للمسلمين وتمادوا على كفرهم، فنزلت الآية فيهم وقرأ جمهور الناس: «أتوا» بمعنى فعلوا، كما تقول أتيت أمر كذا، وقرأ مروان بن الحكم وإبراهيم النخعي: «آتوا» بالمد، بمعنى أعطوا بفتح الهمزة والطاء.
Müslümanlara [yalan söylediler] ve inkârlarında ısrar edip devam ettiler. Bunun üzerine haklarında bu ayet indi. İnsanların cumhuru: «Yaptıkları» anlamında [hemzenin fethası ve elifsiz olarak] «etev» şeklinde okumuştur; nitekim «falan işi yaptım (eteytu)» dersin. Mervân b. el-Hakem ve İbrâhim en-Nehaî ise med ile, hemze ve tâ'nın fethasıyla «verdiler» manasında «âtev» şeklinde okumuşlardır.
قال أبو محمد: وهي قراءة تستقيم على بعض المعاني التي تقدمت، وقرأ سعيد بن جبير وأبو عبد الرحمن السلمي، «أوتوا» بمعنى أعطوا، وقد تقدمت مع معناها وقرأ أبو عمرو وابن كثير، لا يحسبن الذين يفرحون «فلا يحسبنهم» بالياء من تحت فيهما وبكسر السين وبرفع الباء في يحسبنهم، قال أبو علي: الَّذِينَ رفع بأنه فاعل «يحسب» ، ولم تقع «يحسبن» على شيء، وقد تجيء هذه الأفعال لغوا لا في حكم الجمل المفيدة نحو قول الشاعر: [الطويل]
Ebû Muhammed dedi ki: Bu, daha önce geçen bazı manalara göre uygun düşen bir kıraattir. Saîd b. Cübeyr ve Ebû Abdirrahmân es-Sülemî ise «kendilerine verildi» manasında «ûtû» şeklinde okumuşlardır; bunun manasıyla birlikte açıklaması daha önce geçmişti. Ebû Amr ve İbn Kesîr her iki fiilde de alttan yâ ile, sîn'in kesresi ve { يَحْسَبَنَّهُمْ }'deki bâ'nın ref'i ile { لا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَفْرَحُونَ } { فَلَا يَحْسَبَنَّهُمْ } şeklinde okumuşlardır. Ebû Ali şöyle demiştir: { الَّذِينَ }, { يَحْسَبُ } fiilinin fâili (öznesi) olduğu için merfûdur ve { يَحْسَبَنَّ } herhangi bir mef'ûle taalluk etmemiştir. Zira bu tür fiiller bazen şairin şu sözünde olduğu gibi müstakil bir cümle hükmünde olmayıp lağiv (geçişsiz/hükümsüz) olarak gelebilir: [Tavîl]
وما خلت أبقى بيننا من مودة ... عراض المذاكي المسنفات القلائصا
«Sanmadım ki aramızdaki sevgiden geriye bir şey bıraksın; göğüslü, eyerlenmiş hızlı develerin ve atların [uzaklaşması].»
وقال الخليل: العرب تقول: ما رأيته يقول ذلك إلا زيد، وما ظننته يقول ذلك إلا زيد فتتجه القراءة بكون قوله: «فلا تحسبنهم» بدلا من الأول وقد عدي إلى مفعوليه وهما الضمير، وقوله بِمَفازَةٍ فاستغني بذلك عن تعدية الأول إليها كما استغني في قول الشاعر: [الطويل]
el-Halîl şöyle demiştir: Araplar «Zeyd'den başkasının bunu söylediğini görmedim» ve «Zeyd'den başkasının bunu söylediğini sanmadım» derler. Dolayısıyla { فَلَا تَحْسَبَنَّهُمْ } sözünün birincisinden bedel olması yönüyle bu kıraat açıklık kazanır; nitekim bu fiil iki mef'ûlüne geçiş yapmıştır ki bunlar zamir ve { بِمَفَازَةٍ } sözüdür. Böylece şairin şu sözünde müstağni kalındığı gibi birincisinin mef'ûllerine geçiş yapmasına gerek kalmamıştır: [Tavîl]
بأيّ كتاب أو بأيّة سنّة ... ترى حبّهم عارا عليّ وتحسب؟
«Hangi kitaba veya hangi sünnete dayanarak onların sevgisini bana bir utanç sayıyor ve öyle sanıyorsun?»
فاستغني بتعدية أحد الفعلين عن تعدية الآخر، والفاء في قوله فَلا تَحْسَبَنَّهُمْ زائدة، ولذلك حسن البدل، إذ لا يتمكن أن تكون فاء عطف ولا فاء جزاء، فلم يبق إلا أن تكون زائدة لا يقبح وجودها بين البدل والمبدل منه، وقوله على هذه القراءة «فلا يحسبنهم» ، فيه تعدي فعل الفاعل إلى ضمير نفسه، نحو ظننتني أخاه، ورأيتني الليلة عند الكعبة، ووجدتني رجعت من الإصغاء، وذلك أن هذه الأفعال وما كان في معناها لما كانت تدخل على الابتداء والخبر أشبهت «أن» وأخواتها، فكما تقول: إني ذاهب، فكذلك تقول: ظننتني ذاهبا، ولو قلت: أظن نفسي أفعل كذا لم يحسن، كما يحسن: أظنني فاعلا، قرأ نافع وابن عامر: «لا يحسبن الذين» بالياء من تحت وفتح الباء، وكسر نافع السين، وفتحها ابن عامر «فلا تحسبنهم» بالتاء من فوق، وفتح الباء، والمفعولان اللذان يقتضيهما قوله «لا يحسبن الذين» محذوفان لدلالة ما ذكر بعده، والكلام في ذلك كما تقدم في قراءة ابن كثير، إلا أنه لا يجوز في هذا البدل الذي ذكره في قراءة ابن كثير وأبي عمرو لاختلاف الفعلين واختلاف فعليهما، وقرأ حمزة «لا تحسبن» بالتاء من فوق وكسر السين «فلا تحسبنهم» بالتاء من فوق وكسر السين وفتح الباء ف الَّذِينَ على هذه القراءة مفعول أول «لتحسبن» ، والمفعول الثاني محذوف لدلالة ما يجيء بعد عليه، كما قيل آنفا في المفعولين، وحسن تكرار الفعل في قوله «فلا تحسبنهم» لطول الكلام، وهي عادة العرب وذلك تقريب لذهن المخاطب، وقرأ الضحاك بن مزاحم «فلا تحسبنهم» بالتاء من فوق وفتح السين وضم الباء، و «المفازة» : مفعلة من فاز يفوز إذا نجا فهي بمعنى منجاة، وسمي موضع المخاف مفازة على جهة التفاؤل، قاله الأصمعي وقيل: لأنها موضع تفويز ومظنة هلاك، تقول العرب: فوز الرجل إذا مات قال ثعلب: حكيت لابن الأعرابي قول الأصمعي فقال:
Burada iki fiilden birinin geçişli kılınmasıyla diğerinin geçişli kılınmasından müstağni olunmuştur. { فَلَا تَحْسَبَنَّهُمْ } sözündeki fâ harfi zâidedir; bu sebeple bedel olması güzel olmuştur. Çünkü atıf fâ'sı veya ceza fâ'sı olması mümkün değildir; geriye sadece bedel ile mübdelün minh arasında bulunması çirkin kaçmayan zâide bir fâ olması kalmıştır. Bu kıraate göre { فَلَا يَحْسَبَنَّهُمْ } sözünde, «kendimi onun kardeşi sandım», «bu gece kendimi Kâbe'nin yanında gördüm», «kendimi dinlemekten vazgeçmiş buldum» örneklerinde olduğu gibi fâilin fiilinin kendi nefsine ait zamire geçişi söz konusudur. Zira bu fiiller ve bu manadaki benzerleri mübteda ve haberin başına dahil oldukları için «inne» ve benzerlerine benzemiştir. Nitekim «şüphesiz ben gidiyorum» dediğin gibi «kendimi gidiyor sandım» da dersin. Eğer «kendi nefsimi şöyle yapıyor sanıyorum» dersen, «kendimi yapıyor sanıyorum» ifadesinin güzelliği gibi güzel olmaz. Nâfi ve İbn Âmir alttan yâ ve bâ'nın fethasıyla { لَا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ } şeklinde okumuşlardır; Nâfi sîn'i kesreli, İbn Âmir ise fethalı okumuştur; { فَلَا تَحْسَبَنَّهُمْ } kısmını ise üstten tâ ve bâ'nın fethasıyla okumuşlardır. { لَا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ } sözünün gerektirdiği iki mef'ûl, sonrasında zikredilenlerin delaleti sebebiyle hazfedilmiştir. Bu konudaki açıklama İbn Kesîr kıraatinde geçtiği gibidir; ancak iki fiilin ve bu iki fiilin fâillerinin farklı olması sebebiyle, İbn Kesîr ve Ebû Amr kıraatinde zikredilen bu bedel burada caiz olmaz. Hamza üstten tâ ve sîn'in kesresiyle { لَا تَحْسَبَنَّ }, üstten tâ, sîn'in kesresi ve bâ'nın fethasıyla { فَلَا تَحْسَبَنَّهُمْ } şeklinde okumuştur. Bu kıraate göre { الَّذِينَ }, { لَتَحْسَبَنَّ } fiilinin birinci mef'ûlüdür; ikinci mef'ûl ise az önce iki mef'ûl hakkında söylendiği gibi sonradan gelenin delaleti sebebiyle hazfedilmiştir. { فَلَا تَحْسَبَنَّهُمْ } sözünde fiilin tekrarlanması ise sözün uzaması sebebiyle güzel görülmüştür; bu, Arapların bir âdetidir ve muhatabın zihnine yaklaştırmak içindir. Dahhâk b. Müzâhim üstten tâ, sîn'in fethası ve bâ'nın dammesiyle { فَلَا تَحْسَبُهُمْ } şeklinde okumuştur. «Mefâze» (مفازة), kurtulduğu zaman kullanılan «fâze yefûzu» (فاز يفوز) kökünden «mef'ale» vezninde olup kurtuluş yeri (mencât) demektir. Korku duyulan yere uğur sayma (tefeül) yoluyla mefâze denilmiştir; bunu el-Asmaî söylemiştir. Helak olma ve tehlike yeri olduğu için böyle dendiği de söylenmiştir; nitekim Araplar adam öldüğü zaman «fevveze'r-racul» (فوز الرجل) derler. Sa'leb şöyle demiştir: el-Asmaî'nin sözünü İbnü'l-A'râbî'ye anlattım, o da şöyle dedi:
أخطأ، قال لي أبو المكارم: إنما سميت «مفازة» لأن من قطعها فاز، وقال الأصمعي: سمي اللديغ سليما تفاؤلا، قال ابن الأعرابي: بل لأنه مستسلم لما أصابه، وبعد أن نهى أن يحسبوا ناجين أخبر أن لهم عذابا.
«Yanılmıştır; Ebü'l-Mekârim bana dedi ki: Oraya ancak onu aşıp geçen kimse kurtulduğu (fâze) için 'mefâze' denilmiştir.» el-Asmaî şöyle demiştir: Yılanın soktuğu kimseye (ledîğ) iyimserlik ve uğur olsun diye «selîm» adı verilmiştir. İbnü'l-A'râbî ise şöyle demiştir: «Aksine, başına gelene teslim olduğu için öyle denilmiştir.» [Allah], onların kurtulmuş sanılmasını yasakladıktan sonra onlar için bir azap olduğunu haber vermiştir.
ثم استفتح القول بذكر قدرة الله تعالى وملكه فقال: وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ الآية، قال بعض المفسرين: الآية رد على الذين قالوا: إِنَّ اللَّهَ فَقِيرٌ وَنَحْنُ أَغْنِياءُ [آل عمران: ١٨١] وقوله تعالى:
Sonra Allah Teâlâ'nın kudretini ve mülkünü zikrederek söze başlayıp şöyle buyurdu: { وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Göklerin ve yerin mülkü Allah'ındır.” Bazı müfessirler şöyle demiştir: Bu ayet, { إِنَّ اللَّهَ فَقِيرٌ وَنَحْنُ أَغْنِياءُ } “Şüphesiz Allah fakirdir, biz ise zenginiz” diyenlere bir reddiyedir. Allah Teâlâ'nın şu buyruğu da böyledir:
وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ. قال القاضي ابن الطيب وغيره: ظاهره العموم، ومعناه الخصوص لأن الله تعالى لا يوصف بالقدرة على المحالات هو الموجود في مقتضى كلام العرب.
{ وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } “Allah her şeye hakkıyla kadirdir.” Kâdî İbnü't-Tayyib ve başkaları şöyle demiştir: Lafzın zahiri umum (genel) ifade etse de manası husustur (özeldir); çünkü Arapların kelamının gerektirdiğine göre Allah Teâlâ imkânsız olan şeylere kadir olmakla nitelenmez.
ثم دل على مواضع النظر والعبرة، حيث يقع الاستدلال على الصانع بوجود السماوات والأرضين والمخلوقات دال على العلم، ومحال أن يكون موجود عالم مريد غير حي، فثبت بالنظر في هذه الآية عظم الصفات وَاخْتِلافِ اللَّيْلِ وَالنَّهارِ هو تعاقبهما، إذ جعلهما الله خلفة، ويدخل تحت لفظة الاختلاف كونهما يقصر هذا ويطول الآخر وبالعكس، ويدخل في ذلك اختلافهما بالنور والظلام، و «الآيات» :
Daha sonra tefekkür ve ibret alma yerlerine dikkat çekmiştir; zira göklerin, yerlerin ve yaratılmışların varlığı ile Yaratıcı'ya istidlalde bulunmak [O'nun] ilmine delalet eder. Alim ve dileyen bir varlığın diri olmaması ise imkânsızdır. Böylece bu ayet üzerinde düşünmekle sıfatların yüceliği sabit olmuştur. { وَاخْتِلافِ اللَّيْلِ وَالنَّهارِ } ise gece ile gündüzün birbirini takip etmesidir; nitekim Allah onları birbirinin ardınca gelen kılmıştır. Birinin kısalıp diğerinin uzaması ve bunun tersi durumlar da 'ihtilaf' lafzının kapsamına girer. Yine aydınlık ve karanlık bakımından birbirlerinden farklı olmaları da buna dahildir. «Âyât» (الآيات) ise:
العلامات والْأَلْبابِ في هذه الآية: هي ألباب التكليف لا ألباب التجربة، لأن كل من له علوم ضرورية يدركها فإنه يعلم ضرورة ما قلناه من صفات الله تعالى.
Deliller ve işaretler demektir. Bu ayetteki «el-Elbâb» (الْأَلْبابِ) ise tecrübe akılları değil, mükellefiyet akıllarıdır; çünkü kavrayabileceği zarurî ilimlere sahip olan herkes, Allah Teâlâ'nın sıfatlarından bahsettiğimiz şeyleri zarurî olarak bilir.
قوله تعالى:
Allah Teâlâ'nın şu buyruğu:
[سورة آل عمران (٣) : الآيات ١٩١ الى ١٩٢]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyetler 191-192]
الَّذِينَ يَذْكُرُونَ اللَّهَ قِياماً وَقُعُوداً وَعَلى جُنُوبِهِمْ وَيَتَفَكَّرُونَ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ رَبَّنا ما خَلَقْتَ هذا باطِلاً سُبْحانَكَ فَقِنا عَذابَ النَّارِ (١٩١) رَبَّنا إِنَّكَ مَنْ تُدْخِلِ النَّارَ فَقَدْ أَخْزَيْتَهُ وَما لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصارٍ (١٩٢)
{ الَّذِينَ يَذْكُرُونَ اللَّهَ قِياماً وَقُعُوداً وَعَلى جُنُوبِهِمْ وَيَتَفَكَّرُونَ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ رَبَّنا ما خَلَقْتَ هذا باطِلاً سُبْحانَكَ فَقِنا عَذابَ النَّارِ (١٩١) رَبَّنا إِنَّكَ مَنْ تُدْخِلِ النَّارَ فَقَدْ أَخْزَيْتَهُ وَما لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصارٍ (١٩٢) } “Onlar ayaktayken, otururken ve yanları üzerine yatarken Allah'ı anarlar; göklerin ve yerin yaratılışı üzerinde tefekkür ederler [ve şöyle derler]: «Rabbimiz! Sen bunu boşuna yaratmadın. Sen yücesin; bizi ateşin azabından koru! Rabbimiz! Şüphesiz sen kimi ateşe sokarsan, onu kesinlikle rezil etmişsindir. Zalimlerin hiçbir yardımcısı yoktur.»”
الَّذِينَ في موضع خفض صفة لِأُولِي الْأَلْبابِ [آل عمران: ١٩٠] ، وهذا وصف ظاهره استعمال التحميد والتهليل والتكبير ونحوه من ذكر الله، وأن يحصر القلب اللسان، وذلك من أعظم وجوه العبادات، والأحاديث في ذلك كثيرة، وابن آدم منتقل في هذه الثلاث الهيئات لا يخلو في غالب أمره منها فكأنها تحصر زمنه، وكذلك جرت عائشة ﵂ إلى حصر الزمن في قولها، كان رسول الله ﷺ يذكر الله على كل أحيانه، فدخل في ذلك كونه على الخلاء وغير ذلك، وذهبت جماعة من المفسرين إلى أن قوله: الَّذِينَ يَذْكُرُونَ اللَّهَ، إنما هو عبارة عن الصلاة، أي لا يضيعونها ففي حال العذر يصلونها قعودا وعلى جنوبهم، قال بعضهم وهي كقوله تعالى: فَإِذا قَضَيْتُمُ الصَّلاةَ فَاذْكُرُوا اللَّهَ [النساء: ١٠٣] ، هذا تأويل من تأول هنالك قضيتم بمعنى أديتم، لأن بعض الناس يقول قضيتم هنالك بمعنى فرغتم منها، فإذا كانت هذه الآية في الصلاة ففقهها أن الإنسان يصلي قائما، فإن لم يستطيع فقاعدا، ظاهر المدونة متربعا، وروي عن مالك وبعض أصحابه أنه يصلي كما يجلس بين السجدتين، فإن لم يستطع القعود صلى على جنبه أو ظهره على التخيير، هذا مذهب المدونة، وحكى ابن حبيب عن ابن القاسم يصلي على ظهره، فإن لم يستطع فعلى جنبه الأيمن، ثم على الأيسر، وفي كتاب ابن المواز، يصلي على جنبه الأيمن، وإلا فعلى الأيسر، وإلا فعلى الظهر، وقال سحنون يصلي على الأيمن كما يجعل في لحده، وإلا فعلى ظهره، وإلا فعلى الأيسر، وحسن عطف قوله وَعَلى جُنُوبِهِمْ، على قوله: قِياماً وَقُعُوداً لأنه في معنى مضطجعين، ثم عطف على هذه العبادة التي هي ذكر الله باللسان أو الصلاة فرضها ومندوبها بعبادة أخرى
{ الَّذِينَ } kelimesi, cer konumunda olup { لِأُولِي الْأَلْبابِ } ifadesinin sıfatıdır. Bu, zahiri itibarıyla hamd, tehlil, tekbir ve benzeri zikir türlerini yerine getirmeyi ve kalbin dille bir olmasını nitelemektedir ki bu, ibadetlerin en yüce şekillerindendir ve bu konuda pek çok hadis vardır. Âdemoğlu çoğunlukla bu üç hal üzere bulunur ve genellikle bunlardan uzak kalmaz; adeta bu haller onun bütün vaktini kuşatır. Nitekim Âişe radıyallâhu anhâ da «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem her vaktinde Allah'ı zikrederdi» sözüyle zamanı bu şekilde kuşatmıştır; bu ifadeye helada bulunma hali ve diğer haller de girer. Müfessirlerden bir grup ise { الَّذِينَ يَذْكُرُونَ اللَّهَ } buyruğunun namazdan ibaret olduğu, yani onu zayi etmedikleri, mazeret durumunda oturarak veya yanları üzerine yatarak kıldıkları görüşüne gitmiştir. Bazıları bunun Allah Teâlâ'nın: { فَإِذا قَضَيْتُمُ الصَّلاةَ فَاذْكُرُوا اللَّهَ } “Namazı kıldığınız zaman Allah'ı zikredin” buyruğu gibi olduğunu söylemiştir. Bu, oradaki «kazaytüm» (قضيتم) lafzını «eda ettiniz» anlamında tevil edenlerin yorumudur; çünkü bazıları oradaki «kazaytüm» ifadesini «ondan fâriğ oldunuz / bitirdiniz» manasında anlamaktadır. Eğer bu ayet namaz hakkında ise, bunun fıkhî hükmü şudur: İnsan namazı ayakta kılar; güç yetiremezse oturarak kılar; el-Müdevvene'nin zahirine göre bağdaş kurarak oturur. Mâlik'ten ve bazı ashabından ise iki secde arasında oturduğu gibi oturacağı rivayet edilmiştir. Şayet oturmaya güç yetiremezse, muhayyer olarak ya yanı üzerine ya da sırtüstü kılar; el-Müdevvene'nin mezhebi budur. İbn Habîb'in İbnü'l-Kâsım'dan naklettiğine göre ise sırtüstü kılar, buna güç yetiremezse sağ yanı üzerine, sonra da sol yanı üzerine kılar. İbnü'l-Muvvâz'ın kitabında ise sağ yanı üzerine kılar, olmazsa sol yanı üzerine, o da olmazsa sırtüstü kılar şeklindedir. Sahnûn ise mezara konulduğu gibi sağ yanı üzerine kılar, olmazsa sırtüstü, o da olmazsa sol yanı üzerine kılar demiştir. { وَعَلى جُنُوبِهِمْ } ifadesinin { قِياماً وَقُعُوداً } ifadesine atfedilmesi güzeldir; çünkü bu, 'yatar vaziyette' anlamındadır. Sonra dille yapılan zikir veya farzıyla nâfilesiyle namaz olan bu ibadetin ardından başka bir ibadete atıf yapılmıştır;
عظيمة، وهي الفكرة في قدرة الله تعالى ومخلوقاته، والعبر التي بث: [المتقارب]
O da Allah Teâlâ'nın kudreti, mahlukatı ve yaydığı ibretler üzerinde tefekkür etmektir ki bu da çok yücedir: [Mütekârib]
وفي كل شيء له آية ... تدلّ على أنّه واحد
«Her şeyde O'nun için bir ayet vardır; O'nun bir olduğuna delalet eden.»
ومر النبي ﷺ على قوم يتفكرون في الله فقال: تفكروا في الخلق ولا تفكروا في الخالق، فإنكم لا تقدرون قدره، وهذا هو قصد الآية: وَيَتَفَكَّرُونَ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ، وقال بعض العلماء: المتفكر في ذات الله تعالى كالناظر في عين الشمس، لأنه تعالى ليس كمثله شيء، وإنما التفكير وانبساط الذهن في المخلوقات، وفي مخاوف الآخرة، قال رسول الله ﷺ: لا عبادة كتفكر، وقال الحسن بن أبي الحسن: الفكرة مرآة المؤمن، ينظر فيها إلى حسناته وسيئاته، وقال ابن عباس وأبو الدرداء: فكرة ساعة خير من قيام ليلة، وقال سري السقطي: فكرة ساعة خير من عبادة سنة، ما هو إلا أن تحل أطناب خيمتك فتجعلها في الآخرة، وأخذ أبو سليمان الداراني قدح الماء ليتوضا لصلاة الليل وعنده ضيف، فرآه لما أدخل أصبعه في أذن القدح أقام كذلك مفكرا حتى طلع الفجر، فقال له ما هذا يا أبا سليمان؟ فقال: إني لما طرحت أصبعي في أذن القدح تذكرت قول الله جل وتعالى: إِذِ الْأَغْلالُ فِي أَعْناقِهِمْ وَالسَّلاسِلُ [غافر: ٧١] ، ففكرت في حالي، وكيف أتلقى الغل إن طرح في عنقي يوم القيامة، فما زلت في ذلك حتى أصبحت.
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, Allah hakkında tefekküre dalmış bir topluluğun yanından geçerken şöyle buyurdu: «Yaratılanlar hakkında tefekkür edin, Yaratıcı hakkında tefekküre dalmayın; zira siz O'nun kadrini takdir edemezsiniz.» Ayetin kastı da işte budur: { وَيَتَفَكَّرُونَ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Göklerin ve yerin yaratılışı üzerinde tefekkür ederler.” Bazı âlimler şöyle demiştir: Allah Teâlâ'nın zâtı hakkında düşünen kimse, güneşe doğrudan bakan kimse gibidir; çünkü O Teâlâ'nın benzeri hiçbir şey yoktur. Düşünmek ve zihni hasretmek ancak yaratılmışlar ve ahiret korkuları hakkındadır. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Tefekkür gibi ibadet yoktur» buyurmuştur. Hasan b. Ebi'l-Hasan şöyle demiştir: «Tefekkür müminin aynasıdır; onunla iyiliklerine ve kötülüklerine bakar.» İbn Abbâs ve Ebü'd-Derdâ şöyle demişlerdir: «Bir anlık tefekkür, bir geceyi ibadetle ihya etmekten daha hayırlıdır.» Serî es-Sakatî ise şöyle demiştir: «Bir anlık tefekkür, bir yıllık ibadetten daha hayırlıdır; o, çadırının iplerini çözüp ahirete kurmandan ibarettir.» Ebû Süleymân ed-Dârânî, yanında bir misafir varken gece namazı için abdest almak üzere su kabını almıştı; misafir onun parmağını kabın kulpuna soktuğunda fecir doğuncaya kadar bu şekilde tefekküre dalıp kaldığını gördü. Ona: «Bu ne haldir ey Ebû Süleymân?» deyince o şöyle cevap verdi: «Parmağımı kabın kulpuna soktuğumda Allah Celle ve Teâlâ'nın: { إِذِ الْأَغْلالُ فِي أَعْناقِهِمْ وَالسَّلاسِلُ } “Boyunlarında tasmalar ve zincirler olduğu halde” sözünü hatırladım; durumumu ve kıyamet günü boynuma bir tasma geçirilecek olursa bunu nasıl karşılayacağımı düşündüm ve sabaha kadar bu halde kaldım.»
قال القاضي: فهذه نهاية الخوف، وخير الأمور أوسطها، وليس علماء الأمة الذين هم الحجة على هذا المنهاج، وقراءة علم كتاب الله ومعاني سنة رسول الله ﷺ لمن يفهم ويرجى نفعه أفضل من هذا، لكنه يحسن أن لا تخلو البلاد من مثل هذا، وحدثني أبي ﵁ عن بعض علماء المشرق قال: كنت بائتا في مسجد الأقدام بمصر، فصليت العشاء فرأيت رجلا قد اضطجع في كساء له مسجى بكسائه حتى أصبح، وصلينا نحن تلك الليلة وسهرنا، فلما أقيمت صلاة الصبح قام ذلك الرجل فاستقبل القبلة فصلى مع الناس، فاستعظمت جرأته في الصلاة بغير وضوء، فلما فرغت الصلاة خرج فتبعته لأعظه فلما دنوت منه سمعته ينشد: [المنسرح]
Kâdî dedi ki: İşte bu, korkunun son sınırıdır; işlerin en hayırlısı ise orta olanıdır. Hüccet konumunda olan ümmetin âlimleri bu yol üzere değildir. Anlayan ve faydası umulan kimse için Allah'ın Kitabı'nın ilmini ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in sünnetinin manalarını okumak bundan daha efdaldir; ancak beldelerin bu gibi kimselerden büsbütün yoksun kalmaması da güzeldir. Babam radıyallâhu anh, doğu ulemasından bazısının şöyle dediğini bana nakletti: Mısır'daki Mescidü'l-Akdâm'da gecelemiştim. Yatsı namazını kıldım ve bir adamın abasına bürünüp uzandığını ve sabaha kadar abasına sarılı halde kaldığını gördüm. Biz ise o gece namaz kıldık ve uykusuz kaldık. Sabah namazı için kamet getirildiğinde o adam kalktı, kıbleye yöneldi ve cemaatle birlikte namaz kıldı. Abdestsiz namaz kılma hususundaki cüretini büyük bir hayretle karşıladım. Namaz bitince dışarı çıktı; ona nasihat etmek için peşine düştüm. Yanına yaklaştığımda onun şu şiiri terennüm ettiğini duydum: [Münserih]
منسحق الجسم غائب حاضر ... منتبه القلب صامت ذاكر
«Bedeni yıpranmış, hem kayıp hem hazır; kalbi uyanık, hem suskun hem zâkir.»
منقبض في الغيوب منبسط ... كذاك من كان عارفا ذاكرا
«Gayblarda içine kapanık, neşeli ve açık; ârif ve zâkir olan kimse işte böyledir.»
يبيت في ليله أخا فكر ... فهو مدى اللّيل نائم ساهر
«Gecesini tefekkürle dopdolu geçirir; bütün gece boyunca hem uyur hem uyanıktır.»
قال فعلمت أنه ممن يعبد بالفكرة وانصرفت عنه، وقوله تعالى: رَبَّنا معناه يقولون ربنا على النداء، ما خلقت هذا باطلا، يريد لغير غاية منصوبة بل خلقته وخلقت البشر لينظر فيه فتوحد وتعبد، فمن فعل ذلك نعمته ومن ضل عن ذلك عذبته لكفره وقوله عليك ما لا يليق بك، ولهذا المعنى الذي تعطيه قوة اللفظ حسن قولهم: سُبْحانَكَ: أي تنزيها لك عما يقول المبطلون وحسن قولهم: فَقِنا عَذابَ النَّارِ إذ نحن المسبحون المنزهون لك الموحدون.
[Râvi] dedi ki: Onun tefekkürle ibadet edenlerden olduğunu anladım ve yanından ayrıldım. Allah Teâlâ'nın: { رَبَّنا } buyruğunun manası: Nida yoluyla «Ey Rabbimiz!» derler demektir. { ما خَلَقْتَ هذا باطِلاً } “Sen bunu boşuna yaratmadın”; yani belirlenmiş bir gaye olmaksızın yaratmadın; bilakis onu ve insanları, bu varlık üzerinde düşünsünler de seni bir bilsinler ve sana ibadet etsinler diye yarattın. Kim bunu yaparsa ona nimet verirsin; kim de bundan saparsa, inkârı ve senin hakkında sana yakışmayan sözleri sebebiyle ona azap edersin. Lafzın kuvvetinin verdiği bu mana sebebiyledir ki: { سُبْحانَكَ } “Sen yücesin” demeleri pek güzel olmuştur; yani bâtıl ehlinin söylediklerinden seni tenzih ederiz. Yine: { فَقِنا عَذابَ النَّارِ } “Bizi ateşin azabından koru” demeleri de güzeldir; zira bizler seni tesbih eden, tenzih eden ve birleyen kimseleriz.
وقولهم: رَبَّنا إِنَّكَ مَنْ تُدْخِلِ النَّارَ فَقَدْ أَخْزَيْتَهُ، استجارة واستعاذة، أي فلا تفعل بنا ذلك ولا تجعلنا ممن يعمل عملها، والخزي: الفضيحة المخجلة الهادمة لقدر المرء، خزي الرجل يخزى خزيا إذا
Onların: { رَبَّنا إِنَّكَ مَنْ تُدْخِلِ النَّارَ فَقَدْ أَخْزَيْتَهُ } “Rabbimiz! Şüphesiz sen kimi ateşe sokarsan, onu kesinlikle rezil etmişsindir” sözleri bir sığınma ve ilticadır; yani bize bunu yapma ve bizi cehennemliklerin amelini işleyenlerden kılma demektir. Hizy (الخزي): İnsanın saygınlığını yerle bir eden utanç verici rezilliktir. «Haziyeti'r-racul yahzâ hizyen» (خزي الرجل يخزى خزيا) ifadesi rezil olduğunda; «hazâyeten» (خزاية) ifadesi ise utandığında kullanılır. Fiil aynı, mastar farklıdır.
افتضح، وخزاية إذا استحيى، الفعل واحد والمصدر مختلف، وقال أنس بن مالك والحسن بن أبي الحسن وابن جريج وغيرهم: هذه إشارة إلى من يخلد في النار، ومن يخرج منها بالشفاعة والإيمان فليس بمخزي، وقال جابر بن عبد الله وغيره: كل من دخل النار فهو مخزي وإن خرج منها، وإن في دون ذلك لخزيا.
Enes b. Mâlik, Hasan b. Ebi'l-Hasan, İbn Cüreyc ve başkaları şöyle demiştir: Bu, ateşte ebedî kalacak olan kimselere bir işarettir. Şefaat ve iman ile oradan çıkacak olan kimse ise rezil edilmiş değildir. Câbir b. Abdillâh ve başkaları ise şöyle demiştir: Ateşe giren herkes, oradan çıksa bile rezil edilmiştir; zira bunun daha azında bile bir rezillik vardır.
قال القاضي: أما إنه خزي دون خزي وليس خزي من يخرج منها بفضيحة هادمة لقدره، وإنما الخزي التام للكفار وقوله تعالى: وَما لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصارٍ هو من قول الداعين، وبذلك يتسق وصف الآية.
Kâdî dedi ki: Bu rezillik dereceleri birbirinden farklıdır; oradan çıkacak olan kimsenin rezilliği onun değerini yerle bir edecek türden bir rezillik değildir. Tam rezillik ancak kâfirler içindir. Allah Teâlâ'nın: { وَما لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصارٍ } “Zalimlerin hiçbir yardımcısı yoktur” buyruğu da dua edenlerin sözündendir ve böylece ayetin tasviri birbiriyle uyumlu hale gelir.
قوله تعالى:
Allah Teâlâ'nın şu buyruğu:
[سورة آل عمران (٣) : الآيات ١٩٣ الى ١٩٤]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyetler 193-194]
رَبَّنا إِنَّنا سَمِعْنا مُنادِياً يُنادِي لِلْإِيمانِ أَنْ آمِنُوا بِرَبِّكُمْ فَآمَنَّا رَبَّنا فَاغْفِرْ لَنا ذُنُوبَنا وَكَفِّرْ عَنَّا سَيِّئاتِنا وَتَوَفَّنا مَعَ الْأَبْرارِ (١٩٣) رَبَّنا وَآتِنا ما وَعَدْتَنا عَلى رُسُلِكَ وَلا تُخْزِنا يَوْمَ الْقِيامَةِ إِنَّكَ لا تُخْلِفُ الْمِيعادَ (١٩٤)
{ رَبَّنا إِنَّنا سَمِعْنا مُنادِياً يُنادِي لِلْإِيمانِ أَنْ آمِنُوا بِرَبِّكُمْ فَآمَنَّا رَبَّنا فَاغْفِرْ لَنا ذُنُوبَنا وَكَفِّرْ عَنَّا سَيِّئاتِنا وَتَوَفَّنا مَعَ الْأَبْرارِ (١٩٣) رَبَّنا وَآتِنا ما وَعَدْتَنا عَلى رُسُلِكَ وَلا تُخْزِنا يَوْمَ الْقِيامَةِ إِنَّكَ لا تُخْلِفُ الْمِيعادَ (١٩٤) } “Rabbimiz! Şüphesiz biz: «Rabbinize iman edin» diye imana çağıran bir çağırıcıyı işittik ve hemen iman ettik. Rabbimiz! Günahlarımızı bağışla, kötülüklerimizi ört ve canımızı iyilerle beraber al! Rabbimiz! Elçilerin vasıtasıyla bize vadettiklerini bize ver ve kıyamet gününde bizi rezil etme! Şüphesiz sen vadinden dönmezsin.”
هذه الآيات حكاية عن أولي الألباب أنهم يقولون: رَبَّنا قال أبو الدرداء: يرحم الله المؤمنين ما زالوا يقولون: «ربنا ربنا» حتى استجيب لهم، واختلف المتأولون في المنادي، فقال ابن جريج وابن زيد وغيرهما: المنادى محمد ﷺ، وقال محمد بن كعب القرظي: المنادي كتاب الله وليس كلهم رأى النبي ﷺ وسمعه، ولما كانت يُنادِي بمنزلة يدعو، حسن وصولها باللام بمعنى «إلى الإيمان» ، وقوله: أَنْ آمِنُوا «أن» مفسرة لا موضع لها من الإعراب، وغفران الذنوب وتكفير السيئات أمر قريب بعضه من بعض، لكنه كرر للتأكيد ولأنها مناح من الستر، وإزالة حكم الذنب بعد حصوله، والْأَبْرارِ جمع بر، أصله برر على وزن فعل، أدغمت الراء في الراء، وقيل: هو جمع بار كصاحب وأصحاب، والمعنى: توفنا معهم في كل أحكامهم وأفعالهم.
Bu ayetler, selim akıl sahiplerinin { رَبَّنا } “Rabbimiz!” dediklerini nakletmektedir. Ebü'd-Derdâ şöyle demiştir: «Allah müminlere merhamet etsin; onlar dualarına icabet edilinceye kadar 'Rabbimiz, Rabbimiz' demeye devam ettiler.» Müteevviller çağırıcı (münâdî) konusunda ihtilaf etmişlerdir: İbn Cüreyc, İbn Zeyd ve başkaları, çağrıda bulunanın Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem olduğunu söylemişlerdir. Muhammed b. Kâ'b el-Kurazî ise çağırıcının Allah'ın Kitabı olduğunu söylemiştir; zira onların hepsi Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i görüp işitmiş değildir. { يُنادِي } kelimesi 'çağırıyor/davet ediyor' manasında olduğu için lâm harfiyle «imana doğru» anlamında geçişli kılınması güzel olmuştur. { أَنْ آمِنُوا } ifadesindeki «en» (أن) tefsiriyye olup iraptan mahalli yoktur. Günahların bağışlanması (mağfiret) ile kötülüklerin örtülmesi (tekfîr) birbirine yakın manalardır; ancak tekit için ve bunların birer örtme şekli olması ile günah vuku bulduktan sonra hükmünün ortadan kaldırılması anlamını taşıdığı için tekrarlanmıştır. «el-Ebrâr» (الْأَبْرارِ), «berr» (بر) kelimesinin çoğuludur; aslı «fa'al» (فَعَل) vezninde «berer» (بَرَر) olup râ harfi râ'ya idgam edilmiştir. «Sâhib» (صاحب) ve «ashâb» (أصحاب) gibi «bârr» (بارّ) kelimesinin çoğulu olduğu da söylenmiştir. Mana şudur: Bütün hükümlerinde ve fiillerinde bizim canımızı onlarla beraber al.
وقوله: رَبَّنا وَآتِنا ما وَعَدْتَنا عَلى رُسُلِكَ معناه: على ألسنة رسلك، وقرأ الأعمش «رسلك» بسكون السين، وطلبوا من الله تعالى إنجاز الوعد، وهو تعالى من لا يجوز عليه خلفه من حيث في طلبه الرغبة أن يكونوا ممن يستحقه، فالطلبة والتخوف إنما هو في جهتهم لا في جهة الله تعالى لأن هذا الدعاء إنما هو في الدنيا، فمعنى قول المرء: اللهم أنجز لي وعدك، إنما معناه: اجعلني ممن يستحق إنجاز الوعد، وقيل: معنى دعائهم الاستعجال مع ثقتهم بأن الوعد منجز، وقال الطبري وغيره: معنى الآية ما وعدتنا على ألسنة رسلك من النصر على الأعداء فكأن الدعوة إنما هي في حكم الدنيا، وقولهم: وَلا تُخْزِنا يَوْمَ الْقِيامَةِ إِنَّكَ لا تُخْلِفُ الْمِيعادَ، إشارة إلى قوله تعالى: يَوْمَ لا يُخْزِي اللَّهُ النَّبِيَّ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ [التحريم: ٨] فهذا وعده تعالى وهو دال على أن الخزي إنما هو مع الخلود.
{ رَبَّنا وَآتِنا ما وَعَدْتَنا عَلى رُسُلِكَ } buyruğunun manası: «Elçilerinin diliyle [bize vadettiklerini ver]» demektir. el-A'meş sîn'in sükûnuyla «ruslik» şeklinde okumuştur. Onlar Allah Teâlâ'dan vaadini yerine getirmesini istemişlerdir; O Teâlâ ise vaadinden dönmesi asla caiz olmayan zâttır. Bu istek, onların bu vaade liyakat kazanan kimselerden olma arzusundan kaynaklanmaktadır. Dolayısıyla bu talep ve endişe, Allah Teâlâ yönünden değil, kendi nefisleri yönündendir; çünkü bu dua dünyada yapılmaktadır. Nitekim bir kimsenin «Allah'ım, bana vaadini gerçekleştir» demesinin manası: «Beni vaadin gerçekleştirilmesini hak edenlerden eyle» demektir. Denildi ki: Dualarının anlamı, vaadin gerçekleşeceğine olan güvenleriyle birlikte acele istemektir. Taberî ve başkaları ise şöyle demiştir: Ayetin manası, elçilerinin diliyle düşmanlara karşı bize vadettiğin zaferi ver demektir; dolayısıyla dua sanki dünya hükmüyle ilgilidir. Onların: { وَلا تُخْزِنا يَوْمَ الْقِيامَةِ إِنَّكَ لا تُخْلِفُ الْمِيعادَ } sözleri ise Allah Teâlâ'nın: { يَوْمَ لا يُخْزِي اللَّهُ النَّبِيَّ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ } “O gün Allah, Peygamber'i ve onunla beraber iman edenleri rezil etmez” buyruğuna bir işarettir. İşte bu, O Teâlâ'nın vaadidir ve rezilliğin ancak [ateşte] ebedî kalmakla birlikte olacağına delalet eder.
قوله تعالى:
Allah Teâlâ'nın şu buyruğu:
[سورة آل عمران (٣) : آية ١٩٥]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 195]
فَاسْتَجابَ لَهُمْ رَبُّهُمْ أَنِّي لا أُضِيعُ عَمَلَ عامِلٍ مِنْكُمْ مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثى بَعْضُكُمْ مِنْ بَعْضٍ فَالَّذِينَ هاجَرُوا وَأُخْرِجُوا مِنْ دِيارِهِمْ وَأُوذُوا فِي سَبِيلِي وَقاتَلُوا وَقُتِلُوا لَأُكَفِّرَنَّ عَنْهُمْ سَيِّئاتِهِمْ وَلَأُدْخِلَنَّهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ ثَواباً مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَاللَّهُ عِنْدَهُ حُسْنُ الثَّوابِ (١٩٥)
{ فَاسْتَجابَ لَهُمْ رَبُّهُمْ أَنِّي لا أُضِيعُ عَمَلَ عامِلٍ مِنْكُمْ مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثى بَعْضُكُمْ مِنْ بَعْضٍ فَالَّذِينَ هاجَرُوا وَأُخْرِجُوا مِنْ دِيارِهِمْ وَأُوذُوا فِي سَبِيلِي وَقاتَلُوا وَقُتِلُوا لَأُكَفِّرَنَّ عَنْهُمْ سَيِّئاتِهِمْ وَلَأُدْخِلَنَّهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ ثَواباً مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَاللَّهُ عِنْدَهُ حُسْنُ الثَّوابِ (١٩٥) } “Bunun üzerine Rableri onların dualarını kabul etti: «Şüphesiz ben, erkek olsun kadın olsun —ki hepiniz birbirinizdensiniz— sizden hiçbir çalışanın amelini zayi etmem. Hicret edenler, yurtlarından çıkarılanlar, benim yolumda eziyet görenler, savaşanlar ve öldürülenler var ya, elbette onların kötülüklerini örteceğim ve onları altından ırmaklar akan cennetlere koyacağım. Bu, Allah katından bir mükâfattır. Mükâfatın en güzeli ise Allah katındadır.»”
«استجاب» استفعل بمعنى أجاب، فليس استفعل على بابه من طلب الشيء بل هو كما قال الشاعر: [الطويل]
«İstecâbe» (استجاب) fiili «istef'ale» (استفعل) vezninde olup «icâbet etti / kabul etti» (ecâbe) manasındadır. Dolayısıyla buradaki 'istef'ale' vezni asıl kalıbı olan bir şeyi talep etmek manasında değildir; bilakis şairin şu sözünde olduğu gibidir: [Tavîl]
وداع دعا يا من يجيب إلى النّدى ... فلم يستجبه عند ذاك مجيب
«Bir çağırıcı: 'Ey cömertliğe ve yardıma koşan!' diye seslendi de o vakit ona hiçbir icabet eden cevap vermedi.»
أي لم يجبه، وقوله: أَنِّي يجوز أن تكون «أن» مفسرة ويمكن أن تكون بمعنى «أني» ، وقرأ عيسى بن عمر: «إني» بكسر الهمزة، وهذه آية وعد من الله تعالى: أي هذا فعله مع الذين يتصفون بما ذكر، وروي أن أم سلمة ﵂ قالت: يا رسول الله، قد ذكر الله تعالى الرجال في الهجرة ولم يذكر النساء في شيء من ذلك، فنزلت الآية، ونزلت آيات في معناها فيها ذكر النساء، وقوله: مِنْ ذَكَرٍ تبيين لجنس العامل، وقال قوم: مِنْ زائدة لتقدم النفي من الكلام وقوله تعالى: بَعْضُكُمْ مِنْ بَعْضٍ يعني في الأجر وتقبل العمل، أي إن الرجال والنساء في ذلك على حد واحد، وبيّن تعالى حال المهاجرين، ثم الآية بعد تنسحب على كل من أوذي في الله تعالى وهاجر أيضا إلى الله تعالى وإن كان اسم الهجرة وفصلها الخاص بها قد انقطع بعد الفتح، فالمعنى باق إلى يوم القيامة، وَاللَّهُ يُضاعِفُ لِمَنْ يَشاءُ [البقرة: ٢٦١] و «هاجر» مفاعلة من اثنين، وذلك أن الذي يهجر وطنه وقرابته في الله كان الوطن والقرابة يهجرونه أيضا فهي مهاجرة، وقوله تعالى: وَأُخْرِجُوا مِنْ دِيارِهِمْ عبارة إلزام ذنب للكفار، وذلك أن المهاجرين إنما أخرجهم سوء العشرة وقبيح الأفعال فخرجوا باختيارهم فإذا جاء الكلام في مضمار إلزام الذنب، للكفار قيل أخرجوا من ديارهم، وإخراج أهله منه أكبر عند الله، إلى غير ذلك من الأمثلة، وإذا جاء الكلام في مضمار الفخر والقوة على الأعداء، تمسك بالوجه الآخر من أنهم خرجوا برأيهم، فمن ذلك إنكار النبي ﷺ على أبي سفيان بن الحارث حين أنشده: [الطويل] (وردني ... إلى الله من طردت كل مطرد) فقال له رسول الله ﷺ: أنت طردتني كل مطرد؟ إنكارا عليه ومن ذلك قول كعب بن زهير: [البسيط]
Yani «ona cevap vermedi» demektir. { أَنِّي } lafzındaki «en» (أن) harfinin tefsiriyye olması caiz olduğu gibi «şüphesiz ben» manasında olması da mümkündür. Îsâ b. Ömer hemzenin kesresiyle «İnnî» şeklinde okumuştur. Bu, Allah Teâlâ'dan bir vaat ayetidir; yani zikredilen nitelikleri taşıyan kimselere O'nun yapacağı muamele budur. Rivayet edildiğine göre Ümmü Seleme radıyallâhu anhâ: «Ey Allah'ın Resûlü! Allah Teâlâ hicret konusunda erkekleri zikretti de kadınları hiçbir şekilde anmadı» demiş, bunun üzerine bu ayet ve içinde kadınların zikredildiği benzer manadaki ayetler inmiştir. { مِنْ ذَكَرٍ } ifadesi amel edenin cinsini beyan etmektedir. Bir topluluk ise cümlenin başında nefy geçtiği için { مِنْ } lafzının zâide olduğunu söylemiştir. Allah Teâlâ'nın: { بَعْضُكُمْ مِنْ بَعْضٍ } buyruğu, mükâfat ve amelin kabulü hususunda demektir; yani erkekler ve kadınlar bu konuda eşit seviyededir. Allah Teâlâ muhacirlerin durumunu beyan etmiştir; daha sonra bu ayet, Mekke'nin fethinden sonra hicret ismi ve ona has fazilet kesilmiş olsa bile, Allah yolunda eziyet gören ve yine Allah'a hicret eden herkesi kapsamı altına alır; nitekim bu mana kıyamet gününe kadar bakidir. { وَاللَّهُ يُضاعِفُ لِمَنْ يَشاءُ } “Allah dilediğine kat kat verir.” «Hâcere» (هاجر) fiili iki taraf arasında gerçekleşen «mufâale» babındandır; zira vatanını ve akrabalarını Allah uğrunda terk eden kimseyi vatanı ve akrabaları da terk etmekteydi, dolayısıyla bu karşılıklı bir hicrettir (muhâcere). Allah Teâlâ'nın: { وَأُخْرِجُوا مِنْ دِيارِهِمْ } buyruğu, kâfirlere günahı yükleme (onları sorumlu tutma) ifadesidir. Zira muhacirleri çıkaran şey kötü muamele ve çirkin fiillerdi; onlar da kendi ihtiyarlarıyla çıktılar. Söz kâfirlere günahı yükleme makamında geldiğinde { أُخْرِجُوا مِنْ دِيارِهِمْ } “Yurtlarından çıkarıldılar” ve «onun halkını oradan çıkarmak Allah katında daha büyüktür» ve benzeri misaller zikredilir. Ancak söz düşmanlara karşı iftihar ve güç makamında geldiğinde, onların kendi tercihleriyle çıktıkları yönündeki diğer veche tutunulur. Nitekim Ebû Süfyân b. el-Hâris şu beyti okuduğunda Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in bunu inkâr etmesi bu kabildendir: [Tavîl] (Ve beni kovup uzaklaştıran kimse Allah'a yöneltti...) Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bunu inkâr ederek: «Beni her taraftan sen mi kovup uzaklaştırdın?» buyurmuştur. Kâ'b b. Züheyr'in şu sözü de bu kabildendir: [Basît]
في عصبة من قريش قال قائلهم ... ببطن مكّة لمّا أسلموا زولوا
«Kureyş'ten bir topluluk içindedir ki, Müslüman olduklarında Mekke vadisinde içlerinden biri: 'Buradan ayrılıp gidin' dedi.»
زالوا فما زال أنكاس ولا كشف ... عند اللّقاء ولا ميل معازيل
«Ayrılıp gittiler; fakat ne savaşta gevşeklik gösterenler ne silahsız olanlar ne de savaştan kaçan silahsız korkaklar olarak ayrıldılar.»
وقرأ نافع وعاصم وأبو عمرو: «وقاتلوا وقتلوا» بتخفيف التاء وضم القاف، ومعنى هذه القراءة بيّن، وقرأ ابن كثير: «وقاتلوا وقتّلوا» بتشديد التاء وهي في المعنى كالأولى في المبالغة في القتل، وقرأ حمزة والكسائي: «وقتلوا وقاتلوا» يبدآن بالفعل المبني للمفعول به، وكذلك اختلافهم في سورة التوبة، غير أن ابن كثير وابن عامر يشددان في التوبة، ومعنى قراءة حمزة هذه: إما أن لا تعطى الواو رتبة لأن المعطوف بالواو يجوز أن يكون أولا في المعنى وليس كذلك العطف بالفاء، ويجوز أن يكون المعنى وقتلوا وقاتل
Nâfi, Âsım ve Ebû Amr tâ'nın şeddesiz oluşu ve kâf'ın dammesiyle «ve kâtelû ve kutilû» (وَقاتَلُوا وَقُتِلُوا) şeklinde okumuşlardır; bu kıraatin manası açıktır. İbn Kesîr tâ'nın şeddesiyle «ve kâtelû ve kuttilû» (وَقاتَلُوا وَقُتِّلُوا) şeklinde okumuştur ki bu da manada öldürmede mübalağa bakımından birincisi gibidir. Hamza ve el-Kisâî ise meçhul fiille başlayarak «ve kutilû ve kâtelû» (وَقُتِلُوا وَقاتَلُوا) şeklinde okumuşlardır. Tevbe Suresi'ndeki ihtilafları da böyledir; ancak İbn Kesîr ve İbn Âmir Tevbe Suresi'nde şeddeli okurlar. Hamza'nın bu kıraatinin manası şöyledir: Ya vâv harfine tertip (sıra) manası verilmez; zira vâv ile matuf olanın manada önce gelmesi caizdir, oysa fâ ile atıfta bulunulduğunda böyle değildir. Ya da mananın «onlardan bir kısmı öldürüldü, geriye kalanlar ise savaştı» şeklinde olması caizdir;
باقيهم فتشبه الآية قوله تعالى: فَما وَهَنُوا لِما أَصابَهُمْ [آل عمران: ١٤٦] على تأويل من رأى أن القتل وقع بالربيين، وقرأ عمر بن عبد العزيز ﵁: و «قتلوا» بفتح القاف والتاء من غير ألف، و «قتلوا» بضم القاف وكسر التاء خفيفة، وهي قراءة حسنة المعنى مستوفية للفضلين على الترتيب المتعارف، وقرأ محارب بن دثار: «وقتلوا» بفتح القاف «وقاتلوا» ، وقرأ طلحة بن مصرف: «وقتّلوا» بضم القاف وشد التاء «وقاتلوا» وهذه يدخلها إما رفض رتبة الواو، وإما أنه قاتل من بقي، واللام في قوله: لَأُكَفِّرَنَّ لام القسم وثَواباً مصدر مؤكد مثل قوله: صُنْعَ اللَّهِ [النمل: ٨٨] وكِتابَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ [النساء: ٢٤] وباقي الآية بين.
Böylece ayet, öldürülmenin rabbânîlere isabet ettiğini düşünenlerin teviline göre Allah Teâlâ'nın: { فَما وَهَنُوا لِما أَصابَهُمْ } “Başlarına gelenlerden dolayı gevşemediler” buyruğuna benzer. Ömer b. Abdilazîz radıyallâhu anh ise elif olmaksızın kâf ve tâ'nın fethasıyla «katele» (قَتَلُوا) ve kâf'ın dammesi, tâ'nın kesresi ve şeddesiz olarak «kutile» (قُتِلُوا) şeklinde okumuştur; bu, manası güzel olan ve bilinen tertip üzere iki fazileti de bünyesinde toplayan bir kıraattir. Muhârib b. Disâr kâf'ın fethasıyla «katele» ve sonra «kâtele» şeklinde; Talha b. Musarrif ise kâf'ın dammesi ve tâ'nın şeddesiyle «kuttilû ve kâtelû» şeklinde okumuştur. Bu kıraatler de ya vâv'ın tertibini terk etme ya da geriye kalanın savaştığı manası kapsamına girer. { لَأُكَفِّرَنَّ } sözündeki lâm harfi kasem (yemin) lâmıdır. { ثَواباً } kelimesi ise { صُنْعَ اللَّهِ } “Allah'ın yapması” ve { كِتابَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ } “Allah'ın üzerinize yazdığı” buyruklarında olduğu gibi tekit edici bir mastardır (mef'ûl-i mutlak). Ayetin geri kalanı ise açıktır.
قوله تعالى:
Allah Teâlâ'nın şu buyruğu:
[سورة آل عمران (٣) : الآيات ١٩٦ الى ١٩٨]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyetler 196-198]
لا يَغُرَّنَّكَ تَقَلُّبُ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي الْبِلادِ (١٩٦) مَتاعٌ قَلِيلٌ ثُمَّ مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمِهادُ (١٩٧) لكِنِ الَّذِينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ لَهُمْ جَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها نُزُلاً مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَما عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ لِلْأَبْرارِ (١٩٨)
{ لا يَغُرَّنَّكَ تَقَلُّبُ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي الْبِلادِ (١٩٦) مَتاعٌ قَلِيلٌ ثُمَّ مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمِهادُ (١٩٧) لكِنِ الَّذِينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ لَهُمْ جَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها نُزُلاً مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَما عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ لِلْأَبْرارِ (١٩٨) } “İnkâr edenlerin diyar diyar gezip dolaşması sakın seni aldatmasın! Bu, az bir geçimliktir. Sonra varacakları yer cehennemdir. O ne kötü bir yataktır! Fakat Rablerinden sakınanlar için, altından ırmaklar akan, içinde ebedî kalacakları cennetler vardır; Allah katından bir ikram olarak. Allah katında olan şeyler ise iyiler için daha hayırlıdır.”
نزلت لا يَغُرَّنَّكَ في هذه الآية، منزلة: لا تظن أن حال الكفار حسنة فتهتم لذلك، وذلك أن المغتر فارح بالشيء الذي يغتر به، فالكفار مغترون بتقلبهم والمؤمنون مهتمون به، لكنه ربما يقع في نفس مؤمن أن هذا الإملاء للكفار إنما هو لخير لهم، فيجيء هذا جنوحا إلى حالهم ونوعا من الاغترار فلذلك حسنت لا يَغُرَّنَّكَ ونظيره قول عمر لحفصة: لا يغرنك إن كانت جارتك أوضأ منك وأحب إلى رسول الله ﷺ، المعنى: لا تغتري بما يتم لتلك من الإدلال فتقعي فيه فيطلقك النبي ﷺ، والخطاب للنبي ﵇، والمراد أمته وللكفار في ذلك حظ، أي لا يغرنكم تقلبهم، وقرأ ابن أبي إسحاق ويعقوب: «لا يغرنك» بسكون النون خفيفة، وكذلك «لا يصدنك ولا يصدنكم ولا يغرنكم» - وشبهه، و «التقلب» : التصرف في التجارات والأرباح والحروب وسائر الأعمال، ثم أخبر تعالى عن قلة ذلك المتاع، لأنه منقض صائر إلى ذل وقل وعذاب.
Bu ayetteki { لا يَغُرَّنَّكَ } “Seni aldatmasın” nehyi, «Kâfirlerin durumunun iyi olduğunu sanıp da bu yüzden kederlenme» anlamındadır. Zira aldanan kimse, aldandığı şeyle sevinç duyar; oysa kâfirler gezip dolaşmalarıyla gururlanmakta, müminler ise bu sebeple kederlenmektedir. Fakat bazen bir müminin gönlüne, kâfirlere verilen bu mühletin onlar için bir hayır olduğu düşüncesi düşebilir; böylece bu, onların haline meyletmek ve bir tür aldanış olur. İşte bu sebeple { لا يَغُرَّنَّكَ } ifadesi güzel olmuştur. Bunun benzeri, Ömer'in Hafsa'ya söylediği şu sözdür: «Komşun [Âişe] senden daha güzel ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e daha sevgili ise bu seni sakın aldatmasın.» Manası şudur: Onun nazlanıp şımarmasına aldanıp da aynı şeye düşme, yoksa Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem seni boşar. Hitap Peygamber aleyhisselâm'adır; ancak kastedilen onun ümmetidir ve kâfirlerin de bundan bir payı vardır; yani onların gezip dolaşması sakın sizi aldatmasın demektir. İbn Ebî İshâk ve Ya'kûb nûn'un sükûnu ve şeddesizliğiyle «lâ yegurranneke» (لا يَغُرَّنْكَ) şeklinde okumuşlardır; «lâ yasuddanneke, lâ yasuddannakum, lâ yegurrannakum» ve benzerleri de böyledir. «Tekallüb» (التقلب): Ticaretlerde, kazançlarda, savaşlarda ve diğer işlerde tasarrufta bulunup dolaşmaktır. Sonra Allah Teâlâ bu dünyalığın az olduğunu haber vermiştir; çünkü son bulacak, zillete, yokluğa ve azaba dönüşecektir.
وقرأ أبو جعفر بن القعقاع: «لكنّ الذين» ، بشد النون، وعلى أن الَّذِينَ في موضع نصب اسما ل «لكنّ» ، ونُزُلًا: معناه تكرمة، ونصبه على المصدر المؤكد، وقرأ الحسن: «نزلا» ساكنة الزاي، وقوله تعالى: وَما عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ لِلْأَبْرارِ يحتمل أن يريد: خير مما هؤلاء فيه من التقلب والتنعم، ويحتمل أن يريد: خير مما هم فيه في الدنيا، وإلى هذا ذهب ابن مسعود فإنه قال: ما من مؤمن ولا كافر إلا والموت خير له، أما الكافر فلئلا يزداد إثما، وأما المؤمن فلأن ما عند الله خير للأبرار.
Ebû Ca'fer b. el-Ka'kâ' nûn'un şeddesiyle «lâkinne'llezîne» (لكنّ الذين) şeklinde ve { الَّذِينَ } lafzının «lâkinne»nin ismi olarak nasb mahallinde olması üzere okumuştur. { نُزُلاً } ise ikram manasındadır ve tekit edici bir mastar olarak mansubdur. Hasan zâ'nın sükûnuyla «nüzlen» (نُزْلاً) şeklinde okumuştur. Allah Teâlâ'nın: { وَما عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ لِلْأَبْرارِ } buyruğunun, onların içinde bulunduğu bu gezip dolaşma ve nimetlerden daha hayırlıdır manasını kastetmiş olması muhtemel olduğu gibi, onların dünyada içinde bulundukları şeylerden daha hayırlıdır manasını kastetmiş olması da muhtemeldir. İbn Mes'ûd bu ikinci görüşe meyletmiştir; zira o şöyle demiştir: «Mümin olsun kâfir olsun, ölüm kendisi için daha hayırlı olmayan hiçbir kimse yoktur. Kâfire gelince, günahı daha fazla artmasın diye [ölüm hayırlıdır]; mümine gelince, şüphesiz Allah katındaki şeyler iyiler için daha hayırlıdır.»
قال أبو محمد: وروي عن النبي ﷺ أنه قال: الدنيا سجن المؤمن وجنة الكافر، فقال القاضي ابن الطيب: هذا هو بالإضافة إلى ما يصير إليه كل واحد منهما في الآخرة، فالدنيا على المؤمن المنعم سجن بالإضافة إلى الجنة، والدنيا للكافر الفقير المضيق عليه في حاله وصحته جنة بالإضافة إلى جهنم، وقيل: المعنى أنها سجن المؤمن لأنها موضع تبعه في الطاعات وصومه وقيامه، فهو فيها كالمعنت المنكل، وينتظر الثواب في الأخرى التي هي جنته، والدنيا جنة الكافر، لأنها موضع ثوابه على ما
Ebû Muhammed dedi ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: «Dünya müminin zindanı, kâfirin ise cennetidir.» Kâdî İbnü't-Tayyib şöyle demiştir: Bu, her birinin ahirette varacağı yere nispetledir. Dolayısıyla nimetler içindeki mümine nispetle dünya cennete kıyasla bir zindandır; durumu ve sıhhati daraltılmış fakir kâfire nispetle dünya ise cehenneme kıyasla bir cennettir. Şöyle de denilmiştir: Manası, dünyanın müminin zindanı olmasıdır; çünkü dünya onun taatler, oruç ve namaz hususundaki meşakkat yeridir; o dünyada adeta zorlu bir mükellefiyet altındaki kimse gibidir ve asıl cenneti olan ahiretteki sevabı beklemektedir. Dünya ise kâfirin cennetidir; çünkü dünya onun yapabileceği hayırlara karşı mükâfat yeridir;
عسى أن يعمل من خير، وليس ينتظر في الآخرة ثوابا، فهذه جنته، وهذا القول عندي كالتفسير والشرح للأول.
Ve o ahirette hiçbir sevap beklememektedir; işte onun cenneti budur. Bana göre bu söz, birinci görüşün bir tefsiri ve şerhi gibidir.
قوله تعالى:
Allah Teâlâ'nın şu buyruğu:
[سورة آل عمران (٣) : الآيات ١٩٩ الى ٢٠٠]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyetler 199-200]
وَإِنَّ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ لَمَنْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَما أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ وَما أُنْزِلَ إِلَيْهِمْ خاشِعِينَ لِلَّهِ لا يَشْتَرُونَ بِآياتِ اللَّهِ ثَمَناً قَلِيلاً أُولئِكَ لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسابِ (١٩٩) يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اصْبِرُوا وَصابِرُوا وَرابِطُوا وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (٢٠٠)
{ وَإِنَّ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ لَمَنْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَما أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ وَما أُنْزِلَ إِلَيْهِمْ خاشِعِينَ لِلَّهِ لا يَشْتَرُونَ بِآياتِ اللَّهِ ثَمَناً قَلِيلاً أُولئِكَ لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسابِ (١٩٩) يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اصْبِرُوا وَصابِرُوا وَرابِطُوا وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (٢٠٠) } “Kitap ehlinden öyleleri vardır ki, Allah'a, size indirilene ve kendilerine indirilene Allah'a saygı duyarak inanırlar; Allah'ın ayetlerini az bir değere satmazlar. İşte onların Rableri katında mükâfatları vardır. Şüphesiz Allah, hesabı çabuk görendir. (199) Ey iman edenler! Sabredin, [düşmanlarınıza karşı] sabır yarışı yapın, [cihada] hazırlıklı ve irtibatlı olun ve Allah'tan sakının ki kurtuluşa eresiniz. (200)”
اختلف المتأولون فيمن عنى بهذه الآية، فقال جابر بن عبد الله وابن جريج وقتادة وغيرهم: نزلت بسبب أصحمة النجاشي سلطان الحبشة، وذلك أنه كان مؤمنا بالله وبمحمد ﷺ، فلما مات عرف بذلك رسول الله ﷺ في ذلك اليوم، فقال رسول الله ﷺ لأصحابه: اخرجوا فصلوا على أخ لكم، فصلى عليه رسول الله ﷺ بالناس، فكبر أربعا، وفي بعض الحديث: أنه كشف لرسول الله ﷺ عن نعشه في الساعة التي قرب منها للدفن، فكان يراه من موضعه بالمدينة، فلما صلى عليه النبي ﷺ قال المنافقون: انظروا إلى هذا يصلي على علج نصراني لم يره قط، فنزلت هذه الآية، وكان أصحمة النجاشي نصرانيا، وأصحمة تفسيره بالعربية عطية، قاله سفيان بن عيينة وغيره، وروي أن المنافقين قالوا بعد ذلك: فإنه لم يصل القبلة فنزلت وَلِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ فَأَيْنَما تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ [البقرة: ١١٥] وقال قوم: نزلت في عبد الله بن سلام، وقال ابن زيد ومجاهد: نزلت في جميع من آمن من أهل الكتاب، وخاشِعِينَ حال من الضمير في يُؤْمِنُ، ورد خاشِعِينَ على المعنى في «من» لأنه جمع لا على لفظ «من» لأنه إفراد، وقوله تعالى: لا يَشْتَرُونَ بِآياتِ اللَّهِ ثَمَناً قَلِيلًا مدح لهم وذم لسائر كفار أهل الكتاب لتبديلهم وإيثارهم كسب الدنيا الذي هو ثمن قليل على آخرتهم وعلى آيات الله تعالى، وقوله تعالى: إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسابِ قيل معناه: سريع إتيان بيوم القيامة، وهو يوم الحساب، فالحساب إذا سريع إذ كل آت قريب، وقال قوم: سَرِيعُ الْحِسابِ أي إحصاء أعمال العباد وأجورهم وآثامهم، إذ ذلك كله في عمله لا يحتاج فيه إلى عد وروية ونظر كما يحتاج البشر.
Müfessirler bu ayetle kimin kastedildiği hususunda ihtilaf etmişlerdir. Câbir b. Abdillâh, İbn Cüreyc, Katâde ve başkaları şöyle demişlerdir: Bu ayet, Habeşistan hükümdarı Eshame en-Necâşî hakkında inmiştir. Şöyle ki; o, Allah'a ve Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e iman etmişti. Vefat ettiği zaman, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem aynı gün bundan haberdar oldu ve ashabına: «Çıkınız ve bir din kardeşinize [cenaze namazı] kılınız» buyurdu. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem insanlara [namazı] kıldırdı ve dört tekbir getirdi. Bazı hadislerde [şu da yer almaktadır]: Defnedilmek üzere yaklaştırıldığı saatte Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e onun tabutu gösterildi ve onu Medine'deki yerinden görüyordu. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onun üzerine namaz kılınca münafıklar: «Şuna bakın, hiç görmediği Hristiyan bir kâfirin üzerine namaz kılıyor» dediler. Bunun üzerine bu ayet indi. Eshame en-Necâşî Hristiyan idi. Süfyân b. Uyeyne ve başkalarının belirttiğine göre Eshame'nin Arapçadaki anlamı «Atıyye» (bağış/ihsan) demektir. Münafıkların bundan sonra: «O, kıbleye doğru namaz kılmadı» dedikleri ve bunun üzerine: { وَلِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ فَأَيْنَما تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ } [el-Bakara: 115] ayetinin indiği de rivayet edilmiştir. Bir topluluk: «Abdullah b. Selâm hakkında inmiştir» demiştir. İbn Zeyd ve Mücâhid ise: «Kitap ehlinden iman edenlerin tamamı hakkında inmiştir» demişlerdir. { خاشِعِينَ } lafzı, { يُؤْمِنُ } fiilindeki zamirden hâldir. { خاشِعِينَ } lafzı, «men» (مَنْ) lafzının tekil olan lafzına değil, çoğul olan anlamına binaen [çoğul olarak] getirilmiştir. Allah Teâlâ'nın: { لا يَشْتَرُونَ بِآياتِ اللَّهِ ثَمَناً قَلِيلًا } buyruğu onlar için bir övgü; Kitap ehlinden olan diğer kâfirler için ise [kutsal metinleri] tahrif etmeleri, ahiretlerine ve Allah Teâlâ'nın ayetlerine karşılık az bir değer olan dünya kazancını tercih etmeleri sebebiyle bir yergidir. Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسابِ } buyruğunun manasının, hesap günü olan kıyamet gününün gelişinin çabuk olması olduğu söylenmiştir. Gelecek olan her şey yakın olduğuna göre hesap da çabuktur. Bir topluluk ise şöyle demiştir: { سَرِيعُ الْحِسابِ }, yani kulların amellerini, ecirlerini ve günahlarını çabuk sayandır; çünkü bütün bunlar O'nun ilminde olup, insanların muhtaç olduğu gibi saymaya, düşünmeye ve incelemeye muhtaç değildir.
ثم ختم الله تعالى السورة بهذه الوصاة التي جمعت الظهور في الدنيا على الأعداء، والفوز بنعيم الآخرة، فحض على الصبر على الطاعات وعن الشهوات، وأمر بالمصابرة فقيل: معناه مصابرة الأعداء، قاله زيد بن أسلم، وقيل معناه: مصابرة وعد الله في النصر، قاله محمد بن كعب القرظي: أي لا تسأموا وانتظروا الفرج، وقد قال رسول الله ﷺ: انتظار الفرج بالصبر عبادة، وكذلك اختلف المتأولون في معنى قوله وَرابِطُوا فقال جمهور الأمة معناه: رابطوا أعداءكم الخيل، أي ارتبطوها كما
Sonra Allah Teâlâ sureyi, dünyada düşmanlara karşı galip gelmeyi ve ahiret nimetlerine kavuşmayı kendisinde toplayan bu vasiyetle bitirmiştir. Böylece taatlere devam etmeye ve şehvetlerden uzak durmaya sabretmeyi teşvik etmiş, sabır yarışını emretmiştir. Şöyle ki: Zeyd b. Eslem, bunun manasının düşmanlara karşı sabır yarışı yapmak olduğunu söylemiştir. Muhammed b. Ka'b el-Kurazî ise bunun manasının, Allah'ın zafer vadine karşı sabır göstermek olduğunu söylemiştir; yani bıkkınlık göstermeyiniz ve kurtuluşu bekleyiniz. Nitekim Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Sabırla kurtuluşu beklemek ibadettir» buyurmuştur. Aynı şekilde müfessirler O'nun: { وَرابِطُوا } buyruğunun manasında da ihtilaf etmişlerdir. Ümmetin cumhuru şöyle demiştir: Bunun manası, düşmanlarınıza karşı atları bağlayıp hazır tutunuz, yani düşmanlarınızın at bağladığı gibi siz de at bağlayınız; demektir.
يرتبطها أعداؤكم، ومنه قوله ﷿: وَمِنْ رِباطِ الْخَيْلِ [الأنفال: ٨] ، وكتب عمر بن الخطاب إلى أبي عبيدة، وقد كتب إليه يذكر جموع الروم، فكتب إليه عمر: أما بعد، فإنه مهما نزل بعبد مؤمن شدة، جعل الله بعدها فرجا، ولن يغلب عسر يسرين، وأن الله تعالى يقول في كتابه: يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اصْبِرُوا وَصابِرُوا وَرابِطُوا الآية، وقد قال أبو سلمة بن عبد الرحمن: هذه الآية هي في انتظار الصلاة بعد الصلاة، ولم يكن في زمن رسول الله ﷺ غزو يرابط فيه، واحتج بحديث علي بن أبي طالب وجابر بن عبد الله وأبي هريرة، أن رسول الله ﷺ قال: ألا أدلكم على ما يحط الله به الخطايا ويرفع به الدرجات؟ إسباغ الوضوء على المكاره، وكثرة الخطى إلى المساجد، وانتظار الصلاة بعد الصلاة فذلكم الرباط فذلكم الرباط فذلكم الرباط، والقول الصحيح هو أن الرباط هو الملازمة في سبيل الله أصلها من ربط الخيل، ثم سمي كل ملازم لثغر من ثغور الإسلام مرابطا، فارسا كان أو راجلا، واللفظة مأخوذة من الربط، وقول النبي ﷺ: فذلك الرباط إنما هو تشبيه بالرباط في سبيل الله، إذ انتظار الصلاة إنما هو سبيل من السبل المنجية، والرباط اللغوي هو الأول، وهذا كقوله: ليس الشديد بالصرعة، كقوله: ليس المسكين بهذا الطواف إلى غير ذلك من الأمثلة، والمرابط في سبيل الله عند الفقهاء: هو الذي يشخص إلى ثغر من الثغور ليرابط فيه مدة ما، قاله ابن المواز ورواه، فأما سكان الثغور دائما بأهليهم الذين يعتمرون ويكتسبون هنالك، فهم وإن كانوا حماة فليسوا بمرابطين، وقوله: لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ ترجّ في حق البشر.
Aziz ve Celil olan Allah'ın şu buyruğu da bu kabildendir: { وَمِنْ رِباطِ الْخَيْلِ } [el-Enfâl: 8]. Ömer b. el-Hattâb, kendisine Rumların toplandığını yazarak bildiren Ebû Ubeyde'ye şöyle yazmıştır: «İmdi, şüphesiz mümin bir kula ne zaman bir darlık ve zorluk inse, Allah onun peşinden mutlaka bir ferahlık kılar; bir güçlük iki kolaylığa asla galip gelemez. Allah Teâlâ Kitabı'nda şöyle buyurmaktadır: { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اصْبِرُوا وَصابِرُوا وَرابِطُوا } ayeti...» Ebû Seleme b. Abdirrahmân ise şöyle demiştir: «Bu ayet, namazdan sonra [diğer] namazı beklemek hakkındadır; çünkü Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem zamanında sınırda nöbet tutulan (ribat yapılan) bir savaş yoktu.» O, Ali b. Ebî Tâlib, Câbir b. Abdillâh ve Ebû Hüreyre'nin [rivayet ettiği] şu hadisi delil getirmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Allah'ın kendisiyle günahları sildiği ve dereceleri yükselttiği şeyleri size göstereyim mi? Zahmetli durumlarda abdesti tam almak, mescitlere adımları çoğaltmak ve namazdan sonra [diğer] namazı beklemektir. İşte ribat budur, işte ribat budur, işte ribat budur.» Doğru olan görüş ise şudur: Ribat, Allah yolunda ayrılmayıp nöbet tutmaktır (mülâzemet). Aslı at bağlamaktan (rabt-ı hayl) gelir. Sonra İslâm sınırlarından bir sınırda bekleyen -ister süvari olsun ister yaya- herkese nöbetçi (murâbıt) adı verilmiştir. Bu kelime bağlamak (rabt) kökünden alınmıştır. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «İşte ribat budur» buyruğu ise, ancak Allah yolundaki ribata bir benzetmedir; zira namazı beklemek kurtarıcı yollardan bir yoldur. Lügat anlamındaki ribat ise birinci olandır. Bu, O'nun «Pehlivan güreşte yenen değildir» sözü ve «Yoksul kapı kapı dolaşan kimse değildir» sözü gibi diğer misaller kabilindendir. Fakihlerin nezdinde Allah yolunda nöbet tutan (murâbıt): Sınırlardan bir sınıra belirli bir süre nöbet tutmak için bizzat giden kimsedir; İbnü'l-Muvvâz bunu söylemiş ve rivayet etmiştir. Aileleriyle birlikte orada sürekli ikamet edip imar ve kazançla uğraşan sınır halkına gelince; onlar muhafız olsalar da nöbetçi (murâbıt) sayılmazlar. O'nun: { لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ } buyruğu ise insanlar açısından bir umuttur.