Binûn

Âl-i İmrân Suresi — 12. Sayfa

Kaynak: el-Muharrerü'l-Vecîz · İbn Atıyye · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

قوله تعالى:

Yüce Allah'ın şu buyruğu:

[سورة آل عمران (٣) : الآيات ١٦٦ الى ١٦٧]

[Âl-i İmrân Suresi (3), 166-167. Âyetler]

وَما أَصابَكُمْ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعانِ فَبِإِذْنِ اللَّهِ وَلِيَعْلَمَ الْمُؤْمِنِينَ (١٦٦) وَلِيَعْلَمَ الَّذِينَ نافَقُوا وَقِيلَ لَهُمْ تَعالَوْا قاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَوِ ادْفَعُوا قالُوا لَوْ نَعْلَمُ قِتالاً لاتَّبَعْناكُمْ هُمْ لِلْكُفْرِ يَوْمَئِذٍ أَقْرَبُ مِنْهُمْ لِلْإِيمانِ يَقُولُونَ بِأَفْواهِهِمْ ما لَيْسَ فِي قُلُوبِهِمْ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِما يَكْتُمُونَ (١٦٧)

{ وَما أَصابَكُمْ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعانِ فَبِإِذْنِ اللَّهِ وَلِيَعْلَمَ الْمُؤْمِنِينَ (١٦٦) وَلِيَعْلَمَ الَّذِينَ نافَقُوا وَقِيلَ لَهُمْ تَعالَوْا قاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَوِ ادْفَعُوا قالُوا لَوْ نَعْلَمُ قِتالاً لاتَّبَعْناكُمْ هُمْ لِلْكُفْرِ يَوْمَئِذٍ أَقْرَبُ مِنْهُمْ لِلْإِيمانِ يَقُولُونَ بِأَفْواهِهِمْ ما لَيْسَ فِي قُلُوبِهِمْ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِما يَكْتُمُونَ (١٦٧) } “İki topluluğun karşılaştığı gün başınıza gelenler Allah'ın izniyledir; bu, müminleri bilip ortaya çıkarması, münafıklık yapanları da belirlemesi içindi. Onlara: «Gelin, Allah yolunda savaşın yahut savunma yapın!» denildiğinde: «Eğer savaş olacağını bilseydik mutlaka peşinizden gelirdik» dediler. Onlar o gün, imandan çok küfre yakındılar. Kalplerinde olmayanı ağızlarıyla söylüyorlardı. Allah onların gizlediklerini çok iyi bilendir.”

الخطاب بقوله تعالى: وَما أَصابَكُمْ للمؤمنين، والْجَمْعانِ هما عسكر النبي ﷺ وعسكر قريش يوم- أحد- ودخلت الفاء في قوله: فَبِإِذْنِ اللَّهِ رابطة مشددة، وذلك للإبهام الذي في ما فأشبه الكلام الشرط، وهذا كما قال سيبويه: الذي قام فله درهمان، فيحسن دخول الفاء إذا كان القيام سبب الإعطاء، وكذلك ترتيب هذه الآية، فالمعنى إنما هو، وما أذن الله فيه فهو الذي أصاب، لكن قدم الأهم في نفوسهم والأقرب إلى حسهم، والإذن: التمكين من الشيء مع العلم به، وقوله تعالى:

Yüce Allah'ın: { وَما أَصابَكُمْ } buyruğundaki hitap müminleredir. { الْجَمْعانِ } (iki topluluk) ise Uhud günü Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ordusu ile Kureyş ordusudur. { فَبِإِذْنِ اللَّهِ } buyruğundaki fâ (فَ) harfi pekiştirici bir bağlaç olarak girmiştir; çünkü { ما } kelimesindeki kapalılık sebebiyle söz şarta benzemiştir. Bu durum Sîbeveyh'in: «Ayağa kalkan kimseye iki dirhem vardır» sözü gibidir; kalkmak vermenin sebebi olduğunda fâ harfinin dahil olması güzel görülür. Bu ayetin tertibi de böyledir; anlam aslında şudur: Allah'ın izin verdiği şey, işte başa gelen odur. Fakat onların nefislerinde daha mühim olan ve hislerine en yakın bulunan öne alınmıştır. İzin (el-İzn): bir şeyi bilmekle birlikte ona imkân tanımak (temkin) demektir. Yüce Allah'ın şu buyruğu:

وَلِيَعْلَمَ معناه: ليكون العلم مع وجود المؤمنين والمنافقين، أي مساوقين للعلم الذي لم يزل ولا يزال واللام في قوله: لِيَعْلَمَ متعلقة بفعل مقدر في آخر الكلام، والإشارة بقوله: نافَقُوا وقيل لهم هي إلى

{ وَلِيَعْلَمَ } buyruğunun manası: Bilginin müminlerin ve münafıkların varlığıyla birlikte gerçekleşmesi, yani ezelî ve ebedî olan ilme muvafık hale gelmesi içindir. { لِيَعْلَمَ } kavlindeki lâm (لِ) harfi, kelamın sonundaki takdirî bir fiile bağlıdır. { نافَقُوا } ve { وَقِيلَ لَهُمْ } buyruklarındaki işaret ise şunlaradır:

عبد الله بن أبي وأصحابه الذين انصرفوا معه عن النبي ﷺ يوم- أحد- وذلك أنه كان من رأي عبد الله بن أبي أن لا يخرج إلى كفار قريش، فلما خرج رسول الله ﷺ بالناس على الوجه الذي قد ذكرناه، قال عبد الله بن أبي: أطاعهم وعصاني، فانخذل بنحو ثلث الناس، فمشى في أثرهم عبد الله بن عمرو بن حرام الأنصاري أبو جابر بن عبد الله فقال لهم:

Uhud günü Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanından onunla birlikte geri dönen Abdullah b. Übeyy ve arkadaşlarınadır. Şöyle ki; Abdullah b. Übeyy'in görüşü Kureyş kâfirlerine karşı [şehirden dışarı] çıkmamak yönündeydi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem insanlarla birlikte daha önce zikrettiğimiz şekilde çıkınca Abdullah b. Übeyy: «Onlara itaat etti, bana isyan etti» dedi ve insanların yaklaşık üçte biriyle geri çekilip yüzüstü bıraktı. Bunun üzerine Câbir b. Abdillâh'ın babası olan ensârdan Abdullah b. Amr b. Harâm onların peşinden giderek kendilerine şöyle dedi:

اتقوا الله ولا تتركوا نبيكم وقاتلوا في سبيل الله أو ادفعوا، أو نحو هذا من القول، فقال له ابن أبي: ما أرى أن يكون قتال، ولو علمنا أن يكون قتال لكنا معكم، فلما يئس منهم عبد الله قال: اذهبوا أعداء الله، فسيغني الله رسوله عنكم، ومضى مع النبي ﷺ فاستشهد، واختلف الناس في معنى قوله:

«Allah'tan korkun, Peygamberinizi terk etmeyin, Allah yolunda savaşın yahut savunma yapın!» veya buna benzer sözler söyledi. İbn Übeyy ise ona: «Bir savaş olacağını sanmıyorum; şayet bir savaş olacağını bilseydik mutlaka sizinle gelirdik» dedi. Abdullah onlardan ümidini kesince: «Gidin ey Allah'ın düşmanları! Allah, Peygamberini sizden müstağni kılacaktır» dedi ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte yoluna devam edip şehit düştü. İnsanlar şu buyruğun manasında ihtilaf etmişlerdir:

أَوِ ادْفَعُوا فقال السدي وابن جريج وغيرهما معناه: كثروا السواد وإن لم تقاتلوا، فيندفع القوم لكثرتكم، وقال أبو عون الأنصاري: معناه رابطوا، وهذا قريب من الأول، ولا محالة أن المرابط مدافع، لأنه لولا مكان المرابطين في الثغور لجاءها العدو، والمكثر للسواد مدافع، وقال أنس بن مالك: رأيت يوم القادسية عبد الله ابن أم مكتوم الأعمى، وعليه درع يجر أطرافها وبيده راية سوداء، فقيل له: أليس قد أنزل الله عذرك؟ قال: بلى، ولكني أكثر المسلمين بنفسي، وروي أنه قال: فكيف بسوادي في سبيل الله، وذهب بعض المفسرين إلى أن قول عبد الله بن عمرو: أَوِ ادْفَعُوا، إنما هو استدعاء القتال حمية، لأنه دعاهم إلى القتال في سبيل الله، وهو أن تكون كلمة الله هي العليا، فلما رأى أنهم ليسوا أهل ذلك، عرض عليهم الوجه الذي يحشمهم ويبعث الأنفة، أي أو قاتلوا دفاعا عن الحوزة، ألا ترى أن قزمان قال: والله ما قاتلت إلا على أحساب قومي، وألا ترى أن بعض الأنصار قال يوم- أحد- لما رأى قريشا قد أرسلت الظهر في زروع قناة قال: أترعى زروع بني قيلة ولما نضارب؟ وكان النبي ﷺ قد أمر أن لا يقاتل أحد حتى يأمره بالقتال، فكأن عبد الله بن عمرو بن حرام دعاهم إلى هذا المقطع العربي الخارج عن الدين والقتال في سبيل الله، وذهب جمهور المفسرين إلى أن قوله: أَقْرَبُ مأخوذ من القرب ضد البعد، وسدت- اللام- في قوله: لِلْكُفْرِ، ولِلْإِيمانِ- مسد إلى، وحكى النقاش: أن قوله أَقْرَبُ مأخوذ من القرب بفتح القاف والراء وهو الطلب، والقارب طالب الماء، وليلة القرب ليلة الورد، فاللفظة بمعنى أطلب، واللام متمكنة على هذا القول، وقوله: بِأَفْواهِهِمْ تأكيد، مثل يطير بجناحيه، وقوله: ما لَيْسَ فِي قُلُوبِهِمْ يريد ما يظهرون من الكلمة الحاقنة لدمائهم، ثم فضحهم تعالى بقوله: وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِما يَكْتُمُونَ أي من الكفر وعداوة الدين وفي الكلام توعد لهم.

{ أَوِ ادْفَعُوا } buyruğu hakkında es-Süddî, İbn Cüreyc ve başkaları: «Savaşmasanız bile kalabalığı çoğaltın ki düşman sizin çokluğunuz sebebiyle püskürtülsün/savulsun» manasında olduğunu söylemişlerdir. Ebû Avn el-Ensârî: «Nöbet tutun (ribât yapın)» demektir demiştir ki bu da ilkine yakındır. Şüphesiz nöbet tutan kimse müdafaa edendir; çünkü sınırlardaki nöbetçilerin varlığı olmasaydı düşman oraya gelirdi. Kalabalığı artıran da müdafaa edendir. Enes b. Mâlik şöyle demiştir: «Kādisiye günü, üzerinde eteklerini sürüklediği bir zırh ve elinde siyah bir sancak bulunan âmâ Abdullah b. Ümmi Mektûm'u gördüm. Kendisine: 'Allah senin özrünü indirmedi mi?' denildi. O da: 'Evet, fakat ben kendi varlığımla Müslümanların sayısını çoğaltıyorum' dedi.» Ondan: «Allah yolunda karaltım nasıl olmasın?» dediği de rivayet edilmiştir. Bazı müfessirler ise Abdullah b. Amr'ın: { أَوِ ادْفَعُوا } sözünün, sadece hamiyet duygusuyla savaşa çağırmak olduğunu savunmuşlardır; zira o, onları Allah yolunda, yani Allah'ın kelimesi en yüce olsun diye savaşmaya çağırmıştı. Onların bu ehliyette olmadığını görünce, kendilerini utandıracak ve gururlarını harekete geçirecek gerekçeyi onlara sundu; yani «Yahut yurdunuzu/topluluğunuzu savunmak için savaşın» dedi. Görmez misin ki Kuzmân: «Vallahi ben ancak kavmimin şerefi uğruna savaştım» demiştir. Yine görmez misin ki Ensâr'dan biri Uhud günü Kureyş'in binek hayvanlarını Kanât'taki ekinlere saldığını görünce: «Biz daha vuruşmadan Kayle oğullarının ekinleri mi otlatılacak?» demiştir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ise kendisine emretmedikçe kimsenin savaşmamasını emretmişti. Sanki Abdullah b. Amr b. Harâm onları, dinin ve Allah yolunda savaşın dışında kalan bu Arapça kararlılığa/hamiyete çağırmıştı. Müfessirlerin cumhuru: { أَقْرَبُ } buyruğunun, uzaklığın zıddı olan yakınlıktan (kurb) türediği; { لِلْكُفْرِ } ve { لِلْإِيمانِ } buyruklarındaki lâm harflerinin ilâ (إلى) yerine geçtiği görüşündedir. en-Nakkâş ise { أَقْرَبُ } kelimesinin 'kāf' ve 'râ' harflerinin fethasıyla (kareb) aramak/talep etmek manasından geldiğini nakletmiştir; 'kārib' su arayan kimsedir, 'leyletü'l-kareb' ise suya varış gecesidir. Dolayısıyla kelime «daha çok talep eden» anlamındadır ve lâm harfi bu görüşe göre kendi yerindedir. { بِأَفْواهِهِمْ } buyruğu; «iki kanadıyla uçar» ifadesi gibi bir tekittir. { ما لَيْسَ فِي قُلُوبِهِمْ } buyruğuyla, kanlarını korumak için zahiren söyledikleri kelimeyi kastetmektedir. Ardından Yüce Allah onları: { وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِما يَكْتُمُونَ } yani küfürden ve din düşmanlığından gizlediklerini Allah en iyi bilendir buyruğuyla rezil etmiştir; bu sözde onlar için bir tehdit bulunmaktadır.

قوله تعالى:

Yüce Allah'ın şu buyruğu:

[سورة آل عمران (٣) : الآيات ١٦٨ الى ١٧٠]

[Âl-i İmrân Suresi (3), 168-170. Âyetler]

الَّذِينَ قالُوا لِإِخْوانِهِمْ وَقَعَدُوا لَوْ أَطاعُونا ما قُتِلُوا قُلْ فَادْرَؤُا عَنْ أَنْفُسِكُمُ الْمَوْتَ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (١٦٨) وَلا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْواتاً بَلْ أَحْياءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ (١٦٩) فَرِحِينَ بِما آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَيَسْتَبْشِرُونَ بِالَّذِينَ لَمْ يَلْحَقُوا بِهِمْ مِنْ خَلْفِهِمْ أَلاَّ خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ (١٧٠)

{ الَّذِينَ قالُوا لِإِخْوانِهِمْ وَقَعَدُوا لَوْ أَطاعُونا ما قُتِلُوا قُلْ فَادْرَؤُا عَنْ أَنْفُسِكُمُ الْمَوْتَ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (١٦٨) وَلا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْواتاً بَلْ أَحْياءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ (١٦٩) فَرِحِينَ بِما آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَيَسْتَبْشِرُونَ بِالَّذِينَ لَمْ يَلْحَقُوا بِهِمْ مِنْ خَلْفِهِمْ أَلاَّ خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ (١٧٠) } “Kendileri [savaşa gitmeyip] oturarak kardeşleri için: «Eğer bizi dinleselerdi öldürülmezlerdi» diyenlere de ki: «Eğer doğru sözlü iseniz ölümü kendi başınızdan savın bakalım!» Allah yolunda öldürülenleri sakın ölüler sanma! Bilakis onlar diridirler; Rableri katında rızıklandırılırlar. Allah'ın lütfundan kendilerine verdikleriyle sevinç içindedirler ve arkalarından henüz kendilerine katılmamış olanlara, hiçbir korku olmayacağını ve üzülmeyeceklerini müjdelemek isterler.”

الَّذِينَ بدل من «الذين» المتقدم، و «إخوانهم» المقتولون من الخزرج وهي أخوة نسب ومجاورة،

{ الَّذِينَ } kelimesi, önceki «ellezîne» kelimesinden bedeldir. «İhvânihim» (kardeşleri) ise Hazrec'den öldürülenlerdir ki bu nesep ve komşuluk kardeşliğidir.

وقوله تعالى: لِإِخْوانِهِمْ معناه لأجل إخوانهم وفي شأن إخوانهم، ويحتمل أن يكون قوله:

Yüce Allah'ın: { لِإِخْوانِهِمْ } buyruğunun manası: «Kardeşleri sebebiyle ve kardeşleri hakkında» demektir. Şu da muhtemeldir:

لِإِخْوانِهِمْ للأحياء من المنافقين، ويكون الضمير في أَطاعُونا هو للمقتولين، وقوله: وَقَعَدُوا جملة في موضع الحال وهي حالة معترضة أثناء الكلام، وقوله: لَوْ أَطاعُونا يريد في أن لا يخرجوا إلى قريش، وقرأ الحسن بن أبي الحسن: «ما قتّلوا» بشد التاء، وهذا هو القول بالأجلين، فرد الله تعالى عليهم بقوله: قُلْ فَادْرَؤُا الآية، والدرء الدفع ومنه قول دغفل النسابة: [الرجز]

{ لِإِخْوانِهِمْ } ifadesi münafıklardan hayatta olanlara yönelik olup { أَطاعُونا } kelimesindeki zamir ise öldürülenlere ait olabilir. { وَقَعَدُوا } buyruğu hâl konumunda bir cümle olup söz arasında geçen bir durum bildirisidir. { لَوْ أَطاعُونا } sözüyle Kureyş'e karşı [savaşa] çıkmama hususunu kastetmektedir. Hasan b. Ebi'l-Hasan tennin şeddesiyle «mâ kuttilû» şeklinde okumuştur. Bu görüş iki ecel kabul edenlerin sözüdür. Bunun üzerine Yüce Allah: { قُلْ فَادْرَؤُا } ayetiyle onlara cevap vermiştir. Der' (الدرء) savmak/defetmek demektir; nesepp uzmanı Dağfel'in şu recezinde olduğu gibi: [Recez]

صادف درء السّيل درءا يدفعه ... والعبء لا تعرفه أو ترفعه

«Rastladı selin akını, onu defedecek bir bendine ... Tanımadığın yahut kaldıramayacağın yüke.»

ولزوم هذه الحجة هو أنكم أيها القائلون: إن التوقي واستعمال النظر يدفع الموت، فتوقوا وانظروا في الذي يغشاكم منه حتف أنوفكم، فادفعوه إن كان قولكم صدقا، أي إنما هي آجال مضروبة عند الله.

Bu delilin bağlayıcılığı şudur: Ey sakınmanın ve aklı kullanmanın ölümü defedeceğini söyleyenler! O halde sakının ve eceliyle gelip sizi bürüyen ölüm hususunda aklınızı kullanın; eğer sözünüzde doğru iseniz onu [kendinizden] savın! Yani bunlar ancak Allah katında belirlenmiş ecellerdir.

وقرأ جمهور القراء: «ولا تحسبن» بالتاء مخاطبة للنبي ﵇، وقرأ حميد بن قيس، «ولا يحسبن» بالياء على ذكر الغائب، ورويت عن ابن عمر وذكره أبو عمرو وكأن الفاعل مقدر: ولا يحسبن أحد أو حاسب، وأرى هذه القراءة بضم الباء فالمعنى: ولا يحسب الناس، ويحسبن، معناه يظن، وقرأ الحسن: «الذين قتّلوا» ، بشد التاء، وابن عامر من السبعة، وروي عن عاصم أنه قرأ: «الذين قاتلوا» بألف بين القاف والتاء، وأخبر الله تعالى في هذه الآية عن الشهداء: أنهم في الجنة يرزقون، هذا موضع الفائدة، ولا محالة أنهم ماتوا وأن أجسادهم في التراب وأرواحهم حية كأرواح سائر المؤمنين وفضلوا بالرزق في الجنة من وقت القتل، حتى كأن حياة الدنيا دائمة لهم، قال الحسن بن أبي الحسن: ما زال ابن آدم يتحمد حتى صار حيا لا يموت بالشهادة في سبيل الله، فقوله: بَلْ أَحْياءٌ مقدمة لقوله: يُرْزَقُونَ إذ لا يرزق إلا حي، وهذا كما تقول لمن ذم رجلا: بل هو رجل فاضل، فتجيء باسم الجنس الذي تركب عليه الوصف بالفضل، وقرأ جمهور الناس: «بل أحياء» بالرفع على خبر ابتداء مضمر، أي هم أحياء، وقرأ ابن أبي عبلة، «بل أحياء» بالنصب، قال الزجّاج: ويجوز النصب على معنى بل أحسبهم أحياء، قال أبو علي في الأغفال: ذلك لا يجوز لأن الأمر يقين فلا يجوز أن يؤمر فيه بمحسبة، ولا يصح أن يضمر له إلا فعل المحسبة.

Kurrâ cumhuru Peygamber aleyhisselâm'a hitap olarak tâ (ت) ile «ve lâ tahsebenne» şeklinde okumuştur. Humeyd b. Kays ise gāibe yönelik olarak yâ (ي) ile «ve lâ yahsebenne» şeklinde okumuştur; bu İbn Ömer'den de rivayet edilmiş ve Ebû Amr tarafından zikredilmiştir; sanki fail takdir edilmiş gibidir: «Hiçbir kimse veya hesap eden sanmasın». Ben bu kıraatin bâ (ب) harfinin zammesiyle olduğunu görüyorum ki manası: «İnsanlar sanmasın» demektir. «Yahsebenne» zannetsin anlamına gelir. Hasan tennin şeddesiyle «ellezîne kuttilû» şeklinde okumuştur; yedi imamdan İbn Âmir de böyledir. Âsım'dan ise kāf ile tâ arasına elif getirerek «ellezîne kātelû» şeklinde okuduğu rivayet edilmiştir. Yüce Allah bu ayette şehitlerin cennette rızıklandırıldıklarını haber vermiştir; asıl faydalı bilgi noktası burasıdır. Şüphe yok ki onlar ölmüşlerdir, bedenleri topraktadır ve ruhları diğer müminlerin ruhları gibi diridir. Ancak öldürüldükleri andan itibaren cennette rızıklandırılmak suretiyle üstün kılınmışlardır, öyle ki sanki dünya hayatı onlar için devam etmektedir. Hasan b. Ebi'l-Hasan şöyle demiştir: Âdemoğlu, Allah yolunda şehit olmak suretiyle ölmeyen bir diri haline gelene kadar övgüye layık davranışlar sergilemeye devam etti. Dolayısıyla { بَلْ أَحْياءٌ } buyruğu { يُرْزَقُونَ } buyruğu için bir mukaddimedir; çünkü ancak diri olan rızıklandırılır. Bu, bir adamı yeren kimseye: «Bilakis o faziletli bir adamdır» diyerek fazilet vasfını üzerine bina edeceğin cins ismini getirmene benzer. İnsanların cumhuru gizli bir mübtedanın haberi olarak ref ile «bel ahyâun» (yani onlar diridirler) şeklinde okumuştur. İbn Ebî Able ise nasb ile «bel ahyâen» şeklinde okumuştur. ez-Zeccâc: «Bilakis onları diri san/zannet» manasında nasb caizdir demiştir. Ebû Ali el-Fârisî el-Ağfâl'de şöyle der: Bu caiz değildir; çünkü durum kesindir (yakîndir), dolayısıyla kesin olan bir hususta zannetmekle emredilmek caiz olmaz ve bunun için zannetme fiilinden başkası da takdir edilemez.

قال القاضي: فوجه قراءة ابن أبي عبلة أن تضمر فعلا غير المحسبة، اعتقدهم أو اجعلهم وذلك ضعيف إذ لا دلالة في الكلام على ما يضمر، وقوله عِنْدَ رَبِّهِمْ فيه حذف مضاف تقديره: عند كرامة ربهم، لأن عِنْدَ تقتضي غاية القرب، ولذلك لم تصغر قاله سيبويه، وورد عن النبي ﷺ أنه قال: أرواح الشهداء على نهر بباب الجنة يقال له بارق، يخرج عليهم رزقهم من الجنة بكرة وعشيا، وروي عنه ﵇ أنه قال: أرواح الشهداء في أجواف طير خضر ترد أنهار الجنة وتأكل من ثمارها.

Kadı [İbn Atıyye] dedi ki: İbn Ebî Able'nin kıraatinin izahı, zannetme dışında bir fiil takdir etmektir: «onları [diri] bil/kabul et» veya «onları [diri] say»; ancak bu zayıftır, çünkü sözde takdir edilecek şeye delalet eden bir karine yoktur. { عِنْدَ رَبِّهِمْ } buyruğunda muzâf hazfedilmiştir; takdiri: «Rablerinin ikramı katında» demektir; çünkü { عِنْدَ } son derece yakınlığı gerektirir, bu sebeple de küçültme ismi (tasgîr) yapılmaz; bunu Sîbeveyh söylemiştir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: «Şehitlerin ruhları cennetin kapısında 'Bârık' denilen bir nehir üzerindedir; rızıkları onlara sabah akşam cennetten çıkar [verilir].» Yine aleyhisselâm'dan şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: «Şehitlerin ruhları yeşil kuşların karınlarındadır; cennet nehirlerine uğrar ve onun meyvelerinden yerler.»

قال القاضي ﵀: وهؤلاء طبقات وأحوال مختلفة، يجمعها أنهم يرزقون، وقال ﵇:

Kadı [İbn Atıyye] rahimehullâh dedi ki: Bunlar farklı dereceler ve durumlardır; hepsinin ortak noktası rızıklandırılıyor olmalarıdır. Peygamber aleyhisselâm şöyle buyurmuştur:

إنما نسمة المؤمن طير تعلق في ثمار الجنة، ويروى يعلق بفتح اللام وبالياء، والحديث معناه في الشهداء خاصة، لأن أرواح المؤمنين غير الشهداء، إنما ترى مقاعدها من الجنة دون أن تدخلها، وأيضا فإنها لا ترزق، وتعلق معناه: تصيب العلقة من الطعام، وفتح اللام هو من التعلق، وقد رواه القراء في إصابة

«Müminin canı, cennet ağaçlarının meyvelerinden beslenen (te'luku) bir kuştur.» Lâmmın fethasıyla ve yâ ile 'ya'laku' şeklinde de rivayet edilmiştir. Bu hadisin manası şehitlere hastır; çünkü şehit olmayan müminlerin ruhları cennete girmeksizin sadece oradaki yerlerini görürler; ayrıca onlar rızıklandırılmazlar. 'Te'luku' ifadesinin manası: yiyecekten azığını (alaka) alır demektir. Lâmmın fethası ise bağlanmak/asılmak (taalluk) kökündendir; kurrâ bunu azığa ulaşmak

العلقة، وروي عن النبي ﵇ أنه قال: إنه الله تعالى يطلع إلى الشهداء فيقول: يا عبادي ما تشتهون فأزيدكم؟ فيقولون يا ربنا لا فوق ما أعطيتنا، هذه الجنة نأكل منها حيث نشاء، لكنا نريد أن تردنا إلى الدنيا فنقاتل في سبيلك فنقتل مرة أخرى، فيقول تعالى: قد سبق أنكم لا تردون، وروي أن النبي ﷺ قال لجابر بن عبد الله: ألا أبشرك يا جابر؟ قال جابر: قلت بلى يا رسول الله، قال: إن أباك حيث أصيب- بأحد- أحياه الله، ثم قال: ما تحب يا عبد الله بن عمرو أن أفعل بك؟ قال: يا رب أحب أن تردني إلى الدنيا فأقاتل فيك فأقتل مرة أخرى، وقال قتادة ﵀: ذكر لنا أن رجالا من أصحاب رسول الله ﷺ قالوا: ليتنا نعلم ما فعل إخواننا الذين أصيبوا- بأحد- فنزلت هذه الآية وقال محمد بن قيس بن مخرمة في حديث: إن الشهداء قالوا يا ربنا ألا رسول يخبر نبينا عنا بما أعطيتنا؟ فقال الله تعالى:

olarak rivayet etmiştir. Peygamber aleyhisselâm'dan şöyle rivayet edilmiştir: Yüce Allah şehitlere tecelli edip: «Ey kullarım, canınız ne istiyor, size artırayım?» buyurur. Onlar: «Ey Rabbimiz, bize verdiğinden daha üstünü olamaz; işte şu cennet, ondan dilediğimiz yerden yiyoruz. Fakat bizi dünyaya geri döndürmeni, senin yolunda savaşıp bir kez daha öldürülmeyi isteriz» derler. Yüce Allah: «Geri döndürülmeyeceğiniz hükmü kesinleşmiştir» buyurur. Rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Câbir b. Abdillâh'a: «Seni müjdeleyeyim mi ey Câbir?» buyurdu. Câbir: «Evet, ey Allah'ın Resûlü» dedim dedi. Buyurdu ki: «Baban Uhud'da vurulduğunda Allah onu diriltti, sonra: 'Ey Abdullah b. Amr, sana ne yapmamı istersin?' buyurdu. O: 'Rabbim, beni dünyaya geri döndürmeni, senin uğrunda savaşıp bir kez daha öldürülmeyi isterim' dedi.» Katâde rahimehullâh dedi ki: Bize anlatıldığına göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından bazı adamlar: «Keşke Uhud'da vurulan kardeşlerimizin ne durumda olduğunu bilseydik» dediler; bunun üzerine bu ayet indi. Muhammed b. Kays b. Mahreme bir hadiste şöyle demiştir: Şehitler: «Ey Rabbimiz! Bize verdiklerini Peygamberimize haber verecek bir elçi yok mu?» dediler. Yüce Allah:

أنا رسولكم، فنزل جبريل بهذه الآية وكثرت هذه الأحاديث في هذا المعنى، واختلفت الروايات وجميع ذلك جائز على ما اقتضبته من هذه المعاني وقوله تعالى: فَرِحِينَ نصب في موضع الحال وهو من الفرح بمعنى السرور، و «الفضل» في هذه الآية: التنعيم المذكور.

«Sizin elçiniz benim» buyurdu ve Cebrâil bu ayetle indi. Bu manada hadisler çoğalmış ve rivayetler farklılaşmıştır; bütün bunlar bu manalardan özetlediğim çerçevede caizdir. Yüce Allah'ın: { فَرِحِينَ } buyruğu hâl konumunda mansubdur ve sevinç manasındaki ferahtan gelir. Bu ayetteki «el-Fadl» (lütuf): bahsedilen nimetlendirmedir.

يَسْتَبْشِرُونَ معناه: يسرون ويفرحون، وليست استفعل في هذا الموضع بمعنى طلب البشارة، بل هي بمعنى استغنى الله واستمجد المرخ والعفار، وذهب قتادة والربيع وابن جريج وغيرهم: إلى أن هذا الاستبشار إنما هو بأنهم يقولون: إخواننا الذين تركناهم خلفنا في الدنيا يقاتلون في سبيل الله مع نبيهم فيستشهدون فينالون من الكرامة مثل ما نحن فيه فيسرون لهم بذلك، إذ يحصلون لا خوف عليهم ولا هم يحزنون، وذهب فريق من العلماء وأشار إليه الزجّاج وابن فورك: إلى أن الإشارة في قوله: بِالَّذِينَ لَمْ يَلْحَقُوا إلى جميع المؤمنين، أي لم يلحقوا بهم في فضل الشهادة لكن الشهداء لما عاينوا ثواب الله، وقع اليقين بأن دين الإسلام هو الحق الذي يثيب الله عليه، فهم فرحون لأنفسهم بما آتاهم الله من فضله، وَيَسْتَبْشِرُونَ للمؤمنين بأنهم لا خوف عليهم ولا هم يحزنون» ، وأَلَّا مفعول من أجله، التقدير، بأن لا خوف، ويجوز أن يكون في موضع خفض بدل اشتمال.

{ يَسْتَبْشِرُونَ } sevinirler ve neşelenirler demektir. Bu konumda 'istef'ale' kalıbı müjde talep etmek manasında olmayıp «isteğnallāh» (Allah müstağni oldu) ve «istemcede'l-merhu ve'l-afâr» (merh ve afâr ağaçları şereflendi) ifadelerindeki gibidir. Katâde, er-Rebî', İbn Cüreyc ve başkaları: Bu müjdeleşmenin/sevinmenin ancak şöyle demeleriyle olduğu görüşündedir: «Dünyada arkamızda bıraktığımız kardeşlerimiz peygamberleriyle birlikte Allah yolunda savaşırlar, şehit düşerler ve bizim içinde bulunduğumuz ikramın benzerine kavuşurlar.» Onlara korku olmayacağını ve üzülmeyeceklerini elde edecekleri için böylece onlar adına sevinirler. ez-Zeccâc ve İbn Fûrek'in de işaret ettiği bir grup âlim ise şu görüşe gitmiştir: { بِالَّذِينَ لَمْ يَلْحَقُوا } buyruğundaki işaret bütün müminleredir; yani şehitlik faziletinde henüz kendilerine katılmamış olanlaradır. Fakat şehitler Allah'ın sevabını bizzat görünce, İslâm dininin Allah'ın mükâfatlandırdığı hak din olduğu hususunda kesin inanç hasıl oldu. Dolayısıyla onlar hem Allah'ın lütfundan kendilerine verdikleri sebebiyle kendi adlarına sevinirler hem de müminler adına onlara hiçbir korku olmayacağını ve üzülmeyeceklerini { وَيَسْتَبْشِرُونَ } müjdeleyip sevinirler. { أَلَّا } mef'ûlün leh'tir; takdiri: «korku olmamasından dolayı» demektir. Cer mahallinde bedel-i iştimal olması da caizdir.

قوله تعالى:

Yüce Allah'ın şu buyruğu:

[سورة آل عمران (٣) : الآيات ١٧١ الى ١٧٢]

[Âl-i İmrân Suresi (3), 171-172. Âyetler]

يَسْتَبْشِرُونَ بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَفَضْلٍ وَأَنَّ اللَّهَ لا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُؤْمِنِينَ (١٧١) الَّذِينَ اسْتَجابُوا لِلَّهِ وَالرَّسُولِ مِنْ بَعْدِ ما أَصابَهُمُ الْقَرْحُ لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا مِنْهُمْ وَاتَّقَوْا أَجْرٌ عَظِيمٌ (١٧٢)

{ يَسْتَبْشِرُونَ بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَفَضْلٍ وَأَنَّ اللَّهَ لا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُؤْمِنِينَ (١٧١) الَّذِينَ اسْتَجابُوا لِلَّهِ وَالرَّسُولِ مِنْ بَعْدِ ما أَصابَهُمُ الْقَرْحُ لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا مِنْهُمْ وَاتَّقَوْا أَجْرٌ عَظِيمٌ (١٧٢) } “Onlar Allah'tan bir nimeti, bir lütfu ve Allah'ın müminlerin ecrini zayi etmeyeceğini müjdelerler / bununla sevinirler. Onlar, kendilerine yara dokunduktan sonra da Allah'a ve Peygamber'e icabet edenlerdir. İçlerinden iyilik eden ve takva sahibi olanlar için büyük bir mükâfat vardır.”

ثم أكد تعالى استبشارهم بقوله: يَسْتَبْشِرُونَ بِنِعْمَةٍ ثم بين تعالى بقوله: وَفَضْلٍ فوقع إدخاله إياهم الجنة الذي هو فضل منه لا بعمل أحد، وأما النعمة في الجنة والدرجات فقد أخبر أنها على قدر الأعمال، وقرأ الكسائي وجماعة من أهل العلم: «وإن الله» - بكسر الألف من «أن» ، وقرأ باقي السبعة وجمهور العلماء: «وأن الله» - بفتح الألف، فمن قرأ بالفتح فذلك داخل فيما يستبشر به، المعنى، بنعمة وبأن الله، ومن قرأ بالكسر فهو إخبار مستأنف، وقرأ عبد الله «وفضل والله لا يضيع» .

Sonra Yüce Allah: { يَسْتَبْشِرُونَ بِنِعْمَةٍ } buyruğuyla onların müjdelenip sevinmelerini tekit etmiş; ardından: { وَفَضْلٍ } buyruğuyla [bunu] açıklamıştır. Böylece O'nun onları cennete koyması, hiç kimsenin ameliyle olmayıp sırf O'ndan bir lütuftur. Cennetteki nimet ve derecelere gelince; onların ameller ölçüsünde olduğu haber verilmiştir. el-Kisâî ve ilim ehlinden bir topluluk «ve inne» kelimesinin elifinin kesresiyle «ve innallāhe» şeklinde okumuştur. Yedi imamın geri kalanı ile âlimlerin cumhuru ise elifin fethasıyla «ve ennallāhe» şeklinde okumuştur. Fetha ile okuyana göre bu, sevinilen şeyin kapsamına dahildir; manası: bir nimet ile ve Allah'ın [ecri zayi etmeyeceği ile] demektir. Kesre ile okuyana göre ise yeni bir başlangıç bildirisidir (istînâf). Abdullah [b. Mes'ûd] ise «ve fadlin vallāhu lâ yudî'u» şeklinde okumuştur.

وقوله تعالى: الَّذِينَ اسْتَجابُوا يحتمل أن تكون الَّذِينَ صفة للمؤمنين على قراءة من كسر الألف من «إن» ، والأظهر أن الَّذِينَ ابتداء وخبره في قوله تعالى: لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الآية، فهذه الجملة هي خبر الابتداء الأول، والمستجيبون لله والرسول هم الذين خرجوا مع النبي ﷺ إلى حمراء الأسد في طلب قريش وانتظارهم لهم وذلك أنه لما كان في يوم الأحد وهو الثاني من يوم أحد نادى رسول الله ﷺ في الناس باتباع المشركين، وقال: لا يخرجن معنا إلا من شاهدنا بالأمس، وكانت بالناس جراحة وقرح عظيم، ولكن تجلدوا ونهض معه مائتا رجل من المؤمنين حتى بلغ حمراء الأسد، وهي على ثمانية أميال من المدينة، وأقام بها ثلاثة أيام، وجرت قصة معبد بن أبي معبد التي ذكرناها، ومرت قريش وانصرف رسول الله ﷺ إلى المدينة، فأنزل الله تعالى في شأن أولئك المستجيبين هذه الآية، ومدحهم لصبرهم، وروي أنه خرج في الناس أخوان وبهما جراحة شديدة وكان أحدهما قد ضعف، فكان أخوه يحمله عقبة ويمشي هو عقبة، ورغب جابر بن عبد الله إلى النبي ﷺ في الخروج معه فأذن له، وأخبرهم تعالى أن الأجر العظيم قد تحصل لهم بهذه الفعلة، وقال رسول الله ﷺ: إنها غزوة.

Yüce Allah'ın: { الَّذِينَ اسْتَجابُوا } buyruğundaki { الَّذِينَ } lafzının, «inne»nin elifini kesre ile okuyanların kıraatine göre müminlerin sıfatı olması muhtemeldir. Daha açık olanı ise { الَّذِينَ } kelimesinin mübteda, haberinin de Yüce Allah'ın: { لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا } ayeti olmasıdır; bu durumda bu cümle birinci mübtedanın haberidir. Allah'a ve Resûl'e icabet edenler; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte Kureyş'i takip etmek ve onları beklemek üzere Hamrâülesed'e çıkan kimselerdir. Şöyle ki; Uhud gününün ertesi olan pazar günü olunca Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem müşrikleri takip etmek üzere insanlara seslendi ve: «Dün bizimle birlikte bulunanlardan başkası bizimle çıkmasın» buyurdu. İnsanlarda yaralar ve büyük bir acı vardı; fakat sabredip dayandılar ve müminlerden iki yüz adam onunla birlikte kalkıp Medine'ye sekiz mil mesafedeki Hamrâülesed'e vardı. Orada üç gün ikamet etti ve daha önce zikrettiğimiz Ma'bed b. Ebî Ma'bed hadisesi cereyan etti. Kureyş geçip gitti ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Medine'ye döndü. Bunun üzerine Yüce Allah o icabet edenlerin hakkında bu ayeti indirdi ve sabırlarından ötürü onları övdü. Rivayet edildiğine göre insanlar arasında ağır yaralı iki kardeş çıktı; onlardan biri güçsüz düşmüştü, bu yüzden kardeşi onu bir nöbet taşıyor, bir nöbet de o yürüyordu. Câbir b. Abdillâh Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte çıkmak istedi, o da kendisine izin verdi. Yüce Allah bu amelleri sebebiyle kendilerine büyük bir ecir hasıl olduğunu haber verdi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de: «Şüphesiz bu bir gazvedir» buyurdu.

قوله تعالى:

Yüce Allah'ın şu buyruğu:

[سورة آل عمران (٣) : الآيات ١٧٣ الى ١٧٤]

[Âl-i İmrân Suresi (3), 173-174. Âyetler]

الَّذِينَ قالَ لَهُمُ النَّاسُ إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَكُمْ فَاخْشَوْهُمْ فَزادَهُمْ إِيماناً وَقالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ (١٧٣) فَانْقَلَبُوا بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَفَضْلٍ لَمْ يَمْسَسْهُمْ سُوءٌ وَاتَّبَعُوا رِضْوانَ اللَّهِ وَاللَّهُ ذُو فَضْلٍ عَظِيمٍ (١٧٤)

{ الَّذِينَ قالَ لَهُمُ النَّاسُ إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَكُمْ فَاخْشَوْهُمْ فَزادَهُمْ إِيماناً وَقالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ (١٧٣) فَانْقَلَبُوا بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَفَضْلٍ لَمْ يَمْسَسْهُمْ سُوءٌ وَاتَّبَعُوا رِضْوانَ اللَّهِ وَاللَّهُ ذُو فَضْلٍ عَظِيمٍ (١٧٤) } “Onlar öyle kimselerdir ki birtakım insanlar kendilerine: «İnsanlar sizin için toplandı, onlardan korkun!» dediklerinde, bu onların imanını artırdı ve: «Allah bize yeter, O ne güzel vekildir!» dediler. Bundan dolayı kendilerine hiçbir kötülük dokunmadan, Allah'tan bir nimet ve lütufla geri döndüler ve Allah'ın rızasına uydular. Allah büyük lütuf sahibidir.”

الَّذِينَ صفة للمحسنين المذكورين، وهذا القول هو الذي قاله الركب من عبد القيس لرسول الله ﷺ وأصحابه، حين حملهم أبو سفيان ذلك، وقد ذكرته قبل، ف النَّاسُ الأول ركب عبد القيس والنَّاسُ الثاني عسكر قريش، وقوله تعالى: فَزادَهُمْ إِيماناً، أي ثبوتا واستعدادا، فزيادة الإيمان في هذا هي في الأعمال، وأطلق العلماء عبارة: أن الإيمان يزيد وينقص، والعقيدة في هذا أن نفس الإيمان الذي هو تصديق واحد بشيء ما، إنما هو معنى فرد لا تدخله زيادة إذا حصل، ولا يبقى منه شيء إذا زال، فلم يبق إلا أن تكون الزيادة والنقص في متعلقاته دون ذاته، فذهب بعض العلماء إلى أنه يقال: يزيد وينقص من حيث تزيد الأعمال الصادرة عنه وتنقص، لا سيما أن كثيرا من العلماء يوقعون اسم الإيمان على الطاعات، وذهب قوم: إلى أن الزيادة في الإيمان إنما هي بنزول الفروض والإخبار في مدة النبي ﷺ، وفي المعرفة بها بعد الجهل غابر الدهر وهذا إنما زيادة إيمان إلى إيمان، فالقول فيه إن الإيمان يزيد وينقص قول مجازي ولا يتصور النقص فيه على هذا الحد وإنما يتصور الأنقص بالإضافة إلى الأعلم، وذهب قوم من العلماء: إلى أن زيادة الإيمان ونقصه إنما هي من طريق الأدلة، فتزيد الأدلة عند واحد، فيقال في ذلك: إنها زيادة في الإيمان، وهذا كما يقال في الكسوة، إنها زيادة في الإيمان، وذهب أبو المعالي في الإرشاد: إلى أن زيادة الإيمان ونقصانه إنما هو

{ الَّذِينَ } zikredilen muhsinlerin sıfatıdır. Bu söz; daha önce de zikrettiğim gibi, Ebû Süfyân'ın tembihlemesi üzerine Abdülkays kafilesinin Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve ashabına söylediği sözdür. Birinci { النَّاسُ } Abdülkays kafilesi, ikinci { النَّاسَ } ise Kureyş ordusudur. Yüce Allah'ın: { فَزادَهُمْ إِيماناً } buyruğu; sebat ve hazırlık bakımından demektir; dolayısıyla buradaki imanın artması amellerdedir. Âlimler: «İman artar ve eksilir» ifadesini mutlak olarak kullanmışlardır. Bu konudaki inanç şudur: Bir şeye yönelik tek bir tasdikten ibaret olan imanın aslı, gerçekleştiğinde fazlalık kabul etmeyen, zail olduğunda da geriye hiçbir şeyi kalmayan tekil bir manadır. Dolayısıyla artma ve eksilmenin onun zatında değil, müteallaklarında (bağlantılı olduğu hususlarda) olması zorunludur. Bazı âlimler şöyle demiştir: İmandan sadır olan amellerin artıp eksilmesi bakımından «artar ve eksilir» denilir; nitekim pek çok âlim iman ismini taatlere de vermektedir. Bir topluluk ise şöyle demiştir: İmandaki artış, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem döneminde farzların ve haberlerin inmesiyle ve geçmişteki cehaletten sonra onları bilmekle olmuştur. Bu ise imana imanın eklenmesidir; dolayısıyla bu çerçevede imanın artıp eksildiğini söylemek mecazî bir ifadedir ve bu sınırda eksilme tasavvur edilemez; eksiklik ancak daha çok bilene nispetle tasavvur edilir. Âlimlerden bir topluluk da şöyle demiştir: İmanın artıp eksilmesi deliller yoluyladır; bir kimsede deliller çoğalır ve buna imanda artış denir. Nitekim elbisede [artış] denilmesi gibi bu da imanda bir artıştır. Ebu'l-Meâlî el-İrşâd'da şu görüşe varmıştır: İmanın artması ve eksilmesi ancak

بثبوت المعتقد وتعاوره دائبا، قال: وذلك أن الإيمان عرض وهو لا يثبت زمانين فهو للنبي ﷺ وللصلحاء متعاقب متوال، وللفاسق والغافل غير متوال، يصحبه حينا ويفارقه حينا في الفترة، فذلك الآخر أكثر إيمانا، فهذه هي الزيادة والنقص وفي هذا القول نظر، وقوله تعالى: فَزادَهُمْ إِيماناً لا يتصور أن يكون من جهة الأدلة، ويتصور في الآية الجهات الأخر الثلاث، وروي أنه لما أخبر الوفد من عبد القيس رسول الله ﷺ بما حملهم أبو سفيان، وأنه ينصرف إليهم بالناس ليستأصلهم، وأخبر بذلك أيضا أعرابي، شق ذلك على المسلمين فقال لهم رسول الله ﷺ: قولوا حَسْبُنَا اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ فقالوا واستمرت عزائمهم على الصبر ودفع الله عنهم كل سوء، وألقى الرعب في قلوب الكفار فمروا.

inancın sebat bulması ve sürekli olarak peş peşe tekrarlanmasıyladır. Şöyle demiştir: Çünkü iman bir arazdır ve iki zaman boyunca baki kalmaz; bu sebeple o, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ve salihler için peş peşe kesintisiz gelirken, fâsık ve gafil kimse için kesintisiz değildir; gaflet anında bazen onunla bulunur, bazen ondan ayrılır. Dolayısıyla önceki kimse daha çok imana sahiptir; işte artma ve eksilme budur. Bu görüşte ise eleştiriye açık yönler vardır. Yüce Allah'ın: { فَزادَهُمْ إِيماناً } buyruğunun deliller cihetinden olması tasavvur edilemez; ancak ayette diğer üç cihet tasavvur edilebilir. Rivayet edildiğine göre Abdülkays heyeti Ebû Süfyân'ın kendilerine yüklediği haberi, yani insanları toplayıp köklerini kazımak üzere onların üzerine döneceğini Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e bildirince ve bir bedevî de aynı şeyi haber verince bu durum Müslümanlara ağır geldi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onlara: «{ حَسْبُنَا اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ } (Allah bize yeter, O ne güzel vekildir) deyin» buyurdu. Onlar da söylediler, sabır azimleri devam etti; Allah da her türlü kötülüğü onlardan savdı ve kâfirlerin kalplerine korku saldı, onlar da geçip gittiler.

وقوله تعالى: فَانْقَلَبُوا بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَفَضْلٍ يريد في السلامة والظهور في اتباع العدو وحماية الحوزة، وبفضل في الأجر الذي حازوه والفضل الذي تجللوه، وباقي الآية بين قد مضت نظائره، هذا هو تفسير الجمهور لهذه الآية، وأنها غزوة- أحد- في الخرجة إلى حمراء الأسد وشذ مجاهد ﵀ فقال:

Yüce Allah'ın: { فَانْقَلَبُوا بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَفَضْلٍ } buyruğu; selamet, düşmanı takipte üstünlük ve yurdu koruma hususundaki [nimeti], elde ettikleri ecir ve büründükleri lütuf hususundaki [fazlı] kastetmektedir. Ayetin geri kalanı açıktır ve benzerleri geçmiştir. Müfessirler cumhurunun bu ayet hakkındaki tefsiri budur ve bunun Uhud gazvesinde Hamrâülesed'e çıkış hakkında olduğudur. Mücâhid rahimehullâh ise tek kalarak şöyle demiştir:

إن هذه الآية من قوله: الَّذِينَ قالَ لَهُمُ النَّاسُ إلى قوله: فَضْلٍ عَظِيمٍ إنما نزلت في خروج النبي ﵇ إلى بدر الصغرى، وذلك أنه خرج لميعاد أبي سفيان في- أحد- إذ قال: موعدنا بدر من العام المقبل، فقال النبي ﵇: قولوا نعم: فخرج رسول الله قبل بدر وكان بها سوق عظيم، فأعطى رسول الله ﷺ أصحابه دراهم وقرب من بدر فجاءه نعيم بن مسعود الأشجعي فأخبره أن قريشا قد اجتمعت وأقبلت لحربه هي ومن انضاف إليها، فأشفق المسلمون من ذلك لكنهم قالوا: حَسْبُنَا اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ، وصمموا حتى أتوا بدرا فلم يجدوا عدوا ووجدوا السوق فاشتروا بدراهمهم أدما وتجارة وانقلبوا ولم يلقوا كيدا وربحوا في تجارتهم، فذلك قوله تعالى: بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَفَضْلٍ أي فضل في تلك التجارة، والصواب ما قاله الجمهور: إن هذه الآية نزلت في غزوة حمراء الأسد، وما قال ابن قتيبة وغيره:

{ الَّذِينَ قالَ لَهُمُ النَّاسُ } buyruğundan { فَضْلٍ عَظِيمٍ } buyruğuna kadar olan bu ayet, Peygamber aleyhisselâm'ın Küçük Bedir'e çıkışı hakkında inmiştir. Şöyle ki; o, Uhud'da Ebû Süfyân'ın: «Buluşma yerimiz gelecek yıl Bedir'dir» demesi üzerine onun randevusu için çıkmıştı. Peygamber aleyhisselâm da: «Evet deyin» buyurmuştu. Resûlullah Bedir'e doğru çıktı; orada büyük bir panayır vardı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ashabına dirhemler verdi ve Bedir'e yaklaştı. Bu sırada Nuaym b. Mes'ûd el-Eşcaî gelip Kureyş'in ve onlara katılanların kendisiyle savaşmak üzere toplandığını ve yöneldiğini haber verdi. Müslümanlar bundan endişe ettiler fakat: «{ حَسْبُنَا اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ }» dediler ve azmedip Bedir'e vardılar; hiçbir düşman bulamadılar, panayırı bulup dirhemleriyle deri ve ticaret eşyası satın aldılar, hiçbir tuzağa uğramadan geri döndüler ve ticaretlerinden kâr elde ettiler. İşte Yüce Allah'ın: { بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَفَضْلٍ } buyruğu budur, yani o ticaretteki fazıldır/kazançtır. Doğru olan cumhurun dediğidir: Bu ayet Hamrâülesed gazvesi hakkında inmiştir. İbn Kuteybe ve başkalarının söylediği:

من أن لفظة النَّاسُ على رجل واحد من هذه الآية، فقول ضعيف.

Bu ayetteki { النَّاسُ } lafzının tek bir adama raci olduğu yönündeki söz ise zayıf bir görüştür.

قوله تعالى:

Yüce Allah'ın şu buyruğu:

[سورة آل عمران (٣) : الآيات ١٧٥ الى ١٧٧]

[Âl-i İmrân Suresi (3), 175-177. Âyetler]

إِنَّما ذلِكُمُ الشَّيْطانُ يُخَوِّفُ أَوْلِياءَهُ فَلا تَخافُوهُمْ وَخافُونِ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (١٧٥) وَلا يَحْزُنْكَ الَّذِينَ يُسارِعُونَ فِي الْكُفْرِ إِنَّهُمْ لَنْ يَضُرُّوا اللَّهَ شَيْئاً يُرِيدُ اللَّهُ أَلاَّ يَجْعَلَ لَهُمْ حَظًّا فِي الْآخِرَةِ وَلَهُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ (١٧٦) إِنَّ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الْكُفْرَ بِالْإِيْمانِ لَنْ يَضُرُّوا اللَّهَ شَيْئاً وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ (١٧٧)

{ إِنَّما ذلِكُمُ الشَّيْطانُ يُخَوِّفُ أَوْلِياءَهُ فَلا تَخافُوهُمْ وَخافُونِ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (١٧٥) وَلا يَحْزُنْكَ الَّذِينَ يُسارِعُونَ فِي الْكُفْرِ إِنَّهُمْ لَنْ يَضُرُّوا اللَّهَ شَيْئاً يُرِيدُ اللَّهُ أَلاَّ يَجْعَلَ لَهُمْ حَظًّا فِي الْآخِرَةِ وَلَهُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ (١٧٦) إِنَّ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الْكُفْرَ بِالْإِيْمانِ لَنْ يَضُرُّوا اللَّهَ شَيْئاً وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ (١٧٧) } “İşte o şeytan, ancak kendi dostlarını korkutur. Eğer mümin iseniz onlardan korkmayın, benden korkun! Küfürde yarışanlar seni üzmesin. Onlar Allah'a hiçbir şekilde zarar veremezler. Allah, onlara ahirette hiçbir nasip vermemek istiyor. Onlar için büyük bir azap vardır. İmana karşılık küfrü satın alanlar, Allah'a asla hiçbir zarar veremezler. Onlar için can yakıcı bir azap vardır.”

مقتضى إِنَّما في اللغة الحصر، هذا منزع المتكلم بها من العرب، ثم إذا نظر مقتضاها- عقلا- وهذا هو نظر الأصوليين- فهي تصلح للحصر وللتأكيد الذي يستعار له لفظ الحصر، وهي في هذه الآية حاصرة، والإشارة ب ذلِكُمُ إلى جميع ما جرى من أخبار الركب العبديين، عن رسالة أبي سفيان ومن تحميل أبي سفيان ذلك الكلام، ومن جزع من ذلك الخبر من مؤمن أو متردد، وذلِكُمُ في الإعراب ابتداء، والشَّيْطانِ مبتدأ آخر، ويُخَوِّفُ أَوْلِياءَهُ خبر عن الشيطان، والجملة خبر الابتداء

Dil bakımından { إِنَّما } kelimesinin gereği hasrdır (sınırlandırma); bu ifadeyi kullanan bir Arabın kastı budur. Akıl yönünden gereğine bakıldığında ise (ki bu usûlcülerin bakışıdır) hem hasra hem de hasr lafzının ödünç alındığı tekit için elverişlidir. Bu ayette ise hasr bildirmektedir. { ذلِكُمُ } ile yapılan işaret, Abdî süvarilerinin Ebû Süfyân'ın mesajına dair aktardığı haberlerin tamamına, Ebû Süfyân'ın o sözü onlara yüklemesine ve bu haber sebebiyle mümin veya tereddütlü olanların kapıldığı endişeyeyedir. İrabda { ذلِكُمُ } mübtedadır; { الشَّيْطانِ } ikinci bir mübtedadır; { يُخَوِّفُ أَوْلِياءَهُ } ise şeytandan haberdir ve cümle ilk mübtedanın

الأول، وهذا الإعراب خير في تناسق المعنى من أن يكون الشَّيْطانُ خبر ذلِكُمُ لأنه يجيء في المعنى استعارة بعيدة، ويُخَوِّفُ فعل يتعدى إلى مفعولين، لكن يجوز الاقتصار على أحدهما إذ الآخر مفهوم من بنية هذا الفعل، لأنك إذا قلت: خوفت زيدا، فمعلوم ضرورة أنك خوفته شيئا حقه أن يخاف، وقرأ جمهور الناس يُخَوِّفُ أَوْلِياءَهُ فقال قوم المعنى: يخوفكم أيها المؤمنون أولياءه الذين هم كفار قريش، فحذف المفعول الأول وقال قوم: المعنى يخوف المنافقين ومن في قلبه مرض وهم أولياؤه، فإذا لا يعمل فيكم أيها المؤمنون تخويفه، إذ لستم بأوليائه، والمعنى: يخوفهم كفار قريش، فحذف هنا المفعول الثاني واقتصر على الأول، وقرأ ابن عباس فيما حكى أبو عمرو الداني «يخوفكم أولياءه» المعنى يخوفكم قريش ومن معهم، وذلك بإضلال الشيطان لهم وذلك كله مضمحل، وبذلك قرأ النخعي وحكى أبو الفتح بن جني عن ابن عباس أنه قرأ «يخوفكم أولياءه» فهذه قراءة ظهر فيها المفعولان، وفسرت قراءة الجماعة «يخوف أولياءه» قراءة أبي بن كعب «يخوفكم بأوليائه» والضمير في قوله فَلا تَخافُوهُمْ لكفار قريش وغيرهم من أولياء الشيطان، حقر الله شأنه وقوى نفوس المؤمنين عليهم، وأمرهم بخوفه هو تعالى وامتثال أمره، من الصبر والجلد، ثم قرر بقوله تعالى إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ كما تقول: إن كنت رجلا فافعل كذا.

haberidir. Bu irab anlamın ahengi bakımından { الشَّيْطانُ } kelimesinin { ذلِكُمُ } lafzının haberi olmasından daha uygundur; zira [diğer türlü] anlamda uzak bir istiare meydana gelir. { يُخَوِّفُ } fiili iki mef'ûl alan bir fiildir; fakat bir tanesiyle yetinilmesi caizdir çünkü diğeri bu fiilin yapısından anlaşılır. Nitekim: «Zeyd'i korkuttum» dediğinde, onu kendisinden korkulması gereken bir şeyle korkuttuğun zorunlu olarak bilinir. İnsanların cumhuru { يُخَوِّفُ أَوْلِياءَهُ } şeklinde okumuştur; bir grup şöyle demiştir: Manası; «Ey müminler, sizi kendi dostları olan Kureyş kâfirleriyle korkutuyor» demektir, böylece birinci mef'ûl hazfedilmiştir. Bir topluluk ise şöyle demiştir: Manası; «Münafıkları ve kalbinde hastalık bulunanları korkutuyor ki onlar onun dostlarıdır; dolayısıyla ey müminler, siz onun dostları olmadığınız için onun korkutması sizde işlemez» demektir. Anlam: «Onları Kureyş kâfirleriyle korkutur» şeklindedir; burada ise ikinci mef'ûl hazfedilmiş ve birincisiyle yetinilmiştir. İbn Abbâs, Ebû Amr ed-Dânî'nin naklettiğine göre «yuhavvifuküm evliyâehû» şeklinde okumuştur; manası «sizi Kureyş ve yanındakilerle korkutuyor» demektir ki bu da şeytanın onları saptırmasıyladır ve bunların hepsi yok olmaya mahkûmdur. en-Nehaî de böyle okumuştur. Ebu'l-Feth İbn Cinnî, İbn Abbâs'tan «yuhavvifuküm evliyâehû» okuduğunu nakletmiştir; bu iki mef'ûlün de açıkça görüldüğü bir kıraattir. Cemaatin «yuhavvifu evliyâehû» kıraatini, Übey b. Ka'b'ın «yuhavvifuküm bi-evliyâihî» kıraati tefsir etmiştir. { فَلا تَخافُوهُمْ } buyruğundaki zamir Kureyş kâfirlerine ve şeytanın diğer dostlarına aittir; Allah onların şanını küçültmüş, müminlerin onlara karşı moralini güçlendirmiş ve sabır ve metanetten ibaret olan O'nun (Yüce Allah'ın) korkusuna ve emrine uymayı emretmiştir. Ardından Yüce Allah: { إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ } buyruğuyla [bunu] perçinlemiştir; nitekim: «Eğer adamsan şunu yap» demen gibidir.

وقرأ نافع وحده «يحزنك» بضم الياء من أحزن، وكذلك قرأ في جميع القرآن، إلا في سورة الأنبياء لا يَحْزُنُهُمُ الْفَزَعُ الْأَكْبَرُ [الأنبياء: ١٠٣] فإنه فتح الياء، وقرأ الباقون «يحزنك» بفتح الياء من قولك حزنت الرجل، قال سيبويه: يقال حزن الرجل وفتن إذا أصابه الحزن والفتنة، وحزنته وفتنته، إذا جعلت فيه وعنده حزنا وفتنة، كما تقول: دهنت وكحلت، إذا جعلت دهنا وكحلا، وأحزنته وأفتنته إذا جعلته حزينا وفاتنا، كما تقول: أدخلته وأسمعته، هذا معنى قول سيبويه والمسارعة في الكفر هي المبادرة إلى أقواله وأفعاله والجد في ذلك، وقرأ الحر النحوي «يسرعون» في كل القرآن وقراءة الجماعة أبلغ، لأن من يسارع غيره أشد اجتهادا من الذي يسرع وحده، ولذلك قالوا كل مجر بالخلاء يسر، وسلّى الله نبيه بهذه الآية عن حال المنافقين والمجاهدين إذ كلهم مسارع، وقوله تعالى: إِنَّهُمْ لَنْ يَضُرُّوا اللَّهَ شَيْئاً خبر في ضمنه وعيد لهم أي: إنما يضرون أنفسهم، والحظ إذا لم يقيد فإنما يستعمل في الخير، ألا ترى قوله تعالى: وَما يُلَقَّاها إِلَّا ذُو حَظٍّ عَظِيمٍ [فصلت: ٣٥] .

Nâfi' tek başına 'ahzene'den gelen yânın zammesiyle «yuhzinke» şeklinde okumuştur; Kur'an'ın tamamında da böyle okumuştur, ancak Enbiyâ Suresi'ndeki { لا يَحْزُنُهُمُ الْفَزَعُ الْأَكْبَرُ } [el-Enbiyâ: 103] ayetinde yâyı fethalı okumuştur. Diğerleri ise «hazente'r-racüle» (adamı üzdün) sözünden hareketle yânın fethasıyla «yahzünke» şeklinde okumuştur. Sîbeveyh şöyle demiştir: Adama hüzün ve fitne isabet ettiğinde «hazine'r-racülü ve fütine» denir; onda ve katında hüzün ve fitne var ettiğinde ise «hazentühû ve fetentühû» denir; nitekim yağ ve sürme koyduğunda «dehentü ve kehheltü» demen gibidir. Onu hüzünlü ve fitneye düşmüş kıldığında ise «ahzentühû ve eftentühû» denir; nitekim «edhaltühû ve esma'tühû» (onu girdirdim ve işittirdim) demen gibidir; Sîbeveyh'in sözünün manası budur. Küfürde yarışmak; onun söz ve eylemlerine koşuşmak ve bu hususta gayret göstermektir. Nahivci el-Harr Kur'an'ın tamamında «yüsri'ûne» şeklinde okumuştur; cemaatin kıraati ise daha belîğdir; çünkü başkasıyla yarışan kimse (müsâri'), tek başına acele eden kimseden (müsri') daha şiddetli gayret gösterir. Bundan dolayı: «Boşlukta koşan her at hızlı koşar» demişlerdir. Allah bu ayetle münafıkların ve [kâfirlerle] mücadele edenlerin durumuna karşı Peygamberini teselli etmiştir; zira onların hepsi [küfre] koşuşmaktadır. Yüce Allah'ın: { إِنَّهُمْ لَنْ يَضُرُّوا اللَّهَ شَيْئاً } buyruğu, zımnında onlar için bir tehdit barındıran bir haberdir; yani: «Onlar ancak kendilerine zarar verirler.» Nasip/pay (el-Hazz) kayıtsız bırakıldığında ancak hayır hususunda kullanılır; nitekim Yüce Allah'ın: { وَما يُلَقَّاها إِلَّا ذُو حَظٍّ عَظِيمٍ } [Fussilet: 35] buyruğunu görmez misin?

وقوله تعالى: إِنَّ الَّذِينَ اشْتَرَوُا أطلق عليهم الشراء من حيث كانوا متمكنين من قبول هذا وهذا فجاء أخذهم للواحد وتركهم للآخر كأنه ترك لما قد أخذ وحصل، إذ كانوا ممكنين منه، ولمالك ﵀ متعلق بهذه الآية في مسألة شراء ما تختلف آحاد جنسه مما لا يجوز التفاضل فيه، في أن منع الشراء على أن يختار المبتاع، وباقي الآية وعيد كالمتقدم.

Yüce Allah'ın: { إِنَّ الَّذِينَ اشْتَرَوُا } buyruğunda onlara satın alma ifadesi mutlak olarak kullanılmıştır; çünkü onlar hem bunu hem diğerini kabul etme imkânına sahiptiler. Dolayısıyla birini alıp diğerini bırakmaları, imkân dahilinde olduğu için sanki alınmış ve elde edilmiş bir şeyi bırakmak gibi olmuştur. İmam Mâlik'in rahimehullâh, fazlalığın caiz olmadığı aynı cinsin fertlerinin farklı olduğu şeylerin satımı meselesinde, müşterinin seçmesi şartıyla yapılan satışı menetme hususunda bu ayetle bir irtibatı/delili bulunmaktadır. Ayetin geri kalanı daha öncekiler gibi bir tehdittir.

قوله تعالى:

Yüce Allah'ın şu buyruğu:

[سورة آل عمران (٣) : الآيات ١٧٨ الى ١٧٩]

[Âl-i İmrân Suresi (3), 178-179. Âyetler]

وَلا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّما نُمْلِي لَهُمْ خَيْرٌ لِأَنْفُسِهِمْ إِنَّما نُمْلِي لَهُمْ لِيَزْدادُوا إِثْماً وَلَهُمْ عَذابٌ مُهِينٌ (١٧٨) ما كانَ اللَّهُ لِيَذَرَ الْمُؤْمِنِينَ عَلى ما أَنْتُمْ عَلَيْهِ حَتَّى يَمِيزَ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ وَما كانَ اللَّهُ لِيُطْلِعَكُمْ عَلَى الْغَيْبِ وَلكِنَّ اللَّهَ يَجْتَبِي مِنْ رُسُلِهِ مَنْ يَشاءُ فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ وَإِنْ تُؤْمِنُوا وَتَتَّقُوا فَلَكُمْ أَجْرٌ عَظِيمٌ (١٧٩)

{ وَلا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّما نُمْلِي لَهُمْ خَيْرٌ لِأَنْفُسِهِمْ إِنَّما نُمْلِي لَهُمْ لِيَزْدادُوا إِثْماً وَلَهُمْ عَذابٌ مُهِينٌ (١٧٨) ما كانَ اللَّهُ لِيَذَرَ الْمُؤْمِنِينَ عَلى ما أَنْتُمْ عَلَيْهِ حَتَّى يَمِيزَ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيِّبِ وَما كانَ اللَّهُ لِيُطْلِعَكُمْ عَلَى الْغَيْبِ وَلكِنَّ اللَّهَ يَجْتَبِي مِنْ رُسُلِهِ مَنْ يَشاءُ فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ وَإِنْ تُؤْمِنُوا وَتَتَّقُوا فَلَكُمْ أَجْرٌ عَظِيمٌ (١٧٩) } “İnkâr edenler, kendilerine mühlet vermemizi sakın kendileri için hayırlı sanmasınlar! Biz onlara ancak günahlarını artırsınlar diye mühlet veriyoruz. Onlar için alçaltıcı bir azap vardır. Allah, pisi temizden ayırıncaya kadar müminleri bulunduğunuz bu hal üzere bırakacak değildir. Allah size gaybı bildirecek de değildir. Fakat Allah, peygamberlerinden dilediğini seçer. O halde Allah'a ve peygamberlerine iman edin. Eğer iman eder ve sakınırsanız sizin için büyük bir mükâfat vardır.”

نُمْلِي معناه: نمهل ونمد في العمر، والملاوة: المدة من الدهر والملوان الليل والنهار وتقول:

{ نُمْلِي } kelimesinin manası: Mühlet veririz ve ömürlerini uzatırız demektir. 'el-Melâve': zamandan bir süredir; 'el-Melevân': gece ve gündüzdür. Şöyle dersin:

ملاك الله النعمة أي منحكها عمرا طويلا، وقرأ ابن كثير وأبو عمرو ونافع: «يحسبن» بالياء من أسفل وكسر السين وفتح الباء، وقرأ ابن عامر كذلك إلا في السين فإنه فتحها وقرأ حمزة تحسبن.

«Mellâkallāhu'n-ni'me» yani Allah sana o nimeti uzun bir ömür boyu bahşetsin. İbn Kesîr, Ebû Amr ve Nâfi' alttan yâ (ي) ile sînin kesresi ve bânın fethasıyla «yahsibenne» şeklinde okumuşlardır. İbn Âmir de sîn harfi hariç böyle okumuş, onu fethalı yapmıştır («yahsebenne»). Hamza ise «tahsebenne» şeklinde okumuştur.

بالتاء من فوق الباء، وقرأ ابن عامر كذلك إلا في- السين- فإنه فتحها، وقرأ حمزة «تحسبن» بالتاء من فوق وفتح السين، وقرأ عاصم والكسائي، كل ما في هذه السورة بالتاء من فوق إلا حرفين، قوله وَلا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا في هذه الآية وبعدها وَلا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَبْخَلُونَ فأما من قرأ «ولا يحسبن» بالياء من أسفل فإن الَّذِينَ فاعل وقوله أَنَّما نُمْلِي لَهُمْ خَيْرٌ بفتح الألف من «أنما» ساد مسد مفعولي حسب، وذلك أن «حسب» وما جرى مجراها تتعدى إلى مفعولين أو إلى مفعول يسد مسد مفعولين، وذلك إذا جرى في صلة ما تتعدى إليه ذكر الحديث والمحدث عنه، قال أبو علي: وكسر «إن» في قول من قرأ «يحسبن» بالياء لا ينبغي، وقد قرىء فيما حكاه غير أحمد بن موسى وفي غير السبع، ووجه ذلك أن يتلقى بها القسم كما يتلقى بلام الابتداء، ويدخلان على الابتداء والخبر، أعني- اللام- وإن فعلق عن «إنما» عمل الحسبان كما تعلق عن اللام في قولك: حسبت لزيد قائم، فيعلق الفعل عن العمل لفظا، وأما بالمعنى فما بعد «أن أو اللام» ففي موضع مفعولي «حسب» ، وما يحتمل أن تكون بمعنى الذي، ففي نُمْلِي عائد مستكن، ويحتمل أن تكون مصدرية فلا تحتاج إلى تقدير عائد وأما من قرأ «ولا تحسبن» بالتاء فالذين مفعول أول للحسبان، قال أبو علي: وينبغي أن تكون الألف من «إنما» مكسورة في هذه القراءة، وتكون «إن» وما دخلت عليه في موضع المفعول الثاني لتحسبن، ولا يجوز فتح الألف من «إنما» لأنها تكون المفعول الثاني، والمفعول الثاني في هذا الباب هو المفعول الأول بالمعنى، والإملاء لا يكون إياهم، قال مكي في مشكله: ما عملت أحدا قرأ «تحسبن» بالتاء من فوق وكسر الألف من «إنما» وجوز الزجّاج هذه القراءة «تحسبن» بالتاء و «أنما» بفتح الألف، وظاهر كلامه أنها تنصب خيرا، قال وقد قرأ بها خلق كثير وساق عليها مثالا قول الشاعر: [الطويل] (فما كان قيس هلكه هلك واحد) بنصب هلك الثاني على أن الأول بدل، فكذلك يكون أَنَّما نُمْلِي بدلا من الَّذِينَ كَفَرُوا كقوله تعالى: وَما أَنْسانِيهُ إِلَّا الشَّيْطانُ أَنْ أَذْكُرَهُ [الكهف: ٦٣] وقوله وَإِذْ يَعِدُكُمُ اللَّهُ إِحْدَى الطَّائِفَتَيْنِ أَنَّها لَكُمْ [الأنفال: ٧] ويكون «خيرا» المفعول الثاني قال أبو علي: لم يقرأ هذه القراءة أحد، وقد سألت أحمد بن موسى عنها فزعم أنه لم يقرأ بها أحد، ويظهر من كلام أبي علي أن أبا إسحاق إنما جوز المسألة مع قراءة «خير» بالرفع، وأبو علي أعلم لمشاهدته أبا إسحاق، وذكر قوم أن هذه القراءة تجوز على حذف مضاف تقديره: ولا تحسبن شأن الذين كفروا أنما نملي لهم، فهذا كقوله تعالى: وَسْئَلِ الْقَرْيَةَ [يوسف: ٨٢] وغير ذلك ويذهب الأستاذ أبو الحسن بن الباذش: إلى أنها تجوز على بدل أن من الذين وحذف المفعول لحسب، إذ الكلام يدل عليه.

Bânın üzerinde üstten tâ (ت) ile. İbn Âmir de sîn harfi hariç böyle okumuş, onu fethalı yapmıştır; Hamza ise üstten tâ ve sînin fethasıyla «tahsebenne» okumuştur. Âsım ve el-Kisâî bu suredeki her kelimeyi iki harf müstesna üstten tâ ile okumuşlardır; o iki harf bu ayetteki { وَلا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا } kavli ile bundan sonraki { وَلا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَبْخَلُونَ } kavlidir. Alttan yâ ile «ve lâ yahsebenne» okuyan kimseye göre { الَّذِينَ } faildir; «ennemâ»nın elifinin fethasıyla { أَنَّما نُمْلِي لَهُمْ خَيْرٌ } sözü ise hasebe fiilinin iki mef'ûlünün yerine geçmiştir. Şöyle ki; «hasebe» ve onun gibi fiiller iki mef'ûle veya iki mef'ûl yerine geçen tek bir mef'ûle geçer; bu da geçiş yaptığı şeyin sılasında hadisin ve kendisinden bahsedilenin zikri geçtiği zaman olur. Ebû Ali şöyle demiştir: «Yahsebenne»yi yâ ile okuyan kimsenin kıraatinde «inne»nin kesreli olması uygun değildir; oysa Ahmed b. Mûsâ dışındakilerin naklettiğine göre ve yedi kıraat dışında böyle okunmuştur. Bunun izahı, tıpkı ibtidâ lâmı ile karşılandığı gibi onunla yeminin karşılanmasıdır. Her ikisi de (lâm ve inne) mübteda ve haberin başına dahil olur; böylece tıpkı «hasibtü le-Zeydün kāimün» sözünde lâm sebebiyle ta'lik yapıldığı gibi «innemâ»dan da hesaba katma fiilinin ameli ta'lik edilmiştir; yani fiil lafzen amelden engellenir. Anlam bakımından ise «enne veya lâm»dan sonraki kısım «hasebe» fiilinin iki mef'ûlü makamındadır. { ما } lafzının «ellezî» manasında olması muhtemeldir; bu durumda { نُمْلِي } içinde gizli bir âid zamir bulunur. Masdariyye olması da muhtemeldir; bu durumda ise bir âid zamir takdirine ihtiyaç duyulmaz. Tâ ile «ve lâ tahsebenne» şeklinde okuyana gelince; «ellezîne» zannetme fiilinin birinci mef'ûlüdür. Ebû Ali şöyle demiştir: Bu kıraatte «innemâ»nın elifinin kesreli olması gerekir ve «inne» ile dahil olduğu kısım «tahsebenne»nin ikinci mef'ûlü konumunda olur. «Ennemâ»nın elifinin fethalı olması ise caiz değildir; çünkü o takdirde ikinci mef'ûl olur, oysa bu babda ikinci mef'ûl anlam bakımından birinci mef'ûlün aynısıdır; mühlet verme (imlâ) ise onların bizzat kendisi olamaz. Mekkî Müşkil'inde şöyle der: «Tahsebenne»yi üstten tâ ile ve «innemâ»nın elifini kesre ile okuyan hiç kimseyi bilmiyorum. ez-Zeccâc ise tâ ile «tahsebenne» ve elifin fethasıyla «ennemâ» şeklindeki bu kıraati caiz görmüştür; sözünün zahirinden «hayran» kelimesini nasb ettiği anlaşılmaktadır. O, pek çok kimsenin böyle okuduğunu söylemiş ve buna şairin şu sözünü misal getirmiştir: [Tavîl] (Kays'ın helak olması tek bir kimsenin helak olması gibi değildi); ikinci 'helke' kelimesinin nasbı birinciden bedel olması iledir. Aynı şekilde { أَنَّما نُمْلِي } ifadesi de Yüce Allah'ın: { وَما أَنْسانِيهُ إِلَّا الشَّيْطانُ أَنْ أَذْكُرَهُ } [el-Kehf: 63] ve { وَإِذْ يَعِدُكُمُ اللَّهُ إِحْدَى الطَّائِفَتَيْنِ أَنَّها لَكُمْ } [el-Enfâl: 7] buyruklarında olduğu gibi { الَّذِينَ كَفَرُوا } ifadesinden bedel olur ve «hayran» kelimesi ikinci mef'ûl olur. Ebû Ali ise şöyle demiştir: Bu kıraati hiç kimse okumamıştır; Ahmed b. Mûsâ'ya bunu sordum, o da hiç kimsenin böyle okumadığını ileri sürdü. Ebû Ali'nin sözünden anlaşılan şudur ki Ebû İshak bu meseleyi ancak «hayrun» kelimesinin ref' kıraatiyle birlikte caiz görmüştür; Ebû Ali ise Ebû İshak'ı bizzat gördüğü için daha iyi bilmektedir. Bir topluluk bu kıraatin, takdiri: «Kâfirlerin durumunu, kendilerine mühlet vermemiz sanma» şeklinde olan muzâfın hazfi üzere caiz olduğunu zikretmiştir; bu da Yüce Allah'ın: { وَسْئَلِ الْقَرْيَةَ } [Yûsuf: 82] ve benzeri buyrukları gibidir. Üstat Ebü'l-Hasan b. el-Bâziş ise bunun, 'enne'nin 'ellezîne'den bedel kılınması ve söz ona delalet ettiği için 'hasebe' fiilinin mef'ûlünün hazfedilmesi üzere caiz olduğu görüşündedir.

قال القاضي: والمسألة جائزة إذ المعنى لا تحسبن إملاءنا للذين كفروا خيرا لهم أو نحو هذا ومعنى هذه الآية: الرد على الكفار في قولهم: إن كوننا ظاهرين ممولين أصحة دليل على رضى الله بحالنا واستقامة طريقتنا عنده، فأخبر الله أن ذلك التأخير والإمهال إنما هو إملاء واستدراج، ليكتسبوا الآثام، وقال عبد الله بن مسعود: ما من نفس برة ولا فاجرة إلا والموت خير لها، أما البرة فلتسرع إلى رحمة الله، وقرأ وَما عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ لِلْأَبْرارِ [آل عمران: ١٩٨] وأما الفاجرة فلئلا تزداد إثما، وقرأ هذه الآية ووصف العذاب بالمهين معناه: التخسيس لهم، فقد يعذب من لا يهان، وذلك إذا اعتقدت إقالة عثرته يوما ما.

Kadı [İbn Atıyye] dedi ki: Mesele caizdir; zira anlam: «İnkâr edenlere mühlet vermemizi onlar için hayırlı sanma» veya buna benzer bir takdirdir. Bu ayetin manası: Kâfirlerin: «Bizim üstün, varlıklı ve sağlıklı oluşumuz Allah'ın bizim halimizden razı olduğuna ve O'nun katında yolumuzun doğruluğuna delildir» şeklindeki sözlerine bir reddir. Allah Teâlâ bu tehir ve mühlet tanımanın ancak günah kazansınlar diye bir süre tanıma ve derece derece helake yaklaştırma (istidrâc) olduğunu bildirmiştir. Abdullah b. Mes'ûd şöyle demiştir: İster iyi (berr) ister kötü (fâcir) olsun, ölümün kendisi için daha hayırlı olmadığı hiçbir nefis yoktur. İyi kimseye gelince, Allah'ın rahmetine bir an önce kavuşsun diye; [İbn Mes'ûd] { وَما عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ لِلْأَبْرارِ } [Âl-i İmrân: 198] ayetini okudu. Kötü kimseye gelince, daha fazla günah kazanmasın diye; [İbn Mes'ûd] bu ayeti okudu. Azabın 'muhîn' (alçaltıcı) olarak nitelenmesinin manası: onları hor ve hakir kılmaktır; zira bazen alçaltılmadan da azap edilebilir, bu da bir gün tökezlemesinin bağışlanacağına inanıldığı zamandır.

واختلف المفسرون في معنى قوله تعالى: ما كانَ اللَّهُ لِيَذَرَ فقال مجاهد وابن جريج وابن إسحاق وغيرهم: الخطاب للمؤمنين، والمعنى: ما كان الله ليدع المؤمنين مختلطين بالمنافقين مشكلا أمرهم، يجري المنافق مجرى المؤمن، ولكنهم ميز بعضهم من بعض، بما ظهر من هؤلاء وهؤلاء في أحد من الأفعال والأقوال، وقال قتادة والسدي: الخطاب للكفار، والمعنى: حتى يميز المؤمنين من الكافرين بالإيمان والهجرة، وقال السدي وغيره: قال الكفار في بعض جدلهم: أنت يا محمد تزعم في الرجل منا أنه من أهل النار، وأنه إذا اتبعك من أهل الجنة، فكيف يصح هذا؟ ولكن أخبرنا بمن يؤمن منا وبمن يبقى على كفره، فنزلت الآية، فقيل لهم: لا بد من التمييز وَما كانَ اللَّهُ لِيُطْلِعَكُمْ عَلَى الْغَيْبِ فيمن يؤمن ولا فيمن يبقى كافرا ولكن هذا رسول مجتبى فآمنوا به. فإن آمنتم نجوتم وكان لكم أجر، وأما مجاهد وابن جريج وأهل القول، فقولهم في تأويل قوله تعالى: وَما كانَ اللَّهُ لِيُطْلِعَكُمْ عَلَى الْغَيْبِ أنه في أمر «أحد» أي ما كان الله ليطلعكم على أنكم تهزمون، فكنتم تكعون عن هذا. وأيضا فما كان ليطلعكم على المنافقين تصريحا بهم وتسمية لهم، ولكن هذا بقرائن أفعالهم وأقوالهم في مثل هذا الموطن، وحتى- في قوله: حَتَّى يَمِيزَ غاية مجردة، لأن الكلام قبلها معناه: الله يخلص ما بينكم بابتلائه وامتحانه حتى يميز، وقرأ ابن كثير ونافع وأبو عمرو وابن عامر وعاصم: «حتى يميز» - بفتح الياء وكسر الميم وتخفيف الياء، وكذلك «ليميز» ، وقرأ حمزة والكسائي: «حتى يميّز» و «ليميز الله» بضم الياء والتشديد، قال يعقوب بن السكيت: مزت وميزت، لغتان بمعنى واحد، قال أبو علي: وليس ميزت بمنقول من مزت، بدليل أن ميزت لا يتعدى إلى مفعولين وإنما يتعدى إلى مفعول واحد كمزت، كما أن «ألقيت» ليس بمنقول من لقي، إنما هو بمعنى أسقطت، والغيب هنا: ما غاب عن البشر مما هو في علم الله من الحوادث التي تحدث ومن الأسرار التي في قلوب المنافقين، ومن الأقوال التي يقولونها إذا غابوا عن الناس، قال الزجّاج وغيره: روي أن بعض الكفار قال: لم لا يكون جميعنا أنبياء؟ فنزلت هذه الآية، ويَجْتَبِي- معناه: يختار ويصطفي، وهي من جبيت الماء والمال، وباقي الآية بين والله المستعان.

Müfessirler Yüce Allah'ın: { ما كانَ اللَّهُ لِيَذَرَ } buyruğunun anlamı konusunda ihtilaf etmişlerdir. Mücâhid, İbn Cüreyc, İbn İshâk ve başkaları şöyle demiştir: Hitap müminleredir; anlamı ise şudur: Allah, müminleri münafıklarla karışmış, durumları belirsiz ve münafığın mümin gibi muamele gördüğü bir halde bırakacak değildi; bilakis Uhud'da her iki tarafın ortaya koyduğu fiil ve sözlerle onları birbirinden ayırmıştır. Katâde ve es-Süddî ise şöyle demiştir: Hitap kâfirleredir; anlamı da: «İman ve hicret vasıtasıyla müminleri kâfirlerden ayırıncaya kadar» şeklindedir. es-Süddî ve başkaları dedi ki: Kâfirler münazaralarının birinde: «Ey Muhammed! Sen bizden olan bir adamın cehennemlik olduğunu, sana uyarsa cennetlik olduğunu iddia ediyorsun. Bu nasıl doğru olabilir? O halde bizden kimin iman edeceğini, kimin küfür üzere kalacağını bize haber ver» dediler. Bunun üzerine bu ayet indi ve onlara şöyle denildi: Ayrışma kaçınılmazdır; { وَما كانَ اللَّهُ لِيُطْلِعَكُمْ عَلَى الْغَيْبِ } “Allah size gaybı bildirecek de değildir”, yani kimin iman edeceğini de kimin kâfir kalacağını da [bildirmez]; fakat bu [Muhammed], seçilmiş bir peygamberdir, ona iman edin. İman ederseniz kurtulursunuz ve sizin için bir mükâfat olur. Mücâhid, İbn Cüreyc ve bu görüşte olanlara gelince, onların Yüce Allah'ın: { وَما كانَ اللَّهُ لِيُطْلِعَكُمْ عَلَى الْغَيْبِ } buyruğunun teviline dair sözleri şudur: Bu, Uhud meselesi hakkındadır; yani Allah, hezimete uğrayacağınızı size bildirecek değildi, yoksa bundan çekinip geri dururdunuz. Ayrıca münafıkları açıkça belirterek ve isimlerini vererek de size bildirecek değildi; fakat bu, böyle bir durumda sergiledikleri fiil ve sözlerinin karineleriyle [ortaya çıkmıştır]. { حَتَّى يَمِيزَ } buyruğundaki «hattâ» mücerret bir gayedir (nihai sınır); zira ondan önceki sözün anlamı şudur: «Allah, imtihanı ve sınamasıyla aranızı ayırıp netleştirir, nihayet ayırır.» İbn Kesîr, Nâfi', Ebû Amr, İbn Âmir ve Âsım: { حَتَّى يَمِيزَ } ifadesini yâ'nın fethası, mîm'in kesresi ve yâ'nın şeddesiz haliyle «hattâ yemîze» şeklinde, aynı şekilde «li-yemîze» olarak okumuşlardır. Hamza ve el-Kisâî ise yâ'nın dammesi ve şedde ile «hattâ yumeyyize» ve «li-yumeyyizallâhu» şeklinde okumuşlardır. Ya'kûb b. es-Sikkît: «Miztu ve meyyextu aynı anlamda iki lehçedir» demiştir. Ebû Ali ise şöyle demiştir: «Meyyeztu» fiili «miztu» fiilinden türetilmiş (mutaaddî kılınmış) değildir; delili ise «meyyeztu» fiilinin iki mef'ûle değil, tıpkı «miztu» gibi tek bir mef'ûle geçmesidir. Nitekim «elkaytu» da «lakıye» fiilinden türetilmemiş olup «eskattu» (düşürdüm/attım) anlamındadır. Buradaki 'gayb': Vuku bulacak hadiselerden, münafıkların kalplerindeki sırlardan ve insanlardan uzaklaştıklarında söyledikleri sözlerden Allah'ın ilminde olup insanlardan gizli kalan şeylerdir. ez-Zeccâc ve başkaları: Kâfirlerden bazılarının: «Niçin hepimiz peygamber olmuyoruz?» demeleri üzerine bu ayetin indiğinin rivayet edildiğini söylemiştir. { يَجْتَبِي } ifadesinin anlamı: seçer ve süzer demektir; bu da «cebeytu'l-mâe ve'l-mâle» (suyu ve malı topladım/seçtim) ifadesinden gelir. Ayetin geri kalanı açıktır, yardım istenilecek olan da yalnızca Allah'tır.

قوله تعالى:

Yüce Allah'ın buyruğu:

[سورة آل عمران (٣) : الآيات ١٨٠ الى ١٨١]

[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyetler 180-181]

وَلا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَبْخَلُونَ بِما آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ هُوَ خَيْراً لَهُمْ بَلْ هُوَ شَرٌّ لَهُمْ سَيُطَوَّقُونَ ما بَخِلُوا بِهِ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَلِلَّهِ مِيراثُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ (١٨٠) لَقَدْ سَمِعَ اللَّهُ قَوْلَ الَّذِينَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ فَقِيرٌ وَنَحْنُ أَغْنِياءُ سَنَكْتُبُ ما قالُوا وَقَتْلَهُمُ الْأَنْبِياءَ بِغَيْرِ حَقٍّ وَنَقُولُ ذُوقُوا عَذابَ الْحَرِيقِ (١٨١)

{ وَلا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَبْخَلُونَ بِما آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ هُوَ خَيْراً لَهُمْ بَلْ هُوَ شَرٌّ لَهُمْ سَيُطَوَّقُونَ ما بَخِلُوا بِهِ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَلِلَّهِ مِيراثُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ (١٨٠) لَقَدْ سَمِعَ اللَّهُ قَوْلَ الَّذِينَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ فَقِيرٌ وَنَحْنُ أَغْنِياءُ سَنَكْتُبُ ما قالُوا وَقَتْلَهُمُ الْأَنْبِياءَ بِغَيْرِ حَقٍّ وَنَقُولُ ذُوقُوا عَذابَ الْحَرِيقِ (١٨١) } “Allah'ın kendilerine lütfundan verdiği şeylerde cimrilik edenler, sakın bunun kendileri için hayırlı olduğunu sanmasınlar; aksine bu onlar için bir şerdir. Cimrilik ettikleri şey, kıyamet günü boyunlarına dolanacaktır. Göklerin ve yerin mirası Allah'ındır. Allah yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır. (180) Şüphesiz Allah, «Allah fakirdir, biz ise zenginiz» diyenlerin sözünü işitmiştir. Onların söylediklerini ve haksız yere peygamberleri öldürmelerini yazacağız ve «Tadın o yakıcı azabı!» diyeceğiz. (181)”

لّقد سمع الله

{ لّقد سمع الله } [Âyetin başlangıcı]

قول الّذين قالوا إنّ الله فقير ونحن أغنياء القراءات في قوله تعالى: وَلا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَبْخَلُونَ كالتي تقدمت آنفا في قوله وَلا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا سواء، وقال السدي وجماعة من المتأولين: الآية نزلت في البخل بالمال والإنفاق في سبيل الله وأداء الزكاة المفروضة ونحو ذلك، قالوا: ومعنى: سَيُطَوَّقُونَ ما بَخِلُوا هو الذي ورد في الحديث عن رسول الله ﷺ أنه قال: ما من ذي رحم يأتي ذا رحمه فيسأله عن فضل ما عنده فيبخل به عليه إلا خرج له يوم القيامة شجاع أقرع من الناس يتلمظ حتى يطوقه. والأحاديث في مثل هذا من منع الزكاة واكتناز المال كثيرة صحيحة. وقال ابن عباس: الآية إنما نزلت في أهل الكتاب وبخلهم ببيان ما علمهم الله من أمر محمد ﷺ، وقال ذلك مجاهد وجماعة من أهل التفسير، وقوله تعالى سَيُطَوَّقُونَ على هذا التأويل معناه سيحملون عقاب ما بخلوا به، فهو من الطاقة كما قال تعالى: وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ [البقرة: ١٨٤] وليس من التطويق، وقال إبراهيم النخعي: سَيُطَوَّقُونَ سيجعل لهم يوم القيامة طوق من نار، وهذا يجري مع التأويل الأول الذي ذكرته للسدي وغيره، وقال مجاهد: سيكلفون أن يأتوا بمثل ما بخلوا به يوم القيامة، وهذا يضرب مع قوله: إن البخل هو بالعلم الذي تفضل الله عليهم بأن علمهم إياه وإعراب قوله تعالى: الَّذِينَ يَبْخَلُونَ رفع في قراءة من قرأ «يحسبن» بالياء من أسفل والمفعول الأول مقدر بالصلة تقديره «ولا يحسبن الذين يبخلون بما آتاهم من فضله بخلهم هو خيرا» ، والمفعول الثاني خيرا، وهو فاصلة وهي العماد عند الكوفيين، ودل قوله: يَبْخَلُونَ على هذا البخل المقدر كما دل السفيه على السفه في قول الشاعر: [الوافر]

{ قول الّذين قالوا إنّ الله فقير ونحن أغنياء } Yüce Allah'ın: { وَلا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَبْخَلُونَ } buyruğundaki kıraatler, az önce geçen { وَلا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا } buyruğundaki kıraatlerle tamamen aynıdır. es-Süddî ve müfessirlerden bir grup şöyle demiştir: Ayet malda cimrilik etmek, Allah yolunda infakta bulunmamak, farz kılınan zekâtı vermemek ve benzeri hususlar hakkında inmiştir. Onlar şöyle demişlerdir: { سَيُطَوَّقُونَ ما بَخِلُوا } ifadesinin anlamı, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet edilen şu hadiste geçen husustur: «Akrabasına gelip de yanındaki fazla malı isteyen ve akrabasının da kendisine cimrilik ettiği hiçbir kimse yoktur ki, kıyamet günü insanlardan kaçan zehirli, başında tüy kalmamış bir yılan (şücâ' akra') onun karşısına çıkıp ağzını aça aça boynuna dolanmasın.» Zekâtı vermemek ve mal yığmak (kenz) hakkındaki bu tür hadisler pek çok ve sahihtir. İbn Abbâs ise şöyle demiştir: Ayet yalnızca Ehl-i Kitap ve onların, Allah'ın kendilerine Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in durumuna dair öğrettiği şeyleri açıklamaktaki cimrilikleri hakkında inmiştir; bunu Mücâhid ve tefsir ehlinden bir topluluk da söylemiştir. Yüce Allah'ın: { سَيُطَوَّقُونَ } buyruğunun bu tevile göre anlamı: Cimrilik ettikleri şeyin cezasını yükleneceklerdir; bu da Yüce Allah'ın: { وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ } [el-Bakara: 184] buyruğunda olduğu gibi 'tâkat' (güç yetirme/yüklenme) kökünden gelir, boyna halka geçirmek (tatvîk) kökünden değildir. İbrâhîm en-Nehaî ise şöyle demiştir: { سَيُطَوَّقُونَ } ifadesi, kıyamet günü kendilerine ateşten bir boyunduruk yapılacaktır demektir ki bu, es-Süddî ve başkalarından aktardığım birinci teville örtüşmektedir. Mücâhid: «Kıyamet günü cimrilik ettikleri şeyin benzerini getirmekle mükellef kılınacaklardır» demiştir; bu da cimriliğin, Allah'ın kendilerine öğretmekle lütufta bulunduğu ilim konusunda olduğu yönündeki sözüyle uyuşmaktadır. Yüce Allah'ın: { الَّذِينَ يَبْخَلُونَ } buyruğunun irabı, «yahsebennel» kelimesini yâ ile okuyanın kıraatine göre ref' konumundadır; birinci mef'ûl ise sıla cümlesiyle takdir edilip takdiri «ve lâ yahsebenne'llezîne yebhalûne bimâ âtâhumullâhu min fadlihî buhlehum hüve hayran» (Allah'ın kendilerine lütfundan verdiği şeylerde cimrilik edenler, cimriliklerinin kendileri için hayırlı olduğunu sanmasınlar) şeklindedir; ikinci mef'ûl ise «hayran»dır. «Hüve» ise fâsıladır (fasıl zamiridir) ve Kûfelilere göre imâddır. { يَبْخَلُونَ } ifadesi, şairin şu sözünde 'sefîh' kelimesinin 'sefeh'e delalet ettiği gibi, bu takdir edilen 'buhl' (cimrilik) kelimesine delalet etmiştir: [el-Vâfir]

إذ نهي السّفيه جرى إليه ... وخالف، والسّفيه إلى خلاف

Beyinsiz (sefih) kimse engellendiğinde ona doğru koştu ... Ve karşı geldi; sefih zaten karşı gelmeye [meyillidir].

فالمعنى جرى إلى السفه، وأما من قرأ «تحسبن» بالتاء من فوق ففي الكلام حذف مضاف هو المفعول الأول، تقديره ولا تحسبن يا محمد بخل الذين يبخلون خيرا لهم، قال الزّجاج: وهي مثل وَسْئَلِ الْقَرْيَةَ [يوسف: ٨٢] وقوله تعالى: وَلِلَّهِ مِيراثُ السَّماواتِ خطاب على ما يفعله البشر دال على فناء الجميع وأنه لا يبقى مالك إلا الله تعالى وإن كان ملكه تعالى على كل شيء لم يزل، وقرأ ابن كثير وأبو عمرو «والله بما يعملون» بالياء من أسفل على ذكر الذين يبخلون ويطوقون، وقرأ الباقون بالتاء من فوق، وذلك على الرجوع من الغيبة إلى المخاطبة لأنه قد تقدم وَإِنْ تُؤْمِنُوا وَتَتَّقُوا [آل عمران: ١٧٩] .

Manası: «sefeh»e (beyinsizliğe/haddi aşmaya) doğru koştu demektir. «Tahsebennel» kelimesini tâ ile okuyan kimseye göre ise sözde, birinci mef'ûl olan bir muzâfın hazfi vardır; takdiri de: «Ey Muhammed! Sakın cimrilik edenlerin cimriliğini kendileri için hayırlı sanma» şeklindedir. ez-Zeccâc: Bu, { وَسْئَلِ الْقَرْيَةَ } [Yûsuf: 82] ayeti gibidir, demiştir. Yüce Allah'ın: { وَلِلَّهِ مِيراثُ السَّماواتِ } buyruğu, insanların yaptıklarına dair bir hitap olup hepsinin yok olacağına ve Yüce Allah'ın her şeye olan mülkiyeti ezelden beri devam ediyor olsa da Allah Teâlâ'dan başka hiçbir mülk sahibinin kalmayacağına delalet eder. İbn Kesîr ve Ebû Amr, cimrilik edenlerin ve boyunlarına dolanacak olanların zikredilmesine binaen [fiili] yâ ile «vallâhu bimâ ya'melûne» şeklinde okumuşlardır. Diğer kıraat imamları ise tâ ile okumuşlardır; bu da gıyabdan (üçüncü şahıstan) muhataba dönüş (iltifat) sebebiyledir; çünkü daha önce { وَإِنْ تُؤْمِنُوا وَتَتَّقُوا } [Âl-i İmrân: 179] ifadesi geçmişti.

وقوله تعالى: لَقَدْ سَمِعَ اللَّهُ الآية، قال ابن عباس: نزلت بسبب فنحاص اليهودي وذلك أن رسول الله ﷺ بعث أبا بكر الصديق ﵁ إلى بيت المدراس ليدعوهم فوجد فيه جماعة من اليهود قد اجتمعوا على فنحاص- وهو حبرهم- فقال أبو بكر له: يا فنحاص اتق الله وأسلم فو الله إنك لتعلم أن محمدا رسول الله قد جاءكم بالحق من عند الله تجدونه مكتوبا عندكم في التوراة، فقال فنحاص: والله يا أبا بكر ما بنا إلى الله من حاجة وإنه إلينا لفقير وإنّا عنه لأغنياء، ولو كان غنيا لما استقرضنا أموالنا كما يزعم صاحبكم، في كلام طويل غضب أبو بكر منه، فرفع يده فلطم وجه فنحاص وسبه وهمّ بقتله، ثم منعه من ذلك أن رسول الله ﷺ قال له: لا تحدث شيئا حتى تنصرف إليّ، ثم

Yüce Allah'ın: { لَقَدْ سَمِعَ اللَّهُ } ayeti hakkında İbn Abbâs şöyle demiştir: Yahudi Finhas sebebiyle inmiştir; şöyle ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Ebû Bekir es-Sıddîk radıyallâhu anh'ı onları davet etmesi için Beytü'l-Midrâs'a gönderdi. Ebû Bekir orada Yahudilerden bir topluluğun Finhas'ın —ki o onların hahamıydı— etrafında toplandığını gördü. Ebû Bekir ona: «Ey Finhas! Allah'tan kork ve Müslüman ol; zira Allah'a yemin olsun ki sen Muhammed'in Allah'ın Resûlü olduğunu, size Allah katından hakkı getirdiğini ve onu yanınızdaki Tevrat'ta yazılı bulduğunuzu pekâlâ biliyorsun» dedi. Bunun üzerine Finhas: «Vallahi ey Ebû Bekir, bizim Allah'a hiçbir ihtiyacımız yoktur; asıl O bize muhtaçtır, biz ise O'na karşı zenginiz! Eğer zengin olsaydı arkadaşınızın iddia ettiği gibi bizden mallarımızı borç istemezdi» şeklinde Ebû Bekir'i öfkelendiren uzun bir söz söyledi. Bunun üzerine Ebû Bekir elini kaldırıp Finhas'ın yüzüne bir tokat vurdu, ona sert konuştu ve onu öldürmeye yeltendi; sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in kendisine: «Bana dönünceye kadar hiçbir şey yapma» buyurmuş olması onu bundan alıkoydu. Sonra,

ذهب فنحاص إلى النبي ﷺ فشكا فعل أبي بكر، فقال النبي ﷺ لأبي بكر: ما حملك على ما صنعت؟ قال يا رسول الله: إنه قال قولا عظيما فلم أملك نفسي أن صنعت ما صنعت، فنزلت الآية في ذلك وقال قتادة: نزلت الآية في حيي بن أخطب، وذلك أنه لما نزلت مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً [البقرة: ٢٤٥] قال: يستقرضنا ربنا؟ إنما يستقرض الفقير الغني، وقال الحسن بن أبي الحسن ومعمر وقتادة أيضا وغيرهم: لما نزلت مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً [البقرة:

Finhas Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gidip Ebû Bekir'in yaptığını şikâyet etti. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Ebû Bekir'e: «Seni bu yaptığına sevk eden nedir?» diye sordu. Ebû Bekir: «Ey Allah'ın Resûlü! O öyle büyük bir söz söyledi ki kendime hâkim olamayarak bu yaptığımı yaptım» dedi. Bunun üzerine bu hususta ayet indi. Katâde ise şöyle demiştir: Ayet Huyey b. Ahtab hakkında inmiştir; şöyle ki { مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً } [el-Bakara: 245] ayeti indiğinde o: «Rabbimiz bizden borç mu istiyor? Ancak fakir olan zenginden borç ister» demiştir. el-Hasan b. Ebi'l-Hasan, Ma'mer, yine Katâde ve başkaları da şöyle demiştir: { مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً } [el-Bakara:

٢٤٥] ، قالت اليهود: إنما يستقرض الفقير من الغني، ولا محالة أن هذا قول صدر أولا عن فنحاص وحيي وأشباههما من الأحبار ثم تقاولها اليهود، وهو قول يغلط به الأتباع ومن لا علم عنده بمقاصد الكلام، وهذا تحريف اليهود التأويل على نحو ما صنعوا في توراتهم وقوله تعالى: قَوْلَ الَّذِينَ كَفَرُوا دال على أنهم جماعه.

245] ayeti indiğinde Yahudiler: «Ancak fakir olan zenginden borç ister» dediler. Şüphe yok ki bu söz ilk olarak Finhas, Huyey ve onlar gibi hahamlardan sadır olmuş, ardından Yahudiler bunu birbirlerine aktarmışlardır; bu da tâbilerin ve sözün maksatlarını bilmeyenlerin yanılgıya düştüğü bir sözdür. Bu, Yahudilerin Tevrat'larında yaptıkları gibi [anlamı] saptırmalarıdır (tahrif). Yüce Allah'ın: { قَوْلَ الَّذِينَ كَفَرُوا } buyruğu onların bir topluluk olduğuna delalet etmektedir.

قرأ حمزة وحده «سيكتب» بالياء من أسفل على بناء الفعل للمفعول و «قتلهم» برفع اللام عطفا على المفعول الذي لم يسم فاعله، و «يقول» بالياء من أسفل، وقرأ الباقون بنون الجمع، فإما أنها نون العظمة، وإما هي للملائكة وما على هذه القراءة مفعولة بها، و «قتلهم» بنصب اللام عطفا على ما وَنَقُولُ بالنون على نحو سَنَكْتُبُ والمعنى في هاتين القراءتين قريب بعضه من بعض، قال الكسائي: وفي قراءة عبد الله بن مسعود «ويقال ذوقوا» وقال أبو معاذ النحوي في حرف ابن مسعود: «سنكتب ما يقولون ويقال لهم ذوقوا» وقرأ طلحة بن مصرف «سنكتب ما يقولون» وحكى أبو عمرو عنه أيضا أنه قرأ «ستكتب» بتاء مرفوعة ما قالُوا، بمعنى: ستكتب مقالتهم، وهذه الآية وعيد لهم، أي سيحصى عليهم قولهم، والكتب فيما قال كثير من العلماء هو في صحف تقيده الملائكة فيها، وتلك الصحف المكتوبة هي التي توزن وفيها يخلق الله الثقل والخفة بحسب العمل المكتوب فيها، وذهب قوم إلى أن الكتب عبارة عن الإحصاء وعدم الإهمال، فعبر عن ذلك بما تفهم العرب منه غاية الضبط والتقييد، فمعنى الآية: أن أقوال هؤلاء تكتب وأعمالهم، ويتصل ذلك بأفعال آبائهم من قتل الأنبياء بغير حق ونحوه، ثم يقال لجميعهم ذُوقُوا عَذابَ الْحَرِيقِ وخلطت الآية الآباء مع الأبناء في الضمائر، إذ الآباء هم الذين طوقوا لأبنائهم الكفر وإذ الأبناء راضون بأفعال الآباء متبعون لهم، والذوق مع العذاب مستعار، عبارة عن المباشرة، إذ الذوق من أبلغ أنواعها وحاسته مميزة جدا، والْحَرِيقِ معناه: المحرق فعيل بمعنى مفعل وقيل: الْحَرِيقِ طبقة من طبقات جهنم.

Hamza tek başına fiilin meçhul yapısıyla yâ ile «seyuktebu» şeklinde, «katluhum» kelimesini fâili zikredilmeyen mef'ûle (nâib-i fâile) atıfla lâm'ın ref'iyle ve yâ ile «ve yekûlu» şeklinde okumuştur. Diğer kıraat imamları ise cemî nûn'u ile okumuşlardır; bu nûn ya azamet nûn'udur ya da meleklere aittir ve bu kıraate göre «mâ» onun mef'ûlüdür, «katlehum» kelimesi «mâ»ya atıfla lâm'ın nasbıyladır; { وَنَقُولُ } ise { سَنَكْتُبُ } gibi nûn iledir. Bu iki kıraatin anlamı birbirine oldukça yakındır. el-Kisâî şöyle demiştir: Abdullah b. Mes'ûd'un kıraatinde «ve yukâlu zûkû» şeklindedir. Nahivci Ebû Muâz, İbn Mes'ûd'un mushafında: «senektubu mâ yekûlûne ve yukâlu lehum zûkû» şeklinde olduğunu söylemiştir. Talha b. Musarrif «senektubu mâ yekûlûne» şeklinde okumuştur. Ebû Amr da ondan, merfû tâ ile { ما قالُوا } ifadesini «setuktebu makâletuhum» (sözleri yazılacaktır) anlamında «setuktebu» şeklinde okuduğunu nakletmiştir. Bu ayet onlar için bir tehdittir; yani söyledikleri sözler aleyhlerine kaydedilip sayılacaktır. Pek çok âlimin belirttiğine göre bu yazma işlemi, meleklerin içine kaydettiği sahifelerdedir; tartılacak olan sahifeler de bu yazılı sahifelerdir ve Allah, içindeki yazılı amele göre onlarda ağırlık ve hafiflik yaratır. Bir topluluk ise yazmanın, sayıp kaydetmekten (ihsâ) ve ihmal etmemekten ibaret olduğu; Arapların en üst düzeyde zapt ve kayıt altına almayı anladıkları ifadeyle dile getirildiği görüşüne varmıştır. Ayetin anlamı şudur: Bunların sözleri ve amelleri yazılır, bu da atalarının haksız yere peygamberleri öldürme ve benzeri fiilleriyle birleştirilir; sonra hepsine birden: { ذُوقُوا عَذابَ الْحَرِيقِ } “Tadın o yakıcı azabı!” denilir. Ayet zamirlerde babalarla oğulları birbirine katmıştır; zira babalar çocuklarına küfrü aşılayan kimselerdir, çocuklar da babaların yaptıklarından razı olup onlara uymuşlardır. Azap ile birlikte tatma (zevk) istiare yoluyla doğrudan maruz kalmayı ifade eder; zira tatma, doğrudan temasın en beliğ türlerindendir ve duyusu son derece ayırt edicidir. { الْحَرِيقِ } kelimesinin anlamı: yakıcı demektir; «fa'îl» vezninde olup «muf'il» anlamındadır. Bir görüşe göre de 'Harîk', cehennemin tabakalarından bir tabakadır.

قوله تعالى:

Yüce Allah'ın buyruğu:

[سورة آل عمران (٣) : الآيات ١٨٢ الى ١٨٣]

[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyetler 182-183]

ذلِكَ بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيكُمْ وَأَنَّ اللَّهَ لَيْسَ بِظَلاَّمٍ لِلْعَبِيدِ (١٨٢) الَّذِينَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ عَهِدَ إِلَيْنا أَلاَّ نُؤْمِنَ لِرَسُولٍ حَتَّى يَأْتِيَنا بِقُرْبانٍ تَأْكُلُهُ النَّارُ قُلْ قَدْ جاءَكُمْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِي بِالْبَيِّناتِ وَبِالَّذِي قُلْتُمْ فَلِمَ قَتَلْتُمُوهُمْ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (١٨٣)

{ ذلِكَ بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيكُمْ وَأَنَّ اللَّهَ لَيْسَ بِظَلاَّمٍ لِلْعَبِيدِ (١٨٢) الَّذِينَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ عَهِدَ إِلَيْنا أَلاَّ نُؤْمِنَ لِرَسُولٍ حَتَّى يَأْتِيَنا بِقُرْبانٍ تَأْكُلُهُ النَّارُ قُلْ قَدْ جاءَكُمْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِي بِالْبَيِّناتِ وَبِالَّذِي قُلْتُمْ فَلِمَ قَتَلْتُمُوهُمْ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (١٨٣) } “Bu, ellerinizin önden gönderdiği şeyler sebebiyledir ve şüphesiz Allah kullarına asla zulmedici değildir. (182) «Doğrusu Allah bize, ateşin yiyeceği bir kurban getirmedikçe hiçbir peygambere inanmamamızı emretti» diyenlere de ki: «Benden önce de size açık delillerle ve söylediğiniz şeyle peygamberler gelmişti; eğer doğru sözlü iseniz onları niçin öldürdünüz?» (183)”

وقوله تعالى: ذلِكَ بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيكُمْ توبيخ وتوقيف داخل فيما يقال لهم يوم القيامة، ويحتمل أن

Yüce Allah'ın: { ذلِكَ بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيكُمْ } buyruğu, kıyamet günü kendilerine söylenecek sözler arasında yer alan bir azarlama ve yüzleştirmedir (tevkîf). Bunun,

يكون خطابا لمعاصري النبي ﵇ يوم نزول الآية، ونسب هذا التقديم إلى اليد إذ هي الكاسبة للأعمال في غالب أمر الإنسان، فأضيف كل كسب إليها، ثم بين تعالى: أنه يفعل هذا بعدل منه فيهم ووضع الشيء موضعه، والتقدير: وبأن الله لَيْسَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ وجمع «عبدا» في هذه الآية على عبيد، لأنه مكان تشفيق وتنجية من ظلم.

ayetin indiği gün Peygamber aleyhisselâm'ın çağdaşlarına bir hitap olması da muhtemeldir. İnsanın durumunun çoğunda amelleri kazanan el olduğu için bu önden gönderme ele nispet edilmiş, böylece her türlü kazanç ele izafe edilmiştir. Sonra Allah Teâlâ, bunu onlara karşı bir adaletle ve her şeyi yerli yerine koyarak yaptığını beyan etmiştir; takdiri: «Ve bi-ennallâhe { لَيْسَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ }» (ve şüphesiz Allah kullara asla zulmedici değildir) şeklindedir. Bu ayette 'abd' kelimesi 'abîd' şeklinde çoğul yapılmıştır; çünkü burası şefkat gösterme ve zulümden tenzih etme makamıdır.

وقوله تعالى: الَّذِينَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ عَهِدَ إِلَيْنا صفة راجعة إلى قوله: الَّذِينَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ فَقِيرٌ وقال الزجاج: الَّذِينَ صفة للعبيد، وهذا مفسد للمعنى والرصف، وهذه المقالة قالتها أحبار يهود مدافعة لأمر النبي ﷺ أي إنك لا تأتي بنار فنحن قد عهد إلينا أن لا نؤمن لك، وعَهِدَ معناه: أمر والعهد: أخص من الأمر، وذلك أنه في كل ما يتطاول أمره ويبقى في غابر الزمان، وتعدى «آمن» في هذه الآية باللام والباء في ضمن ذلك، «وقربان» مصدر سمي به الشيء الذي يقرب كالرهن، وكان أمر القربان حكما قديما في الأنبياء، ألا ترى أن ابني آدم قربا قربانا، وذلك أنهم كانوا إذا أرادوا معرفة قبول الله تعالى لصدقة إنسان أو عمله أو صدق قوله، قرب قربانا شاة أو بقرة ذبيحة أو بعض ذلك وجعله في مكان للهواء وانتظر به ساعة، فتنزل نار من السماء فتحرق ذلك الشيء، فهذه علامة القبول، وإذا لم تنزل النار فليس ذلك العمل بمقبول، ثم كان هذا الحكم في أنبياء بني إسرائيل، وكانت هذه النار أيضا تنزل لأموال الغنائم فتحرقها، حتى أحلت الغنائم لمحمد ﷺ حسب الحديث وروي عن عيسى بن عمر، أنه كان يقرأ «بقربان» بضم الراء وذلك للإتباع لضمة القاف وليست بلغة، لأنه ليس في الكلام فعلان بضم الفاء والعين، وقد حكى سيبويه: السلطان بضم اللام، وقال: إن ذلك على الإتباع.

Yüce Allah'ın: { الَّذِينَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ عَهِدَ إِلَيْنا } buyruğu, { الَّذِينَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ فَقِيرٌ } buyruğuna dönen bir sıfattır. ez-Zeccâc: { الَّذِينَ } kelimesi 'abîd' kelimesinin sıfatıdır demiştir; ancak bu, anlamı ve söz dizimini bozar. Bu sözü Yahudi hahamları Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in davasını savuşturmak için söylemişlerdir; yani: «Sen ateş getirmiyorsun, oysa bize sana inanmamamız emredildi.» { عَهِدَ } ifadesinin anlamı: emretti demektir. 'Ahd', emirden daha özeldir; zira ahd, işi uzun süren ve gelecek zamanda kalıcı olan şeyler hakkındadır. Bu ayette 'âmene' fiili lâm harf-i cerri ile geçişli kılınmış olup bâ harf-i cerri de bunun kapsamındadır. «Kurbân», rehin gibi kendisiyle yakınlaşılan şeye isim olarak verilen bir masdardır. Kurban meselesi peygamberlerde eski bir hükümdü; Âdem'in iki oğlunun kurban sunduğunu görmez misin? Şöyle ki onlar, bir insanın sadakasının, amelinin veya sözünün doğruluğunun Allah Teâlâ tarafından kabul edilip edilmediğini bilmek istediklerinde kurban olarak bir koyun veya sığır kurban eder ya da bunun bir kısmını açık bir yere koyup bir süre beklerlerdi; gökten bir ateş iner ve o şeyi yakardı; işte bu kabul alametiydi. Ateş inmediğinde ise o amel kabul edilmiş sayılmazdı. Daha sonra bu hüküm İsrailoğulları peygamberlerinde devam etti. Bu ateş ganimet malları için de iner ve onları yakardı; nihayet hadiste geçtiği üzere ganimetler Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e helal kılındı. Îsâ b. Ömer'den, kāf harfinin dammesine tâbi olarak (ittibâ') râ'nın dammesiyle «bi-kurbânin» şeklinde okuduğu rivayet edilmiştir; bu müstakil bir lehçe değildir, zira Arapçada fâ ve ayn harfleri dammeli «fu'lân» vezni yoktur. Sîbeveyh, lâm harfinin dammesiyle «es-sultân» kelimesini nakletmiş ve bunun ittibâ' üzere olduğunu söylemiştir.

قوله تعالى:

Yüce Allah'ın buyruğu:

قَدْ جاءَكُمْ رُسُلٌ ...

{ قَدْ جاءَكُمْ رُسُلٌ ... } [Âyet devam ediyor]

هذا رد عليهم في مقالتهم وتبيين لإبطالهم، أي: قَدْ جاءَكُمْ رُسُلٌ بالآيات الباهرة البينة، وفي جملتها ما قلتم من أمر القربان فلم قتلتموهم يا بني إسرائيل المعنى بل هذا منكم تعلل وتعنت، ولو أتيتكم بالقربان لتعللتم بغير ذلك، والاقتراح لا غاية له، ولا يجاب كل مقترح، ولم يجب الله مقترحا إلا وقد أراد تعذيبه وأن لا يمهله، كقوم صالح وغيرهم، وكذلك قيل لمحمد في اقتراح قريش فأبى، وقال: بل أدعوهم وأعالجهم.

Bu, onların sözlerine bir reddiye ve iddialarının batıl olduğunu beyandır; yani: Ey İsrailoğulları! Size apaçık mucizelerle ve söylediğiniz kurban meselesi de dahil olmak üzere peygamberler gelmişti; o halde onları niçin öldürdünüz? Anlam şudur: Aksine bu sizin bir bahane uydurmanız ve inatlaşmanızdır. Şayet size kurbanı getirseydim başka bir bahane bulurdunuz. Mucize teklifinde bulunmanın (iktirâh) sonu yoktur ve her teklifte bulunana cevap verilmez. Allah, Sâlih'in kavmi ve diğerleri gibi azap etmeyi ve mühlet tanımamayı murad ettiği durumlar hariç, teklif edilen her mucizeyi kabul etmemiştir. Aynı şekilde Muhammed'e de Kureyş'in teklifleri hususunda böyle denildi; fakat o bunu kabul etmedi ve: «Bilakis ben onları davet eder ve durumlarını ıslaha çalışırım» dedi.

قوله تعالى:

Yüce Allah'ın buyruğu:

[سورة آل عمران (٣) : آية ١٨٤]

[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 184]

فَإِنْ كَذَّبُوكَ فَقَدْ كُذِّبَ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِكَ جاؤُ بِالْبَيِّناتِ وَالزُّبُرِ وَالْكِتابِ الْمُنِيرِ (١٨٤)

{ فَإِنْ كَذَّبُوكَ فَقَدْ كُذِّبَ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِكَ جاؤُ بِالْبَيِّناتِ وَالزُّبُرِ وَالْكِتابِ الْمُنِيرِ (١٨٤) } “Eğer seni yalanladılarsa, senden önce apaçık deliller, sahifeler ve aydınlatıcı kitap getiren peygamberler de yalanlanmıştı. (184)”

ثم آنس تعالى نبيه بالأسوة والقدوة فيمن تقدم من الأنبياء أي: فلا يعظم عليك ذلك، وقرأ ابن عامر: و «بالزبر» بإعادة باء الجر، وسقوطها على قراءة الجمهور متجه، لأن الواو شركت الزبر في الباء الأولى فاستغني عن إعادة الباء، وإعادتها أيضا متجهة لأجل التأكيد، وكذلك ثبتت في مصاحف أهل الشام، وروي أيضا عن ابن عامر إعادة الباء في قوله: «وبالكتاب المنير» والزُّبُرِ: الكتاب المكتوب يقال: زبرت الكتاب إذا كتبته، وزبرته إذا قرأته، والشاهد لأنه الكتاب قول امرئ القيس: [الطويل]

Sonra Allah Teâlâ, geçmiş peygamberlerdeki örnek ve önderlikle Peygamberini teselli etti; yani: Bu durum sana ağır gelmesin. İbn Âmir cer harfi olan bâ'yı tekrarlayarak «ve bi'z-zübür» şeklinde okumuştur. Cumhurun kıraatinde bâ'nın düşmesi de dil açısından uygundur; çünkü vâv harfi 'zübür' kelimesini ilk bâ'ya ortak kılmış, böylece bâ'nın tekrarına ihtiyaç kalmamıştır; bâ'nın tekrarı da pekiştirme (tekit) amacıyla uygundur ve Şam ehlinin mushaflarında da böyle sabit olmuştur. İbn Âmir'den ayrıca: «ve bi'l-kitâbi'l-münîr» ifadesinde de bâ'yı tekrarladığı rivayet edilmiştir. { الزُّبُرِ }: Yazılmış kitaptır; bir kitabı yazdığında «zebartu'l-kitâbe», okuduğunda da «zebartuhu» denir. Bunun kitap olduğuna şahit İmruü'l-Kays'ın şu sözüdür: [et-Tavîl]

لمن طلل أبصرته فشجاني ... كخطّ زبور في عسيب يماني؟

Kime aittir o gördüğüm ve beni hüzne boğan kalıntı ... Yemen hurma dalı üzerindeki kitap yazısı gibi?

وقال الزجّاج: زبرت كتبت، وذبرت بالذال: قرأت، و «المنير» : وزنه مفعل من النور أي سطع نوره.

ez-Zeccâc şöyle demiştir: Zâ ile «zebartu», yazdım demektir; zâl ile «zebertu» ise okudum demektir. «el-Münîr» ise nûr kökünden «muf'il» veznindedir; yani nuru parıldayan demektir.

قوله تعالى:

Yüce Allah'ın buyruğu:

[سورة آل عمران (٣) : آية ١٨٥]

[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 185]

كُلُّ نَفْسٍ ذائِقَةُ الْمَوْتِ وَإِنَّما تُوَفَّوْنَ أُجُورَكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ فَمَنْ زُحْزِحَ عَنِ النَّارِ وَأُدْخِلَ الْجَنَّةَ فَقَدْ فازَ وَمَا الْحَياةُ الدُّنْيا إِلاَّ مَتاعُ الْغُرُورِ (١٨٥)

{ كُلُّ نَفْسٍ ذائِقَةُ الْمَوْتِ وَإِنَّما تُوَفَّوْنَ أُجُورَكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ فَمَنْ زُحْزِحَ عَنِ النَّارِ وَأُدْخِلَ الْجَنَّةَ فَقَدْ فازَ وَمَا الْحَياةُ الدُّنْيا إِلاَّ مَتاعُ الْغُرُورِ (١٨٥) } “Her can ölümü tadacaktır. Ecirleriniz ancak kıyamet günü tastamam verilecektir. Artık kim ateşten uzaklaştırılıp cennete sokulursa, şüphesiz o kurtulmuştur. Dünya hayatı ise aldatıcı bir menfaatten başka bir şey değildir. (185)”

والمعنى: كل نفس مخلوقة حية، والذوق هنا: استعارة وَإِنَّما حاصرة على التوفية التي هي على الكمال، لأن من قضي له بالجنة فهو ما لم يدخلها غير موفى، وخص تعالى ذكر «الأجور» لشرفها وإشارة مغفرته لمحمد ﷺ وأمته، ولا محالة أن المعنى: أن يوم القيامة تقع توفية الأجور وتوفية العقاب، وزُحْزِحَ معناه: أبعد، والمكان الزحزح: البعيد، وفاز معناه: نجا من خطره وخوفه، والْغُرُورِ، الخدع والترجية بالباطل، والحياة الدنيا وكل ما فيها من الأموال فهي متاع قليل تخدع المرء وتمنيه الأباطيل وعلى هذا فسر الآية جمهور من المفسرين، قال عبد الرحمن بن سابط: مَتاعُ الْغُرُورِ كزاد الراعي يزود الكف من التمر أو الشيء من الدقيق يشرب عليه اللبن، قال الطبري: ذهب إلى أن متاع الدنيا قليل لا يكفي من تمتع به ولا يبلغه سفره.

Anlamı şudur: Yaratılmış her diri nefis [ölümü tadacaktır]. Buradaki tatma (zevk) bir istiaredir. { وَإِنَّما } edatı, eksiksiz olan tastamam vermeyi (tevfiyeyi) hasreder; çünkü kendisi için cennet takdir edilen kimse, oraya girmedikçe mükâfatı tastamam verilmiş olmaz. Yüce Allah «ecirler»i şerefinden ötürü ve Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem ile ümmetine olan bağışlamasına işaretle özellikle zikretmiştir; şüphe yok ki anlam: Kıyamet gününde ecirlerin eksiksiz verilmesi de cezaların eksiksiz verilmesi de gerçekleşecektir. { زُحْزِحَ } ifadesinin anlamı: uzaklaştırıldı demektir; «el-mekânu'z-zuhzuh» ise uzak yerdir. { فازَ } ifadesinin anlamı: tehlikesinden ve korkusundan kurtuldu demektir. { الْغُرُورِ } ise aldatma ve batıl ümitler vermedir. Dünya hayatı ve içindeki bütün mallar insanı aldatan ve batıl hülyalara sevk eden az bir menfaattir; müfessirlerin cumhuru ayeti bu şekilde açıklamıştır. Abdurrahman b. Sâbıt: { مَتاعُ الْغُرُورِ }, çobanın yanına aldığı bir avuç hurma ya da üzerine süt içtiği bir miktar un gibi azıktır demiştir. et-Taberî: [İbn Sâbıt], dünya menfaatinin ondan faydalanana yetmeyecek ve onu yolculuğuna ulaştırmayacak kadar az olduğu görüşüne varmıştır, demiştir.

قال القاضي: والْغُرُورِ في هذا المعنى مستعمل في كلام العرب، ومنه قولهم في المثل: غش ولا تغتر، أي لا تجتز بما لا يكفيك، وقال عكرمة: مَتاعُ الْغُرُورِ، القوارير أي لا بد لها من الانكسار والفساد، فكذلك أمر الحياة الدنيا كله، وهذا تشبيه من عكرمة، وقرأ عبد الله بن عمر «الغرور» بفتح الغين، وقرأ أبو حيوة والأعمش: ذائِقَةُ بالتنوين الْمَوْتِ بالنصب، وقال النبي ﷺ، لموضع سوط أحدكم في الجنة خير من الدنيا وما فيها، ثم تلا هذه الآية.

Kadı [İbn Atıyye] dedi ki: «el-Gurûr» bu anlamıyla Arap kelamında kullanılmaktadır; nitekim meseldeki: «Gışş ve lâ tegter» (Bir şeyi yetersiz de olsa al ama yeteceğini sanarak aldanma), yani sana yetmeyecek olanla yetinme sözü de bundandır. İkrime: { مَتاعُ الْغُرُورِ } sırça kaplar gibidir; yani mutlaka kırılacak ve bozulacaktır, işte bütün dünya hayatının durumu da böyledir demiştir; bu İkrime'nin bir benzetmesidir. Abdullah b. Ömer «el-Garûr» kelimesini gayn harfinin fethasıyla okumuştur. Ebû Hayve ve el-A'meş ise { ذائِقَةُ } kelimesini tenvinle, { الْمَوْتِ } kelimesini de nasb ile «zâiketun el-mevte» şeklinde okumuşlardır. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Sizden birinizin cennetteki bir kamçılık yeri dünyadan ve dünyadaki her şeyden daha hayırlıdır» buyurmuş, sonra bu ayeti okumuştur.

قوله تعالى:

Yüce Allah'ın buyruğu:

[سورة آل عمران (٣) : الآيات ١٨٦ الى ١٨٧]

[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyetler 186-187]

لَتُبْلَوُنَّ فِي أَمْوالِكُمْ وَأَنْفُسِكُمْ وَلَتَسْمَعُنَّ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَمِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا أَذىً كَثِيراً وَإِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا فَإِنَّ ذلِكَ مِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ (١٨٦) وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ لَتُبَيِّنُنَّهُ لِلنَّاسِ وَلا تَكْتُمُونَهُ فَنَبَذُوهُ وَراءَ ظُهُورِهِمْ وَاشْتَرَوْا بِهِ ثَمَناً قَلِيلاً فَبِئْسَ ما يَشْتَرُونَ (١٨٧)

{ لَتُبْلَوُنَّ فِي أَمْوالِكُمْ وَأَنْفُسِكُمْ وَلَتَسْمَعُنَّ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَمِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا أَذىً كَثِيراً وَإِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا فَإِنَّ ذلِكَ مِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ (١٨٦) وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ لَتُبَيِّنُنَّهُ لِلنَّاسِ وَلا تَكْتُمُونَهُ فَنَبَذُوهُ وَراءَ ظُهُورِهِمْ وَاشْتَرَوْا بِهِ ثَمَناً قَلِيلاً فَبِئْسَ ما يَشْتَرُونَ (١٨٧) } “Andolsun ki mallarınız ve canlarınız konusunda imtihan edileceksiniz; sizden önce kendilerine kitap verilenlerden ve ortak koşanlardan pek çok incitici söz işiteceksiniz. Eğer sabreder ve sakınırsanız, şüphesiz bu, azmedilmeye değer işlerdendir. (186) Hani Allah, kendilerine kitap verilenlerden: «Onu mutlaka insanlara açıklayacaksınız ve gizlemeyeceksiniz» diye söz almıştı. Fakat onlar bunu arkalarına attılar ve ona karşılık az bir değeri satın aldılar. Satın aldıkları şey ne kötüdür! (187)”

هذا الخطاب للنبي ﵇ وأمته، والمعنى: لتختبرن ولتمتحنن في أموالكم بالمصائب والأرزاء، وبالإنفاق في سبيل الله، وفي سائر تكاليف الشرع، والابتلاء في الأنفس بالموت والأمراض، وفقد الأحبة بالموت، واختلف المفسرون في سبب قوله تعالى: وَلَتَسْمَعُنَّ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكُمْ فقال عكرمة وغيره: السبب في ذلك قول فنحاص: إن الله فقير ونحن أغنياء، وقوله: يد الله مغلولة

Bu hitap Peygamber aleyhisselâm'a ve ümmetinedir; anlamı: Mallarınızda musibetler ve felaketlerle, Allah yolunda infakla ve şeriatın diğer mükellefiyetleriyle mutlaka sınanacak ve imtihan edileceksiniz; canlarınızda ise ölüm, hastalıklar ve sevdiklerinizi ölümle kaybetmekle imtihana tabi tutulacaksınız. Müfessirler Yüce Allah'ın: { وَلَتَسْمَعُنَّ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكُمْ } buyruğunun iniş sebebi hakkında ihtilaf etmişlerdir. İkrime ve başkaları şöyle demiştir: Bunun sebebi Finhas'ın: «Allah fakirdir, biz ise zenginiz» sözü ile «Allah'ın eli bağlıdır» sözü ve

إلى غير ذلك، وقال الزهري وغيره: نزلت هذه الآية بسبب كعب بن الأشرف، فإنه كان يهجو النبي ﷺ، وأصحابه ويشبب بنساء المسلمين، حتى بعث إليه رسول الله ﷺ من قتله القتلة المشهورة في السيرة، و «الأذى» : اسم جامع في معنى الضرر وهو هنا يشمل أقوالهم فيما يخص النبي ﷺ وأصحابه من سبهم وأقوالهم في جهة الله تعالى وأنبيائه، وندب الله تعالى عباده إلى الصبر والتقوى، وأخبر أنه من عزم الأمور، أي من أشدها وأحسنها، و «العزم» : إمضاء الأمر المروي المنقح، وليس ركوب الأمر دون روية عزما إلا على مقطع المشيخين من فتاك العرب كما قال:

benzeri sözlerdir. ez-Zührî ve başkaları ise şöyle demiştir: Bu ayet Kâ'b b. el-Eşref sebebiyle indi; zira o, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i ve ashabını hicvediyor, Müslümanların kadınları hakkında müstehcen şiirler söylüyordu; nihayet Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona, siyerde meşhur olan öldürülüşüyle onu öldüren kimseleri gönderdi. «el-Ezâ» (eziyet): Zarar anlamını kapsayan genel bir isimdir; burada onların Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve ashabına sövmeleri hususunda söyledikleri sözleri ve Yüce Allah ile peygamberleri hakkındaki sözlerini içine alır. Allah Teâlâ kullarını sabra ve takvaya teşvik etmiş, bunun azmedilmeye değer işlerden olduğunu, yani en sağlam ve en güzellerinden bulunduğunu bildirmiştir. «el-Azm»: İyice düşünülmüş ve olgunlaştırılmış bir işi kararlılıkla yürütmektir; düşünmeksizin bir işe atılmak, ancak Arapların gözü pek canilerinden ihtiyarlamış elebaşlarının anlayışına göre azim sayılır; nitekim şöyle denmiştir:

إذا همّ ألقى بين عينيه عزمه ... ونكّب عن ذكر الحوادث جانبا

Bir işe niyetlendiğinde azmini iki gözünün arasına koyar ... Ve başına gelebilecek olayları anmayı bir kenara bırakır.

وقال النقاش: العزم والحزم بمعنى واحد، الحاء مبدلة من العين.

en-Nakkâş: Azm ile hazm aynı anlamdadır, hâ harfi ayn harfinden bedeldir, demiştir.

قال القاضي: وهذا خطأ، والحزم: جودة النظر في الأمور وتنقيحه والحذر من الخطأ فيه، و «العزم» :

Kadı [İbn Atıyye] dedi ki: Bu hatalıdır; «hazm»: İşlerde basiretle düşünmek, meseleyi iyice tetkik etmek ve onda hataya düşmekten sakınmaktır. «el-Azm» ise:

قصد الإمضاء، والله تعالى يقول: وَشاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ، فَإِذا عَزَمْتَ [آل عمران: ١٥٩] فالمشاورة وما كان في معناها هو الحزم، والعرب تقول: قد أحزم لو أعزم.

kararlılıkla icraya yönelmektir. Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: { وَشاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ، فَإِذا عَزَمْتَ } [Âl-i İmrân: 159] “İş konusunda onlarla istişare et; azmettiğin zaman da...”. İstişare ve bu anlamdaki şeyler 'hazm'dır; nitekim Araplar: «Azmedebilseydim basiretle davranırdım (kad ahzimu lev a'zimu)» derler.

وقوله تعالى: وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ الآية، توبيخ لمعاصري النبي ﷺ، ثم هو مع ذلك خبر عام لهم ولغيرهم. والعامل في إِذْ فعل مقدر تقديره اذكر، وأخذ هذا الميثاق وهو على ألسنة الأنبياء أمة بعد أمة، وقال ابن عباس والسدي وابن جريج: الآية في اليهود خاصة، أخذ الله عليهم الميثاق في أمر محمد فكتموه ونبذوه، قال مسلم البطين: سأل الحجاج بن يوسف جلساءه عن تفسير هذه الآية فقام رجل إلى سعيد بن جبير فسأله فقال له: نزلت في يهود أخذ الميثاق عليهم في أمر محمد فكتموه، وروي عن ابن عباس أنه قرأ «وإذ أخذ الله ميثاق النبيين لتبيننه» فيجيء قوله فَنَبَذُوهُ عائدا على الناس الذين بين الأنبياء لهم، وقال قوم من المفسرين: الآية في اليهود والنصارى، وقال جمهور من العلماء: الآية عامة في كل من علمه الله علما، وعلماء هذه الأمة داخلون في هذا الميثاق، وقد قال رسول الله ﷺ من سئل عن علم فكتمه ألجم يوم القيامة بلجام من نار، وقد قال أبو هريرة: إني لأحدثكم حديثا، ولولا آية في كتاب الله ما حدثتكموه ثم تلا إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ ما أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ الْكِتابِ [البقرة: ١٧٤] وقرأ ابن كثير وأبو عمرو وعاصم في رواية أبي بكر: «ليبيننه للناس ولا يكتمونه» ، بالياء من أسفل فيهما، وقرأ الباقون وحفص وعاصم بالتاء من فوق فيهما، وكلا القراءتين متجه، والضمير في الفصلين عائد على الكتاب، وفي قراءة ابن مسعود «لتبينونه» دون النون الثقيلة، وقد لا تلزم هذه النون لام القسم، قاله سيبويه، و «النبذ» : الطرح، وقوله تعالى: وَراءَ ظُهُورِهِمْ، استعارة لما يبالغ في اطراحه، ومنه وَاتَّخَذْتُمُوهُ وَراءَكُمْ ظِهْرِيًّا [هود: ٩٢] ، ومنه قول الفرزدق: [الطويل]

Yüce Allah'ın: { وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ } ayeti, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in çağdaşlarına bir azarlamadır; bununla birlikte onlar ve başkaları için genel bir haberdir. { إِذْ } lafzındaki âmil, takdiri «uzkur» (hatırla) olan mahzuf bir fiildir. Bu misakın alınması, ümmetten ümmete peygamberlerin lisanı üzere olmuştur. İbn Abbâs, es-Süddî ve İbn Cüreyc: Ayet özellikle Yahudiler hakkındadır; Allah onlardan Muhammed'in durumu hakkında söz aldı, fakat onlar bunu gizleyip arkalarına attılar, demişlerdir. Müslim el-Batîn şöyle demiştir: Haccâc b. Yûsuf meclisindekilere bu ayetin tefsirini sordu; bunun üzerine bir adam Saîd b. Cübeyr'e gidip ona sordu, Saîd de: «Muhammed'in durumu hakkında kendilerinden söz alınıp da bunu gizleyen Yahudiler hakkında inmiştir» dedi. İbn Abbâs'tan: «Ve iz ehazallâhu mîsâka'n-nebiyyîne li-tubeyyinunnehû» şeklinde okuduğu rivayet edilmiştir; bu takdirde { فَنَبَذُوهُ } buyruğu, peygamberlerin kendilerine açıklama yaptığı insanlara raci olur. Müfessirlerden bir topluluk: Ayet Yahudiler ve Hristiyanlar hakkındadır demiştir. Âlimlerin cumhuru ise: Ayet Allah'ın kendisine ilim öğrettiği herkes hakkında geneldir ve bu ümmetin âlimleri de bu misaka dahildir demiştir. Nitekim Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Kime bir ilim sorulur da o bunu gizlerse, kıyamet günü ateşten bir gem ile gemlenir» buyurmuştur. Ebû Hureyre de şöyle demiştir: «Ben size bir hadis rivayet ediyorum ki Allah'ın Kitabı'ndaki bir ayet olmasaydı onu size rivayet etmezdim»; sonra { إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ ما أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ الْكِتابِ } [el-Bakara: 174] ayetini okumuştur. İbn Kesîr, Ebû Amr ve Ebû Bekir rivayetinde Âsım her iki fiili de yâ ile «li-yubeyyinunnehû li'n-nâsi ve lâ yektumûnehû» şeklinde okumuşlardır. Geri kalanlar ile Hafs ve Âsım ise her iki fiili de tâ ile okumuşlardır; her iki kıraat de dil açısından uygundur. Her iki kısımdaki zamir de Kitab'a racidir. İbn Mes'ûd'un kıraatinde şeddeli nûn olmaksızın «li-tubeyyinûnehû» şeklindedir; Sîbeveyh'in belirttiğine göre bu nûn bazen kasem lâm'ına bitişmeyebilir. «en-Nebz»: Atmaktır. Yüce Allah'ın: { وَراءَ ظُهُورِهِمْ } buyruğu, büsbütün terk edilip atılan şeyler için bir istiaredir; { وَاتَّخَذْتُمُوهُ وَراءَكُمْ ظِهْرِيًّا } [Hûd: 92] buyruğu da bundandır. el-Ferezdak'ın şu sözü de bu kabildendir: [et-Tavîl]

تميم بن مرّ لا تكوننّ حاجتي ... بظهر فلا يعبى عليّ جوابها

Ey Temîm b. Mürr! Sakın ihtiyacım arkaya atılmış olmasın ... Ki cevabına aldırmazlık edilmesin.

ومنه بالمعنى قول النبي ﷺ: لا تجعلوني كقدح الراكب. أراد ﵇، لا تجعلوا ذكري وطاعتي خلف أظهركم، وهو موضع القدح ومنه قول حسان: [الطويل] (كما نيط خلف الراكب القدح الفرد)

Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in anlam bakımından: «Beni biniti üzerindeki yolcunun su kabı gibi yapmayın» hadisi de bundandır. Aleyhisselâm: Beni anmayı ve bana itaati sırtınızın arkasına atmayın demek istemiştir; nitekim su kabının yeri orasıdır. Hassân'ın şu sözü de bundandır: [et-Tavîl] (Biniti üzerindeki yolcunun arkasına asılan tek su kabı gibi)

والتشبيه بالقدح إنما هو في هيئته لا في معناه، لأن الراكب يحتاجه، ومحله من محلات الراكب جليل، والثمن القليل: هو مكسب الدنيا. وباقي الآية بين.

Su kabına benzetme sadece şekil itibarıyladır, mana itibarıyla değildir; zira yolcu ona muhtaçtır ve yolcunun eşyaları arasındaki yeri değerlidir. «es-Semenu'l-kalîl» (az bir paha) ise: Dünyalık kazançtır. Ayetin geri kalanı açıktır.

قال أبو محمد: والظاهر في هذه الآية أنها نزلت في اليهود، وهم المعنيون ثم إن كل كاتم من هذه الأمة يأخذ بحظه من هذه المذمة ويتصف بها.

Ebû Muhammed [İbn Atıyye] dedi ki: Bu ayette zahir olan, Yahudiler hakkında indiğidir ve kastedilenler onlardır; bununla birlikte bu ümmetten [hakkı] gizleyen herkes bu kınamadan nasibini alır ve bu vasıfla nitelenir.

قوله تعالى:

Yüce Allah'ın buyruğu:

[سورة آل عمران (٣) : الآيات ١٨٨ الى ١٩٠]

[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyetler 188-190]

لا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَفْرَحُونَ بِما أَتَوْا وَيُحِبُّونَ أَنْ يُحْمَدُوا بِما لَمْ يَفْعَلُوا فَلا تَحْسَبَنَّهُمْ بِمَفازَةٍ مِنَ الْعَذابِ وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ (١٨٨) وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (١٨٩) إِنَّ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلافِ اللَّيْلِ وَالنَّهارِ لَآياتٍ لِأُولِي الْأَلْبابِ (١٩٠)

{ لا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَفْرَحُونَ بِما أَتَوْا وَيُحِبُّونَ أَنْ يُحْمَدُوا بِما لَمْ يَفْعَلُوا فَلا تَحْسَبَنَّهُمْ بِمَفازَةٍ مِنَ الْعَذابِ وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ (١٨٨) وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (١٨٩) إِنَّ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلافِ اللَّيْلِ وَالنَّهارِ لَآياتٍ لِأُولِي الْأَلْبابِ (١٩٠) } “Yaptıklarına sevinen ve yapmadıkları şeylerle övülmeyi sevenlerin, sakın onların azaptan kurtulacak bir yerde olduklarını sanma! Onlar için elem verici bir azap vardır. (188) Göklerin ve yerin mülkü Allah'ındır. Allah her şeye hakkıyla güç yetirendir. (189) Şüphesiz göklerin ve yerin yaratılışında, gece ile gündüzün birbiri ardınca gelişinde akıl sahipleri için nice ayetler vardır. (190)”

اختلف المفسرون في المراد بقوله تعالى: الَّذِينَ يَفْرَحُونَ فقال أبو سعيد الخدري ﵁ وابن زيد وجماعة: الآية نزلت في المنافقين، وذلك أنهم كانوا إذا خرج النبي ﷺ للغزو تخلفوا عنه، فإذا جاء اعتذروا إليه وقالوا: كانت لنا أشغال ونحو هذا، فيظهر رسول الله ﷺ القبول ويستغفر لهم، ففضحهم الله تعالى بهذه الآية، فكانوا يفرحون بما يأتونه ويفعلونه من التخلف والاعتذار، ويحبون أن يقال لهم: إنهم في حكم المجاهدين لكن العذر حبسهم، وقالت جماعة كثيرة من المفسرين إنما نزلت الآية في أهل الكتاب أحبار اليهود ثم اختلفوا فيما هو الذي أتوه وكيف أحبوا المحمدة فقال ابن عباس ﵁: أتوا إضلال أتباعهم عن الإيمان بمحمد وفرحوا بذلك لدوام رياستهم الدنيوية، وأحبوا أن يقال عنهم: إنهم علماء بكتاب الله ومتقدم رسالاته، وقال ابن عباس أيضا والضحاك والسدي: أتوا أنهم تعاقدوا وتكاتبوا من كل قطر بالارتباط إلى تكذيب محمد ﷺ والدفع في صدر نبوته، وأحبوا أن يقال عنهم: إنهم أهل صلاة وصيام وعبادة، وقالوا هم ذلك عن أنفسهم، وقال مجاهد: فرحوا بإعجاب أتباعهم بتبديلهم تأويل التوراة، وأحبوا حمدهم إياهم على ذلك، وهم في الحقيقة لم يفعلوا شيئا نافعا ولا صحيحا بل الحق أبلج، وقال سعيد بن جبير: الآية في اليهود، فرحوا بما أعطى الله آل إبراهيم من النبوءة والكتاب، فهم يقولون: نحن على طريقهم ويحبون أن يحمدوا بذلك وهم ليسوا على طريقتهم، وقراءة سعيد بن جبير: «أوتوا» بمعنى أعطوا بضم الهمزة والتاء، وعلى قراءته يستقيم المعنى الذي قال. وقال ابن عباس أيضا: إن الآية نزلت في قوم سألهم النبي ﵇ عن شيء فكتموه الحق وقالوا له غير ذلك، ففرحوا بما فعلوا وأحبوا أن يحمدوا بما أجابوا، وظنوا أن ذلك قد قنع به واعتقدت صحته، وقال قتادة: إن الآية في يهود خيبر، نافقوا على النبي ﷺ والمؤمنين مرة، وقالوا: نحن معكم وعلى رأيكم وردء لكم وهم يعتقدون خلاف ذلك، فأحبوا الحمد على ما أظهروا وفرحوا بذلك، وقال الزجّاج: نزلت الآية في قوم من اليهود، دخلوا على النبي ﷺ وكلموه في أشياء ثم خرجوا، فقالوا لمن لقوا من المسلمين: إن النبي أخبرهم بأشياء قد عرفوها فحمدهم المسلمون على ذلك وطمعوا بإسلامهم وكانوا قد أبطنوا خلاف ما أظهروا

Müfessirler Yüce Allah'ın: { الَّذِينَ يَفْرَحُونَ } buyruğunda kastedilenler hakkında ihtilaf etmişlerdir. Ebû Saîd el-Hudrî radıyallâhu anh, İbn Zeyd ve bir topluluk şöyle demiştir: Ayet münafıklar hakkında inmiştir; şöyle ki onlar, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem gazveye çıktığında savaştan geri kalırlar, o geri döndüğünde ise ona mazeret beyan edip: «İşlerimiz vardı» ve benzeri şeyler söylerlerdi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de kabul etmiş gibi görünür ve onlar için bağışlanma dilerdi. Bunun üzerine Allah Teâlâ bu ayetle onları rezil etti. Onlar geri kalmak ve mazeret uydurmak şeklinde işledikleri ve yaptıkları şeylerle seviniyor, kendilerine «onlar da mücahitler hükmündedir, ancak mazeretleri onları alıkoydu» denilmesini seviyorlardı. Müfessirlerden büyük bir topluluk ise ayetin Ehl-i Kitap olan Yahudi hahamları hakkında indiğini söylemiş, ardından onların yaptıkları şeyin ne olduğu ve övgüyü nasıl sevdikleri konusunda ihtilaf etmişlerdir. İbn Abbâs radıyallâhu anh şöyle demiştir: Onlar tâbilerini Muhammed'e iman etmekten saptırma fiilini işlediler ve dünyevi makamlarının devamı için buna sevindiler; ayrıca kendileri hakkında «onlar Allah'ın Kitabı'nı ve önceki risaletlerini bilen âlimlerdir» denilmesini sevdiler. İbn Abbâs yine ed-Dahhâk ve es-Süddî ile birlikte şöyle demiştir: Onlar Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i yalanlama ve peygamberliğini engelleme hususunda kenetlenmek üzere her bölgeden birbirleriyle ahitleşip mektuplaştılar; ayrıca kendileri hakkında «onlar namaz, oruç ve ibadet ehlidir» denilmesini sevdiler ve bunu bizzat kendileri söylediler. Mücâhid: Tâbilerinin Tevrat'ın tevilini değiştirmelerini beğenmesine sevindiler ve bunun için kendilerini övmelerini arzuladılar; oysa onlar gerçekte faydalı ve doğru hiçbir şey yapmamışlardı, bilakis hak apaçıktır, demiştir. Saîd b. Cübeyr şöyle demiştir: Ayet Yahudiler hakkındadır; Allah'ın İbrâhim soyuna verdiği peygamberlik ve kitaba sevindiler de: «Biz onların yolundayız» diyorlar ve böyle olmadıkları halde bununla övülmeyi seviyorlar. Saîd b. Cübeyr'in kıraati hemzenin ve tâ'nın dammesiyle «verildikleri şey» anlamında «ûtû» şeklindedir; onun kıraatine göre söylediği bu mana tam oturmaktadır. İbn Abbâs yine şöyle demiştir: Ayet, Peygamber aleyhisselâm'ın kendilerine bir şey sorduğu, onların da gerçeği gizleyip ona başka bir şey söyledikleri bir topluluk hakkında indi; yaptıklarına sevindiler ve verdikleri cevap sebebiyle övülmeyi arzuladılar, onun bununla iktifa ettiğini ve doğruluğuna inandığını sandılar. Katâde: Ayet Hayber Yahudileri hakkındadır; bir keresinde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve müminlere nifak gösterip: «Biz sizinle beraberiz, sizin görüşünüzdeyiz ve sizin yardımcınızız» dediler, oysa kalplerinde bunun aksine inanıyorlardı; böylece açığa vurdukları şeyle övülmeyi sevdiler ve buna sevindiler, demiştir. ez-Zeccâc ise şöyle demiştir: Ayet, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzuruna girip bazı konularda onunla konuşan, sonra dışarı çıktıklarında karşılaştıkları Müslümanlara: «Peygamber onlara zaten bildikleri şeyleri haber verdi» diyen Yahudilerden bir grup hakkında inmiştir; Müslümanlar da onları övmüş ve Müslüman olmalarını ummuşlardı, oysa onlar açığa vurduklarının aksini gizlemişlerdi.