أخاف زيادا أن يكون عطاؤه ... أداهم سودا أو محدرجة سمرا
«Ziyâd'ın ihsanının kara bukağılar ya da bükülmüş esmer kamçılar olmasından korkarım.»
فجعل القيود والسياط عطاء، ومحدرجة: بمعنى مدحرجة، واختلف الناس في معنى قوله تعالى:
Böylece bukağıları ve kırbaçları ihsan kılmıştır. Muhadrace (محدرجة) ise müdahrece (مدحرجة - bükülüp yuvarlatılmış) manasındadır. İnsanlar Yüce Allah'ın şu buyruğunun manasında ihtilaf etmişlerdir:
غَمًّا بِغَمٍّ فقال قوم: المعنى «أثابكم غما» بسبب الغم الذي أدخلتموه على رسول الله ﷺ وسائر المؤمنين، بفشلكم وتنازعكم وعصيانكم.
{ غَمًّا بِغَمٍّ } Bir topluluk şöyle demiştir: Mana; gevşekliğiniz, çekişmeniz ve itaatsizliğiniz sebebiyle Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve diğer müminlere tattırdığınız gam sebebiyle [Allah da] «size gam tattırdı» şeklindedir.
قال القاضي أبو محمد: فالباء على هذا باء السبب، وقال قوم: «أثابكم غما بغم» ، الذي أوقع على أيديكم بالكفار يوم بدر.
Kadı Ebû Muhammed der ki: Buna göre bâ (بـ) harfi sebep bildirir. Bir topluluk da şöyle demiştir: Bedir günü sizin elinizle kâfirlere isabet eden gama karşılık «size gam tattırdı».
قال القاضي أبو محمد: فالباء باء معادلة، كما قال أبو سفيان: يوم بيوم بدر والحرب سجال، وقالت جماعة كبيرة من المتأولين: المعنى أثابكم غما على غم، أو غما مع غم، وهذه باء الجر المجرد، واختلفوا في ترتيب هذين الغمين فقال قتادة ومجاهد: الغم الأول أن سمعوا: ألا إن محمدا قد قتل، والثاني، القتل
Kadı Ebû Muhammed der ki: Buradaki bâ harfi, Ebû Süfyân'ın «Bedir gününe karşı bir gün, savaş nöbetleşedir» sözünde olduğu gibi denklik ve karşılık bildirir. Müteevvillerden büyük bir topluluk ise şöyle demiştir: Mana; gam üstüne gam veya gamla birlikte gam tattırdı, demektir; bu da mücerret cer harfi olan bâ'dır. Bu iki gamın sırası konusunda ihtilaf etmişlerdir; Katâde ve Mücâhid: Birinci gam 'Haberiniz olsun, Muhammed öldürüldü' sözünü işitmeleri, ikincisi ise aralarında vuku bulan ölüm
والجراح الواقعة فيهم، وقال الربيع وقتادة أيضا بعكس هذا الترتيب، وقال السدي ومجاهد أيضا وغيرهما: بل الغم الأول هو قتلهم وجراحهم وكل ما جرى في ذلك المأزق، والغم الثاني هو إشراف أبي سفيان على النبي ومن كان معه، ذلك أن رسول الله ﷺ طفق يومئذ يدعو الناس حتى انتهى إلى قوم من أصحابه قد علوا صخرة في سفح الجبل فمشى نحوهم فأهوى إليه رجل بسهم ليرميه، فقال:
ve yaralanmalardır, demişlerdir. er-Rebî' ve yine Katâde ise bu sıralamanın tam aksini söylemişlerdir. es-Süddî, yine Mücâhid ve başkaları ise şöyle demiştir: Aksine, birinci gam onların öldürülmesi, yaralanmaları ve o dar boğazda meydana gelen her şeydir; ikinci gam ise Ebû Süfyân'ın Peygamber'in ve beraberindekilerin tepesine çıkmasıdır. Şöyle ki; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem o gün insanları çağırmaya başladı, nihayet dağın eteğindeki bir kayanın üzerine çıkmış olan sahabilerinden bir grubun yanına vardı. Onlara doğru yürüdü; derken adamlardan biri ona ok atmak için yöneldi. Bunun üzerine [Peygamber]:
أنا رسول الله، ففرحوا بذلك، وفرح هو ﵇ إذ رأى من أصحابه الامتناع، ثم أخذوا يتأسفون على ما فاتهم من الظفر، وعلى من مات من أصحابهم فبينما هم كذلك إذ أشرف عليهم أبو سفيان من علو في خيل كثيرة، فنسوا ما نزل بهم أولا، وأهمهم أمر أبي سفيان، فقال رسول الله ﵇: ليس لهم أن يعلونا، اللهم إن تقتل هذه العصابة لا تعبد، ثم ندب أصحابه فرموهم بالحجارة، وأغنى هنالك عمر بن الخطاب حتى أنزلوهم. واختلفت الروايات في هذه القصة من هزيمة- أحد- اختلافا كثيرا، وذلك أن الأمر هول، فكل أحد وصف ما رأى وسمع، قال كعب بن مالك: أول من ميز رسول الله ﷺ أنا، رأيت عينيه تزهران تحت المغفر، وروي أن الخيل المستعلية إنما كانت حملة خالد بن الوليد، وأن أبا سفيان إنما دنا، والنبي ﵇ في عرعرة الجبل، ولأبي سفيان في ذلك الموقف قول كثير، ولعمر معه مراجعة محفوظة اختصرتها إذ لا تخص الآية، وقوله تعالى: لِكَيْلا تَحْزَنُوا عَلى ما فاتَكُمْ معناه: من الغنيمة وما أَصابَكُمْ معناه: من القتل والجرح وذل الانهزام وما نيل من نبيكم.
«Ben Resûlullah'ım» buyurdu. Onlar buna sevindiler; kendisi aleyhisselâm da sahabilerinde gördüğü direnişten ötürü sevindi. Sonra kaçırdıkları zafere ve arkadaşlarından ölenlere üzülmeye başladılar. Onlar bu haldeyken birden Ebû Süfyân çok sayıda süvariyle tepelerinden göründü. Bunun üzerine başlarına ilk gelen şeyi unuttular ve Ebû Süfyân'ın durumu kendilerini telaşa düşürdü. Resûlullah aleyhisselâm: «Onların bize üstün gelmesi yakışmaz. Allah'ım! Eğer bu topluluk helak olursa Sana ibadet edilmez» buyurdu. Sonra sahabilerini teşvik etti, onlar da müşrikleri taşladılar; orada Ömer b. el-Hattâb büyük yararlık gösterdi, nihayet onları aşağı indirdiler. Uhud hezimetine dair bu kıssadaki rivayetler çokça farklılık göstermiştir; zira olay dehşetliydi, dolayısıyla herkes görüp işittiğini anlatmıştır. Kâ'b b. Mâlik: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i ilk tanıyan bendim; miğferinin altından gözlerinin parladığını gördüm» demiştir. Tepeden beliren süvarilerin Hâlid b. Velîd'in hücumu olduğu; Ebû Süfyân'ın ise Peygamber aleyhisselâm dağın zirvesindeyken yaklaştığı rivayet edilmiştir. Ebû Süfyân'ın o duraktaki sözleri çoktur; Ömer'in de onunla hafızalarda kalan karşılıklı konuşmaları vardır, ayetle doğrudan ilgili olmadığı için bunları kısalttım. Yüce Allah'ın { لِكَيْلا تَحْزَنُوا عَلى ما فاتَكُمْ } buyruğunun manası: Ganimetten elinizden çıkana [üzülmeyesiniz]; { وَما أَصابَكُمْ } buyruğunun manası ise: Ölümden, yaralanmadan, yenilgi zilletinden ve peygamberinizin başına gelenlerden ötürü [üzülmeyesiniz diyedir].
قال القاضي أبو محمد: واللام من قوله: لِكَيْلا متعلقة بأثابكم، المعنى: لتعلموا أن ما وقع بكم إنما هو بجنايتكم، فأنتم آذيتم أنفسكم، وعادة البشر أن جاني الذنب يصبر للعقوبة، وأكثر قلق المعاقب وحزنه إنما هو مع ظنه البراءة بنفسه وفي قوله تعالى: وَاللَّهُ خَبِيرٌ بِما تَعْمَلُونَ توعد.
Kadı Ebû Muhammed der ki: { لِكَيْلا } buyruğundaki lâm harfi { أَثابَكُمْ } fiiline taalluk etmektedir. Manası şudur: Başınıza gelenlerin ancak kendi suçunuz yüzünden olduğunu, kendinize bizzat zarar verdiğinizi bilesiniz diyedir. Zira insanın tabiatı gereği, günahı işleyen kimse cezaya sabreder. Cezalandırılanın en çok telaşı ve hüznü ise ancak kendisinin suçsuz olduğunu zannettiği zamandır. Yüce Allah'ın { وَاللَّهُ خَبِيرٌ بِما تَعْمَلُونَ } buyruğunda ise bir tehdit vardır.
ثم ذكر الله تعالى أمر النعاس الذي أمن به المؤمنين، فغشي أهل الإخلاص، وذلك أنه لما ارتحل أبو سفيان من موضع الحرب، قال النبي ﵇ لعلي بحضرة أصحابه المتحيزين في تلك الساعة إليه:
Sonra Yüce Allah, müminleri kendisiyle emniyete kavuşturduğu uyuklama durumunu zikretti; bu durum ihlas ehlini bürüdü. Şöyle ki; Ebû Süfyân savaş yerinden ayrılınca Peygamber aleyhisselâm, o saatte kendi yanına sığınmış olan ashabının huzurunda Ali'ye:
اذهب فانظر إلى القوم، فإن جنبوا الخيل فهم ناهضون إلى مكة، وإن كانوا على خيلهم فهم عامدون إلى المدينة، فاتقوا الله واصبروا، ووطنهم على القتال، فمضى علي ثم رجع، فأخبر أنهم جنبوا الخيل وقعدوا على أثقالهم عجالا، فآمن الموقنون المصدقون رسول الله ﷺ، وألقى الله عليهم النعاس، وبقي المنافقون والذين في قلوبهم مرض لا يصدقون، بل كان ظنهم أن أبا سفيان يؤم المدينة ولا بد، فلم يقع على أحد منهم نوم، وإنما كان همهم في أحوالهم الدنيوية، قال أبو طلحة: لقد نمت في ذلك اليوم حتى سقط سيفي من يدي مرارا، وقال الزبير بن العوام، لقد رفعت رأسي يوم أحد من النوم فجعلت أنظر إلى أصحاب النبي ﷺ، فما منهم أحد إلا وهو يميل تحت جحفته، وقال ابن مسعود: نعسنا يوم- أحد- والنعاس في الحرب أمنة من الله، والنعاس في الصلاة من الشيطان، وقرأ جمهور الناس «أمنة» بفتح الميم، وقرأ ابن محيصن والنخعي «أمنة» بسكون الميم، وهما بمعنى الأمن، وفتح الميم أفصح، وقوله: نُعاساً بدل، وقرأ ابن كثير ونافع وعاصم وأبو عمرو وابن عامر «يغشي» بالياء حملا على لفظ النعاس بإسناد الفعل إلى ضمير البدل، وقرأ حمزة والكسائي «تغشى» بالتاء حملا على لفظ- الأمنة- بإسناد الفعل إلى ضمير المبدل منه، والواو في قوله تعالى: وَطائِفَةٌ قَدْ أَهَمَّتْهُمْ هي واو
«Git de şu kavme bak; şayet atları yedeklerine almışlarsa Mekke'ye yönelmişlerdir; eğer atlarının üzerindelerse Medine'ye yönelmişlerdir. Allah'tan korkun ve sabredin» buyurdu ve onları savaşa hazırladı. Ali gitti, sonra geri dönüp atları yedeklerine aldıklarını ve aceleyle yük develerine bindiklerini haber verdi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i tasdik eden kesin inanç sahipleri emniyet buldular ve Allah onların üzerine uyuklama verdi. Münafıklar ile kalplerinde hastalık bulunanlar ise inanmadılar; aksine onların zannı Ebû Süfyân'ın muhakkak Medine'ye yöneleceği şeklindeydi. Bu sebeple onlardan hiçbirine uyku gelmedi; onların bütün derdi sadece dünyalık halleriydi. Ebû Talha şöyle demiştir: «O gün öyle uyukladım ki kılıcım defalarca elimden düştü.» Zübeyr b. el-Avvâm da şöyle demiştir: «Uhud günü uykudan başımı kaldırdım ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabına bakmaya başladım; onlardan her biri kalkanının altında bir tarafa eğilmiş uyukluyordu.» İbn Mes'ûd da şöyle demiştir: «Uhud günü uyukladık; savaşta uyuklamak Allah'tan bir emniyettir, namazda uyuklamak ise şeytandandır.» Kurrâ cumhuru «emneten» (أَمَنَةً) kelimesini mîm'in fethasıyla okumuştur. İbn Muhaysın ve en-Nehaî ise mîm'in sükûnuyla «emneten» (أَمْنَةً) şeklinde okumuşlardır; ikisi de 'emniyet' manasındadır, mîm'in fethalı oluşu daha fasihtir. { نُعاساً } buyruğu bedeldir. İbn Kesîr, Nâfi', Âsım, Ebû Amr ve İbn Âmir fiili bedelin zamirine isnat ederek 'nuâs' (uyuklama) lafzına hamlen ye ile «yağşâ» (يَغْشَى) şeklinde okumuşlardır. Hamza ve el-Kisâî ise fiili mübdelün minh'in zamirine isnat ederek 'emneten' lafzına hamlen te ile «tağşâ» (تَغْشَى) şeklinde okumuşlardır. Yüce Allah'ın { وَطائِفَةٌ قَدْ أَهَمَّتْهُمْ } buyruğundaki vâv ise,
الحال كما تقول: جئت وزيد قائم، قاله سيبويه وغيره قال الزجّاج: وجائز أن يكون خبر قوله وَطائِفَةٌ قوله- يظنون- ويكون قد أهمتهم صفة للطائفة، وقوله تعالى: قَدْ أَهَمَّتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ ذهب أكثر المفسرين قتادة والربيع وابن إسحاق وغيرهم: إلى أن اللفظة من الهم الذي هو بمعنى الغم والحزن، والمعنى:
tıpkı senin 'Zeyd ayakta olduğu halde geldim' sözündeki gibi hâl vâvıdır; bunu Sîbeveyh ve başkaları söylemiştir. ez-Zeccâc der ki: { وَطائِفَةٌ } kelimesinin haberinin { يَظُنُّونَ } olması, { قَدْ أَهَمَّتْهُمْ } kısmının ise tâife için sıfat olması caizdir. Yüce Allah'ın { قَدْ أَهَمَّتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ } buyruğunda Katâde, er-Rebî', İbn İshâk ve başkaları gibi müfessirlerin çoğunluğu; bu lafzın gam ve hüzün manasındaki 'hemm' kökünden geldiği görüşüne varmışlardır. Manası şudur:
أن نفوسهم المريضة وظنونهم السيئة، قد جلبت إليهم الهم خوف القتل وذهاب الأموال، تقول العرب:
Onların hastalıklı nefisleri ve kötü zanları, öldürülme ve malların elden gitmesi korkusuyla kendilerine tasa getirmiştir. Araplar,
أهمني الشيء إذا جلب الهم، وذكر بعض المفسرين: أن اللفظة من قولك: هم بالشيء يهم إذا أراد فعله.
bir şey tasa getirdiğinde 'ehemmenî eş-şey'u' (أهمني الشيء) derler. Bazı müfessirler ise bu lafzın, bir kimse bir şeyi yapmayı kastettiğinde söylenen 'hemme biş-şey'i yehümmü' (هم بالشيء يهم) ifadesinden geldiğini zikretmişlerdir.
قال القاضي أبو محمد: أهمتهم أنفسهم المكاشفة. ونبذ الدين، وهذا قول من قال: قد قتل محمد، فلنرجع إلى ديننا الأول ونحو هذا من الأقوال.
Kadı Ebû Muhammed der ki: Nefisleri onlara [düşmanlığı] açığa vurmayı ve dini bir kenara atmayı düşündürmüştür. Bu, «Muhammed öldürüldü, artık önceki dinimize dönelim» diyen kimsenin sözü ve buna benzer sözlerdir.
قوله تعالى:
Yüce Allah'ın şu buyruğu:
يَظُنُّونَ بِاللَّهِ غَيْرَ الْحَقِّ ...
{ يَظُنُّونَ بِاللَّهِ غَيْرَ الْحَقِّ ... } “Allah hakkında haksız yere zanda bulunuyorlardı...”
قوله تعالى: غَيْرَ الْحَقِّ معناه: يظنون أن الإسلام ليس بحق وأن أمر محمد ﵇ يضمحل ويذهب، وقوله: ظَنَّ الْجاهِلِيَّةِ ذهب جمهور الناس إلى أن المراد مدة الجاهلية القديمة قبل الإسلام، وهذا كما قال: حَمِيَّةَ الْجاهِلِيَّةِ [الفتح: ٢٦] وتَبَرُّجَ الْجاهِلِيَّةِ [الأحزاب: ٣٣] ، وكما تقول شعر الجاهلية، وكما قال ابن عباس: سمعت أبي في الجاهلية يقول: اسقنا كأسا دهاقا، وذهب بعض المفسرين إلى أنه أراد في هذه الآية ظن الفرقة الجاهلية، والإشارة إلى أبي سفيان ومن معه، والأمر محتمل، وقد نحا هذا المنحى قتادة والطبري، وقوله تعالى: يَقُولُونَ هَلْ لَنا مِنَ الْأَمْرِ مِنْ شَيْءٍ حكاية كلام قالوه، قال قتادة وابن جريج: قيل لعبد الله بن أبي ابن سلول: قتل بنو الخزرج فقال: «وهل لنا من الأمر من شيء» ؟ يريد أن الرأي ليس لنا، ولو كان لنا منه شيء لسمع من رأينا فلم يخرج فلم يقتل أحد منا، وهذا منهم قول بأجلين، وكأن كلامهم يحتمل الكفر والنفاق، على معنى: ليس لنا من أمر الله شيء، ولا نحن على حق في اتباع محمد، ذكره المهدوي وابن فورك، لكن يضعف ذلك أن الرد عليهم إنما جاء على أن كلامهم في معنى سوء الرأي في الخروج، وأنه لو لم يخرج لم يقتل أحد، وقوله تعالى: قُلْ إِنَّ الْأَمْرَ كُلَّهُ لِلَّهِ اعتراض أثناء الكلام فصيح، وقرأ جمهور القراء «كلّه» - بالنصب على تأكيد الأمر، لأن «كله» بمعنى أجمع، وقرأ أبو عمرو بن العلاء «كلّه لله» برفع كل على الابتداء والخبر، ورجح الناس قراءة الجمهور لأن التأكيد أملك بلفظة «كل» ، وقوله تعالى: يُخْفُونَ فِي أَنْفُسِهِمْ ما لا يُبْدُونَ لَكَ يحتمل أن يكون إخبارا عن تسترهم بمثل هذه الأقوال التي ليست بمحض كفر، بل هي جهالة، ويحتمل أن يكون إخبارا عما يخفونه من الكفر الذي لا يقدرون أن يظهروا منه أكثر من هذه النزعات، وأخبر تعالى عنهم على
Yüce Allah'ın { غَيْرَ الْحَقِّ } buyruğunun manası: İslam'ın hak olmadığını ve Muhammed aleyhisselâm'ın davasının yok olup gideceğini zannederler. { ظَنَّ الْجاهِلِيَّةِ } “cahiliye zannı” buyruğunda ise insanların cumhuru bununla İslam'dan önceki eski cahiliye döneminin kastedildiği görüşüne varmıştır. Bu da [Allah Teâlâ'nın]: { حَمِيَّةَ الْجاهِلِيَّةِ } “cahiliye taassubu” [Fetih: 26] ve { تَبَرُّجَ الْجاهِلِيَّةِ } “cahiliye açılıp saçılması” [Ahzâb: 33] buyruklarında olduğu gibi ve 'cahiliye şiiri' dediğin gibidir. Nitekim İbn Abbâs da: «Babamı cahiliye devrinde 'Bize dopdolu bir kadeh sun' derken işittim» demiştir. Bazı müfessirler ise bu ayette cahiliye fırkasının zannının kastedildiği ve bununla Ebû Süfyân ile beraberindekilere işaret edildiği görüşüne varmışlardır; bu da ihtimal dahilindedir. Katâde ve et-Taberî de bu eğilimi benimsemiştir. Yüce Allah'ın { يَقُولُونَ هَلْ لَنا مِنَ الْأَمْرِ مِنْ شَيْءٍ } “'Bu işten bize bir pay var mı?' diyorlardı” buyruğu onların söyledikleri bir sözün hikâyesidir. Katâde ve İbn Cüreyc şöyle demiştir: Abdullah b. Übey b. Selûl'e «Hazrecliler öldürüldü» denilince: «Bu işten bize bir pay var mı ki?» demiştir. Şunu kastetmektedir: Görüş bildirme yetkisi bizde değildir; eğer onda bizim bir payımız olsaydı görüşümüz dinlenir, sefere çıkılmaz ve bizden hiç kimse öldürülmezdi. Bu onların iki ecel görüşünü savunduklarını gösterir. Sanki onların sözü küfrü ve nifakı da barındırmaktadır; şu manaya gelir: Allah'ın emrinden bize hiçbir şey yoktur ve biz Muhammed'e uymakta hak üzere değiliz. Bunu el-Mehdevî ve İbn Fûrek zikretmiştir. Fakat onlara verilen cevabın sefere çıkma konusundaki kötü görüş manasında gelmiş olması ve şayet sefere çıkılmasaydı kimsenin öldürülmeyeceği yönündeki sözlerine dayanması bu ihtimali zayıflatır. Yüce Allah'ın { قُلْ إِنَّ الْأَمْرَ كُلَّهُ لِلَّهِ } “De ki: 'Bütün iş Allah'ındır'” buyruğu söz arasında yer alan beliğ bir itiraziyyedir (ara cümledir). Kurrâ cumhuru emr (الأَمْرَ) kelimesinin te'kidi olarak fetha ile «küllehû» şeklinde okumuştur; zira «küllühû» 'tamamı' manasındadır. Ebû Amr b. el-Alâ ise mübteda ve haber olmak üzere küll kelimesinin ref'i ile «küllühû lillâh» şeklinde okumuştur. İnsanlar cumhurun kıraatini tercih etmişlerdir; çünkü te'kid 'küll' lafzına daha uygundur. Yüce Allah'ın { يُخْفُونَ فِي أَنْفُسِهِمْ ما لا يُبْدُونَ لَكَ } “Sana açıklamadıklarını içlerinde gizliyorlar” buyruğunun, sırf küfür olmayıp cehalet olan bu tür sözlerle kendilerini gizlemelerinden bir haber olması muhtemel olduğu gibi, bu tür eğilimlerden daha fazlasını açığa vurmaya güç yetiremedikleri o gizledikleri küfürden haber vermesi de muhtemeldir. Yüce Allah onlar hakkında
الجملة دون تعيين، وهذه كانت سنته في المنافقين، لا إله إلا هو، وقوله تعالى: يَقُولُونَ لَوْ كانَ لَنا مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ ما قُتِلْنا هاهُنا هي مقالة سمعت من معتب بن قشير المغموص عليه بالنفاق، وقال الزبير بن العوام فيما أسند الطبري عنه: والله لكأني أسمع قول معتب بن قشير أخي بني عمرو بن عوف، والنعاس يغشاني، ما أسمعه إلا كالحلم حين قال لَوْ كانَ لَنا مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ ما قُتِلْنا هاهُنا.
belirleme yapmaksızın genel olarak haber vermiştir; O'ndan başka ilah yoktur, münafıklar hakkındaki sünneti hep böyle olmuştur. Yüce Allah'ın { يَقُولُونَ لَوْ كانَ لَنا مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ ما قُتِلْنا هاهُنا } “'Bu işten bize bir pay olsaydı, burada öldürülmezdik' diyorlar” buyruğu, nifakla itham edilen Muattib b. Kuşeyr'den işitilmiş bir sözdür. Zübeyr b. el-Avvâm -et-Taberî'nin kendisinden naklettiği rivayette- şöyle demiştir: «Vallahi Amr b. Avfoğullarının kardeşi Muattib b. Kuşeyr'in sözünü, üzerime uyuklama çökerken sanki rüyada gibi ancak { لَوْ كانَ لَنا مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ ما قُتِلْنا هاهُنا } dediği esnada işitir gibiydim.»
قال القاضي أبو محمد: وكلام معتب يحتمل من المعنى ما احتمل كلام عبد الله بن أبي، ومعتب هذا ممن شهد بدرا، ذكر ذلك ابن إسحاق وغيره، وقال ابن عبد البر: إنه شهد العقبة، وذلك وهم، والصحيح أنه لم يشهد عقبة، وقوله تعالى: قُلْ لَوْ كُنْتُمْ فِي بُيُوتِكُمْ الآية رد على الأقوال، وإعلام بأن أجل كل امرئ إنما هو واحد، فمن لم يقتل فهو يموت لذلك الأجل على الوجه الذي قدر الله تعالى، وإذا قتل فذلك هو الذي كان في سابق الأزل، وقرأ جمهور الناس «في بيوتكم» بضم الباء، وقرأ بعض القراء وهي بعض طرق السبعة «في بيوتكم» ، بكسر الباء، وقرأ جمهور الناس «لبرز» بفتح الراء والباء على معنى:
Kadı Ebû Muhammed der ki: Muattib'in sözü, Abdullah b. Übey'in sözünün taşıdığı manayı taşımaktadır. Bu Muattib Bedir'e katılanlardandır; bunu İbn İshâk ve başkaları zikretmiştir. İbn Abdilberr onun Akabe'ye katıldığını söylemiştir ki bu bir vehimdir; doğru olan onun Akabe'ye katılmadığıdır. Yüce Allah'ın { قُلْ لَوْ كُنْتُمْ فِي بُيُوتِكُمْ } “De ki: 'Evlerinizde de olsaydınız...'” buyruğu bu sözlere bir ret ve her insanın ecelinin sadece bir tane olduğunu bildirmedir. Kim öldürülmezse, Yüce Allah'ın takdir ettiği şekilde o eceliyle ölür; şayet öldürülürse bu da ezeli ilimde önceden takdir edilmiş olandır. İnsanların cumhuru be harfinin dammesiyle «fî buyûtiküm» (فِي بُيُوتِكُمْ) şeklinde okumuştur; yedi kıraatin bazı yollarında yer alan kimi kurrâ ise be harfinin kesresiyle «fî biyûtiküm» (فِي بِيُوتِكُمْ) şeklinde okumuştur. Kurrâ cumhuru;
صاروا في البراز من الأرض، وقرأ أبو حيوة «لبرّز» بضم الباء وكسر الراء وشدها، وقرأ جمهور الناس:
yeryüzünün açık alanına çıktılar manasında râ ve be harflerinin fethasıyla «lebereze» (لَبَرَزَ) şeklinde okumuştur. Ebû Hayve ise be harfinin dammesi, râ harfinin kesresi ve şeddesiyle «lebürrize» (لَبُرِّزَ) şeklinde okumuştur. Kurrâ cumhuru:
«عليهم القتل» أي كتب عليهم في قضاء الله وتقديره، وقرأ الحسن والزهري: «عليهم القتال» وتحتمل هذه القراءة معنى الاستغناء عن المنافقين، أي لو تخلفتم أنتم لبرز المؤمنون الموقنون المطيعون في القتال المكتوب عليهم، وقوله تعالى: وَلِيَبْتَلِيَ اللَّهُ ما فِي صُدُورِكُمْ وَلِيُمَحِّصَ ما فِي قُلُوبِكُمْ الآية، اللام في قوله تعالى: وَلِيَبْتَلِيَ متعلقة بفعل متأخر تقديره وليبتلي وليمحص فعل هذه الأمور الواقعة والابتلاء هنا هو الاختبار، والتمحيص: تخليص الشيء من غيره، والمعنى ليختبره فيعلمه علما مساوقا لوجوده وقد كان متقررا قبل وجود الابتلاء أزلا، و «ذات الصدور» ما تنطوي عليه من المعتقدات، هذا هو المراد في هذه الآية.
«aleyhimü'l-katlü» (عَلَيْهِمُ الْقَتْلُ) şeklinde okumuştur; yani Allah'ın kaza ve takdirinde üzerlerine ölüm yazılmış olanlar [demektir]. el-Hasan ve ez-Zührî ise «aleyhimü'l-kıtâlü» (عَلَيْهِمُ الْقِتَالُ) şeklinde okumuşlardır. Bu kıraat münafıklara ihtiyaç duyulmadığı manasını taşır; yani siz geri kalsaydınız bile, üzerlerine yazılan savaşta kesin inançlı ve itaatkar müminler meydana çıkarlardı demektir. Yüce Allah'ın { وَلِيَبْتَلِيَ اللَّهُ ما فِي صُدُورِكُمْ وَلِيُمَحِّصَ ما فِي قُلُوبِكُمْ } “Bu, Allah'ın göğüslerinizdekini denemesi ve kalplerinizdekini arındırması içindir” buyruğundaki { وَلِيَبْتَلِيَ } lafzının başındaki lâm, takdiri 'Allah denemek ve arındırmak için meydana gelen bu işleri yaptı' şeklinde olan sonradan gelen bir fiile taalluk etmektedir. Buradaki ibtilâ (ابتلاء) sınamaktır. Tamhîs (تمحيص) ise bir şeyi diğerinden ayırıp arındırmaktır. Mana: Onu sınayıp varlığıyla eş zamanlı bir bilgiyle bilsin diyedir; oysa bu durum ibtilânın varlığından önce de ezelde kesinleşmişti. Zâtü's-sudûr (ذَات الصُّدُورِ) ise göğüslerin içinde barındırdığı inançlardır; bu ayette kastedilen budur.
قوله تعالى:
Yüce Allah'ın şu buyruğu:
[سورة آل عمران (٣) : آية ١٥٥]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Ayet 155]
إِنَّ الَّذِينَ تَوَلَّوْا مِنْكُمْ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعانِ إِنَّمَا اسْتَزَلَّهُمُ الشَّيْطانُ بِبَعْضِ ما كَسَبُوا وَلَقَدْ عَفَا اللَّهُ عَنْهُمْ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ حَلِيمٌ (١٥٥)
{ إِنَّ الَّذِينَ تَوَلَّوْا مِنْكُمْ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعانِ إِنَّمَا اسْتَزَلَّهُمُ الشَّيْطانُ بِبَعْضِ ما كَسَبُوا وَلَقَدْ عَفَا اللَّهُ عَنْهُمْ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ حَلِيمٌ } “İki topluluğun karşılaştığı gün içinizden yüz çevirip kaçanları, kazandıkları bazı şeyler yüzünden ancak şeytan ayaklarını kaydırmak istemişti. Andolsun, Allah onları affetti. Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, halimdir.” (155)
اختلف المتأولون في من المراد بقوله تعالى: إِنَّ الَّذِينَ تَوَلَّوْا مِنْكُمْ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعانِ فقال الفاروق عمر بن الخطاب ﵁: المراد بها جميع من تولى ذلك اليوم عن العدو.
Müteevviller Yüce Allah'ın { إِنَّ الَّذِينَ تَوَلَّوْا مِنْكُمْ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعانِ } buyruğunda kimlerin kastedildiği hususunda ihtilaf etmişlerdir. el-Fârûk Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh: «Bununla o gün düşmandan yüz çevirip kaçanların tamamı kastedilmiştir» demiştir.
قال القاضي أبو محمد: يريد على جميع أنحاء التولي الذي لم يكن تحرفا لقتال، وأسند الطبري ﵀ قال: خطب عمر ﵁ يوم الجمعة فقرأ آل عمران، وكان يعجبه إذا خطب أن يقرأها، فلما انتهى إلى قوله إِنَّ الَّذِينَ تَوَلَّوْا مِنْكُمْ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعانِ، قال: لما كان يوم- أحد- هزمنا ففررت حتى صعدت الجبل، فلقد رأيتني أنزو كأني أروى، والناس يقولون قتل محمد، فقلت: لا أجد أحدا يقول: قتل محمد إلا قتلته، حتى اجتمعنا على الجبل فنزلت هذه الآية كلها، قال قتادة: هذه الآية في كل من فر بتخويف الشيطان وخدعه، وعفا الله عنهم هذه الزلة، قال ابن فورك: لم يبق مع النبي يومئذ إلا ثلاثة
Kadı Ebû Muhammed der ki: [Ömer] savaş için taktik gereği yer değiştirmek kabilinden olmayan her türlü yüz çevirmeyi kastetmektedir. et-Taberî rahmetullâhi aleyh senediyle rivayet edip şöyle demiştir: Ömer radıyallâhu anh cuma günü hutbe okudu ve Âl-i İmrân'ı tilavet etti; hutbe verdiğinde onu okumak hoşuna giderdi. { إِنَّ الَّذِينَ تَوَلَّوْا مِنْكُمْ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعانِ } buyruğuna gelince şöyle dedi: «Uhud günü hezimete uğradık; ben de kaçıp nihayet dağa çıktım. Kendimi dağ keçisi gibi sıçrarken görüyordum, insanlar da 'Muhammed öldürüldü' diyordu. Ben de: 'Muhammed öldürüldü diyen birini bulursam muhakkak onu öldürürüm' dedim; nihayet dağda toplandık ve bu ayetin tamamı nazil oldu.» Katâde şöyle demiştir: «Bu ayet şeytanın korkutması ve hilesiyle kaçan herkes hakkındadır; Allah bu sürçmelerinden ötürü onları affetmiştir.» İbn Fûrek der ki: «O gün Peygamber'in yanında sadece on üç
عشر رجلا، أبو بكر، وعلي، وطلحة، وسعد بن أبي وقاص، وعبد الرحمن بن عوف، وسائرهم من الأنصار أبو طلحة وغيره وقال السدي وغيره: إنه لما انصرف المسلمون عن حملة المشركين عليهم صعد قوم الجبل، وفر آخرون حتى أتوا المدينة، فذكر الله في هذه الآية الذين فروا إلى المدينة خاصة.
adam kaldı: Ebû Bekir, Ali, Talha, Sa'd b. Ebî Vakkâs, Abdurrahman b. Avf ve geri kalanları Ebû Talha ve başkaları olmak üzere Ensar'dandı.» es-Süddî ve başkaları ise şöyle demiştir: Müslümanlar müşriklerin hücumundan geri çekilince bir grup dağa çıktı, diğerleri de kaçıp nihayet Medine'ye vardı; Allah bu ayette özellikle Medine'ye kaçanları zikretmiştir.
قال القاضي: جعل الفرار إلى الجبل تحيزا إلى فئة، وقال عكرمة: نزلت هذه الآية فيمن فر من المؤمنين فرارا كثيرا، منهم رافع بن المعلى، وأبو حذيفة بن عتبة ورجل آخر، قال ابن إسحاق: فر عثمان بن عفان، وعقبة بن عثمان وأخوه سعد، ورجلان من الأنصار زرقيان، حتى بلغوا الجعلب، جبل بناحية المدينة مما يلي الأعوص، فأقاموا به ثلاثة أيام، ثم رجعوا إلى رسول الله ﷺ، فقال لهم: لقد ذهبتم فيها عريضة، قال ابن زيد: فلا أدري هل عفا عن هذه الطائفة خاصة؟ أم على المؤمنين جميعا؟ و «استزل» - معناه طلب منهم أن يزلوا، لأن ذلك هو مقتضى وسوسته وتخويفه، وقوله تعالى:
Kadı der ki: Dağa kaçmayı bir birliğe katılmak saymıştır. İkrime şöyle demiştir: Bu ayet müminlerden çok uzağa kaçanlar hakkında inmiştir; onlardan bazıları Râfi' b. el-Muallâ, Ebû Huzeyfe b. Utbe ve başka bir adamdır. İbn İshâk der ki: Osman b. Affân, Ukbe b. Osmân ve kardeşi Sa'd ile Ensar'ın Züreykoğullarından iki adam kaçıp nihayet Medine civarında el-A'vas tarafındaki el-Cül'ab dağına ulaştılar ve orada üç gün kaldılar. Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e döndüler; o da kendilerine: «Oldukça uzağa gitmişsiniz» buyurdu. İbn Zeyd: «Bilmiyorum, Allah sadece bu grubu mu affetti, yoksa bütün müminleri mi?» demiştir. İstezelle (اسْتَزَلَّ) kelimesinin manası, onlardan ayaklarının kaymasını istedi demektir; zira onun vesvesesinin ve korkutmasının gereği budur. Yüce Allah'ın şu buyruğuna gelince:
بِبَعْضِ ما كَسَبُوا ظاهره عند جمهور المفسرين: أنه كانت لهم ذنوب عاقبهم الله عليها بتمكين الشيطان من استزلالهم، وبخلق ما اكتسبوه أيضا هم من الفرار، وذهب الزجّاج وغيره: إلى أن المعنى، أن الشيطان ذكرهم بذنوب لهم متقدمة، فكرهوا الموت قبل التوبة منها والإقلاع عنها، قال المهدوي: بما اكتسبوا من حب الغنيمة والحرص على الحياة.
{ بِبَعْضِ ما كَسَبُوا } buyruğunun müfessirler cumhuruna göre zahiri şudur: Onların bazı günahları vardı; Allah da şeytana onların ayaklarını kaydırma imkânı vererek ve bizzat kendilerinin kazandığı kaçma fiilini yaratarak onları cezalandırdı. ez-Zeccâc ve başkaları ise şu manayı benimsemiştir: Şeytan onlara geçmiş günahlarını hatırlattı; onlar da bu günahlardan tövbe edip vazgeçmeden önce ölmek istemediler. el-Mehdevî: «Ganimet sevgisi ve yaşama hırsından kazandıkları şeyler sebebiyle» demiştir.
قال القاضي أبو محمد: ويحتمل لفظ الآية أن تكون الإشارة في قوله: بِبَعْضِ ما كَسَبُوا إلى هذه العبرة، أي كان للشيطان في هذا الفعل الذي اكتسبوه استزلال لهم، فهو شريك في بعضه، ثم أخبر تعالى بعفوه عنهم، فتأوله جمهور العلماء على حط التبعة في الدنيا والآخرة، وكذلك تأوله عثمان بن عفان في حديثه مع عبيد الله بن عدي بن الخيار، وكذلك تأوله ابن عمر في حديثه مع الرجل العراقي، وقال ابن جريج: معنى الآية، عَفَا اللَّهُ عَنْهُمْ إذ لم يعاقبهم، والفرار من الزحف كبيرة من الكبائر بإجماع فيما علمت، وعدها رسول الله ﷺ في الموبقات مع الشرك وقتل النفس وغيرها.
Kadı Ebû Muhammed der ki: Ayetin lafzında, { بِبَعْضِ ما كَسَبُوا } buyruğundaki işaretin bu ibrete yönelik olması da muhtemeldir; yani onların işledikleri bu fiilde şeytanın bir kaydırması olmuş, dolayısıyla onun bir kısmına ortak olmuştur. Sonra Yüce Allah onları affettiğini haber vermiştir; ulemanın cumhuru bunu dünyada ve ahirette sorumluluğun kaldırılması olarak tevil etmiştir. Nitekim Osman b. Affân, Ubeydullah b. Adiy b. el-Hıyâr ile olan konuşmasında bunu böyle tevil etmiş; İbn Ömer de Iraklı adamla olan konuşmasında aynı şekilde tevil etmiştir. İbn Cüreyc: «Ayetin manası, onları cezalandırmamak suretiyle { عَفَا اللَّهُ عَنْهُمْ } şeklindedir» demiştir. Savaştan kaçmak, bildiğim kadarıyla icma ile büyük günahlardandır; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de onu şirk, haksız yere cana kıymak ve diğerleriyle birlikte helak edici günahlar arasında saymıştır.
قوله تعالى:
Yüce Allah'ın şu buyruğu:
[سورة آل عمران (٣) : آية ١٥٦]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Ayet 156]
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَكُونُوا كَالَّذِينَ كَفَرُوا وَقالُوا لِإِخْوانِهِمْ إِذا ضَرَبُوا فِي الْأَرْضِ أَوْ كانُوا غُزًّى لَوْ كانُوا عِنْدَنا ما ماتُوا وَما قُتِلُوا لِيَجْعَلَ اللَّهُ ذلِكَ حَسْرَةً فِي قُلُوبِهِمْ وَاللَّهُ يُحْيِي وَيُمِيتُ وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ (١٥٦)
{ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَكُونُوا كَالَّذِينَ كَفَرُوا وَقالُوا لِإِخْوانِهِمْ إِذا ضَرَبُوا فِي الْأَرْضِ أَوْ كانُوا غُزًّى لَوْ كانُوا عِنْدَنا ما ماتُوا وَما قُتِلُوا لِيَجْعَلَ اللَّهُ ذلِكَ حَسْرَةً فِي قُلُوبِهِمْ وَاللَّهُ يُحْيِي وَيُمِيتُ وَاللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ } “Ey iman edenler! İnkâr edenler ve yeryüzünde sefere çıkan veya savaşa giden kardeşleri hakkında: 'Eğer bizim yanımızda kalsalardı ölmezlerdi ve öldürülmezlerdi' diyenler gibi olmayın. Allah bunu, onların kalplerinde bir hasret kılmak için böyle yaptı. Yaşatan da öldüren de Allah'tır. Allah yaptıklarınızı hakkıyla görendir.” (156)
نهى الله تعالى المؤمنين عن الكون مثل الكفار والمنافقين في هذا المعتقد الفاسد، الذي هو أن من سافر في تجارة ونحوها ومن قاتل فقتل لو قعد في بيته لعاش ولم يمت في ذلك الوقت الذي عرض فيه نفسه للسفر أو للقتال، وهذا هو معتقد المعتزلة في القول بالأجلين، وهو نحو منه، وقوله تعالى:
Yüce Allah müminleri, ticaret vb. amaçla sefere çıkan veya savaşıp öldürülen kimsenin evinde otursaydı yaşayacağı ve kendisini sefere ya da savaşa maruz bıraktığı o vakitte ölmeyeceği şeklindeki bu bozuk inançta kâfirler ve münafıklar gibi olmaktan nehyetmiştir. Bu, Mu'tezile'nin iki ecel görüşündeki inancıdır veya ona benzer bir şeydir. Yüce Allah'ın şu buyruğuna gelince:
لِإِخْوانِهِمْ هي أخوة نسب، لأن قتلى- أحد- كانوا من الأنصار، أكثرهم من الخزرج، ولم يكن فيهم من المهاجرين إلا أربعة، وصرح بهذه المقالة فيما ذكر السدي ومجاهد وغيرهما، عبد الله بن أبي المنافق وأصحابه، وقيل: بل قالها جميع المنافقين، ودخلت إِذا في هذه الآية وهي حرف استقبال، من حيث
{ لِإِخْوانِهِمْ } nesep kardeşliğidir; çünkü Uhud'da öldürülenler Ensar'dandı, çoğu Hazreclilerdendi ve aralarında Muhacirlerden sadece dört kişi vardı. es-Süddî, Mücâhid ve başkalarının zikrettiğine göre bu sözü münafık Abdullah b. Übey ve arkadaşları açıkça söylemiştir. Bütün münafıkların söylediği de ileri sürülmüştür. Gelecek zaman bildiren bir edat olan izâ (إِذا) bu ayette şu açıdan yer almıştır:
«الذين» اسم فيه إبهام يعم من قال في الماضي، ومن يقول في المستقبل، ومن حيث هذه النازلة تتصور في مستقبل الزمان، ويطرد النهي للمؤمنين فيها، فوضعت إِذا لتدل على اطراد الأمر في مستقبل الزمان، وهذه فائدة وضع المستقبل موضع الماضي، كما قال تعالى: وَاللَّهُ يَدْعُوا إِلى دارِ السَّلامِ [يونس: ٢٥] إلى نحوها من الآيات وكما قالت:
Elleziyne (الَّذِينَ) ismi geçmişte söyleyeni de gelecekte söyleyecek olanı da kapsayan bir kapalılık barındırır; ayrıca bu hadise gelecekte de tasavvur olunabilir ve müminlere yönelik yasak gelecekte de süreklilik arz eder. İşte bu durumun gelecekte de geçerli olduğunu göstermek için izâ (إِذا) getirilmiştir. Gelecek zaman kipinin geçmiş zaman yerine kullanılmasının faydası budur; nitekim Yüce Allah: { وَاللَّهُ يَدْعُوا إِلى دارِ السَّلامِ } “Allah esenlik yurduna çağırır” [Yûnus: 25] ve benzeri ayetlerde böyle buyurmuş, şair de:
وفينا نبي يعلم ما في غد كما أن فائدة وضعهم الماضي موضع المستقبل للدلالة على ثبوت الأمر، لأن صيغة الماضي متحققة الوقوع، فمن ذلك قول الشاعر:
«Aramızda yarın ne olacağını bilen bir peygamber var» demiştir. Nitekim geçmiş zaman kipini gelecek zaman yerine koymalarının faydası da işin kesinliğini göstermektir; çünkü geçmiş zaman kalıbı vuku bulması kesinleşmiş olandır. Şairin şu sözü bundandır:
وإنّي لآتيكم تشكّر ما مضى ... من الأمر واستيجاب ما كان في غد
«Geçmiş işe şükretmek ve yarın olacak şeyi hak etmek için mutlaka size gelirim.»
ومنه قول الربيع:
er-Rebî'in şu sözü de bundandır:
أصبحت لا أملك السلاح ولا ... أملك رأس البعير إن نفرا
«Artık silaha malik olamaz oldum; ürktüğü zaman devenin başına da sahip olamam.»
و «الضرب في الأرض» : الإبعاد في السير، ومنه ضرب الدهر ضربانه: إذا بعدت المدة، وضرب الأرض: هو الذهاب فيها لحاجة الإنسان خاصة بسقوط «في» وقال السدي وغيره: في هذه الآية، الضرب في الأرض: السير في التجارة، وقال ابن إسحاق وغيره: بل هو السير في جميع طاعات الله ورسوله، والضرب في الأرض يعم القولين، وغُزًّى: جمع غاز، وزنه- فعل- بضم الفاء وشد العين المفتوحة كشاهد وشهد وقائل وقول، وينشد بيت رؤبة: [الرجز]
Yeryüzünde darp (الضرب في الأرض) ifadesi, yolculukta uzaklaşmak demektir. Zaman uzadığında söylenen 'darabe'd-dehru darabâneh' sözü bundandır. 'Darbe'l-ardı' (ضرب الأرض) ise 'fî' düşürülerek özellikle insanın kendi ihtiyacı için gitmesidir. es-Süddî ve başkaları bu ayette yeryüzünde darp ifadesinin ticaret için yolculuk yapmak olduğunu söylemiştir. İbn İshâk ve başkaları ise bunun Allah'a ve Resûlü'ne her türlü itaat yolundaki yürüyüş olduğunu ifade etmiştir; yeryüzünde darp ifadesi her iki görüşü de kapsar. Ğuzzâ (غُزًّى) kelimesi ise gâzî (غاز) kelimesinin çoğuludur; şâhid-şühhed ve kâil-kavvel gibi fâ'nın dammesi ve ayın'ın fethalı şeddesiyle fu'al (فُعَّل) veznindedir. Ru'be'nin şu recez beyti okunur: [Recez]
فالآن قد نهنهني تنهنهي ... وقول حلم ليس بالمسفّه
«Şimdi artık vazgeçişim beni alıkoydu; sefih olmayan bir hilmin sözü de...»
(وقول، الاده فلاده) يريد إن لم تتب الآن فلا تتوب أبدا، وهو مثل معناه: إن لم تكن كذا فلا تكن كذا، وقد روي، وقولهم إلا ده فلا ده، قال سيبويه وغيره: لا يدخل غُزًّى الجر ولا الرفع، وقرأته عامة القراء بتشديد الزاي، وقرأ الحسن بن أبي الحسن والزهري: «غزى» مخففة الزاي، ووجهه إما أن يريد غزاة، فحذف الهاء إخلادا إلى لغة من يقول «غزّى» بالتشديد، وهذ الحرف كثير في كلامهم، قول الشاعر يمدح الكسائيّ: [الطويل]
«Ve 'şimdi olmazsa asla olmaz' sözü...» Şunu kastetmektedir: Şayet şimdi tövbe etmezsen asla tövbe etmezsin. Bu, manası 'şayet şöyle olmazsan öyle olma' şeklinde olan bir meseldir. «Onların 'illa deh felâ deh' sözü» şeklinde de rivayet edilmiştir. Sîbeveyh ve başkaları: Ğuzzâ (غُزًّى) kelimesine cer ve ref girmez, demiştir. Kurrâ ekseriyeti bunu ze harfinin teşdidiyle okumuştur. el-Hasan b. Ebi'l-Hasan ve ez-Zührî ise ze harfinin tahfifiyle «ğuzen» (غُزًى) şeklinde okumuşlardır. Bunun açıklaması şöyledir: Ya ğuzât (غزاة) kelimesini kastetmiş ve teşdid ile «ğuzzâ» diyenlerin lügatine meylederek he harfini hazfetmiştir; bu kullanım onların kelamında çoktur. Şairin el-Kisâî'yi överken söylediği şu söz gibi: [Tavîl]
أبى الذّمّ أخلاق الكسائيّ وانتمى ... به المجد أخلاق الأبوّ السوابق
«Kisâî'nin ahlakı kınanmayı reddetti; geçmiş babaların ahlakı olan şeref onu yüceltti.»
يريد الأبوة جمع أب، كما أن العمومة جمع عم، والبنوة جمع ابن وقد قالوا: ابن وبنو، وتحتمل قراءتهما أن تكون تخفيفا للزاي من «غزى» ، ونظيره قراءة علي بن أبي طالب ﵁ وَكَذَّبُوا بِآياتِنا كِذَّاباً [النبأ: ٢٨] في قول من قال: إنه تخفيف، وقد قيل: إنه مصدر جرى على غير المصدر، وقرأ الحسن «وما قتّلوا» مشددة التاء، وقوله تعالى: لِيَجْعَلَ اللَّهُ ذلِكَ قال مجاهد: معناه يحزنهم قوله ولا ينفعهم.
Nasıl ki 'umûme' 'amm'ın, 'bünüvve' 'ibn'in çoğuluysa, 'eb'in çoğulu olan 'ebüvv'ü kastetmiştir; nitekim 'ibn' ve 'benüvv' de demişlerdir. İkisinin kıraatinin «ğuzzâ» kelimesindeki ze harfinin tahfifi olması da muhtemeldir. Bunun benzeri, Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh'ın tahfif olduğunu söyleyenlerin görüşüne göre { وَكَذَّبُوا بِآياتِنا كِذَّاباً } “Ayetlerimizi alabildiğine yalanladılar” [Nebe: 28] ayetindeki kıraatidir; bunun gayr-ı masdar üzerine cereyan eden bir masdar olduğu da söylenmiştir. el-Hasan te harfinin teşdidiyle «ve mâ kuttilû» şeklinde okumuştur. Yüce Allah'ın { لِيَجْعَلَ اللَّهُ ذلِكَ } “Allah bunu ... kılmak için” buyruğuna dair Mücâhid: «Bunun manası; onların sözleri kendilerini üzer ve onlara fayda vermez, demektir» demiştir.
قال القاضي: فالإشارة في ذلك إلى هذا المعتقد الذي لهم، جعل الله ذلك حسرة، لأن الذي يتيقن
Kadı der ki: Buradaki işaret onların sahip olduğu bu inancadır; Allah bunu bir hasret kılmıştır. Çünkü
أن كل موت وقتل فبأجل سابق، يجد برد اليأس والتسليم لله تعالى على قلبه، والذي يعتقد أن حميمه لو قعد في بيته لم يمت، يتحسر ويتلهف، وعلى هذا التأويل مشى المتأولون، وهو أظهر ما في الآية، وقال قوم: الإشارة بذلك إلى انتهاء المؤمنين ومخالفتهم الكافرين في هذا المعتقد، فيكون خلافهم لهم حسرة في قلوبهم، وقال قوم: الإشارة بذلك إلى نفس نهي الله تعالى عن الكون مثل الكافرين في هذا المعتقد لأنهم إذا رأوا أن الله تعالى قد وسمهم بمعتقد وأمر بخلافهم كان ذلك حسرة في قلوبهم، ويحتمل عندي أن تكون الإشارة إلى النهي والانتهاء معا، فتأمله «والحسرة» : التلهف على الشيء والغم به، ثم أخبر تعالى خبرا جزما أنه الذي يُحْيِي وَيُمِيتُ بقضاء حتم، لا كما يعتقد هؤلاء، وقرأ ابن كثير وحمزة والكسائي:
her ölüm ve öldürülmenin önceden belirlenmiş bir ecellle olduğunu kesin olarak bilen kimse, kalbinde [dünyadan] ümit kesmenin ve Yüce Allah'a teslimiyetin serinliğini bulur. Yakınının evinde otursaydı ölmeyeceğine inanan kimse ise hasret çeker ve yanıp tutuşur. Müteevviller bu tevil üzere yürümüşlerdir; ayetteki en zahir mana da budur. Bir topluluk şöyle demiştir: Buradaki işaret, müminlerin bu inançtan vazgeçmelerine ve bu hususta kâfirlere muhalefet etmelerinedir; dolayısıyla müminlerin onlara muhalefeti kalplerinde bir hasret olur. Bir topluluk da şöyle demiştir: Buradaki işaret, bizzat Yüce Allah'ın bu inançta kâfirler gibi olmayı yasaklamasınadır; zira kâfirler, Allah Teâlâ'nın kendilerini bir inançla nitelediğini ve onlara muhalefet etmeyi emrettiğini gördüklerinde bu durum kalplerinde bir hasret olur. Bana göre işaretin hem nehyi hem de vazgeçmeyi birlikte kapsaması muhtemeldir, bunu iyi düşün! Hasret (الحسرة); bir şeye yanıp tutuşmak ve onunla kederlenmektir. Sonra Yüce Allah, bu kimselerin inandığı gibi değil, kesin bir hükümle yaşatan ve öldürenin { يُحْيِي وَيُمِيتُ } kendisi olduğunu kesin bir haberle bildirmiştir. İbn Kesîr, Hamza ve el-Kisâî:
«والله بما يعلمون» بالياء، فهذا وعيد للمنافقين، وقرأ الباقون «تعلمون» بالتاء على مخاطبة المؤمنين، فهذا توكيد للنهي في قوله لا تَكُونُوا ووعيد لمن خالفه ووعد لمن امتثله.
«vallâhu bimâ ya'lemûne» şeklinde ye ile okumuşlardır; bu münafıklara bir tehdittir. Geri kalan kurrâ ise müminlere hitap olarak { لا تَكُونُوا } buyruğundaki yasağı tekit etmek, buna muhalefet edene bir tehdit ve gereğini yerine getirene bir vaad olmak üzere te ile «ta'melûne» şeklinde okumuşlardır.
قوله تعالى:
Yüce Allah'ın şu buyruğu:
[سورة آل عمران (٣) : الآيات ١٥٧ الى ١٥٩]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 157-159]
وَلَئِنْ قُتِلْتُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَوْ مُتُّمْ لَمَغْفِرَةٌ مِنَ اللَّهِ وَرَحْمَةٌ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ (١٥٧) وَلَئِنْ مُتُّمْ أَوْ قُتِلْتُمْ لَإِلَى اللَّهِ تُحْشَرُونَ (١٥٨) فَبِما رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ لِنْتَ لَهُمْ وَلَوْ كُنْتَ فَظًّا غَلِيظَ الْقَلْبِ لانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاسْتَغْفِرْ لَهُمْ وَشاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ فَإِذا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَوَكِّلِينَ (١٥٩)
{ وَلَئِنْ قُتِلْتُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَوْ مُتُّمْ لَمَغْفِرَةٌ مِنَ اللَّهِ وَرَحْمَةٌ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ (١٥٧) وَلَئِنْ مُتُّمْ أَوْ قُتِلْتُمْ لَإِلَى اللَّهِ تُحْشَرُونَ (١٥٨) فَبِما رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ لِنْتَ لَهُمْ وَلَوْ كُنْتَ فَظًّا غَلِيظَ الْقَلْبِ لانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاسْتَغْفِرْ لَهُمْ وَشاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ فَإِذا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَوَكِّلِينَ (١٥٩) } “Andolsun, eğer Allah yolunda öldürülür veya ölürseniz, Allah'tan bir bağışlanma ve rahmet, kesinlikle onların topladıklarından daha hayırlıdır. (157) Andolsun, ölseniz de öldürülseniz de muhakkak Allah'ın huzurunda toplanacaksınız. (158) Allah'tan bir rahmet sayesinde sen onlara yumuşak davrandın. Şayet kaba, katı yürekli olsaydın, hiç şüphesiz etrafından dağılıp giderlerdi. Artık onları affet, onlar için mağfiret dile ve iş konusunda onlarla istişare et. Bir kere de azmettin mi, artık Allah'a tevekkül et. Şüphesid Allah tevekkül edenleri sever. (159)”
اللام في قوله تعالى: وَلَئِنْ قُتِلْتُمْ هي المؤذنة بمجيء القسم، واللام في قوله: لَمَغْفِرَةٌ هي المتلقية للقسم، والتقدير: والله لمغفرة، وترتب الموت قبل القتل في قوله ما ماتُوا وَما قُتِلُوا [آل عمران: ١٥٦] مراعاة لرتبة الضرب في الأرض والغزو فقدم الموت الذي هو بإزاء المتقدم الذكر وهو الضرب، وقدم القتل في قوله تعالى: وَلَئِنْ قُتِلْتُمْ لأنه ابتداء إخبار، فقدم الأشرف الأهم، والمعنى: أو متم في سبيل الله، فوقع أجركم على الله، ثم قدم الموت في قوله تعالى: وَلَئِنْ مُتُّمْ أَوْ قُتِلْتُمْ لأنها آية وعظ بالآخرة والحشر، وآية تزهيد في الدنيا والحياة، والموت المذكور فيها هو موت على الإطلاق في السبيل وفي المنزل وكيف كان، فقدم لعمومه وأنه الأغلب في الناس من القتل، وقرأ نافع وحمزة والكسائي «متم» بكسر الميم و «متنا» و «مت» بالكسر في جميع القرآن وقرأ ابن كثير وأبو عمرو وابن عامر: بضم الميم في جميع القرآن، وروى أبو بكر عن عاصم ضم الميم في جميع القرآن، وروى عنه حفص ضم الميم في هذين الموضعين «أو متم ولئن متم» فقط، وكسر الميم حيث ما وقعت في جميع القرآن، قال أبو علي: ضم الميم هو الأشهر والأقيس، مت تموت مثل: قلت تقول وطفت تطوف، والكسر شاذ في القياس وإن كان قد استعمل كثيرا، وليس كما شذ قياسا واستعمالا كشذوذ اليجدع ونحوه، ونظير مت تموت بكسر الميم فضل بكسر الضاد يفضل في الصحيح وأنشدوا:
Yüce Allah'ın { وَلَئِنْ قُتِلْتُمْ } buyruğundaki lâm, yeminin geleceğini bildiren (müezzine) lâmdır; { لَمَغْفِرَةٌ } buyruğundaki lâm ise yeminin cevabını karşılayan (mütelakkıye) lâmdır. Takdiri: «Vallâhi le-mağfiretun» (Allah'a andolsun ki bir bağışlanma elbette...) şeklindedir. { ما ماتُوا وَما قُتِلُوا } [Âl-i İmrân: 156] ayetinde ölümün öldürülmekten önce zikredilmesi, yeryüzünde sefere çıkma ve gazveye gitme sırasına riayet etmek içindir; dolayısıyla daha önce zikredilen sefere çıkmanın karşılığı olan ölüm öne alınmıştır. Yüce Allah'ın { وَلَئِنْ قُتِلْتُمْ } buyruğunda ise öldürülmek öne alınmıştır; çünkü bu bir haber başlangıcıdır ve daha şerefli, daha önemli olan öne geçirilmiştir. Manası şudur: Yahut Allah yolunda ölürseniz, ecriniz Allah'a aittir. Daha sonra Yüce Allah'ın { وَلَئِنْ مُتُّمْ أَوْ قُتِلْتُمْ } buyruğunda ise ölüm öne geçirilmiştir; çünkü bu ayet ahiret ve haşir ile öğüt veren, dünyadan ve hayattan sakındıran bir ayettir. Burada zikredilen ölüm ise mutlak anlamda [ister] Allah yolunda, [ister] evde ve nasıl olursa olsun gerçekleşen ölümdür; dolayısıyla umumiliği ve insanlar arasında öldürülmeye nispetle daha yaygın oluşu sebebiyle öne alınmıştır. Nâfi', Hamza ve el-Kisâî, Kur'an'ın tamamında mim harfinin kesresiyle «mittüm», «mitnâ» ve «mitte» şeklinde okumuşlardır. İbn Kesîr, Ebû Amr ve İbn Âmir ise Kur'an'ın tamamında mim harfinin zammesiyle okumuşlardır. Ebû Bekr, Âsım'dan Kur'an'ın tamamında mim harfinin zammesiyle rivayet etmiş; Hafs ise ondan sadece bu iki yerde «ev müttüm» ve «ve lein müttüm» şeklinde mimin zammesiyle, Kur'an'ın diğer bütün yerlerinde ise mimin kesresiyle rivayet etmiştir. Ebû Ali şöyle demiştir: Mimin zammesi kıyasa en uygun ve en meşhur olanıdır; kâle-tekūlü ve tâfe-tetûfü gibi mâte-temûtü şeklindedir. Kesre ise çok kullanılmış olsa bile kıyasta şâzzdır; ancak «el-yecde'u» ve benzerlerinin şâzzlığı gibi hem kıyas hem kullanım açısından şâzz olanlar gibi değildir. Mimin kesresiyle mâte-temûtü'nün bir benzeri de sahih [kullanımda] dâd harfinin kesresiyle fadile-yafdilu şeklindedir. Şairler şöyle demiştir:
ذكرت ابن عباس بباب ابن عامر ... وما مر من عمري ذكرت وما فضل
«İbn Âmir kapısında İbn Abbâs'ı andım ... Ömrümden geçip gideni ve arta kalanı andım.»
وقوله تعالى: لَمَغْفِرَةٌ رفع بالابتداء وَرَحْمَةٌ، عطف على المغفرة وخَيْرٌ خبر الابتداء، والمعنى: المغفرة والرحمة اللاحقة عن القتل أو الموت في سبيل الله خير، فجاء لفظ المغفرة غير معرف
Yüce Allah'ın { لَمَغْفِرَةٌ } buyruğu mübteda (özne) olarak merfûdur; { وَرَحْمَةٌ } ise mağfiret üzerine matuftur. { خَيْرٌ } ise mübtedanın haberidir (yüklemidir). Manası: Allah yolunda öldürülmenin veya ölmenin ardından gelecek olan bağışlanma ve rahmet daha hayırlıdır. Mağfiret lafzının nekre (belirsiz) gelmesi,
إشارة بليغة إلى أن أيسر جزء منها خير من الدنيا، وأنه كاف في فوز العبد المؤمن، وتحتمل الآية أن يكون قوله لَمَغْفِرَةٌ إشارة إلى القتل أو الموت في سبيل الله، سمى ذلك مغفرة ورحمة إذ هما مقترنان به ويجيء التقدير: لذلك مغفرة ورحمة وترتفع المغفرة على خبر الابتداء المقدر، وقوله خَيْرٌ صفة لخبر الابتداء، وقرأ جمهور الناس «تجمعون» بالتاء على المخاطبة وهي أشكل بالكلام، وقرأ قوم منهم عاصم فيما روى عن حفص «يجمعون» بالياء، والمعنى مما يجمعه المنافقون وغيرهم.
ondan en küçük bir payın dahi dünyadan daha hayırlı olduğuna ve mümin kulun kurtuluşu için yeterli geldiğine beliğ bir işarettir. Ayetteki { لَمَغْفِرَةٌ } lafzının, Allah yolunda öldürülmeye veya ölmeye işaret etmesi de muhtemeldir; zira mağfiret ve rahmet bunlara bitişik olduğu için bunlara mağfiret ve rahmet adı verilmiştir. Bu durumda takdir şöyle olur: «Bunun için elbette bir bağışlanma ve rahmet vardır.» Mağfiret ise takdir edilen mübtedanın haberi olarak merfû olur. { خَيْرٌ } buyruğu da mübtedanın haberinin sıfatı olur. İnsanların cumhuru hitap olarak te ile «tecme'ûn» şeklinde okumuştur ve sözün akışına en uygun olanı da budur. Aralarında Âsım'ın da bulunduğu bir grup ise Hafs'ın rivayetine göre ye ile «yecme'ûn» şeklinde okumuştur. Bunun manası da: Münafıkların ve başkalarının topladıklarından [daha hayırlıdır] şeklindedir.
ثم ذكر تعالى الحشر إليه، وأنه غاية لكل أحد قتل أو مات، وفي الآية تحقير لأمر الدنيا وحض على طلب الشهادة، أي إذا كان الحشر في كلا الأمرين فالمضي إليه في حال الشهادة أولى.
Sonra Yüce Allah, öldürülen veya ölen herkesin nihai varış yeri olarak Kendi huzurunda toplanacağını zikretmiştir. Ayette dünya işlerini küçümseme ve şehitliği talep etmeye teşvik vardır; yani her iki durumda da haşir O'na olacağına göre, O'na şehitlik hâli üzere varmak elbette daha evladır.
وقوله تعالى: فَبِما رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ، معناه: فبرحمة من الله «وما» قد جرد عنها معنى النفي ودخلت للتأكيد وليست بزائدة على الإطلاق لا معنى لها، وأطلق عليها سيبويه اسم الزيادة من حيث زال عملها، وهذه بمنزلة قوله تعالى: فَبِما نَقْضِهِمْ مِيثاقَهُمْ [النساء: ١٥٥] قال الزجاج: الباء بإجماع من النحويين صلة وفيها معنى التأكيد، ومعنى الآية: التقريع لجميع من أخل يوم- أحد- بمركزه، أي كانوا يستحقون الملام منك، وأن لا تلين لهم، ولكن رحم الله جميعكم، أنت يا محمد بأن جعلك الله على خلق عظيم، وبعثك لتتمم محاسن الأخلاق، وهم بأن لينك لهم وجعلت بهذه الصفات لما علم تعالى في ذلك من صلاحهم وأنك لَوْ كُنْتَ فَظًّا غَلِيظَ الْقَلْبِ لَانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ، وتفرقوا عنك، والفظ: الجافي في منطقه ومقاطعه، وفي صفة النبي ﵇ في الكتب المنزلة: ليس بفظ ولا غليظ ولا صخاب في الأسواق، وقال الجواري لعمر بن الخطاب: أنت أفظ وأغلظ من رسول الله الحديث، وفظاظة عمر بن الخطاب ﵁ إنما كانت مستعملة منه آلة لعضد الحق والشدة في الدين، والفظاظة: الجفوة في المعاشرة قولا وفعلا ومنه قول الشاعر: [البسيط]
Yüce Allah'ın { فَبِما رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ } buyruğunun manası: «Allah'tan bir rahmet sebebiyle» demektir. Buradaki «mâ» nefiy (olumsuzluk) anlamından soyutlanmış olup pekiştirme (tekit) için girmiştir; tamamen manasız bir zâid [harf] değildir. Sîbeveyh, ameli zâil olduğu için buna ziyade adını vermiştir. Bu, Yüce Allah'ın { فَبِما نَقْضِهِمْ مِيثاقَهُمْ } [Nisâ: 155] buyruğu gibidir. ez-Zeccâc şöyle demiştir: «Bâ harfi, nahivcilerin icmasıyla sıladır (zâidedir) ve kendisinde tekit manası vardır.» Ayetin manası: Uhud günü mevzisini terk eden herkesi kınamaktır; yani onlar senden azar işitmeyi ve kendilerine yumuşak davranmamanı hak etmişlerdi. Fakat Allah hepinize merhamet etti; seni -ey Muhammed- yüce bir ahlak üzere kılarak ve ahlakın güzelliklerini tamamlaman için göndererek sana rahmet etti; onları da kendilerinin ıslahı için senin yumuşak davranmanın ve bu vasıflara sahip olmanın lüzumunu bildiğinden sana onları yumuşatmakla esirgedi. Eğer sen kaba, katı yürekli olsaydın { لَوْ كُنْتَ فَظًّا غَلِيظَ الْقَلْبِ لانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ } senin etrafından dağılıp giderlerdi. Faz (الفظ); konuşmasında ve tavırlarında kaba olandır. İndirilen kitaplarda Peygamber aleyhisselâm'ın vasfı şöyledir: «O kaba, katı yürekli ve çarşılarda bağırıp çağıran biri değildir.» Cariyeler Ömer b. el-Hattâb'a: «Sen Resûlullah'tan daha kaba ve daha sertsin» demişlerdir (hadis). Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh'ın katılılığı ise yalnızca hakkı desteklemek ve dinde tavizsiz olmak için kullandığı bir aletti. Fazâzet (الفظاظة); söz ve fiilde muaşeret kabalığıdır. Şairin şu sözü bu kabildendir: [Basît]
أخشى فظاظة عمّ أو جفاء أخ ... وكنت أخشى عليها من أذى الكلم
«Amcanın kabalığından veya kardeşin katılığından korkarım ... Oysa ben onun için sadece kırıcı sözlerin eziyetinden korkardım.»
وغلظ القلب: عبارة عن تجهم الوجه وقلة الانفعال في الرغائب وقلة الإشفاق والرحمة ومن ذلك قول الشاعر: [البسيط]
Kalp katılılığı (غلظ القلب) ise; yüzün asık olması, sevindirici şeylerde duygusuzluk, şefkat ve merhamet azlığı demektir. Şairin şu sözü bu kabildendir: [Basît]
يبكى علينا ولا نبكي على أحد ... لنحن أغلظ أكبادا من الإبل
«Bize ağlanır da biz kimseye ağlamayız ... Doğrusu biz develerden daha katı yürekliyiz.»
والانفضاض: افتراق الجموع ومنه فض الخاتم.
İnfidâd (الانفضاض); toplulukların dağılması demektir; mührü kırmaya da (faddü'l-hâtem) buradan denilmiştir.
قوله تعالى:
Yüce Allah'ın şu buyruğu:
فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاسْتَغْفِرْ لَهُمْ....
{ فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاسْتَغْفِرْ لَهُمْ } “Artık onları affet, onlar için mağfiret dile...”
أمر الله تعالى رسوله بهذه الأوامر التي هي بتدريج بليغ، وذلك أنه أمره بأن يعفو ﵇ عنهم ما
Yüce Allah Resûlü'ne son derece beliğ bir derecelendirmeyle bu emirleri vermiştir. Şöyle ki: Ona aleyhisselâm, kendisine ait şahsi hususlarda onların üzerinde bulunan hak ve sorumlulukları bağışlamasını emretmiştir.
له في خاصته عليهم من تبعة وحق، فإذا صاروا في هذه الدرجة، أمره أن يستغفر لهم فيما لله عليهم من تبعة، فإذا صاروا في هذه الدرجة كانوا أهلا للاستشارة في الأمور والشورى من قواعد الشريعة وعزائم الأحكام، ومن لا يستشير أهل العلم والدين فعزله واجب، هذا ما لا خلاف فيه، وقد مدح الله المؤمنين بقوله: وَأَمْرُهُمْ شُورى بَيْنَهُمْ [الشورى: ٣٨] وقال النبي ﷺ: ما خاب من استخار ولا ندم من استشار، وقال ﵇: المستشار مؤتمن، وصفة المستشار في الأحكام أن يكون عالما دينا، وقل ما يكون ذلك إلا في عاقل، فقد قال الحسن بن أبي الحسن: ما كمل دين امرئ لم يكمل عقله، وصفة المستشار في أمور الدنيا أن يكون عاقلا مجربا وادا في المستشير، والشورى بركة، وقد جعل عمر بن الخطاب الخلافة- وهي أعظم النوازل- شورى، وقال الحسن: والله ما تشاور قوم بينهم إلا هداهم الله لأفضل ما بحضرتهم، وكان رسول الله ﷺ يشاور أصحابه، وقد قال في غزوة بدر:
Onlar bu mertebeye ulaşınca, Allah'ın onlar üzerindeki hakkı ve sorumluluğu konusunda kendileri için mağfiret dilemesini emretmiştir. Bu mertebeye ulaştıklarında ise işlerde istişare edilmeye ehil hâle gelmişlerdir. Şûra (istişare), şeriatın kaidelerinden ve kesin hükümlerindendir. İlim ve din ehline danışmayan idarecinin görevden azledilmesi vaciptir; bu hususta hiçbir ihtilaf yoktur. Allah Teâlâ müminleri { وَأَمْرُهُمْ شُورى بَيْنَهُمْ } “Onların işleri aralarında şûra (istişare) iledir” [Şûrâ: 38] buyruğuyla övmüştür. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «İstihare eden hüsrana uğramaz, istişare eden pişman olmaz» buyurmuştur. Yine aleyhisselâm: «Kendisiyle istişare edilen kişi güvenilirdir» buyurmuştur. Hükümler konusunda danışılacak kimsenin vasfı, âlim ve dindar olmasıdır; bu da ancak akıllı kimsede bulunur. Nitekim Hasan-ı Basrî: «Aklı kemale ermeyenin dini de kemale ermez» demiştir. Dünya işlerinde danışılacak kimsenin vasfı ise akıllı, tecrübeli ve danışan kişiye karşı samimi ve sevgi besleyen biri olmasıdır. İstişare berekettir. Ömer b. el-Hattâb hilafet işini -ki meselelerin en büyüğüdür- şûraya bırakmıştır. Hasan[-ı Basrî] şöyle demiştir: «Allah'a yemin olsun ki, bir topluluk kendi aralarında istişare ederse, Allah onları mutlaka önlerindeki işlerin en hayırlısına iletir.» Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ashabıyla istişare ederdi. Nitekim Bedir Gazvesi'nde,
أشيروا عليّ أيها الناس، في اليوم الذي تكلم فيه المقداد، ثم سعد بن عبادة، ومشاورته ﵇ إنما هي في أمور الحروب والبعوث ونحوه من أشخاص النوازل، وأما في حلال أو حرام أو حد فتلك قوانين شرع. ما فَرَّطْنا فِي الْكِتابِ مِنْ شَيْءٍ [الأنعام: ٣٨] وكأن الآية نزلت مؤنسة للمؤمنين، إذ كان تغلبهم على الرأي في قصة- أحد- يقتضي أن يعاقبوا بأن لا يشاوروا في المستأنف، وقرأ ابن عباس «وشاورهم في بعض الأمر» وقراءة الجمهور إنما هي باسم الجنس الذي يقع للبعض وللكل، ولا محالة أن اللفظ خاص بما ليس من تحليل وتحريم، والشورى مبينة على اختلاف الآراء، والمستشير ينظر في ذلك الخلاف ويتخير، فإذا أرشده الله تعالى إلى ما شاء منه، عزم عليه وأنفذه متوكلا على الله، إذ هي غاية الاجتهاد المطلوب منه، وبهذا أمر تعالى نبيه في هذه الآية، وقرأ جابر بن زيد وأبو نهيك وجعفر بن محمد وعكرمة «عزمت» - بضم التاء سمى الله تعالى إرشاده وتسديده عزما منه، وهذا في المعنى نحو قوله تعالى:
el-Mikdâd'ın ve ardından Sa'd b. Ubâde'nin konuştuğu gün: «Ey insanlar, bana görüşünüzü bildirin!» demiştir. Onun aleyhisselâm istişaresi ancak savaşlar, askeri birlikler gönderme ve ortaya çıkan benzeri özel meseleler hakkındadır. Helal, haram veya hadler konusuna gelince, bunlar şeriatın kurallarıdır: { ما فَرَّطْنا فِي الْكِتابِ مِنْ شَيْءٍ } “Kitapta hiçbir şeyi eksik bırakmadık” [En'âm: 38]. Bu ayet, sanki müminleri teselli etmek ve gönüllerini almak için inmiştir; zira Uhud hadisesinde kendi görüşlerini hâkim kılmaları, bundan böyle gelecekte kendileriyle istişare edilmemek suretiyle cezalandırılmalarını gerektiriyordu. İbn Abbâs «ve şâvirhum fî ba'di'l-emr» (işin bir kısmında onlarla istişare et) şeklinde okumuştur. Cumhurun kıraati ise hem bütününe hem de bir kısmına delalet eden cins ismiyledir. Bu lafzın helal ve haram kapsamına girmeyen şeylere has olduğu kesindir. İstişare, görüşlerin farklılığı esasına dayanır; danışan kimse bu ihtilafa bakar ve tercih yapar. Allah Teâlâ onu dilediği doğruya ulaştırınca, o işe azmeder ve Allah'a tevekkül ederek onu yerine getirir; zira kendisinden istenen ictihadın son noktası budur. Yüce Allah bu ayette Peygamberine bunu emretmiştir. Câbir b. Zeyd, Ebû Nehîk, Ca'fer b. Muhammed ve İkrime te harfinin zammesiyle «azemtü» şeklinde okumuşlardır. Bu kıraatte Allah Teâlâ, Peygamber'e olan rehberliğini ve isabet ettirmesini Kendisine ait bir azim (karar) olarak isimlendirmiştir. Bu, mana bakımından Yüce Allah'ın şu buyrukları gibidir:
لِتَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ بِما أَراكَ اللَّهُ [النساء: ١٠٥] ونحو قوله تعالى: وَما رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ وَلكِنَّ اللَّهَ رَمى [الأنفال: ١٧] فجعل تعالى هزمه المشركين بحنين وتشويه وجوههم رميا، إذ كان ذلك متصلا برمي محمد ﵇ بالحصباء. وقد قالت أم سلمة ثم عزم الله لي، والتوكل على الله تعالى من فروض الإيمان وفصوله، ولكنه مقترن بالجد في الطاعة والتشمير والحزامة بغاية الجهد: وليس الإلقاء باليد وما أشبهه بتوكل، وإنما هو كما قال ﵇: قيدها وتوكل.
{ لِتَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ بِما أَراكَ اللَّهُ } “İnsanlar arasında Allah'ın sana gösterdiği şekilde hükmedesin diye” [Nisâ: 105] ve { وَما رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ وَلكِنَّ اللَّهَ رَمى } “Attığın zaman da sen atmadın, lâkin Allah attı” [Enfâl: 17]. Yüce Allah, Huneyn'de müşriklerin hezimete uğratılmasını ve yüzlerinin bozulmasını, Muhammed aleyhisselâm'ın çakıl taşlarını atmasıyla irtibatlı olduğu için 'atış' olarak nitelemiştir. Ümmü Seleme de: «Sonra Allah bana [bu kararı] azmettirdi» demiştir. Allah Teâlâ'ya tevekkül etmek imanın farzlarından ve ana esaslarındandır; ancak bu, itaatte ciddiyet, gayret, basiret ve olanca gücü harcamakla birlikte olur. [Kişinin kendini] kendi elleriyle tehlikeye atması ve benzeri şeyler asla tevekkül değildir. Tevekkül ancak Peygamber aleyhisselâm'ın buyurduğu gibidir: «Onu bağla ve tevekkül et.»
قوله تعالى:
Yüce Allah'ın şu buyruğu:
[سورة آل عمران (٣) : آية ١٦٠]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 160]
إِنْ يَنْصُرْكُمُ اللَّهُ فَلا غالِبَ لَكُمْ وَإِنْ يَخْذُلْكُمْ فَمَنْ ذَا الَّذِي يَنْصُرُكُمْ مِنْ بَعْدِهِ وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ (١٦٠)
{ إِنْ يَنْصُرْكُمُ اللَّهُ فَلا غالِبَ لَكُمْ وَإِنْ يَخْذُلْكُمْ فَمَنْ ذَا الَّذِي يَنْصُرُكُمْ مِنْ بَعْدِهِ وَعَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ (١٦٠) } “Eğer Allah size yardım ederse, artık size üstün gelecek hiç kimse yoktur. Şayet sizi yardımsız bırakırsa, O'ndan sonra size yardım edecek kimdir? Müminler yalnız Allah'a tevekkül etsinler. (160)”
ثم ثبت تعالى المؤمنين بقوله: إِنْ يَنْصُرْكُمُ اللَّهُ فَلا غالِبَ لَكُمْ أي فالزموا الأمور التي أمركم بها ووعدكم النصر معها، و «الخذل» : هو الترك في مواطن الاحتياج إلى التارك، وأصله من خذل الظباء، وبهذا قيل لها: خاذل إذ تركتها أمها، وهذا على النسب أي ذات خذل لأن المتروكة هي الخاذل بمعنى مخذولة، وقوله تعالى: فَمَنْ ذَا الَّذِي يَنْصُرُكُمْ تقدير جوابه: لا من- والضمير في بَعْدِهِ يحتمل العودة على المكتوبة، ويحتمل العودة على الخذل الذي تضمنه قوله إِنْ يَخْذُلْكُمْ.
Sonra Yüce Allah: { إِنْ يَنْصُرْكُمُ اللَّهُ فَلا غالِبَ لَكُمْ } “Eğer Allah size yardım ederse, artık size galip gelecek yoktur” buyruğuyla müminlerin kalbini pekiştirmiştir; yani size emrettiği ve karşılığında zafer vadettiği hususlara sımsıkı sarılın. Hızlân (الخذل); terk edene en çok ihtiyaç duyulan anlarda [kişiyi] kendi hâline bırakıp terk etmektir. Aslı ceylanların yavrularını terk etmesinden (hazli'z-zıbâ) gelir; annesi onu terk ettiğinde ceylan yavrusuna 'hâzil' denir. Bu nisbet üzere yapılmıştır; yani yardımsız bırakıldığı için terk edilen yavru 'mahzûle' manasında 'hâzil'dir. Yüce Allah'ın { فَمَنْ ذَا الَّذِي يَنْصُرُكُمْ } “Size yardım edecek kimdir?” buyruğunun takdiri cevabı: «Hiç kimse yardım edemez» şeklindedir. { بَعْدِهِ } kelimesindeki zamirin Allah Teâlâ'ya dönmesi muhtemel olduğu gibi, { إِنْ يَخْذُلْكُمْ } buyruğunun içerdiği hızlân (yardımsız bırakma) manasına dönmesi de muhtemeldir.
قوله تعالى:
Yüce Allah'ın şu buyruğu:
[سورة آل عمران (٣) : الآيات ١٦١ الى ١٦٣]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 161-163]
وَما كانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَغُلَّ وَمَنْ يَغْلُلْ يَأْتِ بِما غَلَّ يَوْمَ الْقِيامَةِ ثُمَّ تُوَفَّى كُلُّ نَفْسٍ ما كَسَبَتْ وَهُمْ لا يُظْلَمُونَ (١٦١) أَفَمَنِ اتَّبَعَ رِضْوانَ اللَّهِ كَمَنْ باءَ بِسَخَطٍ مِنَ اللَّهِ وَمَأْواهُ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ (١٦٢) هُمْ دَرَجاتٌ عِنْدَ اللَّهِ وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِما يَعْمَلُونَ (١٦٣)
{ وَما كانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَغُلَّ وَمَنْ يَغْلُلْ يَأْتِ بِما غَلَّ يَوْمَ الْقِيامَةِ ثُمَّ تُوَفَّى كُلُّ نَفْسٍ ما كَسَبَتْ وَهُمْ لا يُظْلَمُونَ (١٦١) أَفَمَنِ اتَّبَعَ رِضْوانَ اللَّهِ كَمَنْ باءَ بِسَخَطٍ مِنَ اللَّهِ وَمَأْواهُ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ (١٦٢) هُمْ دَرَجاتٌ عِنْدَ اللَّهِ وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِما يَعْمَلُونَ (١٦٣) } “Bir peygambere kamu malına hıyanet etmek / ganimete el uzatmak yaraşmaz. Kim hıyanet eder / ganimete el uzatırsa, kıyamet günü hıyanet ettiği şeyle gelir. Sonra herkese kazandığı tastamam ödenir ve onlara asla haksızlık edilmez. (161) Allah'ın rızasına uyan kimse, Allah'ın gazabına uğrayan ve barınağı cehennem olan kimse gibi midir? O ne kötü bir varış yeridir! (162) Onlar Allah katında derece derecedirler. Allah onların yaptıklarını hakkıyla görendir. (163)”
تقدم القول في صيغة: وما كان لكذا أن يكون كذا، في قوله تعالى: وَما كانَ لِنَفْسٍ أَنْ تَمُوتَ [آل عمران: ١٤٥] وقرأ ابن كثير وأبو عمرو وعاصم «يغل» بفتح الياء وضم الغين، وبها قرأ ابن عباس وجماعة من العلماء، وقرأ باقي السبعة «أن يغل» بضم الياء وفتح الغين، وبها قرأ ابن مسعود وجماعة من العلماء، واللفظة: بمعنى الخيانة في خفاء، قال بعض اللغويين هي مأخوذة من الغلل وهو الماء الجاري في أصول الشجر والدوح، قال أبو عمرو: تقول العرب: أغل الرجل يغل إغلالا: إذا خان، ولم يؤد الأمانة، ومنه قول النمر بن تولب: [الطويل]
Yüce Allah'ın { وَما كانَ لِنَفْسٍ أَنْ تَمُوتَ } [Âl-i İmrân: 145] buyruğunda «ve mâ kâne li-kezâ en yekûne kezâ» (şuna şöyle olmak yaraşmaz/mümkün değildir) kalıbına dair açıklama daha önce geçmişti. İbn Kesîr, Ebû Amr ve Âsım ye harfinin fethası ve gayn harfinin zammesiyle «yeğulle» şeklinde okumuşlardır; İbn Abbâs ve bir grup âlim de bu şekilde okumuştur. Yedi kurrânın geri kalanı ise ye harfinin zammesi ve gayn harfinin fethasıyla «en yüğalle» şeklinde okumuşlardır; İbn Mes'ûd ve bir grup âlim de böyle okumuştur. Bu kelime gizlice hıyanet etmek manasındadır. Bazı dilciler bunun, ağaçların ve büyük fidanların kökleri arasından gizlice akan su (el-ğalel) kökünden geldiğini söylemişlerdir. Ebû Amr şöyle der: Araplar, bir kimse hıyanet edip emaneti yerine getirmediğinde «eğalle'r-racülü yüğillu iğlâlen» derler. Nemir b. Tevleb'in şu beyti bu kabildendir: [Tavîl]
جزى الله عنّي جمرة ابنة نوفل ... جزاء مغلّ بالأمانة كاذب
«Allah benim yerime Nevfel'in kızı Cemre'ye ... Emanete hıyanet eden yalancının cezasını versin.»
وقال شريح: ليس على المستعير غير المغل ضمان، قال أبو علي: وتقول من الغل الذي هو الضغن: غل يغل بكسر الغين، ويقولون في الغلول من الغنيمة: غل يغل بضم الغين، والحجة لمن قرأ يغل أن ما جاء من هذا النحو في التنزيل أسند الفعل فيه إلى الفاعل على نحو ما كانَ لَنا أَنْ نُشْرِكَ بِاللَّهِ مِنْ شَيْءٍ [يوسف: ٣٨] ما كانَ لِيَأْخُذَ أَخاهُ فِي دِينِ الْمَلِكِ [يوسف: ٧٦] وَما كانَ لِنَفْسٍ أَنْ تَمُوتَ [آل عمران: ١٤٥] وَما كانَ اللَّهُ لِيُضِلَّ قَوْماً بَعْدَ إِذْ هَداهُمْ [التوبة: ١١٥] وَما كانَ اللَّهُ لِيُطْلِعَكُمْ عَلَى الْغَيْبِ [آل عمران: ١٧٩] ولا يكاد يجيء: ما كان زيد ليضرب، فيسند الفعل فيه إلى المفعول به، وفي هذا الاحتجاج نظر، وروي عن ابن عباس أنه قرأ «يغل» بضم الغين، فقيل له: إن ابن مسعود قرأ «يغل» بفتح الغين، فقال ابن عباس: بلى والله ويقتل، واختلف المفسرون في السبب الذي أوجب أن ينفي الله تعالى عن النبي أن يكون غالا على هذه القراءة- التي هي بفتح الياء وضم الغين، فقال ابن عباس وعكرمة وسعيد بن جبير وغيرهم: نزلت بسبب قطيفة حمراء فقدت من المغانم يوم بدر، فقال بعض من كان مع النبي ﷺ: لعل رسول الله أخذها فنزلت الآية.
Şüreyh: «Hıyanet etmeyen ariyet alana tazmin yoktur» demiştir. Ebû Ali şöyle demiştir: Kin anlamına gelen el-ğıll kökünden «ğalle yeğıllü» şeklinde gayn harfinin kesresiyle; ganimetten çalmak manasındaki el-ğulûl kökünden ise «ğalle yeğullu» şeklinde gayn harfinin zammesiyle söylenir. «Yeğulle» şeklinde okuyanların delili; Kur'an'da bu kalıpta gelen ayetlerde fiilin fâile (etkene) isnat edilmesidir; nitekim { ما كانَ لَنا أَنْ نُشْرِكَ بِاللَّهِ مِنْ شَيْءٍ } [Yûsuf: 38], { ما كانَ لِيَأْخُذَ أَخاهُ فِي دِينِ الْمَلِكِ } [Yûsuf: 76], { وَما كانَ لِنَفْسٍ أَنْ تَمُوتَ } [Âl-i İmrân: 145], { وَما كانَ اللَّهُ لِيُضِلَّ قَوْماً بَعْدَ إِذْ هَداهُمْ } [Tevbe: 115] ve { وَما كانَ اللَّهُ لِيُطْلِعَكُمْ عَلَى الْغَيْبِ } [Âl-i İmrân: 179] ayetlerinde olduğu gibidir. «Mâ kâne Zeydün li-yudrabe» (Zeyd'in dövülmesi olacak şey değildir) denilerek fiilin mef'ûle (edilgene) isnat edilmesi neredeyse hiç vaki olmamıştır. Ancak bu gerekçelendirmede eleştiriye açık bir yön vardır. İbn Abbâs'tan gayn harfinin zammesiyle «yeğulle» okuduğu rivayet edilmiş; kendisine: «İbn Mes'ûd gayn harfinin fethasıyla [en yüğalle] okuyor» denildiğinde İbn Abbâs: «Hayır, Allah'a yemin olsun ki [peygamber hıyanet etmez, fakat] hıyanete uğratılır ve öldürülür» demiştir. Müfessirler, ye'nin fethası ve gayn'ın zammesiyle okunan bu kıraate göre Allah Teâlâ'nın Peygamber'den hıyanet etmeyi nefyetmesini gerektiren nüzul sebebi hakkında ihtilaf etmişlerdir. İbn Abbâs, İkrime, Saîd b. Cübeyr ve başkaları şöyle demiştir: Bu ayet, Bedir günü ganimetlerden kaybolan kırmızı bir kadife örtü sebebiyle inmiştir; zira Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte olanlardan bazıları: «Belki de onu Resûlullah almıştır» demişler, bunun üzerine ayet nazil olmuştur.
قال القاضي أبو محمد: قيل: كانت هذه المقالة من مؤمنين لم يظنوا أن في ذلك حرجا، وقيل كانت من منافقين، وقد روي أن المفقود إنما كان سيفا، قال النقاش: ويقال: إنما نزلت لأن الرماة قالوا يوم أحد: الغنيمة الغنيمة أيها الناس، إنما نخشى أن يقول النبيّ ﷺ: من أخذ شيئا فهو له، فلما ذكروا ذلك للنبي ﷺ، قال: خشيتم أن نغل؟ ونزلت هذه الآية، وقال الضحاك: بل السبب أن رسول الله ﷺ بعث طلائع في بعض غزواته ثم غنم قبل مجيئهم، فقسم للناس ولم يقسم للطلائع، فأنزل الله تعالى عليه عتابا، وَما كانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَغُلَّ أي يقسم لبعض ويترك بعضا، وروي نحو هذا القول عن ابن عباس، ويتجه على هذا أن تكون الآية إعلاما بعدل رسول الله ﷺ وقسمه للغنائم، وردا على الأعراب الذين صاحوا به: اقسم علينا غنائمنا يا محمد، وازدحموا حتى اضطروه إلى السمرة التي أخذت رداءه، ونحا إليه الزجّاج، وقال ابن إسحاق: الآية إنما نزلت إعلاما بأن النبي ﵇ لم يكتم شيئا مما أمر بتبليغه.
Kadı Ebû Muhammed der ki: Bu sözün, bunda bir sakınca görmeyen müminler tarafından söylendiği de, münafıklar tarafından söylendiği de rivayet edilmiştir. Kaybolan şeyin bir kılıç olduğu da rivayet edilmiştir. en-Nakkâş şöyle demiştir: Şöyle de denilir: Bu ayet, Uhud günü okçuların: «Ganimete koşun, ganimete ey insanlar! Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in 'Kim ne alırsa onundur' demesinden korkuyoruz» demeleri üzerine inmiştir. Onlar bunu Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e aktarınca: «Bizim haksızlık yapıp size pay vermeyeceğimizden mi (en neğulle) korktunuz?» buyurmuş ve bu ayet inmiştir. ed-Dahhâk ise şöyle demiştir: Bilakis nüzul sebebi şudur: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem gazvelerinden birinde öncü keşif birlikleri göndermiş, onlar henüz dönmeden ganimet elde edilmişti. Resûlullah ganimeti oradakilere taksim edip keşif birliklerine pay ayırmamıştı. Bunun üzerine Allah Teâlâ bir itap (uyarı) olarak { وَما كانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَغُلَّ } ayetini indirmiştir; yani ganimeti bir kısmına verip bir kısmını mahrum bırakması bir peygambere yakışmaz. Bu görüşün benzeri İbn Abbâs'tan da rivayet edilmiştir. Bu görüşe göre ayetin, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in adaletini ve ganimet taksimindeki doğruluğunu bildirmesi; ayrıca kendisine «Ganimetlerimizi bize taksim et ey Muhammed!» diye bağırıp hırkasını alan dikenli ağaca (semüra) doğru onu sıkıştıran bedevilere bir reddiye olması muhtemeldir. ez-Zeccâc da bu görüşe meyletmiştir. İbn İshâk ise şöyle demiştir: Ayet, Peygamber aleyhisselâm'ın tebliğ etmekle emrolunduğu şeylerden hiçbirini gizlemediğini bildirmek üzere inmiştir.
قال القاضي: وكأن الآية على هذا في قصة- أحد- لما نزل عليه: وَشاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ [آل عمران: ١٥٩] إلى غير ذلك مما استحسنوه بعد إساءتهم من العفو عنهم ونحوه، وبالجملة فهو تأويل ضعيف، وكان يجب أن يكون «يغل» بضم الياء وكسر الغين، لأنه من الإغلال في الأمانة، وأما قراءة من قرأ «أن يغل» بضم الياء وفتح الغين، فمعناها عند جمهور من أهل العلم: أن ليس لأحد أن يغله: أي يخونه في الغنيمة، فالآية في معنى نهي الناس عن الغلول في المغانم والتوعد عليه، وخص النبي بالذكر وإن كان ذلك محظورا مع الأمراء لشنعة الحال مع النبي ﷺ، لأن المعاصي تعظم مع حضرته لتعين توقيره، والولاة هم عن أمر النبي ﷺ، فلهم حظهم من التوقير، وقال بعض الناس: معنى «أن يغل» أن يوجد غالا، كما تقول: أحمدت الرجل وجدته محمودا، فهذه القراءة على هذا التأويل ترجع إلى معنى «يغل» بفتح الياء وضم الغين، وقال أبو علي الفارسي: معنى «يغل» بضم الياء وفتح الغين يقال له: غللت وينسب إلى ذلك، كما تقول أسقيته، إذا قلت: سقاك الله كما قال ذو الرمة:
Kadı der ki: Bu görüşe göre ayet, Uhud hadisesinde kendisine { وَشاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ } [Âl-i İmrân: 159] buyruğu indikten ve onların kötülüklerinden sonra kendilerini affetmek gibi güzel muameleler emredildikten sonra inmiş gibi olmaktadır. Kısacası bu zayıf bir tevildir; zira böyle olsaydı emanete hıyanet manasındaki 'iğlâl'den geldiği için ye harfinin zammesi ve gayn harfinin kesresiyle «yüğille» olması gerekirdi. Ye harfinin zammesi ve gayn harfinin fethasıyla «en yüğalle» şeklinde okuyanların kıraatine gelince, ilim ehlinin cumhuruna göre bunun manası şudur: Hiç kimsenin ona hıyanet etmesi, yani ganimette ona hile yapması caiz değildir. Dolayısıyla ayet, insanları ganimette hıyanet etmekten menetmek ve bunu yapanları tehdit etmek manasındadır. Ganimette hıyanet etmek diğer komutanlara karşı da yasak olmakla birlikte, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e karşı yapıldığında durumun vahametinden ötürü Peygamber özellikle zikredilmiştir. Çünkü onun huzurunda işlenen günahlar, ona hürmetin kesin bir vecibe olması sebebiyle daha da büyür. İdareciler de Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in emriyle tayin edildiklerinden onların da bu hürmetten nasipleri vardır. Bazıları da «en yüğalle» ifadesinin manasının 'hâin olarak bulunması' olduğunu söylemişlerdir; nitekim «ahmedtü'r-racüle» (adamı övdüm/övgüye değer buldum) denildiğinde 'onu övülmüş buldum' manasına gelmesi gibidir. Bu yoruma göre bu kıraat, ye'nin fethası ve gayn'ın zammesiyle olan «yeğulle» kıraatinin manasına döner. Ebû Ali el-Fârisî ise şöyle demiştir: Ye'nin zammesi ve gayn'ın fethasıyla «yüğalle» kıraatinin manası: Kendisine 'hıyanet ettin' denilerek buna nisbet edilmesidir; nitekim birine 'Allah seni sulasın/suya kandırsın' dediğinde «eskaytühü» demen gibidir. Zü'r-Rimme'nin şu beytinde olduğu gibi:
[الطويل]
[Tavîl]
وأسقيه حتى كاد ممّا أبثّه ... تكلّمني أحجاره وملاعبه
«Ona dua edip su dilerim; öyle ki içimi döktüğümden dolayı neredeyse ... Taşları ve konak yerleri benimle konuşacak.»
وهذا التأويل موقر للنبي ﵇، ونحوه في الكلام: أكفرت الرجل إذا نسبته إلى الكفر، وقول عمر بن الخطاب ﵁: لا آكل سمنا حتى يحيا الناس من أول ما يحيون: أي يدخلون في الحيا وقوله تعالى: وَمَنْ يَغْلُلْ يَأْتِ بِما غَلَّ يَوْمَ الْقِيامَةِ وعيد لمن يغل من الغنيمة، أو في زكاته، فيجحدها ويمسكها، فالفضيحة يوم القيامة بأن يأتي على رؤوس الأشهاد بالشيء الذي غل في الدنيا، وروى أبو هريرة أن رسول الله ﷺ خطب فقال: ألا يخشى رجل منكم يجيء يوم القيامة على رقبته شاة لها ثغاء، يقول: يا رسول الله أغثني، فأقول: لا أملك لك من الله شيئا قد أبلغتك، ثم ذكر ذلك ﵇ في بقرة لها خوار وجمل له رغاء، وفرس له حمحمة، وروى نحو هذا الحديث ابن عباس، قال النبي ﷺ: لا أعرفن أحدكم يأتي يوم القيامة يحمل شاة لها ثغاء، الحديث بطوله، وروى نحوه أبو حميد الساعدي وعمر بن الخطاب وعبد الله بن أنيس، وقال رسول الله ﷺ: أدوا الخياط والمخيط، فقام رجل فجاء بشراك أو شراكين، فقال رسول الله ﷺ: شراك أو شراكان من نار، وقال في مدعم، إن الشملة التي غل من المغانم يوم خيبر لتشتعل عليه نارا.
Bu tevil Peygamber aleyhisselâm'a saygıyı ifade eden bir tevildir. Arap kelamında bunun bir benzeri, adamı küfre nisbet ettiğinde «ekfertü'r-racüle» denilmesidir. Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh'ın: «İnsanlar bolluğa girdikleri ilk andan itibaren bolluğa ermedikçe yağ yemem» sözü de böyledir; yani bolluğa ve hayata (el-hayâ) dahil olmadıkça demektir. Yüce Allah'ın { وَمَنْ يَغْلُلْ يَأْتِ بِما غَلَّ يَوْمَ الْقِيامَةِ } buyruğu; ganimetten çalan yahut zekâtından çalıp onu inkâr eden ve elinde tutan kimseye yönelik bir tehdittir. Kıyamet günündeki rezillik, dünyada haksızca aldığı o şeyle bütün şahitlerin huzuruna getirilmesiyle gerçekleşir. Ebû Hüreyre'den rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem hutbe irat edip şöyle buyurmuştur: «Sizden biriniz kıyamet gününde boynunda meleyen bir koyunla gelip de: 'Ey Allah'ın Resûlü, bana yardım et!' demesinden ve benim de ona: 'Senin için Allah katında hiçbir şeye malik değilim, ben sana tebliğ etmiştim' diyeceğimden sakın korkmuyor mu?» Sonra aleyhisselâm aynı durumu böğüren bir sığır, inleyen bir deve ve kişneyen bir at için de zikretmiştir. Bu hadisin benzerini İbn Abbâs da rivayet etmiştir; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Kıyamet gününde boynunda meleyen bir koyun taşıyarak gelen hiçbirinizi görmeyeyim...» buyurmuştur (hadisin tamamı). Benzerini Ebû Humeyd es-Sâidî, Ömer b. el-Hattâb ve Abdullah b. Üneys de rivayet etmiştir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «İpliği ve iğneyi dahi [ganimete] teslim edin» buyurmuştur. Bunun üzerine bir adam kalkıp bir veya iki ayakkabı bağı getirmiş; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de: «Ateşten bir bağ veya iki bağ!» buyurmuştur. Mid'am hakkında da: «Hayber günü ganimetten aşırdığı hırka, üzerinde alev alev yanmaktadır» buyurmuştur.
قال القاضي: وهذه الفضيحة التي يوقع الله بالغالّ، هي نظيرة الفضيحة التي توقع بالغادر، في أن ينصب له لواء بغدرته حسب قوله ﵇، وجعل الله هذه المعاقبات حسبما يعهده البشر ويفهمونه، ألا ترى إلى قول الحارد: [الكامل]
Kadı der ki: Allah'ın ganimet hırsızının başına getireceği bu rezillik, Peygamber aleyhisselâm'ın buyurduğu üzere ahdine hıyanet eden kimseye hıyaneti sebebiyle bir sancak dikilerek uğratılacağı rezilliğin benzeridir. Allah bu cezaları insanların bildiği ve anladığı usullere göre kılmıştır. el-Hâris'in şu sözünü görmez misin: [Kâmil]
أسميّ ويحك هل سمعت بغدرة ... رفع اللّواء لنا بها في المجمع
«Ey Semiyy, yazıklar olsun sana, topluluk içinde aleyhimize bir sancak dikilmesine sebep olan bir hıyanet hiç işittin mi?»
وكانت العرب ترفع للغادر لواء، وكذلك يطاف بالجاني مع جنايته، وقد تقدم القول في نظير، ثُمَّ تُوَفَّى كُلُّ نَفْسٍ ما كَسَبَتْ وَهُمْ لا يُظْلَمُونَ [البقرة: ٢٨١] .
Araplar hain kimse için bir sancak dikerlerdi; aynı şekilde suçlu kimse de işlediği suç aletiyle birlikte teşhir edilip dolaştırılırdı. { ثُمَّ تُوَفَّى كُلُّ نَفْسٍ ما كَسَبَتْ وَهُمْ لا يُظْلَمُونَ } “Sonra herkese kazandığı tastamam ödenir ve onlara asla haksızlık edilmez” [Bakara: 281] ayetinin benzerine dair açıklamalar daha önce geçmişti.
وقوله تعالى: أَفَمَنِ اتَّبَعَ رِضْوانَ اللَّهِ الآية، توقيف على تباين المنزلتين وافتراق الحالتين،
Yüce Allah'ın { أَفَمَنِ اتَّبَعَ رِضْوانَ اللَّهِ } ayeti; iki mertebenin farklılığına ve iki durumun birbirinden ayrılığına dikkat çekmektir.
والرضوان: مصدر، وقرأه عاصم- فيما روي عنه- بضم الراء- وقرأ جميعهم بكسرها، وحكى أبو عمرو الداني عن الأعمش، أنه قرأها- بكسر الراء وضم الضاد، وهذا كله بمعنى واحد مصدر من الرضى، والمعنى، اتبعوا الطاعة الكفيلة برضوان الله، ففي الكلام حذف مضاف، وباءَ بِسَخَطٍ- معناه: مضى متحملا له، والسخط: صفة فعل، وقد تتردد متى لحظ فيها معنى الإرادة، وقال الضحاك: إن هذه الآية مشيرة إلى أن من لم يغل واتقى فله الرضوان، وإلى أن من غل وعصى فله السخط، وقال غيره: هي مشيرة إلى أن من استشهد- بأحد- فله الرضوان، وإلى المنافقين الراجعين عن النبي ﷺ فلهم السخط، وباقي الآية بيّن.
er-Rıdvân (الرضوان) masdardır. Âsım -kendisinden yapılan rivayete göre- râ harfinin zammesiyle [rudvân] okumuştur; kurrânın tamamı ise kesre ile [rıdvân] okumuştur. Ebû Amr ed-Dânî, el-A'meş'in râ harfinin kesresi ve dâd harfinin zammesiyle okuduğunu nakletmiştir; bunların hepsi aynı manada olup rıza (er-rızâ) kökünden masdardır. Manası şudur: Allah'ın rızasını temin eden itaate uydular; dolayısıyla sözde hazfedilmiş bir muzâf (tamlanan) vardır. { باءَ بِسَخَطٍ } buyruğunun manası ise: Onu yüklenerek döndü demektir. Saht (gazap); fiilî bir sıfattır, irade manası gözetildiğinde zâtî sıfata da dönebilir. ed-Dahhâk şöyle demiştir: Bu ayet; ganimete hıyanet etmeyip takva üzere davranan kimseye rızanın olduğuna, hıyanet edip isyan eden kimseye ise gazabın olduğuna işaret etmektedir. Başkası ise şöyle demiştir: Uhud'da şehit olan kimseye rızanın olduğuna, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i bırakıp geri dönen münafıklara ise gazabın olduğuna işaret etmektedir. Ayetin geri kalanı açıktır.
واختلف المفسرون في قوله تعالى: هُمْ دَرَجاتٌ من المراد بذلك؟ فقال ابن إسحاق وغيره:
Müfessirler Yüce Allah'ın { هُمْ دَرَجاتٌ } buyruğu ile kimlerin kastedildiği hususunda ihtilaf etmişlerdir. İbn İshâk ve başkaları şöyle demiştir:
المراد بذلك الجمعان المذكوران، أهل الرضوان وأصحاب السخط، أي لكل صنف منهم تباين في نفسه في منازل الجنة، وفي أطباق النار أيضا، وقال مجاهد والسدي ما ظاهره: إن المراد بقوله هُمْ إنما هو لمتبعي الرضوان، أي لهم درجات كريمة عند ربهم، وفي الكلام حذف مضاف تقديره «هم درجات» والدرجات المنازل بعضها أعلى من بعض في المسافة أو في التكرمة، أو العذاب، وقرأ إبراهيم النخعي «هم درجة» بالإفراد، وباقي الآية وعيد ووعد.
Bununla kastedilen, zikredilen iki topluluktur: Rıza ehli ve gazap sahipleri. Yani her iki zümreden her birinin cennet konaklarında ve aynı şekilde cehennem tabakalarında kendi aralarında dereceleri/farklılıkları vardır. Mücâhid ve es-Süddî'nin sözünün zahirine göre ise { هُمْ } zamiriyle kastedilenler sadece rızaya uyanlardır; yani onların Rableri katında değerli dereceleri vardır. Sözde hazfedilmiş bir muzâf (tamlanan) vardır ve takdiri «hüm zû derecâtin» (onlar derece sahipleridir) şeklindedir. Dereceler (ed-derecât); mesafe, ikram veya azap bakımından bazısı bazısından daha üstün olan konaklardır. İbrâhim en-Nehaî müfred (tekil) olarak «hüm derecetün» şeklinde okumuştur. Ayetin geri kalanı tehdit ve vaaddir.
قوله تعالى:
Yüce Allah'ın şu buyruğu:
[سورة آل عمران (٣) : الآيات ١٦٤ الى ١٦٥]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 164-165]
لَقَدْ مَنَّ اللَّهُ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ إِذْ بَعَثَ فِيهِمْ رَسُولاً مِنْ أَنْفُسِهِمْ يَتْلُوا عَلَيْهِمْ آياتِهِ وَيُزَكِّيهِمْ وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ وَإِنْ كانُوا مِنْ قَبْلُ لَفِي ضَلالٍ مُبِينٍ (١٦٤) أَوَلَمَّا أَصابَتْكُمْ مُصِيبَةٌ قَدْ أَصَبْتُمْ مِثْلَيْها قُلْتُمْ أَنَّى هذا قُلْ هُوَ مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِكُمْ إِنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (١٦٥)
{ لَقَدْ مَنَّ اللَّهُ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ إِذْ بَعَثَ فِيهِمْ رَسُولاً مِنْ أَنْفُسِهِمْ يَتْلُوا عَلَيْهِمْ آياتِهِ وَيُزَكِّيهِمْ وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ وَإِنْ كانُوا مِنْ قَبْلُ لَفِي ضَلالٍ مُبِينٍ (١٦٤) أَوَلَمَّا أَصابَتْكُمْ مُصِيبَةٌ قَدْ أَصَبْتُمْ مِثْلَيْها قُلْتُمْ أَنَّى هذا قُلْ هُوَ مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِكُمْ إِنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (١٦٥) } “Andolsun ki Allah, müminlere kendi aralarından bir elçi göndermekle büyük bir lütufta bulunmuştur; onlara ayetlerini okuyor, onları arındırıyor ve onlara Kitab'ı ve hikmeti öğretiyor. Oysa onlar daha önce apaçık bir sapıklık içindeydiler. (164) İki katını [düşmanlarınızın] başına getirdiğiniz bir musibet size dokununca: «Bu nereden geldi?» mi dediniz? De ki: «O, kendi katınızdandır.» Şüphesiz Allah her şeye kadirdir. (165)”
اللام في لَقَدْ لام القسم، ومَنَّ في هذه الآية معناه: تطول وتفضل، وقد يقال: منّ بمعنى:
{ لَقَدْ } kelimesindeki lâm yemin lâmıdır. Bu ayetteki { مَنَّ } kelimesinin manası: Lütufta ve ihsanda bulundu demektir. Bazen de «menne» lafzı,
كدر معروفه بالذكر فهي لفظة مشتركة.
yaptığı iyiliği başa kakarak bulandırmak manasında kullanılır; dolayısıyla bu müşterek (çok anlamlı) bir lafızdır.
وقوله تعالى: مِنْ أَنْفُسِهِمْ معناه في الجنس واللسان والمجاورة فكونه من الجنس يوجب الأنس به وقلة الاستيحاش منه، وكونه بلسانهم يوجب حسن التفهيم وقرب الفهم، وكونه جارا وربيا يوجب التصديق والطمأنينة، إذ قد خبروه وعرفوا صدقه وأمانته فبعث رسول الله ﷺ في نسب قومه، وكذلك الرسل، قال النقاش: ليس في العرب قبيلة إلا وقد ولدت رسول الله ﷺ من قبل أمهاتهم إلا بني تغلب لنصرانيتهم، والآيات في هذه الآية، يحتمل أن يراد بها القرآن ويحتمل أن يراد بها العلامات، والأول أظهر، وَيُزَكِّيهِمْ معناه: يطهرهم من دنس الكفر والمعاصي، قال بعض المفسرين:
Yüce Allah'ın { مِنْ أَنْفُسِهِمْ } buyruğunun manası: Soy, dil ve yakınlık bakımından kendilerinden demektir. Zira onun kendi soylarından olması onunla ünsiyet kurmayı ve ondan ürkmemeyi sağlar; dillerini konuşması güzelce anlatmayı ve kolayca anlamayı sağlar; onların komşusu ve aralarında büyümüş olması ise onu doğrulamayı ve güven duymayı gerektirir; çünkü onu denemiş, doğruluğunu ve güvenilirliğini bilmişlerdir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem kendi kavminin nesebi içinde gönderilmiştir; diğer peygamberler de böyledir. en-Nakkâş şöyle demiştir: Araplarda, Hristiyanlıkları sebebiyle Benî Tağlib hariç, anneleri cihetinden Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i doğurmamış hiçbir kabile yoktur. Bu ayetteki «el-Âyât» ile Kur'an'ın kastedilmiş olması muhtemel olduğu gibi, mucizelerin kastedilmiş olması da muhtemeldir; birincisi daha açıktır. { وَيُزَكِّيهِمْ } buyruğunun manası: Onları küfür ve günahların kirinden arındırır demektir. Bazı müfessirler:
معناه يأخذ منهم الزكاة، وهذا ضعيف، والْكِتابَ: القرآن، وَالْحِكْمَةَ، السنة المتعلمة من لسانه ﵇، ثم ذكر حالتهم الأولى من الضلال ليظهر الفرق بتجاور الضدين- وقيل: لفظة مبنية لما تضمنت الإضافة، فأشبهت الحروف في تضمن المعاني فبنيت.
«Onlardan zekât alır» manasındadır demişlerdir ki bu zayıftır. { الْكِتابَ }; Kur'an'dır. { وَالْحِكْمَةَ } ise onun aleyhisselâm mübarek dilinden öğrenilen sünnettir. Daha sonra iki zıddın yan yana gelmesiyle aradaki fark belirginleşsin diye onların sapıklık içindeki önceki hallerini zikretmiştir. [Kablehu] lafzının izafeti içerdiği için mebni kılındığı ve manaları içermesi yönüyle harflere benzediği için mebni olduğu da söylenmiştir.
ثم وقف تعالى المؤمنين على الخطأ في قلقهم للمصيبة التي نزلت بهم وإعراضهم عما نزل بالكفار، وعرفهم أن ذلك لسبب أنفسهم، والواو في قوله: أَوَلَمَّا عطف جملة على جملة دخلت عليها ألف التقرير على معنى إلزام المؤمنين هذه المقالة في هذه الحال، والمصيبة التي نالت المؤمنين هي: قصد- أحد- وقتل سبعين منهم، واختلف في المثلين اللذين أصاب المؤمنين فقال قتادة والربيع: وابن عباس وجمهور المتأولين: ذلك في يوم بدر، قتل المؤمنون من كفار قريش سبعين، وأسروا سبعين، وقال الزجّاج: أحد المثلين: هو قتل السبعين يوم بدر، والثاني: هو قتل اثنين وعشرين من الكفار يوم- أحد- فهو قتل بقتل، ولا مدخل للأسرى في هذه الآية، هذا معنى كلامه، لأن أسارى بدر أسروا ثم فدوا، فلا مماثلة بين حالهم وبين قتل سبعين من المؤمنين، وأَنَّى- معناها: كيف ومن أين؟ ثم أمر تعالى نبيه ﵇ أن يقول لهم: هُوَ مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِكُمْ، واختلف الناس كيف هو من عند أنفسهم ولأي سبب؟
Sonra Yüce Allah, başlarına gelen musibetten dolayı feryat edip kâfirlerin başına gelenleri görmezden gelmelerindeki hataya müminlerin dikkatini çekmiş ve bunun kendi nefisleri sebebiyle olduğunu onlara bildirmiştir. { أَوَلَمَّا } buyruğundaki vâv, bir cümlenin diğerine atfıdır; başına gelen takrir hemzesi ise bu hâl üzere müminlere bu sözü ikrar ettirip bağlamak manasındadır. Müminlerin uğradığı musibet: Uhud savaşı ve onlardan yetmiş kişinin öldürülmesidir. Müminlerin isabet ettirdiği iki mislin ne olduğu hususunda ise ihtilaf edilmiştir. Katâde, er-Rebî', İbn Abbâs ve müteevvillerin cumhuru şöyle demiştir: Bu Bedir günündedir; zira müminler Kureyş kâfirlerinden yetmiş kişiyi öldürmüş ve yetmiş kişiyi de esir almışlardır. ez-Zeccâc ise şöyle demiştir: İki misilden biri Bedir günü yetmiş kişinin öldürülmesidir; ikincisi ise Uhud günü kâfirlerden yirmi iki kişinin öldürülmesidir; dolayısıyla bu ölüme karşılık ölümdür ve esirlerin bu ayette yeri yoktur (onun sözünün manası budur). Çünkü Bedir esirleri esir edilmiş, sonra da fidye karşılığı serbest bırakılmışlardır; dolayısıyla onların durumu ile müminlerden yetmiş kişinin öldürülmesi arasında bir denklik yoktur. { أَنَّى } kelimesinin manası: Nasıl ve nereden? demektir. Sonra Yüce Allah Peygamberi aleyhisselâm'a onlara: { هُوَ مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِكُمْ } “O, kendi katınızdandır” demesini emretmiştir. İnsanlar bunun nasıl kendi nefislerinden olduğu ve hangi sebepten kaynaklandığı hususunda ihtilaf etmişlerdir.
فقال الجمهور من المفسرين: لأنهم خالفوا رسول الله ﷺ في الرأي حين رأى أن يقيم بالمدينة ويترك كفار قريش بشر محبس فأبوا إلا الخروج حتى جرت القصة، وقالت طائفة: قوله تعالى:
Müfessirlerin cumhuru şöyle demiştir: Çünkü onlar, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Medine'de kalıp Kureyş kâfirlerini en kötü bir muhasara içinde bırakmayı uygun gördüğünde onun görüşüne muhalefet etmişler ve bu hadise cereyan edinceye kadar ille de [meydana] çıkmak istemişlerdir. Bir topluluk ise Yüce Allah'ın buyruğu hakkında şöyle demiştir:
مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِكُمْ إشارة إلى عصيان الرماة وتسبيبهم الهزيمة على المؤمنين. وقال الحسن وعلي بن أبي طالب ﵄: بل ذلك لما قبلوا الفداء يوم بدر، وذلك أن عليا بن أبي طالب ﵁ قال:
{ مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِكُمْ } buyruğu; okçuların isyanına ve müminlerin hezimetine sebep oluşlarına bir işarettir. el-Hasan ve Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anhümâ ise şöyle demişlerdir: Bilakis bu, Bedir günü fidyeyi kabul ettikleri içindir. Şöyle ki Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh şöyle anlatmıştır:
لما فرغت هزيمة المشركين ببدر جاء جبريل ﵇ إلى النبي ﵇ فقال: يا محمد إن الله قد كره ما يصنع قومك في أخذ الأسارى، وقد أمرك أن تخيرهم بين أمرين: أن يقدموا الأسارى فتضرب أعناقهم، أو يأخذوا الفداء، على أن يقتل من أصحابك عدة هؤلاء الأسارى، فدعا رسول الله ﷺ الناس فذكر ذلك لهم فقالوا: يا رسول الله، عشائرنا وإخواننا، بل نأخذ فداءهم فنتقوى به على قتال عدونا ويستشهد منا عدتهم، فليس في ذلك ما نكره، قال: فقتل منهم يوم أحد- سبعون رجلا.
Bedir'de müşriklerin hezimeti tamamlanınca Cebrâil aleyhisselâm Peygamber aleyhisselâm'a gelip: «Ey Muhammed, Allah kavminin esir alarak yaptıklarından hoşlanmadı. Seni onları iki husus arasında muhayyer bırakmakla emretti: Ya esirler öne getirilip boyunları vurulacak ya da bu esirlerin sayısı kadar ashabından kimselerin [ileride] öldürülmesi şartıyla fidye alacaklar» dedi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem insanları çağırıp bu durumu onlara zikretti. Onlar: «Ey Allah'ın Resûlü! Onlar bizim akrabalarımız ve kardeşlerimizdir; bilakis onların fidyesini alalım, böylece düşmanımızla savaşmak için güç kazanalım ve bizden de onların sayısı kadarı şehit olsun; bunda bizim hoşlanmayacağımız bir şey yoktur» dediler. [Hz. Ali] dedi ki: Böylece Uhud günü onlardan yetmiş kişi öldürüldü.