Tevekkül edenler ancak O'na tevekkül ederler.' (38) De ki: 'Ey kavmim! Elinizden geleni yapın, şüphesiz ben de yapıyorum. Artık pek yakında bileceksiniz; (39) Kendisini rezil edecek azabın kime geleceğini ve üzerine sürekli bir azabın kimin ineceğini!' (40)”
هذا ابتداء احتجاج عليهم بحجة أخرى، وجملتها أن وقفوا على الخالق المخترع، فإذا قالوا إنه الله لم يبق لهم في الأصنام غرض إلا أن يقولوا إنها تنفع وتضر، فلما تقعد من قولهم إن الله هو الخالق، قيل لهم أَفَرَأَيْتُمْ هؤلاء إذا أراد الله أمرا بهم قدرتم على نقضه؟ وحذف الجواب عن هذا، لأنه من البين أنه لا يجيب أحد إلا بأنه لا قدرة بالأصنام على شيء من ذلك.
Bu, aleyhlerine başka bir delil ile delil getirme başlangıcıdır. Bunun özeti şudur: Onlar yaratıcı ve yoktan var edici hususunda ikrara zorlandılar; 'O Allah'tır' dediklerinde, putlar konusunda onların fayda ve zarar verdiklerini söylemekten başka tutunacakları bir gerekçeleri kalmadı. Yaratıcının Allah olduğu sözleri kesinleşince onlara: { أَفَرَأَيْتُمْ } “Gördünüz mü?”, Allah onlara yönelik bir şey dilediğinde siz bunu bozmaya güç yetirebilir misiniz? denildi. Bunun cevabı hazfedilmiştir; çünkü putların bunlardan hiçbir şeye gücünün yetmeyeceğinden başka kimsenin bir cevap veremeyeceği açıktır.
وقرأ: «إن أرادني» بياء مفتوحة جمهور القراء والناس. وقرأ الأعمش: أَرادَنِيَ اللَّهُ بحذف الياء في الوصل، وروى خارجة «إن أراد» بغير ياء.
Kıraat imamlarının cumhuru ve insanlar «إِنْ أَرَادَنِيَ» şeklinde fethalı ye ile okudular. el-A'meş vasıl halinde ye'yi hazfederek { أَرادَنِيَ اللَّهُ } şeklinde okudu. Hârice ise ye olmadan «إِنْ أَرَادَ» şeklinde rivayet etti.
وقرأ جمهور القراء والأعرج وأبو جعفر والأعمش وعيسى وابن وثاب: «كاشفات ضرّه» بالإضافة.
Kıraat imamlarının cumhuru, el-A'rec, Ebû Ca'fer, el-A'meş, Îsâ ve İbn Vessâb izafet ile «كَاشِفَاتُ ضُرِّهِ» şeklinde okudular.
وقرأ أبو عمرو وأبو بكر عن عاصم: «كاشفات ضرّه» بالتنوين والنصب في الراء، وهي قراءة شيبة والحسن وعيسي بخلاف عنه وعمرو بن عبيد، وهذا هو الوجه فيما لم يقع بعد، وكذلك الخلاف في: مُمْسِكاتُ رَحْمَتِهِ.
Ebû Amr ve Âsım'dan rivayetle Ebû Bekir; tenvin ile ve ra harfinin nasbıyla «كَاشِفَاتٌ ضُرَّهُ» şeklinde okudular; bu Şeybe, el-Hasan, kendisinden gelen farklı bir rivayetle Îsâ ve Amr b. Ubeyd'in kıraatidir. Henüz vuku bulmamış olan hususlarda kıyasî olan vecih de budur. { مُمْسِكاتُ رَحْمَتِهِ } kavlindeki ihtilaf da aynı şekildedir.
ثم أمره تعالى بأن يصدع بالاتكال على الله، وأنه حسبه من كل شيء ومن كل ناصر، ثم أمره بتوعدهم في قوله: اعْمَلُوا عَلى مَكانَتِكُمْ إِنِّي عامِلٌ ما رأيتموه متمكنا لكم وعلى حالتكم التي استقر رأيكم عليها.
Sonra Yüce Allah ona, Allah'a tevekkülü ve her şeye karşı ve her yardımcıdan ziyade O'nun kendisine yettiğini açıkça ilan etmesini emretti. Ardından: { اعْمَلُوا عَلى مَكانَتِكُمْ إِنِّي عامِلٌ } “Elinizden geleni yapın, şüphesiz ben de yapıyorum” kavlinde, elinizden geldiğince ve üzerinde karar kıldığınız durumunuz üzere [yapın diyerek] onları tehdit etmesini emretti.
وقرأ الجمهور: «مكانتكم» بالإفراد. وقرأ «مكاناتكم» بالجمع: الحسن وعاصم.
Cumhur tekil olarak «مَكَانَتِكُمْ» şeklinde okudu. el-Hasan ve Âsım ise çoğul olarak «مَكَانَاتِكُمْ» şeklinde okudu.
وقوله: اعْمَلُوا لفظ بمعنى الوعيد. و «العذاب المخزي» : هو عذاب الدنيا يوم بدر وغيره.
{ اعْمَلُوا } “Yapın” sözü, tehdit anlamı taşıyan bir lafızdır. 'Rezil edici azap' ise Bedir günü ve diğer günlerdeki dünya azabıdır.
و «العذاب المقيم» : هو عذاب الآخرة، أعاذنا الله تعالى منه برحمته.
'Sürekli azap' ise ahiret azabıdır; Allah Teâlâ rahmetiyle bizi ondan korusun.
قوله ﷿:
Yüce [Allah]'ın kelamı:
[سورة الزمر (٣٩) : الآيات ٤١ الى ٤٢]
[Zümer Suresi (39): Ayet 41-42]
إِنَّا أَنْزَلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ لِلنَّاسِ بِالْحَقِّ فَمَنِ اهْتَدى فَلِنَفْسِهِ وَمَنْ ضَلَّ فَإِنَّما يَضِلُّ عَلَيْها وَما أَنْتَ عَلَيْهِمْ بِوَكِيلٍ (٤١) اللَّهُ يَتَوَفَّى الْأَنْفُسَ حِينَ مَوْتِها وَالَّتِي لَمْ تَمُتْ فِي مَنامِها فَيُمْسِكُ الَّتِي قَضى عَلَيْهَا الْمَوْتَ وَيُرْسِلُ الْأُخْرى إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ (٤٢)
{ إِنَّا أَنْزَلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ لِلنَّاسِ بِالْحَقِّ فَمَنِ اهْتَدى فَلِنَفْسِهِ وَمَنْ ضَلَّ فَإِنَّما يَضِلُّ عَلَيْها وَما أَنْتَ عَلَيْهِمْ بِوَكِيلٍ (٤١) اللَّهُ يَتَوَفَّى الْأَنْفُسَ حِينَ مَوْتِها وَالَّتِي لَمْ تَمُتْ فِي مَنامِها فَيُمْسِكُ الَّتِي قَضى عَلَيْهَا الْمَوْتَ وَيُرْسِلُ الْأُخْرى إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ (٤٢) } “Şüphesiz biz bu Kitab'ı insanlar için sana hak ile indirdik. Artık kim doğru yola girerse kendi lehinedir; kim de saparsa ancak kendi aleyhine sapmış olur. Sen onların üzerinde bir vekil değilsin. (41) Allah, ölümleri vaktinde canları alır; ölmeyenleri de uykularında [alır]. Sonra ölümüne hükmettiğini tutar, diğerini ise belirlenmiş bir süreye kadar salıverir. Şüphesiz bunda, düşünen bir topluluk için ibretler vardır. (42)”
هذا إعلام بعلو مكانة محمد ﵇ واصطفاء ربه له. والْكِتابَ القرآن.
Bu, Muhammed aleyhisselâm'ın mertebesinin yüceliğini ve Rabbinin onu seçtiğini bildirmedir. { الْكِتابَ } Kur'an'dır.
وقوله: بِالْحَقِّ يحتمل معنيين، أحدهما: أن يريد مضمنا الحق في أخباره وأحكامه، والآخر: أن يريد أنه أنزله بالواجب من إنزاله وبالاستحقاق لذلك لما فيه من مصلحة العالم وهداية الناس، وكأن هذا الذي فعل الله تعالى من إنزال كتاب إلى عبيده هو إقامة حجة عليهم، وبقي تكسبهم بعد إليهم، فَمَنِ اهْتَدى فَلِنَفْسِهِ عمل وسعى، وَمَنْ ضَلَّ «فعليها» جنى، والهدى والضلال إنما لله تعالى فيهما خلق واختراع، وللعبد تكسب، عليه يقع الثواب أو العقاب. وأخبر نبيه أنه ليس بوكيل عليهم ولا مسيطر، والوكيل: القائم على الأمر حتى يكمله، ثم نبه تعالى على آية من آياته الكبر تدل الناظر على الوحدانية وأن ذلك لا شرك فيه لصنم وهي حالة التوفي، وذلك أن الله تعالى ما توفاه على الكمال فهو الذي يموت، وما توفاه متوفيا غير مكمل فهو الذي يكون في النوم، قال ابن زيد: النوم وفاة، والموت وفاة. وكثرت فرقة في هذه الآية وهذا المعنى. ففرقت بين النفس والروح، وفرق قوم أيضا بين نفس التمييز ونفس التخيل، إلى غير ذلك من الأقوال التي هي غلبة ظن. وحقيقة الأمر في هذا هي مما استأثر الله به وغيبه عن عباده في قوله: قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي [الإسراء: ٨٥] ويكفيك أن في هذه الآية يَتَوَفَّى الْأَنْفُسَ، وفي الحديث الصحيح: «إن الله قبض أرواحنا حين شاء وردها علينا حين شاء» في حديث بلال في الوادي، فقد نطقت الشريعة بقبض الروح والنفس في النوم وقد قال الله تعالى: قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي
{ بِالْحَقِّ } “Hak ile” kavli iki manayı muhtemeldir: Birincisi; haberlerinde ve hükümlerinde hakkı içeren anlamını kastetmesidir. Diğeri ise; âlemin menfaati ve insanların hidayeti onda bulunduğu için onu indirmenin gerekliliği ve buna hak kazanılmış olması sebebiyle indirdiğini kastetmesidir. Sanki Allah Teâlâ'nın kullarına bir kitap indirmekle yaptığı bu şey, onlara karşı bir hüccet ikamesidir; bundan sonraki kesb (eylem ve tercih) ise onlara kalmıştır. { فَمَنِ اهْتَدى فَلِنَفْسِهِ } “Kim doğru yola girerse kendi nefsi lehine” amel etmiş ve çabalamış olur, { وَمَنْ ضَلَّ } “kim de saparsa” kendi nefsi aleyhine cinayet işlemiş olur. Hidayet ve dalalette yaratma ve yoktan var etme sadece Allah Teâlâ'ya aittir; kula ait olan ise sevap veya cezanın üzerine terettüp ettiği kesbdir. Peygamberine onların üzerinde bir vekil ve zorba/baskıcı olmadığını bildirmiştir. Vekil: bir işi tamamlayıncaya kadar onun başında duran kimsedir. Sonra Yüce Allah, bakan kimseyi vahdaniyete ve bunda hiçbir putun ortaklığı bulunmadığına sevk eden büyük ayetlerinden birine, yani canları alma (vefat) haline dikkat çekmiştir. Şöyle ki: Allah Teâlâ'nın tam olarak vefat ettirdiği kimse ölen kimsedir; tam olmayacak şekilde vefat ettirdiği kimse ise uykuda olan kimsedir. İbn Zeyd: 'Uyku da bir vefattır, ölüm de bir vefattır' demiştir. Bu ayet ve bu mana hakkında bir fırka çok söz söylemiştir. Nefis ile ruhun arasını ayırmışlar; bir grup da temyiz nefsi ile tahayyül nefsinin arasını ayırmış ve zann-ı gâlibe dayanan benzeri başka görüşler ileri sürmüşlerdir. Bu konudaki işin hakikati, Allah'ın { قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي } [el-İsrâ: 85] kavlinde Kendisine tahsis ettiği ve kullarından gizlediği şeylerdendir. Bu ayette { يَتَوَفَّى الْأَنْفُسَ } “Canları alır” buyrulması, sahih hadiste ise -Vadideki Bilâl hadisinde-: «Şüphesiz Allah dilediği vakit ruhlarımızı kabzetti, dilediği vakit de onları bize geri verdi» buyrulması sana kâfidir. Nitekim şeriat uykuda hem ruhun hem de nefsin kabzedildiğini ifade etmiştir; Allah Teâlâ da: { قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي } buyurmuştur.
[الإسراء: ٨٥] فظاهر أن التفصيل والخوض في هذا كله عناء وإن كان قد تعرض القول في هذا ونحوه أئمة، ذكره الثعلبي وغيره عن ابن عباس أنه قال: في ابن آدم نفس بها العقل والتمييز، وفيه روح به النفس والتحرك، فإذا نام العبد قبض الله نفسه ولم يقبض روحه. والأجل المسمى في هذه الآية: هو عمر كل إنسان.
[el-İsrâ: 85] Dolayısıyla her ne kadar önder âlimler bu ve benzeri konularda söz söylemiş olsalar da, bütün bunlarda detaya girmek ve derinleşmenin bir külfet olduğu açıktır. es-Sa'lebî ve başkaları İbn Abbâs'tan şöyle dediğini nakletmiştir: 'Âdemoğlunda kendisiyle aklın ve temyizin bulunduğu bir nefis, kendisiyle nefes alıp hareket ettiği bir ruh vardır. Kul uyuduğunda Allah onun nefsini kabzeder, ruhunu ise kabzetmez.' Bu ayetteki ecel-i müsemmâ (belirlenmiş süre) ise her insanın ömrüdür.
وقرأ جمهور القراء: «قضى عليها» بفتح القاف على بناء الفعل للفاعل. وقرأ حمزة والكسائي «قضي» بضم القاف على بنائه للمفعول، وهي قراءة ابن وثاب وطلحة والأعمش وعيسى. ثم أحال أهل الفكرة على النظر في هذا ونحوه فإنه من البين أن هذه القدرة لا يملكها ويصرفها إلا الواحد الصمد، لا رب غيره.
Kıraat imamlarının cumhuru, fiili etken (mâlum) kılarak kaf harfinin fethasıyla «قَضَى عَلَيْهَا» şeklinde okudular. Hamza ve el-Kisâî ise edilgen (meçhul) kılarak kaf harfinin zammesiyle «قُضِيَ» şeklinde okudular; bu İbn Vessâb, Talha, el-A'meş ve Îsâ'nın kıraatidir. Sonra [Allah], düşünen kimseleri bu ve benzeri hususlarda tefekküre yönlendirdi; çünkü bu kudrete Kendisinden başka hiçbir ilah olmayan Vâhid ve Samed olandan başkasının malik olamayacağı ve tasarrufta bulunamayacağı gayet açıktır.
قوله ﷿:
Yüce [Allah]'ın kelamı:
[سورة الزمر (٣٩) : الآيات ٤٣ الى ٤٥]
[Zümer Suresi (39): Ayet 43-45]
أَمِ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ شُفَعاءَ قُلْ أَوَلَوْ كانُوا لا يَمْلِكُونَ شَيْئاً وَلا يَعْقِلُونَ (٤٣) قُلْ لِلَّهِ الشَّفاعَةُ جَمِيعاً لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ ثُمَّ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ (٤٤) وَإِذا ذُكِرَ اللَّهُ وَحْدَهُ اشْمَأَزَّتْ قُلُوبُ الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ وَإِذا ذُكِرَ الَّذِينَ مِنْ دُونِهِ إِذا هُمْ يَسْتَبْشِرُونَ (٤٥)
{ أَمِ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ شُفَعاءَ قُلْ أَوَلَوْ كانُوا لا يَمْلِكُونَ شَيْئاً وَلا يَعْقِلُونَ (٤٣) قُلْ لِلَّهِ الشَّفاعَةُ جَمِيعاً لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ ثُمَّ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ (٤٤) وَإِذا ذُكِرَ اللَّهُ وَحْدَهُ اشْمَأَزَّتْ قُلُوبُ الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ وَإِذا ذُكِرَ الَّذِينَ مِنْ دُونِهِ إِذا هُمْ يَسْتَبْشِرُونَ (٤٥) } “Yoksa Allah'tan başka şefaatçiler mi edindiler? De ki: 'Onlar hiçbir şeye sahip olmasalar ve akıl erdiremeseler de mi?' (43) De ki: 'Bütün şefaat Allah'ındır. Göklerin ve yerin mülkü O'nundur. Sonra O'na döndürüleceksiniz.' (44) Allah tek başına anıldığı zaman ahirete inanmayanların kalpleri daralır. O'ndan başkaları anıldığı zaman ise hemen sevinirler. (45)”
أَمِ هنا مقطوعة مما قبلها، وهي مقدرة بالألف وبل، وهذا تقرير وتوبيخ، فأمر الله تعالى نبيه أن يوقفهم على الأمر وعلى أنهم يرضون بهذا مع كون الأصنام بصورة كذا وكذا من عدم الملك والعقل.
Buradaki { أَمِ }, öncesinden kopuktur (münkatıadır); hemze ve 'bel' (aksine) takdirindedir. Bu bir takrir (kabullendirme) ve azarlamadır. Allah Teâlâ peygamberine, onları bu durumla ve putların mülk ve akıldan yoksun olarak şu şu niteliklerde olmasına rağmen buna razı gelmeleriyle sorgulamasını emretmiştir.
والواو في قوله: أَوَلَوْ واو عطف دخلت عليها ألف الاستفهام، ومتى دخلت ألف الاستفهام على واو العطف أو فائه أحدثت معنى التقرير.
{ أَوَلَوْ } kavlindeki vâv, başına istifham elifi girmiş bir atıf vâvıdır. İstifham elifi ne zaman atıf vâvının veya fâsının başına girerse, takrir (kabullendirme/ikrar) anlamı meydana getirir.
ثم أمره بأن يخبر بأن جميع الشفاعة إنما هو لله تعالى. و: جَمِيعاً نصب على الحال، والمعنى أن الله تعالى يشفع ثم لا يشفع أحد قبل شفاعته إلا بإذنه، فمن حيث شفاعة غيره موقوفة على إذنه بالشفاعة كلها له ومن عنده.
Sonra şefaatin tamamının ancak Allah Teâlâ'ya ait olduğunu bildirmesini emretti. { جَمِيعاً } hal olarak mensuptur. Anlam şudur: Allah Teâlâ şefaat eder, sonra O'nun şefaatinden önce O'nun izni olmaksızın hiç kimse şefaat edemez. Başkasının şefaati O'nun iznine bağlı olduğu cihetle, şefaatin tamamı O'na aittir ve O'nun katındandır.
وقوله تعالى: وَإِذا ذُكِرَ اللَّهُ وَحْدَهُ الآية، قال مجاهد وغيره: نزلت في قراءة النبي ﵇ سورة النجم عند الكعبة بمحضر من الكفار، وعند ذلك ألقى الشيطان في أمنيته، فقال: «أفرأيتم اللات والعزى ومناة الثالثة الأخرى، إنهن الغرانيق العلى، وإن شفاعتهم لترتجى» [النجم: ١٩] فاستبشر الكفار بذلك وسروا، فلما أذهب الله ما ألقى الشيطان، أنفوا واستكبروا واشْمَأَزَّتْ نفوسهم، ومعناه تقبضت كبرا أو أنفة وكراهية ونفورا، ومنه قول عمرو بن كلثوم: [الوافر]
Yüce Allah'ın: { وَإِذا ذُكِرَ اللَّهُ وَحْدَهُ } “Allah tek başına anıldığı zaman...” ayeti hakkında Mücâhid ve başkaları şöyle demiştir: Peygamber aleyhisselâm'ın Kâbe'nin yanında kâfirlerin huzurunda Necm Suresi'ni okuması üzerine indi. O esnada şeytan onun arzusuna/kıraatine [bir vesvese] attı da: 'Gördünüz mü Lât'ı, Uzzâ'yı ve diğer üçüncüsü Menât'ı? Bunlar yüce kuğulardır/putlardır ve şefaatleri mutlaka umulur' [en-Necm: 19] dedi. Kâfirler buna sevinip neşelendiler. Allah şeytanın attığı şeyi giderince, gururlanıp büyüklendiler ve nefisleri { اشْمَأَزَّتْ } (daraldı/tiksindi). Bunun anlamı; kibir yahut gurur, hoşnutsuzluk ve nefret sebebiyle büzüşüp gerilmesidir. Amr b. Külsûm'un şu sözü de bu kabildendir: [Vâfir]
إذا عض الثقاف بها اشمأزت ... وولته عشوزنة زبونا
«Eğriltme aleti onu ısırdığı zaman büzüşüp gerilir / ve ona sert, ele avuca sığmaz bir direnç gösterir.»
و: الَّذِينَ مِنْ دُونِهِ يريد الذين يعبدون من دونه، وجاءت العبارة في هذه الآيات عن الأصنام كما يجيء عمن يعقل من حيث صارت في حيز من يعقل، ونسب إليها الضر والنفع والألوهية، ونفي ذلك عنها فعوملت معاملة من يعقل. و: وَحْدَهُ منصوب عند سيبويه على المصدر، وعند الفراء على الحال.
{ الَّذِينَ مِنْ دُونِهِ } “O'ndan başkaları” ile O'ndan başka tapındıklarını kastetmektedir. Bu ayetlerde putlar hakkında akıl sahipleri için kullanılan ifadeler kullanılmıştır; çünkü onlar akıl sahipleri konumuna konulmuş, onlara zarar, fayda ve ilahlık nispet edilmiş ve bunlardan nefyedilmiştir; dolayısıyla kendilerine akıl sahipleri muamelesi yapılmıştır. { وَحْدَهُ } Sîbeveyh'e göre masdar olarak mensuptur, el-Ferrâ'ya göre ise hal olarak mensuptur.
قوله ﷿:
Yüce [Allah]'ın kelamı:
[سورة الزمر (٣٩) : الآيات ٤٦ الى ٤٨]
[Zümer Suresi (39): Ayet 46-48]
قُلِ اللَّهُمَّ فاطِرَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ عالِمَ الْغَيْبِ وَالشَّهادَةِ أَنْتَ تَحْكُمُ بَيْنَ عِبادِكَ فِي ما كانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ (٤٦) وَلَوْ أَنَّ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا ما فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً وَمِثْلَهُ مَعَهُ لافْتَدَوْا بِهِ مِنْ سُوءِ الْعَذابِ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَبَدا لَهُمْ مِنَ اللَّهِ ما لَمْ يَكُونُوا يَحْتَسِبُونَ (٤٧) وَبَدا لَهُمْ سَيِّئاتُ ما كَسَبُوا وَحاقَ بِهِمْ ما كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ (٤٨)
{ قُلِ اللَّهُمَّ فاطِرَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ عالِمَ الْغَيْبِ وَالشَّهادَةِ أَنْتَ تَحْكُمُ بَيْنَ عِبادِكَ فِي ما كانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ (٤٦) وَلَوْ أَنَّ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا ما فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً وَمِثْلَهُ مَعَهُ لافْتَدَوْا بِهِ مِنْ سُوءِ الْعَذابِ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَبَدا لَهُمْ مِنَ اللَّهِ ما لَمْ يَكُونُوا يَحْتَسِبُونَ (٤٧) وَبَدا لَهُمْ سَيِّئاتُ ما كَسَبُوا وَحاقَ بِهِمْ ما كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ (٤٨) } “De ki: 'Ey gökleri ve yeri yaratan, gaybı ve görüneni bilen Allah'ım! Kullarının arasında, ihtilaf edip durdukları şeyler hakkında Sen hüküm vereceksin.' (46) Eğer yeryüzünde olanların hepsi ve onunla birlikte bir misli daha o zulmedenlerin olsaydı, kıyamet günündeki kötü azaptan [kurtulmak için] elbette onu fidye olarak verirlerdi. Hiç hesap etmedikleri şeyler Allah tarafından karşılarına çıkarılmıştır. (47) Kazandıkları kötülükler karşılarına çıkmış ve alay edip durdukları şey onları kuşatıvermiştir. (48)”
أمر الله تعالى نبيه بالدعاء ورد الحكم إلى عدله، ومعنى هذا الأمر تضمن الإجابة، واللَّهُمَّ عند سيبويه منادى، وكذلك عند الكوفيين، إلا أنه خالفهم في هذه الميم المشددة، فقال سيبويه: هي عوض من حرف النداء المحذوف إيجازا، وهي دلالة على أن ثم ما حذف. وقال الكوفيون: بل هو فعل اتصل بالمكتوبة وهو: أم، ثم حذفت الهمزة تخفيفا، فكأن معنى اللَّهُمَّ: بالله أم بفضلك ورحمتك.
Allah Teâlâ peygamberine dua etmesini ve hükmü O'nun adaletine havale etmesini emretmiştir; bu emrin manası icabeti içermektedir. { اللَّهُمَّ } Sîbeveyh'e göre münadadır, Kûfelilere göre de böyledir. Ancak o, bu şeddeli mîm konusunda onlara muhalefet etmiştir. Sîbeveyh: 'O, îcâz (kısaltma) maksadıyla hazfedilen nida harfinin bedelidir ve orada bir şeyin hazfedildiğine delildir' demiştir. Kûfeliler ise: 'Aksine o, yazılana bitişen bir fiildir ki o da: «أُمَّ» (kasıt/yönelme) dir; sonra hemze hafifletmek için hazfedilmiştir; dolayısıyla { اللَّهُمَّ }'nin anlamı: «Allah'a lütfun ve rahmetinle yönel» gibidir' demişlerdir.
و: فاطِرَ منادى مضاف، أي فاطِرَ السَّماواتِ. والْغَيْبِ: ما غاب عن البشر.
{ فاطِرَ } muzaf münadadır; yani { فاطِرَ السَّماواتِ } “Gökleri yaratan” [demektir]. { الْغَيْبِ } (Gayb): insanlardan gizli kalan şeydir.
والشَّهادَةِ: ما شاهدوه. ثم أخبر تعالى عن سوء حال الكفرة يوم القيامة، وأن ما ينزل بهم لو قدروا على الافتداء منه بضعف الدنيا بأسرها لفعلوا.
{ الشَّهادَةِ } (Şehâdet): gördükleri şeydir. Sonra Yüce Allah, kıyamet gününde kâfirlerin kötü halini ve başlarına gelecek azaptan bütün dünyanın iki katı ile fidye verip kurtulmaya güçleri yetseydi bunu kesinlikle yapacaklarını haber vermiştir.
وقوله: وَبَدا لَهُمْ مِنَ اللَّهِ ما لَمْ يَكُونُوا يَحْتَسِبُونَ أي كانت ظنونهم في الدنيا متفرقة متنوعة حسب ضلالتهم وتخيلاتهم فيما يعتقدونه، فإذا عاينوا العذاب يوم القيامة وقصرت به حالاتهم ظهر لكل واحد ما كان يظن. وقال سفيان الثوري: ويل لأهل الرياء من هذه الآية. وقال عكرمة بن عمار جزع ابن المنكدر عند الموت فقيل له ما هذا؟ فقال أخاف هذه الآية وَبَدا لَهُمْ مِنَ اللَّهِ ما لَمْ يَكُونُوا يَحْتَسِبُونَ. وَحاقَ معناه: نزل وثبت ولزم.
Yüce Allah'ın: { وَبَدا لَهُمْ مِنَ اللَّهِ ما لَمْ يَكُونُوا يَحْتَسِبُونَ } “Hiç hesap etmedikleri şeyler Allah tarafından karşılarına çıkarılmıştır” kavli; yani dünyada inandıkları şeyler hususundaki sapkınlıklarına ve kuruntularına göre zanları dağınık ve çeşitli idi; kıyamet günü azabı müşahede ettiklerinde ve halleri yetersiz kaldığında, zannettikleri her şey herkese apaçık ortaya çıkmıştır. Süfyân es-Sevrî: 'Bu ayetten dolayı riya ehlinin vay haline!' demiştir. İkrime b. Ammâr şöyle demiştir: İbnü'l-Münkedir vefatı anında feryat edip endişelendi; ona 'Bu nedir?' denildi. O da: 'Şu { وَبَدا لَهُمْ مِنَ اللَّهِ ما لَمْ يَكُونُوا يَحْتَسِبُونَ } ayetinden korkuyorum' dedi. { وَحاقَ } lafzının anlamı: indi, sabit oldu ve sarıp kuşattı demektir.