Binûn

Zuhruf Suresi — 3. Sayfa

Kaynak: el-Muharrerü'l-Vecîz · İbn Atıyye · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَلَمَّا جاءَ عِيسى بِالْبَيِّناتِ قالَ قَدْ جِئْتُكُمْ بِالْحِكْمَةِ وَلِأُبَيِّنَ لَكُمْ بَعْضَ الَّذِي تَخْتَلِفُونَ فِيهِ فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ (٦٣) إِنَّ اللَّهَ هُوَ رَبِّي وَرَبُّكُمْ فَاعْبُدُوهُ هذا صِراطٌ مُسْتَقِيمٌ (٦٤) فَاخْتَلَفَ الْأَحْزابُ مِنْ بَيْنِهِمْ فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْ عَذابِ يَوْمٍ أَلِيمٍ (٦٥) هَلْ يَنْظُرُونَ إِلاَّ السَّاعَةَ أَنْ تَأْتِيَهُمْ بَغْتَةً وَهُمْ لا يَشْعُرُونَ (٦٦) الْأَخِلاَّءُ يَوْمَئِذٍ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ إِلاَّ الْمُتَّقِينَ (٦٧)

{ وَلَمَّا جاءَ عِيسى بِالْبَيِّناتِ قالَ قَدْ جِئْتُكُمْ بِالْحِكْمَةِ وَلِأُبَيِّنَ لَكُمْ بَعْضَ الَّذِي تَخْتَلِفُونَ فِيهِ فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ (٦٣) إِنَّ اللَّهَ هُوَ رَبِّي وَرَبُّكُمْ فَاعْبُدُوهُ هذا صِراطٌ مُسْتَقِيمٌ (٦٤) فَاخْتَلَفَ الْأَحْزابُ مِنْ بَيْنِهِمْ فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْ عَذابِ يَوْمٍ أَلِيمٍ (٦٥) هَلْ يَنْظُرُونَ إِلاَّ السَّاعَةَ أَنْ تَأْتِيَهُمْ بَغْتَةً وَهُمْ لا يَشْعُرُونَ (٦٦) الْأَخِلاَّءُ يَوْمَئِذٍ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ إِلاَّ الْمُتَّقِينَ (٦٧) } “Îsâ apaçık delillerle geldiği zaman şöyle demişti: 'Size hikmetle ve hakkında ayrılığa düştüğünüz şeylerin bir kısmını açıklamak üzere geldim. Artık Allah'tan korkun ve bana itaat edin. Şüphesiz Allah, işte O benim de Rabbim, sizin de Rabbinizdir; öyleyse O'na kulluk edin. Dosdoğru yol budur.' Derken aralarından çıkan fırkalar birbiriyle ihtilafa düştüler. Acı bir günün azabından dolayı vay o zulmedenlerin haline! Onlar, farkında değillerken ansızın başlarına gelecek olan o kıyamet vaktinden başkasını mı bekliyorlar? O gün, takva sahipleri hariç, dostlar birbirine düşmandır.”

يا عِبادِ لا خَوْفٌ عَلَيْكُمُ الْيَوْمَ وَلا أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ (٦٨)

{ يا عِبادِ لا خَوْفٌ عَلَيْكُمُ الْيَوْمَ وَلا أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ (٦٨) } “Ey kullarım! Bugün size hiçbir korku yoktur ve siz üzülmeyeceksiniz de.”

«البينات» التي جاء بها عيسى ﵇ هي: إحياء الموتى وإبراء الأكمه والأبرص، إلى غير ذلك. وقال قتادة: الإنجيل. والحكمة: النبوءة قاله السدي وغيره.

Îsâ aleyhisselâm'ın getirdiği «el-Beyyinât» (apaçık deliller); ölüleri diriltmek, anadan doğma körü ve alacalıyı iyileştirmek ve benzeri mucizelerdir. Katâde ise [bunun] İncil olduğunu söylemiştir. el-Hikme ise peygamberliktir; bunu es-Süddî ve başkaları söylemiştir.

وقوله: وَلِأُبَيِّنَ لَكُمْ بَعْضَ الَّذِي تَخْتَلِفُونَ فِيهِ قال أبو عبيدة: بَعْضَ بمعنى كل، وهذا ضعيف ترده اللغة، ولا حجة له من قول لبيد:

Yüce Allah'ın { وَلِأُبَيِّنَ لَكُمْ بَعْضَ الَّذِي تَخْتَلِفُونَ فِيهِ } “ve hakkında ayrılığa düştüğünüz şeylerin bir kısmını açıklamak üzere” sözü hakkında Ebû Ubeyde: Bazı (بَعْضَ), bütün manasındadır, demiştir. Bu görüş zayıftır, dil kuralları bunu reddeder. Lebîd'in şu sözünde de onun için bir delil yoktur:

أو يعتلق بعض النفوس حمامها لأنه أراد نفسه ونفس من معه، وذلك بعض النفوس، وإنما المعنى الذي ذهب إليه الجمهور، أن الاختلاف بين الناس هو في أمور كثيرة لا تحصى عددا، منها أمور أخروية ودينية، ومنها ما لا مدخل له في الدين، فكل نبي فإنما يبعث ليبين أمر الأديان والآخرة، فذلك بعض ما يختلف فيه.

«Yahut bazı nefislere ecelleri ilişir» Çünkü o, kendi nefsini ve beraberindekilerin nefsini kastetmiştir ki bu da nefislerin bir kısmıdır (bazısıdır). Doğrusu cumhurun benimsediği mana şudur: İnsanlar arasındaki ihtilaf sayılamayacak kadar çok konudadır; bunların bir kısmı ahirete ve dine dair hususlardır, bir kısmı ise dinle ilgisi olmayan hususlardır. Her peygamber sadece din ve ahiret işlerini açıklamak üzere gönderilmiştir; dolayısıyla bu, hakkında ihtilaf edilen hususların sadece bir kısmıdır.

وقوله تعالى: هذا صِراطٌ مُسْتَقِيمٌ حكاية عن عيسى ﵇ إذ أشار إلى شرعه.

Yüce Allah'ın { هذا صِراطٌ مُسْتَقِيمٌ } “Dosdoğru yol budur” sözü, kendi şeriatına işaret eden Îsâ aleyhisselâm'dan bir nakildir.

و: الْأَحْزابُ المذكورون: قال جمهور المفسرين أراد: اختلف بنو إسرائيل وتحزبوا، فمنهم من آمن به، وهو قليل، وكفر الغير، وهذا إذا كان معهم حاضرا. وقال قتادة: الْأَحْزابُ هم الأربعة الذين كان الرأي والمناظرة صرفت إليهم في أمر عيسى ﵇. وقال ابن حبيب وغيره: الْأَحْزابُ النصارى افترقت مذاهبهم فيه بعد رفعه ﵇، فقالت فرقة: هو الله، وهم اليعقوبية قال الله ﷿: لَقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ [المائدة: ١٧] . وقالت فرقة: هو ابن الله، وهم النسطورية قال الله تعالى فيهم: وَقالَتِ النَّصارى الْمَسِيحُ ابْنُ اللَّهِ [التوبة: ٣٠] ، وقالت فرقة: هو ثالث ثلاثة، وهم

Zikredilen { الْأَحْزابُ } (fırkalar) hakkında müfessirlerin cumhuru: İsrâiloğulları ihtilafa düşüp fırkalara ayrıldılar; içlerinden pek azı ona iman etti, diğerleri ise inkâr etti, anlamını kastetmiştir; bu durum Îsâ onların arasında bizzat bulunduğu sıradadır, demiştir. Katâde: «el-Ahzâb», Îsâ aleyhisselâm hakkındaki meselede görüşlerine ve münazaralarına başvurulan dört fırkadır, demiştir. İbn Habîb ve başkaları ise: «el-Ahzâb», Îsâ aleyhisselâm'ın göğe yükseltilmesinden sonra onun hakkında mezhepleri ayrılan Hristiyanlardır demiştir. Bir fırka: 'O Allah'tır' dedi ki bunlar Ya'kûbîlerdir. Azîz ve Celîl olan Allah şöyle buyurmuştur: { لَقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ } [el-Mâide: 17]. Bir fırka: 'O Allah'ın oğludur' dedi ki bunlar Nestûrîlerdir. Yüce Allah onlar hakkında şöyle buyurmuştur: { وَقالَتِ النَّصارى الْمَسِيحُ ابْنُ اللَّهِ } [et-Tevbe: 30]. Bir fırka da: 'O üçün üçüncüsüdür' dedi ki bunlar da

الملكانية قال الله تعالى فيهم: لَقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ ثالِثُ ثَلاثَةٍ [المائدة: ٧٣] .

Melkânîlerdir. Yüce Allah onlar hakkında şöyle buyurmuştur: { لَقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ ثالِثُ ثَلاثَةٍ } [el-Mâide: 73].

وقوله تعالى: مِنْ بَيْنِهِمْ بمعنى من تلقائهم ومن أنفسهم ثار شرهم، ولم يدخل عليهم الاختلاف من غيرهم. والضمير في: يَنْظُرُونَ لقريش، والمعنى: ينتظرون. و: بَغْتَةً معناه: فجأة دون مقدمة ولا إنذار بها.

Yüce Allah'ın { مِنْ بَيْنِهِمْ } “kendi aralarından” sözü; onların şerri kendi taraflarından ve bizzat kendilerinden doğdu, onlara ihtilaf dışarıdan bir başkası sebebiyle girmedi manasındadır. { يَنْظُرُونَ } fiilindeki zamir Kureyş'e aittir ve anlamı: bekliyorlar, demektir. { بَغْتَةً } ise: hiçbir ön belirti ve uyarı olmaksızın ansızın demektir.

ثم صرف تعالى بعض حال القيامة، وإنها لهول مطلعها والخوف المطبق بالناس فيها يتعادى ويتباغض كل خليل كان في الدنيا على غير تقى، لأنه يرى أن الضرر دخل عليه من قبل خليله، وأما المتقون فيرون أن النفع دخل بهم من بعضهم على بعض، هذا معنى كلام علي ﵁.

Sonra Yüce Allah kıyametin hallerinden bir kısmını açıkladı. Kıyamet günü başlangıcının dehşetinden ve insanları çepeçevre kuşatan korkudan ötürü, dünyada takva üzere kurulmamış olan her dostluk düşmanlığa ve nefrete dönüşür. Çünkü kişi kendisine gelen zararın dostu sebebiyle olduğunu görür. Takva sahipleri ise faydanın birbirleri vesilesiyle kendilerine ulaştığını görürler. Ali radıyallâhu anh'ın sözünün anlamı budur.

وقوله: يا عِبادِ المعنى يقال لهم، أي للمتقين.

Yüce Allah'ın { يا عِبادِ } “Ey kullarım!” sözünün manası: Onlara, yani takva sahiplerine şöyle denilir [demektir].

وقرأ عاصم في رواية أبي بكر: «يا عبادي» بفتح الياء، وهذا هو الأصل. وقرأ نافع وأبو عمرو وابن عامر: «يا عبادي» بسكون الياء. وقرأ ابن كثير وحمزة والكسائي وحفص عن عاصم «يا عباد» بحذف الياء.

Âsım, Ebû Bekr rivayetinde yâ'nın fethasıyla «يا عبادي» şeklinde okumuştur; asıl olan da budur. Nâfi', Ebû Amr ve İbn Âmir ise yâ'nın sükûnu ile «يا عبادي» şeklinde okumuşlardır. İbn Kesîr, Hamza, el-Kisâî ve Âsım'dan Hafs ise yâ'nın hazfiyle «يا عباد» şeklinde okumuşlardır.

قال أبو علي: وحذفها أحسن، لأنه في موضع تنوين وهي قد عاقبته، فكما يحذف التنوين في الاسم المنادى المفرد، كذلك تحذف الياء هنا لكونها على حرف، كما أن التنوين كذلك، ولأنها لا تنفصل من المضاف كما لا ينفصل التنوين من المنون.

Ebû Alî şöyle demiştir: [Yâ'nın] hazfedilmesi daha uygundur; çünkü o tenvin makamındadır ve tenvinin yerine geçmiştir. Müfret münada olan isimde tenvin hazfedildiği gibi, burada da tenvin gibi tek bir harften ibaret olması hasebiyle yâ hazfedilir. Ayrıca tenvin kendisinden önceki tenvinli kelimeden ayrılamadığı gibi, yâ da muzâftan ayrılamaz.

وذكر الطبري عن المعتمر عن أبيه أنه قال: سمعت أن الناس حين يبعثون ليس منهم أحد إلا فزع، فينادي مناد: لا خَوْفٌ عَلَيْكُمُ الْيَوْمَ وَلا أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ فيرجوها الناس كلهم، قال فيتبعها. الَّذِينَ آمَنُوا بِآياتِنا وَكانُوا مُسْلِمِينَ [الزخرف: ٦٩] قال: فييأس منها جميع الكفار.

et-Taberî, el-Mu'temir'den, o da babasından şöyle dediğini nakletmiştir: 'İşittim ki insanlar diriltildikleri zaman içlerinden dehşete kapılmayan tek bir kişi bile kalmaz. Bunun üzerine bir münadi şöyle seslenir: { لا خَوْفٌ عَلَيْكُمُ الْيَوْمَ وَلا أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ } “Bugün size hiçbir korku yoktur ve siz üzülmeyeceksiniz de”. İnsanların hepsi bunu ümit eder. Dedi ki: Hemen ardından { الَّذِينَ آمَنُوا بِآياتِنا وَكانُوا مُسْلِمِينَ } [ez-Zuhruf: 69] “Onlar ayetlerimize inanan ve Müslüman olan kimselerdir” [ayetini] ekler. Dedi ki: Bunun üzerine kâfirlerin hepsi bundan ümidini keser.'

وقرأ الحسن والزهري وابن أبي إسحاق وعيسى بن عمر ويعقوب: «لا خوف» بنصب الفاء من غير تنوين. وقرأ ابن محيصن برفع الفاء من غير تنوين.

el-Hasan, ez-Zührî, İbn Ebî İshâk, Îsâ b. Ömer ve Ya'kûb tenvinsiz olarak fâ'nın nasbıyla «لا خوف» şeklinde okumuşlardır. İbn Muhaysın ise tenvinsiz olarak fâ'nın ref'i ile okumuştur.

قوله ﷿:

Azîz ve Celîl olan [Allah]'ın sözü:

[سورة الزخرف (٤٣) : الآيات ٦٩ الى ٧٣]

[Zuhruf Suresi (43), 69-73. Ayetler]

الَّذِينَ آمَنُوا بِآياتِنا وَكانُوا مُسْلِمِينَ (٦٩) ادْخُلُوا الْجَنَّةَ أَنْتُمْ وَأَزْواجُكُمْ تُحْبَرُونَ (٧٠) يُطافُ عَلَيْهِمْ بِصِحافٍ مِنْ ذَهَبٍ وَأَكْوابٍ وَفِيها ما تَشْتَهِيهِ الْأَنْفُسُ وَتَلَذُّ الْأَعْيُنُ وَأَنْتُمْ فِيها خالِدُونَ (٧١) وَتِلْكَ الْجَنَّةُ الَّتِي أُورِثْتُمُوها بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٧٢) لَكُمْ فِيها فاكِهَةٌ كَثِيرَةٌ مِنْها تَأْكُلُونَ (٧٣)

{ الَّذِينَ آمَنُوا بِآياتِنا وَكانُوا مُسْلِمِينَ (٦٩) ادْخُلُوا الْجَنَّةَ أَنْتُمْ وَأَزْواجُكُمْ تُحْبَرُونَ (٧٠) يُطافُ عَلَيْهِمْ بِصِحافٍ مِنْ ذَهَبٍ وَأَكْوابٍ وَفِيها ما تَشْتَهِيهِ الْأَنْفُسُ وَتَلَذُّ الْأَعْيُنُ وَأَنْتُمْ فِيها خالِدُونَ (٧١) وَتِلْكَ الْجَنَّةُ الَّتِي أُورِثْتُمُوها بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٧٢) لَكُمْ فِيها فاكِهَةٌ كَثِيرَةٌ مِنْها تَأْكُلُونَ (٧٣) } “Ayetlerimize inanan ve Müslüman olan kullarım! Siz ve eşleriniz ağırlanıp sevindirilerek Cennet'e girin! Onların etrafında altın tepsiler ve kadehler dolaştırılır. Orada canların çekeceği ve gözlerin zevk alacağı her şey vardır. Ve siz orada ebedî kalacaksınız. İşte yaptıklarınıza karşılık size miras bırakılan Cennet budur. Orada sizin için bol bol meyveler vardır, onlardan yersiniz.”

الَّذِينَ نعت للعباد في قوله: يا عِبادِ [الزخرف: ٦٨] . ثم ذكر أمره إياهم بدخول الجنة هم وأزواجهم. و: تُحْبَرُونَ معناه: تنعمون وتسرون. والحبرة: السرور. والأكواب: ضرب من الأواني كالأباريق، إلا أنها لا آذان لها ولا مقابض.

{ الَّذِينَ } kelimesi { يا عِبادِ } [ez-Zuhruf: 68] sözündeki 'ibâd' (kullar) kelimesinin sıfatıdır. Sonra onlara eşleriyle birlikte Cennet'e girmelerini emrettiğini zikretmiştir. { تُحْبَرُونَ } kelimesinin anlamı: nimetlendirilirsiniz ve sevindirilirsiniz demektir. el-Habra (الحبرة) sevinç demektir. el-Ekvâb (الأكواب) ise ibrik benzeri bir kap türüdür; ancak kulpları ve tutacakları yoktur.

وقرأ نافع وابن عامر وحفص عن عاصم وأبو جعفر وشيبة: «ما تشتهيه» بإثبات الهاء الأخيرة وكذلك

Nâfi', İbn Âmir, Âsım'dan Hafs, Ebû Ca'fer ve Şeybe sondaki he harfini sabit tutarak «ما تشتهيه» şeklinde okumuşlardır. Medine mushafı ile Şam mushaflarında da böyledir.

في مصحف المدينة ومصاحف الشام، وقرأ الباقون وأبو بكر عن عاصم والجمهور: «ما تشتهي» بحذف الهاء، وكذلك وقع في أكثر المصاحف وحذفها من الصلة لطول القول حسن، وكذلك كثر في التنزيل كقوله تعالى: أَهذَا الَّذِي بَعَثَ اللَّهُ [الفرقان: ٤١] وفي قوله: وَسَلامٌ عَلى عِبادِهِ الَّذِينَ اصْطَفى [النمل: ٥٨] وغير ذلك، وفي مصحف ابن مسعود: «ما تشتهيه الأنفس وتلذه الأعين» .

Geriye kalanlar, Âsım'dan Ebû Bekr ve cumhur ise he harfini hazfederek «ما تشتهي» şeklinde okumuşlardır; mushafların çoğunda da bu şekilde yer almıştır. Sözün uzunluğundan dolayı sıla cümlesinden zamirin hazfedilmesi güzeldir; Kur'an'da da bu çokça yer almaktadır; Yüce Allah'ın { أَهذَا الَّذِي بَعَثَ اللَّهُ } [el-Furkân: 41] ve { وَسَلامٌ عَلى عِبادِهِ الَّذِينَ اصْطَفى } [en-Neml: 59] sözlerinde ve benzerlerinde olduğu gibi. İbn Mes'ûd'un mushafında ise «ما تشتهيه الأنفس وتلذه الأعين» şeklindedir.

وقوله تعالى: أُورِثْتُمُوها بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ ليس المعنى أن الأعمال أوجبت على الله إدخالهم الجنة، وإنما المعنى: أن حظوظهم منها على قدر أعمالهم، وأما نفس دخول الجنة وأن يكون من أهلها فبفضل الله وهداه.

Yüce Allah'ın { أُورِثْتُمُوها بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ } “yaptıklarınıza karşılık size miras bırakılan” sözünün manası; amellerin Allah'a onları Cennet'e girdirmeyi zorunlu kıldığı demek değildir. Anlam sadece şudur: Onların Cennet'teki nasipleri amelleri nispetindedir. Cennet'e bizzat girmek ve oranın ehlinden olmak ise Allah'ın lütfu ve hidayeti iledir.

قوله ﷿:

Azîz ve Celîl olan [Allah]'ın sözü:

[سورة الزخرف (٤٣) : الآيات ٧٤ الى ٨١]

[Zuhruf Suresi (43), 74-81. Ayetler]

إِنَّ الْمُجْرِمِينَ فِي عَذابِ جَهَنَّمَ خالِدُونَ (٧٤) لا يُفَتَّرُ عَنْهُمْ وَهُمْ فِيهِ مُبْلِسُونَ (٧٥) وَما ظَلَمْناهُمْ وَلكِنْ كانُوا هُمُ الظَّالِمِينَ (٧٦) وَنادَوْا يا مالِكُ لِيَقْضِ عَلَيْنا رَبُّكَ قالَ إِنَّكُمْ ماكِثُونَ (٧٧) لَقَدْ جِئْناكُمْ بِالْحَقِّ وَلكِنَّ أَكْثَرَكُمْ لِلْحَقِّ كارِهُونَ (٧٨)

{ إِنَّ الْمُجْرِمِينَ فِي عَذابِ جَهَنَّمَ خالِدُونَ (٧٤) لا يُفَتَّرُ عَنْهُمْ وَهُمْ فِيهِ مُبْلِسُونَ (٧٥) وَما ظَلَمْناهُمْ وَلكِنْ كانُوا هُمُ الظَّالِمِينَ (٧٦) وَنادَوْا يا مالِكُ لِيَقْضِ عَلَيْنا رَبُّكَ قالَ إِنَّكُمْ ماكِثُونَ (٧٧) لَقَدْ جِئْناكُمْ بِالْحَقِّ وَلكِنَّ أَكْثَرَكُمْ لِلْحَقِّ كارِهُونَ (٧٨) } “Şüphesiz suçlular, Cehennem azabında ebedî kalacaklardır. Azapları hafifletilmez ve onlar orada ümitsiz ve suskundurlar. Biz onlara zulmetmedik; fakat onlar bizzat kendileri zalim idiler. Ve şöyle seslenirler: 'Ey Mâlik! Rabbin bizim işimizi bitirsin (bizi öldürsün)!' O da: 'Şüphesiz siz burada kalıcısınız' der. Andolsun ki size hakkı getirdik; fakat çoğunuz haktan hoşlanmayanlarsınız.”

أَمْ أَبْرَمُوا أَمْراً فَإِنَّا مُبْرِمُونَ (٧٩) أَمْ يَحْسَبُونَ أَنَّا لا نَسْمَعُ سِرَّهُمْ وَنَجْواهُمْ بَلى وَرُسُلُنا لَدَيْهِمْ يَكْتُبُونَ (٨٠) قُلْ إِنْ كانَ لِلرَّحْمنِ وَلَدٌ فَأَنَا أَوَّلُ الْعابِدِينَ (٨١)

{ أَمْ أَبْرَمُوا أَمْراً فَإِنَّا مُبْرِمُونَ (٧٩) أَمْ يَحْسَبُونَ أَنَّا لا نَسْمَعُ سِرَّهُمْ وَنَجْواهُمْ بَلى وَرُسُلُنا لَدَيْهِمْ يَكْتُبُونَ (٨٠) قُلْ إِنْ كانَ لِلرَّحْمنِ وَلَدٌ فَأَنَا أَوَّلُ الْعابِدِينَ (٨١) } “Yoksa bir işi kesin karara mı bağladılar? Doğrusu biz de kesin kararlıyız. Yoksa onların sırlarını ve gizli fısıltılarını işitmediğimizi mi sanıyorlar? Hayır, işitiriz ve onların yanındaki elçilerimiz (melekler) yazmaktadırlar. De ki: 'Eğer Rahmân'ın bir çocuğu olsaydı, [O'na] kulluk edenlerin ilki ben olurdum!'”

لما ذكر تعالى حال أهل الجنة وما يقال لهم، عقب ذلك بذكر حال الكفرة من الخلود في النار ولتتضح الأمور التي منها النذارة، والمجرمون في هذه الآية: الكفار، بدليل الخلود وما تتضمنه الألفاظ من مخاطبة مالك وغيره. والمبلس: المبعد اليائس من الخيرة، قاله قتادة وغيره.

Yüce Allah Cennet ehlinin durumunu ve onlara söylenecek sözleri zikredince, hemen ardından uyarıyı içeren hususların açıklığa kavuşması için kâfirlerin durumunu, onların ateşteki ebedîliğini zikretti. Bu ayetteki «el-Mücrimûn» (suçlular), ebedî kalış deliliyle ve lafızların Mâlik'e ve başkalarına hitap içermesi sebebiyle kâfirlerdir. el-Müblis (المبلس) ise; kovulmuş, her türlü hayırdan ümidini kesmiş kimsedir; bunu Katâde ve başkaları söylemiştir.

وقرأ ابن مسعود: «وهم مبلسون» أي في جهنم.

İbn Mes'ûd: «وهم مبلسون» yani Cehennemde [ümitsizdirler] şeklinde okumuştur.

وقوله تعالى: وَما ظَلَمْناهُمْ أي ما وضعنا العذاب فيمن لا يستحقه، ولكن هم ظلموا في أن وضعوا العبادة فيمن لا يستوجبها وضعفوا الكفر والتفريط في جنب الله تعالى.

Yüce Allah'ın { وَما ظَلَمْناهُمْ } “Biz onlara zulmetmedik” sözü; yani biz azabı onu hak etmeyen kimseye vermedik; fakat onlar ibadeti onu hak etmeyen varlıklara yöneltmekle, küfrü ve Yüce Allah'ın emirlerine karşı kusuru katlamakla bizzat kendilerine zulmettiler, demektir.

وقرأ الجمهور: «كانوا هم الظالمين» على الفصل. وقرأ ابن مسعود: «هم الظالمون» على الابتداء والخبر، وأن تكون الجملة خبر «كان» .

Cumhur, zamir-i fasl üzere «كانُوا هُمُ الظَّالِمِينَ» şeklinde okumuştur. İbn Mes'ûd ise mübteda ve haber olarak, cümlenin de «كان» fiilinin haberi olması üzere «هم الظالمون» şeklinde okumuştur.

ثم ذكر تعالى عن أهل النار أنهم ينادون مالكا خازن النار، فيقولون على معنى الرغبة التي هي في صيغة الأمر لِيَقْضِ عَلَيْنا رَبُّكَ أي ليمتنا مرة حتى يتكرر عذابنا.

Sonra Yüce Allah Cehennem ehlinin, ateşin bekçisi olan Mâlik'e sesleneceklerini ve emir kipinde olan bir yalvarma ve temenni manasında: { لِيَقْضِ عَلَيْنا رَبُّكَ } yani 'Azabımız tekrarlanmasın diye Rabbimiz bizi bir kerede öldürüp yok etsin' diyeceklerini bildirmiştir.

وقرأ النبي ﵇ على المنبر: «يا مالك» بالكاف، وهي قراءة الجمهور. وقرأ ابن مسعود ويحيى والأعمش: «يا مال» بالترخيم، ورويت عن علي بن أبي طالب، ورواها أبو الدرداء عن النبي ﷺ.

Peygamber aleyhisselâm minberde kâf ile «يا مالك» şeklinde okumuştur; cumhurun kıraati de budur. İbn Mes'ûd, Yahyâ ve el-A'meş ise terhîm (son harfi atma) ile «يا مال» şeklinde okumuşlardır; bu kıraat Ali b. Ebî Tâlib'den de rivayet edilmiştir ve Ebü'd-Derdâ da bunu Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet etmiştir.

والقضاء في هذه الآية بمعنى الموت، كما قال تعالى: فَوَكَزَهُ مُوسى فَقَضى عَلَيْهِ [القصص: ١٥] وروي في تفسير هذه الآية عن ابن عباس أن مالكا يقيم بعد سؤالهم ألف سنة، وقال

Bu ayetteki 'kaza' (el-Kazâ), Yüce Allah'ın { فَوَكَزَهُ مُوسى فَقَضى عَلَيْهِ } [el-Kasas: 15] sözünde olduğu gibi ölüm manasındadır. Bu ayetin tefsirinde İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre Mâlik, onların bu talebinden sonra bin sene bekler. Nevf ise:

نوف: مائة سنة، وقيل: ثمانين سنة. وقال عبد الله بن عمر: وأربعين سنة، ثم حينئذ يقول لهم: إِنَّكُمْ ماكِثُونَ.

Yüz sene demiştir; seksen sene de denilmiştir. Abdullah b. Ömer ise kırk sene demiştir; sonra ancak o vakit onlara: { إِنَّكُمْ ماكِثُونَ } “Şüphesiz siz burada kalıcısınız” der.

وقوله: لَقَدْ جِئْناكُمْ الآية، يحتمل أن يكون من قول مالك لأهل النار، ويكون قوله: جِئْناكُمْ (على حد ما يدخل أحد جملة الرئيس كناية عن نفسه في فعل الرئيس فيقول غلبناكم وفعلنا بكم ونحو هذا، ثم ينقطع كلام مالك في قوله: كارِهُونَ ويحتمل أن يكون قوله: جِئْناكُمْ من قول الله تعالى لقريش بعقب حكاية أمر الكفار مع مالك، وفي هذا توعد وتخويف فصيح، بمعنى انظروا كيف تكون حالكم، ثم تتصل الآية على هذا بما بعدها من أمر قريش.

Yüce Allah'ın { لَقَدْ جِئْناكُمْ } “Andolsun ki size getirdik” ayetinin Mâlik'in Cehennem ehline sözü olması muhtemeldir. { جِئْناكُمْ } sözü de (bir kimsenin reisin adamları arasına girerek reisin fiilini kinaye yoluyla kendi nefsine nispet edip 'sizi yendik, size şunu yaptık' ve benzeri demesi kabilinden) olur; sonra Mâlik'in sözü { كارِهُونَ } “hoşlanmayanlarsınız” ifadesinde biter. { جِئْناكُمْ } sözünün, kâfirlerin Mâlik ile olan durumunun hikâye edilmesinin hemen ardından Yüce Allah'ın Kureyş'e hitabı olması da muhtemeldir. Bunda 'Halinizin nasıl olacağına bir bakın' anlamında beliğ bir tehdit ve korkutma vardır; böylece bu ayet bu takdirde kendisinden sonraki Kureyş meselesine bağlanmış olur.

وقوله تعالى: أَمْ أَبْرَمُوا أَمْراً من أمور كفرهم وتدبيرهم على عهد محمد ﷺ كما فعلوا في اجتماعهم على قتله في دار الندوة إلى غير ذلك، و: أَمْ في هذه الآية: المنقطعة.

Yüce Allah'ın { أَمْ أَبْرَمُوا أَمْراً } “Yoksa bir işi kesin karara mı bağladılar?” sözü; Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem döneminde, Dâru'n-Nedve'de onu öldürmek üzere toplanmalarında ve başka hususlarda yaptıkları gibi küfür ve hile işlerinden birini mi [kesinleştirdiler] demektir. Bu ayetteki { أَمْ } münkatiadır (yeni bir söze başlangıç bildirir).

وقوله: فَإِنَّا مُبْرِمُونَ أي فإنا محكمو نصره وحمايته. والإبرام: أن تجمع خيطين ثم تفتلهما فتلا متقنا. والبريم: خيط فيه لونان.

Yüce Allah'ın { فَإِنَّا مُبْرِمُونَ } “Doğrusu biz de kesin kararlıyız” sözü; yani biz de ona yardım etmeyi ve onu korumayı sağlamlaştırmışızdır, demektir. el-İbrâm (الإبرام): İki ipi bir araya getirip sonra onları sağlamca bükmektir. el-Berîm (البريم) ise içinde iki renk bulunan iptir.

وقوله تعالى: أَمْ يَحْسَبُونَ الآية، قال محمد بن كعب القرظي: نزلت لأن كثيرا من العرب كانوا يعتقدون أن الله تعالى لا يسمع السر، ومنه حديث الثقفي والقرشيين الذين سمعهم ابن مسعود يقولون عند الكعبة: أترى الله يسمعنا؟ فقال أحدهم: يسمع إذا جهرنا ولا يسمع إذا أخفينا الحديث، فأخبر الله تعالى في هذه الآية أنه يسمع، أي يدرك السر والنجوى، وأن رسله الحفظة من الملائكة يكتبون أعمال البشر مع ذلك، وتعد للجزاء يوم القيامة.

Yüce Allah'ın { أَمْ يَحْسَبُونَ } “Yoksa sanıyorlar mı?” ayeti hakkında Muhammed b. Ka'b el-Kurazî şöyle demiştir: Bu ayet, Araplardan birçoğunun Yüce Allah'ın sırrı işitmediğine inanması sebebiyle inmiştir. İbn Mes'ûd'un Kâbe'nin yanında işittiği Sakîfli ve Kureyşli iki kişinin hadisi de bundandır; onlar: 'Allah'ın bizi işittiğini mi sanıyorsun?' demiş, içlerinden biri de: 'Açıktan konuştuğumuzda işitir, gizli konuştuğumuzda işitmez' demişti. Bunun üzerine Yüce Allah bu ayette işittiğini, yani sırrı ve gizli fısıltıyı idrak ettiğini ve bununla birlikte meleklerden olan koruyucu elçilerinin insanların amellerini yazdığını ve kıyamet gününde karşılığı verilmek üzere hazırlandığını bildirmiştir.

واختلف المفسرون في قوله تعالى: قُلْ إِنْ كانَ لِلرَّحْمنِ وَلَدٌ، فَأَنَا أَوَّلُ الْعابِدِينَ فقالت فرقة:

Müfessirler Yüce Allah'ın { قُلْ إِنْ كانَ لِلرَّحْمنِ وَلَدٌ فَأَنَا أَوَّلُ الْعابِدِينَ } “De ki: 'Eğer Rahmân'ın bir çocuğu olsaydı, [O'na] kulluk edenlerin ilki ben olurdum!'” sözü hakkında ihtilaf etmişlerdir. Bir grup şöyle demiştir:

العابدون: هو من العبادة، ثم اختلفوا في معنى الآية بعد ذلك، فقال قتادة والسدي والطبري، المعنى:

el-Âbidûn (الْعابِدِينَ), ibadet kökünden gelmektedir. Sonra ayetin manası hakkında ihtilaf etmişlerdir. Katâde, es-Süddî ve et-Taberî: Mana şudur, demişlerdir:

قُلْ لهم إِنْ كانَ لِلرَّحْمنِ وَلَدٌ كما تقولون فأنا أول من يعبده على ذلك، ولكن ليس به شيء من ذلك تعالى وجل. قال الطبري: فهذا الطاف في الخطاب، ونحوه قوله: وَإِنَّا أَوْ إِيَّاكُمْ لَعَلى هُدىً أَوْ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ [سبأ: ٢٤] .

Onlara de ki: Eğer sizin iddia ettiğiniz gibi Rahmân'ın bir çocuğu olsaydı, bundan ötürü O'na ilk kulluk eden ben olurdum; fakat O'nun bundan hiçbir şeyi yoktur, O yücedir ve uludur. et-Taberî şöyle demiştir: Bu, hitapta bir nezaket ve lütuftur; Yüce Allah'ın şu sözü de bunun benzeridir: { وَإِنَّا أَوْ إِيَّاكُمْ لَعَلى هُدىً أَوْ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ } [Sebe': 24].

قال القاضي أبو محمد: وقوله تعالى: في مخاطبة الكفار: أَيْنَ شُرَكائِيَ [النحل: ٢٧، القصص: ٦٢- ٧٢، فصلت: ٤٧] .

Kâdı Ebû Muhammed şöyle demiştir: Yüce Allah'ın kâfirlere hitaben buyurduğu { أَيْنَ شُرَكائِيَ } [en-Nahl: 27, el-Kasas: 62-72, Fussilet: 47] “Nerede ortaklarım?” sözü de [bu kabildendir].

وقال مجاهد المعنى: إن كان لله ولد في قولكم فأنا أول من عبد الله وحده وكذبكم. وقال قتادة أيضا وزهير بن محمد وابن زيد: إِنْ نافية بمعنى: ما، فكأنه قال: ما كان للرحمن ولد. وهنا هو الوقف على هذا التأويل، ثم يبتدئ قوله: فَأَنَا أَوَّلُ الْعابِدِينَ قاله أبو حاتم. وقالت فرقة: العابدون في الآية: من عبد الرجل إذا أنف وأنكر الشيء، ومنه قول الشاعر:

Mücâhid şöyle demiştir: Mana: Sizin iddianıza göre Allah'ın çocuğu olsaydı, Allah'a tek başına kulluk edip sizi yalanlayanların ilki ben olurdum, demektir. Katâde, Züheyr b. Muhammed ve İbn Zeyd de şöyle demiştir: { إِنْ } olumsuzluk bildiren (mâ) anlamındadır; sanki 'Rahmân'ın çocuğu olmamıştır' buyurmuş gibidir. Bu tevile göre durak burasıdır; ardından { فَأَنَا أَوَّلُ الْعابِدِينَ } sözüne başlanır. Bunu Ebû Hâtim söylemiştir. Bir grup ise şöyle demiştir: Ayetteki 'el-Âbidûn', bir kimsenin bir şeye öfkelenip onu reddetmesi ve inkâr etmesi anlamına gelen 'abide' (عَبِدَ) kökünden gelir. Şairin şu sözü de bu anlamdadır:

متى يشأ ذو الود يصرم خليله ... ويعبد عليه لا محالة ظالما

«Sevgi sahibi dilediği zaman dostundan bağını koparır ... ve ona zulmederek kaçınılmaz olarak öfkelenir / reddeder»

ومنه حديث عثمان وعلي في المرجومة حين قال علي: وَحَمْلُهُ وَفِصالُهُ ثَلاثُونَ شَهْراً

Recrem edilecek kadın hakkındaki Osman ve Ali hadisinde, Ali: { وَحَمْلُهُ وَفِصالُهُ ثَلاثُونَ شَهْراً }

[الأحقاف: ١٥] قال: فما عبد عثمان أن بعث إليها لترد. والمعنى: إن جعلتم للرحمن ولدا وكان ذلك في قولكم فأنا أول الآنفين المنكرين لذلك.

[el-Ahkâf: 15] “Onun taşınması ve sütten kesilmesi otuz aydır” dediğinde, Osman'ın geri getirilmesi için kadına haber göndermeyi asla reddetmeyip kabul etmesi de bu köktendir. Mana şudur: Eğer Rahmân için bir çocuk isnat ediyorsanız ve bu sizin iddianızda yer alıyorsa, buna ilk öfkelenen ve bunu ilk reddeden benim.

وقرأ الجمهور: «ولد» بفتح الواو واللام. وقرأ ابن مسعود وابن وثاب وطلحة والأعمش: «ولد» بضم الواو وسكون اللام.

Cumhur vâv ve lâm'ın fethasıyla «وَلَد» şeklinde okumuştur. İbn Mes'ûd, İbn Vessâb, Talha ve el-A'meş ise vâv'ın dammesi ve lâm'ın sükûnu ile «وُلْد» şeklinde okumuşlardır.

وقرأ أبو عبد الرحمن: «فأنا أول العابدين» وهي على هذا المعنى، قال أبو حاتم: العبد بكسر الباء:

Ebû Abdirrahmân bu mana üzere «فأنا أول العَبِدين» şeklinde okumuştur. Ebû Hâtim şöyle demiştir: Bâ'nın kesrasıyla el-Abid (العَبِد):

الشديد الغضب. وقال أبو عبيدة معناه: أول الجاحدين، والعرب تقول: عبدني حقي، أي جحدني.

Öfkesi şiddetli olan kimsedir. Ebû Ubeyde ise anlamının 'inkâr edenlerin ilkiyim' olduğunu söylemiştir. Araplar hakkımı inkâr etti manasında «عَبَدَنِي حَقِّي» derler.

قوله ﷿:

Azîz ve Celîl olan [Allah]'ın sözü:

[سورة الزخرف (٤٣) : الآيات ٨٢ الى ٨٥]

[Zuhruf Suresi (43), Ayetler 82-85]

سُبْحانَ رَبِّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ رَبِّ الْعَرْشِ عَمَّا يَصِفُونَ (٨٢) فَذَرْهُمْ يَخُوضُوا وَيَلْعَبُوا حَتَّى يُلاقُوا يَوْمَهُمُ الَّذِي يُوعَدُونَ (٨٣) وَهُوَ الَّذِي فِي السَّماءِ إِلهٌ وَفِي الْأَرْضِ إِلهٌ وَهُوَ الْحَكِيمُ الْعَلِيمُ (٨٤) وَتَبارَكَ الَّذِي لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما بَيْنَهُما وَعِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ (٨٥)

{ سُبْحانَ رَبِّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ رَبِّ الْعَرْشِ عَمَّا يَصِفُونَ (٨٢) فَذَرْهُمْ يَخُوضُوا وَيَلْعَبُوا حَتَّى يُلاقُوا يَوْمَهُمُ الَّذِي يُوعَدُونَ (٨٣) وَهُوَ الَّذِي فِي السَّماءِ إِلهٌ وَفِي الْأَرْضِ إِلهٌ وَهُوَ الْحَكِيمُ الْعَلِيمُ (٨٤) وَتَبارَكَ الَّذِي لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما بَيْنَهُما وَعِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ (٨٥) } “Göklerin ve yerin Rabbi, Arş'ın Rabbi onların nitelediklerinden münezzehtir. (82) Bırak onları, kendilerine vaad edilen günlerine kavuşuncaya kadar dalsınlar ve oynayadursunlar. (83) O, gökte de İlah olandır, yerde de İlah olandır. O, Hakîm'dir, Alîm'dir. (84) Göklerin, yerin ve ikisi arasındakilerin mülkü kendisine ait olan [Allah] ne yücedir! Kıyametin ilmi O'nun katındadır ve yalnızca O'na döndürüleceksiniz. (85)”

لما قال تعالى: فَأَنَا أَوَّلُ الْعابِدِينَ [الزخرف: ٨١] نزه الرب تعالى عن هذه المقالة التي قالوها.

Yüce Allah { فَأَنَا أَوَّلُ الْعابِدِينَ } [ez-Zuhruf: 81] buyurunca, Rab Teâlâ'yı onların söyledikleri bu sözden tenzih etti.

و: سُبْحانَ تنزيه. وخص السَّماواتِ وَالْأَرْضِ والْعَرْشِ لأنها عظم المخلوقات.

{ سُبْحانَ } tenzih etmektir. Yaratılmışların en büyüğü oldukları için { السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } ve { الْعَرْشِ } kelimelerini özellikle zikretti.

وقوله تعالى: فَذَرْهُمْ يَخُوضُوا مهادنة ما وترك، وهي مما نسخت بآية السيف وقرأ الجمهور:

Yüce Allah'ın { فَذَرْهُمْ يَخُوضُوا } sözü bir tür barış hali ve kendi haline bırakmadır ki bu, kılıç ayetiyle neshedilenlerdendir. Kıraat imamlarının çoğunluğu

«يلاقوا» وقرأ أبو جعفر وابن محيصن: «حتى يلقوا» . وقال جمهور اليوم الذي توعدهم به هو القيامة. وقال عكرمة وغيره: هو يوم بدر.

«يلاقوا» şeklinde okumuştur. Ebû Ca'fer ve İbn Muheysın ise «حتى يلقوا» şeklinde okumuştur. Çoğunluk, kendilerine vaad edilen o günün kıyamet olduğunu söylemiştir. İkrime ve başkaları ise bunun Bedir günü olduğunu belirtmiştir.

وقوله تعالى: وَهُوَ الَّذِي فِي السَّماءِ إِلهٌ الآية آية حكم بعظمته وإخبار بألوهيته، أي هو النافذ أمره.

Yüce Allah'ın { وَهُوَ الَّذِي فِي السَّماءِ إِلهٌ } ayeti O'nun büyüklüğüne hükmeden ve ilahlığını bildiren bir ayettir; yani emri geçerli olan O'dur.

وقرأ عمر بن الخطاب وجابر بن زيد وأبو شيخ والحكم بن أبي العاصي وبلال بن أبي بردة وابن مسعود ويحيى بن يعمر وأبي بن كعب وابن السميفع: «وهو الذي في السماء الله وفي الأرض الله» و: الْحَكِيمُ المحكم. وَتَبارَكَ تفاعل من البركة، أي تزيدت بركاته. و: السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما بَيْنَهُما حصر لجميع الموجودات المحسوسات. و: عِلْمُ السَّاعَةِ معناه: علم تحديد قيامها والوقف على تعيينه، وهذا هو الذي استأثر الله بعلمه، وإلا فنحن عندنا علم الساعة، أي إنها واقعة، وإنها ذات أهوال وبصفات ما، والمصدر في قوله: عِلْمُ السَّاعَةِ مضاف إلى المفعول.

Ömer b. el-Hattâb, Câbir b. Zeyd, Ebû Şeyh, el-Hakem b. Ebi'l-Âs, Bilâl b. Ebî Bürde, İbn Mes'ûd, Yahyâ b. Ya'mer, Übey b. Ka'b ve İbnü's-Sümeyfa': «وهو الذي في السماء الله وفي الأرض الله» şeklinde okumuşlardır. { الْحَكِيمُ } muhkem kılan, her şeyi hikmetle yapandır. { تَبارَكَ } 'el-Bereke' kökünden tefâul kalıbındadır, yani bereketleri pek çok oldu demektir. { السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما بَيْنَهُما } ifadesi, hissedilen bütün varlıkları kuşatmaktadır. { عِلْمُ السَّاعَةِ } ifadesinin anlamı: Kopmasının vaktini belirleme ve tayinini bilme ilmidir; Allah'ın bilgisini yalnızca kendine sakladığı şey işte budur. Yoksa bize göre kıyametin ilmi vardır, yani onun gerçekleşeceğini, korkunç halleri ve birtakım nitelikleri olduğunu biliriz. { عِلْمُ السَّاعَةِ } ifadesindeki masdar, mef'ûle muzaftır.

وقرأ أكثر القراء: «وإليه يرجعون» بالياء من تحت. وقرأ نافع وأبو عمرو: «ترجعون» بالتاء من فوق مضمومة.

Kıraat imamlarının çoğu alttan yâ ile «وإليه يرجعون» şeklinde okumuştur. Nâfi ve Ebû Amr ise üstten ötreli tâ ile «ترجعون» şeklinde okumuştur.

قوله ﷿:

Azîz ve Celîl olan [Allah]'ın sözü:

[سورة الزخرف (٤٣) : الآيات ٨٦ الى ٨٩]

[Zuhruf Suresi (43), Ayetler 86-89]

وَلا يَمْلِكُ الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ الشَّفاعَةَ إِلاَّ مَنْ شَهِدَ بِالْحَقِّ وَهُمْ يَعْلَمُونَ (٨٦) وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَهُمْ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ فَأَنَّى يُؤْفَكُونَ (٨٧) وَقِيلِهِ يا رَبِّ إِنَّ هؤُلاءِ قَوْمٌ لا يُؤْمِنُونَ (٨٨) فَاصْفَحْ عَنْهُمْ وَقُلْ سَلامٌ فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ (٨٩)

{ وَلا يَمْلِكُ الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ الشَّفاعَةَ إِلاَّ مَنْ شَهِدَ بِالْحَقِّ وَهُمْ يَعْلَمُونَ (٨٦) وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَهُمْ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ فَأَنَّى يُؤْفَكُونَ (٨٧) وَقِيلِهِ يا رَبِّ إِنَّ هؤُلاءِ قَوْمٌ لا يُؤْمِنُونَ (٨٨) فَاصْفَحْ عَنْهُمْ وَقُلْ سَلامٌ فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ (٨٩) } “O'nu bırakıp da yalvardıkları kimseler şefaate malik olamazlar. Ancak bilerek hakka şahitlik edenler müstesnadır. (86) Şayet onlara kendilerini kimin yarattığını sorsan, mutlaka 'Allah' derler. O halde nasıl çevriliyorlar? (87) Onun [Peygamber'in]: 'Ey Rabbim! Gerçekten bunlar inanmayan bir topluluktur' demesi hakkı için! (88) Artık sen onlardan yüz çevir ve 'Selam!' de. Yakında bilecekler! (89)”

قوله تعالى: وَلا يَمْلِكُ الآية مخاطبة لمحمد ﵇. و: الَّذِينَ هم المعبودون، والضمير في: يَدْعُونَ هو للكفار الذين عبدوا غير الله ﷿، فأعلم تعالى أن من عبد من دون الله فإنه لا يملك شفاعة عند الله يوم القيامة.

Yüce Allah'ın { وَلا يَمْلِكُ } ayeti Muhammed aleyhisselâm'a bir hitaptır. { الَّذِينَ } kendilerine tapılan varlıklardır. { يَدْعُونَ } kelimesindeki zamir, Azîz ve Celîl olan Allah'tan başkasına tapan kâfirlere aittir. Yüce Allah, Kendisinden başka tapılanların kıyamet günü Allah katında şefaate malik olamayacaklarını bildirmiştir.

وقرأ الجمهور: «يدعون» بالياء من تحت. وقرأ ابن وثاب: «تدعون» ، بالتاء من فوق، ثم استثنى تعالى من هذه الأخبار، واختلف الناس في المستثنى، فقال قتادة: استثنى ممن عبد من دون الله: عيسى وعزيرا والملائكة، والمعنى فإنهم يملكون شفاعة، بأن يملكها الله إياهم، إذ هم ممن شهد بالحق وهم يعلمونه في كل أحوالهم، فالاستثناء على هذا التأويل متصل وقال مجاهد وغيره: استثنى من في المشفوع فيهم، فكأنه قال: لا يشفع هؤلاء الملائكة وعزير وعيسى إلا فيمن شهد بالحق وهو يعلمه، أي هو بالتوحيد، فالاستثناء على هذا التأويل منفصل، كأنه قال: لكن من يشهد بالحق يشفع فيهم هؤلاء، والتأويل الأول أصوب، والله أعلم. ثم أظهر تعالى عليهم الحجة من أقوالهم وإقرارهم بأن الله هو خالقهم وموجدهم بعد العدم، ثم وقفهم على جهة التقرير والتوبيخ بقوله: فَأَنَّى يُؤْفَكُونَ أي فلأي جهة يصرفون.

Kıraat imamlarının çoğunluğu alttan yâ ile «يدعون» şeklinde okumuştur. İbn Vessâb ise üstten tâ ile «تدعون» şeklinde okumuştur. Sonra Yüce Allah bu haberlerden bir istisna yapmış ve âlimler istisna edilen hususta ihtilaf etmişlerdir. Katâde şöyle demiştir: Allah'tan başka tapılanlar arasından İsa, Üzeyr ve melekler istisna edilmiştir; mana ise şudur: Onlar hakka şahitlik eden ve her hallerinde bunu bilen kimselerden oldukları için, Allah'ın kendilerine yetki vermesiyle şefaate malik olurlar. Bu tevile göre istisna muttasıldır. Mücâhid ve başkaları ise şöyle demiştir: Kendilerine şefaat edilecek kimselerden istisna yapılmıştır. Sanki şöyle buyurmuştur: Bu melekler, Üzeyr ve İsa, ancak hakka -yani tevhide- bilerek şahitlik eden kimselere şefaat ederler. Bu tevile göre istisna munkatıdır; sanki: 'Fakat hakka şahitlik eden kimselere bunlar şefaat eder' demiş gibidir. Birinci tevil daha doğrudur; en doğrusunu Allah bilir. Sonra Yüce Allah, kendilerini yaratanın ve yokluktan sonra var edenin Allah olduğunu kabul ve ikrar ettikleri kendi sözleriyle aleyhlerine delil ortaya koymuştur. Ardından { فَأَنَّى يُؤْفَكُونَ } “O halde nasıl çevriliyorlar?” sözüyle onları ikrar ve kınama makamında durdurmuştur; yani hangi tarafa çevriliyorlar?

وقرأ جمهور القراء بالنصب، وهو مصدر كالقول، والضمير فيه لمحمد ﵇، وحكى مكي قولا أنه لعيسى وهو ضعيف، واختلف الناس في الناصب، فقالت فرقة هو معطوف على قوله: سِرَّهُمْ وَنَجْواهُمْ [الزخرف: ٨٠] . وقالت فرقة العامل فيه يَكْتُبُونَ [الزخرف: ٨٠] أي أقوالهم من أفعالهم.

Kıraat imamlarının çoğunluğu nasb ile okumuştur; bu 'el-kavl' gibi bir masdardır ve içindeki zamir Muhammed aleyhisselâm'a aittir. Mekkî, zamirin İsa'ya ait olduğuna dair zayıf bir görüş nakletmiştir. Âlimler âmil (nasb eden) hususunda ihtilaf etmişlerdir: Bir grup, bunun { سِرَّهُمْ وَنَجْواهُمْ } [ez-Zuhruf: 80] sözüne matuf olduğunu söylemiştir. Bir grup da âmilin { يَكْتُبُونَ } [ez-Zuhruf: 80] olduğunu, yani fiillerinden ötürü sözlerini de yazdıklarını söylemiştir.

وَقِيلِهِ. وقالت فرقة: الناصب له ما في قوله: وَعِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ [الزخرف: ٨٥] من قوة الفعل، أي ويعلم قيله، ونزل قوله تعالى: وَقِيلِهِ يا رَبِّ بمنزلة وشكوى محمد واستغاثته من كفرهم وعتوهم. وقرأ عاصم وحمزة وابن وثاب والأعمش: و «قيله» بالخفض عطفا على السَّاعَةِ [الزخرف: ٨٥] . وقرأ الأعرج وأبو قلابة ومجاهد: «وقيله» بالرفع على الابتداء. وخبره في قوله: يا رَبِّ إِنَّ هؤُلاءِ قَوْمٌ لا يُؤْمِنُونَ أي قيله هذا القول، أو يكون التقدير: وقيله يا رب مسموع ومتقبل، ف يا رَبِّ على هذا منصوب الموضع ب «قيله» وقرأ أبو قلابة: «يا ربّ» بفتح الباء المشددة، وأراد يا رب على لغة من يقول: يا غلاما، ثم حذف الألف تخفيفا واتباعا لخط المصحف.

{ وَقِيلِهِ } sözünü diğer bir grup ise şöyle açıklamıştır: Onu nasb eden, { وَعِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ } [ez-Zuhruf: 85] sözündeki fiil gücüdür; yani O, onun sözünü de bilir. Yüce Allah'ın { وَقِيلِهِ يا رَبِّ } sözü, Muhammed'in onların inkârı ve azgınlığından şikâyet etmesi ve yardım dilemesi konumundadır. Âsım, Hamza, İbn Vessâb ve el-A'meş { السَّاعَةِ } [ez-Zuhruf: 85] kelimesine atıfla cer (kesra) ile «وقيلِه» şeklinde okumuşlardır. el-A'rec, Ebû Kılâbe ve Mücâhid ise mübteda olarak ref (damme) ile «وقيلُه» şeklinde okumuşlardır. Bunun haberi { يا رَبِّ إِنَّ هؤُلاءِ قَوْمٌ لا يُؤْمِنُونَ } sözündedir; yani onun sözü işte bu sözdür. Yahut takdir: 'Onun «Ey Rabbim!» demesi işitilmiş ve kabul edilmiştir' şeklinde olur; bu takdire göre { يا رَبِّ } mahallen «قيله» ile mensuptur. Ebû Kılâbe, şeddeli bâ'nın fethasıyla «يا ربَّ» şeklinde okumuştur ve «يا غلاما» diyenlerin lehçesi üzere «يا ربّا» demek istemiş, sonra hafifletmek amacıyla ve mushaf hattına uyarak elifi hazfetmiştir.

وقوله: فَاصْفَحْ عَنْهُمْ موادعة منسوخة بآيات السيف.

{ فَاصْفَحْ عَنْهُمْ } sözü, kılıç ayetleriyle neshedilmiş bir barış halidir.

وقوله: سَلامٌ تقديره: وقل أمري سلام، أي مسالمة. (وقالت فرقة) المعنى: وقل سلام عليكم على جهة الموادعة والملاينة، والنسخ قد أتى على هذا السلام، فسواء كان تحية أو عبارة عن الموادعة.

{ سَلامٌ } sözünün takdiri: 'Ve de ki: İşim selamdır, yani barıştır.' (Bir grup ise) mananın: 'Barış ve yumuşaklık yoluyla, «Size selam olsun» de' şeklinde olduğunu söylemiştir. İster bir selamlama olsun ister barış halini ifade etsin, nesh bu selam hükmünü ortadan kaldırmıştır.

وقرأ جمهور القراء: «يعلمون» بالياء. وقرأ نافع وابن عامر في رواية هشام عنه والحسن والأعرج وأبو جعفر: «تعلمون» بالتاء من فوق.

Kıraat imamlarının çoğu yâ ile «يعلمون» şeklinde okumuştur. Nâfi, Hişâm rivayetiyle İbn Âmir, el-Hasan, el-A'rec ve Ebû Ca'fer ise üstten tâ ile «تعلمون» şeklinde okumuştur.