[سورة آل عمران (٣) : آية ١٤١]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 141]
وَلِيُمَحِّصَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَيَمْحَقَ الْكافِرِينَ (١٤١)
{ وَلِيُمَحِّصَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَيَمْحَقَ الْكافِرِينَ } “Bir de Allah, iman edenleri arındırsın ve kâfirleri helak etsin [diye günleri insanlar arasında döndürürüz].”
ثم أخبر تعالى: أن إدالته الكفار على المؤمنين إنما هي لِيُمَحِّصَ المؤمنين، وأن إدالة المؤمنين على الكفار إنما هي لمحق الكفار، هذا مقتضى ألفاظ الآية، وقد قال ابن عباس وغيره: جعل الله الدولة لرسوله يوم بدر، وعليه يوم أحد وذهب كثير من أهل العلم إلى العبارة عن إدالة المؤمنين بالنصر، وعن إدالة الكفار بالإدالة، وروي في ذلك عن النبي ﵇ حديث: إنهم يدالون كما تنصرون، و «التمحيص» :
Daha sonra Allah Teâlâ, kâfirlere müminler karşısında zafer ve hâkimiyet vermesinin yalnızca müminleri arındırmak { لِيُمَحِّصَ } için olduğunu, müminlere kâfirler karşısında zafer vermesinin ise kâfirleri helak edip yok etmek için olduğunu haber vermiştir. Ayetin lafızlarının gerektirdiği anlam budur. Nitekim İbn Abbâs ve başkaları: «Allah zafer ve üstünlüğü Bedir günü Resûlüne verdi, Uhud günü ise onun aleyhine kıldı» demişlerdir. İlim ehlinden birçoğu müminlerin üstünlüğünü «nusret» (yardım ve zafer), kâfirlerin üstünlüğünü ise «idâle» (nöbetleşe galibiyet) tabiriyle ifade etme yoluna gitmişlerdir. Bu hususta Peygamber aleyhisselâm'dan şöyle bir hadis rivayet edilmiştir: «Size yardım edildiği gibi, onlara da nöbetleşe üstünlük verilir.» Temhîs (التَّمْحِيصُ) kelimesine gelince; o,
التنقية. قال الخليل: التمحيص من العيب يقال: محص الحبل إذا زال عنه بكثرة مره على اليد زئبره وامّلس هكذا ساق الزجّاج اللفظة «الحبل» ورواها النقاش محص الجمل: إذا زال عنه وبره وامّلس، وقال حنيف الحناتم، وقد ورد ماء يقال له طويلع: إنك لمحص الرشاء، بعيد المستقى، مطل على الأعداء، فالمعنى: إنه لبعده يلمس حبله بالطين الحر ومد الأيدي، فمعنى الآية: أن الله يمحص المؤمنين إذا أدال
ayıklayıp temizlemektir. Halîl: «Ayıptan arındırmaktır. İpin el üzerinde çokça gidip gelmesi sebebiyle pürüzleri gidip kayganlaştığında 'mahasa'l-hablu' denir» demiştir. Züccâc lafzı bu şekilde «el-habl» (ip) olarak nakletmiştir. en-Nakkâş ise bunu «tüyleri dökülüp düzleştiğinde deve için 'mahasa'l-cemelu' denir» şeklinde rivayet etmiştir. Huneyf el-Hanâtım, Tuleyli' adı verilen bir suyun başına vardığında şöyle demiştir: «Sen ipi pürüzsüzleşmiş, çekilecek suyu derin, düşmanları gözetleyen bir kuyusun.» Buradaki anlam şudur: Kuyunun derinliğinden ötürü ipi balçığa ve ellerin uzanmasına maruz kalarak kayganlaşmıştır. Ayetin manası ise şöyledir: Allah, kâfirlere üstünlük verdiğinde
عليهم، بأنه ينقي المتشهدين من ذنوبهم، وينقي الأحياء من منافقهم إذ يميزهم، وأنه يَمْحَقَ الْكافِرِينَ إذا نصر عليهم أي ينقصهم والمحق: الذهاب شيئا شيئا، ومنه محاق القمر.
şehit olanları günahlarından arındırmak, yaşayanları da münafıklarını ayırt etmek suretiyle temizlemek suretiyle müminleri arındırır. Müminlere zafer verdiğinde ise kâfirleri eksiltip tüketerek helak eder { يَمْحَقَ الْكافِرِينَ }. Mahk (المحق), bir şeyin azar azar gitmesidir; ayın hilalden sonra giderek kaybolmasına da bundan ötürü «mehâku'l-kamer» denir.
قوله تعالى:
Allah Teâlâ'nın buyruğu:
[سورة آل عمران (٣) : الآيات ١٤٢ الى ١٤٣]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyetler 142-143]
أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَلَمَّا يَعْلَمِ اللَّهُ الَّذِينَ جاهَدُوا مِنْكُمْ وَيَعْلَمَ الصَّابِرِينَ (١٤٢) وَلَقَدْ كُنْتُمْ تَمَنَّوْنَ الْمَوْتَ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَلْقَوْهُ فَقَدْ رَأَيْتُمُوهُ وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ (١٤٣)
{ أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَلَمَّا يَعْلَمِ اللَّهُ الَّذِينَ جاهَدُوا مِنْكُمْ وَيَعْلَمَ الصَّابِرِينَ (١٤٢) وَلَقَدْ كُنْتُمْ تَمَنَّوْنَ الْمَوْتَ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَلْقَوْهُ فَقَدْ رَأَيْتُمُوهُ وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ (١٤٣) } “Yoksa siz, Allah içinizden cihad edenleri bilip ortaya çıkarmadan ve sabredenleri bilip ortaya çıkarmadan cennete gireceğinizi mi sandınız? (142) Andolsun ki siz, ölümle karşılaşmadan önce onu temenni ediyordunuz. İşte onu gözlerinizle baka baka gördünüz. (143)”
أَمْ هي بمعنى الإضراب عن الكلام الأول والترك له، وفيها لازم معنى الاستفهام، فلذلك قدرها سيبويه ببل وألف الاستفهام، وحَسِبْتُمْ معناه ظننتم. وهذه الآية وما بعدها تقريع وعتب لطوائف المؤمنين الذين وقعت منهم الهفوات المشهورة في يوم واحد، وقوله: وَلَمَّا يَعْلَمِ نفي مؤكد وهو معادل لقول القائل: قد كان كذا، فلما أكد هذا الخبر الموجب، بقد، أكد النفي المعادل له بلما، وإذا قال القائل: كان كذا، فمعادله لم يكن دون تأكيد في الوجهين، قاله سيبويه: وقرأ جمهور الناس: بكسر الميم للالتقاء في قوله: وَلَمَّا يَعْلَمِ وقرأ يحيى بن وثاب وإبراهيم النخعي: «ولما يعلم» بفتح الميم اتباعا لفتحة اللام، وقرأ الجمهور «ويعلم» على النصب بإضمار- أن- عند البصريين، وبواو الصرف عند الكوفيين وروي عن أبي عمرو بن العلاء أنه قرأ: «ويعلم» بالرفع على استئناف الفعل، وقرأ الحسن بن أبي الحسن ويحيى بن يعمر وأبو حيوة وعمرو بن عبيد: «ويعلم» بكسر الميم جزما معطوفا على قوله وَلَمَّا يَعْلَمِ.
Ayetin başındaki { أَمْ } edatı, önceki sözden vazgeçme ve onu terk etme (idrâb) anlamındadır ve bünyesinde soru manasının gereğini barındırır. Bu sebeple Sîbeveyhi onu «bel» (hayır, bilakis) ve istifham hemzesi ile takdir etmiştir. { حَسِبْتُمْ } ise «zannettiniz» demektir. Bu ayet ve sonrasındaki ayetler, Uhud gününde kendilerinden o meşhur hatalar sadır olan mümin gruplara bir azarlama ve sitemdir. { وَلَمَّا يَعْلَمِ } ifadesi tekitli bir nefydir (olumsuzluktur). Bu, bir kimsenin «قد كان كذا» (şöyle olmuştu) sözünün karşılığıdır. Bu olumlu haber «kad» ile tekit edildiğinde, onun dengi olan olumsuzluk da «lemmâ» ile tekit edilmiştir. Bir kimse «كان كذا» (şöyleydi) dediğinde ise bunun dengi iki tarafta da tekit olmaksızın «لم يكن» (olmadı) şeklindedir. Bunu Sîbeveyhi söylemiştir. İnsanların cumhuru, { وَلَمَّا يَعْلَمِ } ifadesinde iki sakin harfin karşılaşmasından dolayı mimin kesresiyle okumuştur. Yahyâ b. Vessâb ve İbrâhîm en-Nehaî ise lâm harfinin fethasına uyarak mimin fethasıyla «ve lemmâ ya'leme» şeklinde okumuşlardır. Cumhur { وَيَعْلَمَ } kelimesini Basralılara göre gizli bir «en» ile, Kûfelilere göre ise «vâv-ı sarf» ile nasb üzere okumuştur. Ebû Amr b. el-Alâ'dan, fiili istînâf (yeni başlangıç) kabul ederek ref ile «ve ya'lemu» şeklinde okuduğu rivayet edilmiştir. Hasan-ı Basrî, Yahyâ b. Ya'mer, Ebû Hayve ve Amr b. Ubeyd ise { وَلَمَّا يَعْلَمِ } ifadesine matuf olarak meczum kılıp mimin kesresiyle «ve ya'lem» şeklinde okumuşlardır.
ثم خاطب المؤمنين بقوله: وَلَقَدْ كُنْتُمْ تَمَنَّوْنَ الْمَوْتَ والسبب في ذلك أن رسول الله ﷺ خرج في غزوة بدر يريد عير قريش مبادرا فلم يوعب الناس معه، إذ كان الظن أنه لا يلقى حربا، فلما قضى الله ببدر ما قضى وفاز حاضروها بالمنزلة الرفيعة، كان المتخلفون من المؤمنين عنها يتمنون حضور قتال الكفار مع النبي ﷺ ليكون منهم في ذلك غناء يلحقهم عند ربهم ونبيهم بمنزلة أهل بدر، ولأنس بن النضر في ذلك كلام محفوظ، فلما جاء أمر أحد- وحضر القتال لم يصدق كل المؤمنين، فعاتبهم الله بهذه الآية وألزمهم تعالى تمني الموت من حيث تمنوا لقاء الرجال بالحديد ومضاربتهم به، وهي حال في ضمنها في الأغلب الموت، ولا يتمناها إلا من طابت نفسه بالموت، فصار الموت كأنه المتمنى، وإلا فنفس قتل المشرك للمسلم لا يجوز أن يتمنى من حيث هو قتل، وإنما تتمنى لواحقه من الشهادة والتنعيم، وقرأ الجمهور: «من قبل أن تلقوه» ، وقرأ الزهري وإبراهيم النخعي «من قبل أن تلاقوه» وهذه والأولى في المعنى سواء من حيث- لقي- معناه يتضمن أنه من اثنين وإن لم يكن على وزن فاعل، وقرأ مجاهد «من قبل» بضم اللام وترك الإضافة، وجعل أَنْ تَلْقَوْهُ بدلا من الْمَوْتَ، وقوله تعالى: فَقَدْ رَأَيْتُمُوهُ يريد رأيتم أسبابه وهي الحرب المشتعلة والرجال بأيديهم السيوف، وهذا كما قال عمير بن وهب يوم بدر: رأيت البلايا، تحمل المنايا، وكما قال الحارث بن هشام: [الكامل]
Daha sonra müminlere hitap ederek { وَلَقَدْ كُنْتُمْ تَمَنَّوْنَ الْمَوْتَ } buyurmuştur. Bunun sebebi şudur: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Bedir gazvesine çıktığında, acele ederek Kureyş'in kervanını hedeflemişti; bu yüzden bir savaşla karşılaşılmayacağı zannedildiği için bütün insanlar onunla birlikte sefere çıkmamıştı. Allah Bedir'de hükmettiği şeyi takdir edip orada bulunanlar da yüce mertebelere erişince, savaşa katılamayan müminler kâfirlerle yapılacak savaşta Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte bulunmayı ve böylece Rableri ve Nebileri katında Bedir ehline denk bir makama ulaştıracak bir yararlılık göstermeyi temenni ediyorlardı. Bu hususta Enes b. en-Nadr'ın zikredilen meşhur bir sözü vardır. Uhud meselesi gelip çatıp savaş başlayınca müminlerin hepsi sözlerinde duramadı. Bunun üzerine Allah bu ayetle onları azarladı ve erlerin kılıçlarla karşılaşıp birbirlerini vurmasını temenni etmiş olmalarından ötürü onları ölümü temenni etmiş saydı. Zira bu, çoğunlukla ölümü içinde barındıran bir durumdur ve bunu ancak ölümden çekinmeyen kimseler temenni eder; böylece sanki ölümün kendisi temenni edilmiş gibi oldu. Yoksa bir müşrikin bir Müslümanı öldürmesi, öldürme fiili olması bakımından bizatihi temenni edilemez; ancak onun akabinde gelecek olan şehadet ve nimetler temenni edilir. Cumhur { مِنْ قَبْلِ أَنْ تَلْقَوْهُ } şeklinde okumuştur. Zührî ve İbrâhîm en-Nehaî ise { مِنْ قَبْلِ أَنْ تَلَاقَوْهُ } şeklinde okumuşlardır; bu kıraat ile ilki mana bakımından birdir, çünkü «karşılaşmak» (لقي) anlamı fâ'ale vezninde olmasa bile iki taraf arasında olmayı içerir. Mücâhid lâm harfinin dammesiyle ve izafeti terk ederek { مِنْ قَبْلُ } şeklinde okumuş, { أَنْ تَلْقَوْهُ } ifadesini ise { الْمَوْتَ } lafzından bedel kılmıştır. Allah Teâlâ'nın { فَقَدْ رَأَيْتُمُوهُ } buyruğu; onun sebeplerini, yani alevlenen savaşı ve ellerinde kılıçlar bulunan erleri gördünüz demektir. Bu, Umeyr b. Vehb'in Bedir günü söylediği «Ecelleri taşıyan belaları gördüm» sözü ile el-Hâris b. Hişâm'ın şu sözü gibidir: [Kâmil]
ووجدت ريح الموت من تلقائهم ... في مأزق والخيل لم تتبدد
«Ölümün kokusunu onların yönünden aldım / Atlar henüz dağılmamışken daracık bir savaş yerinde.»
يريد لقرب الأمر، ونحو هذا قول عامر بن فهيرة:
Olayın yakınlığını kastetmektedir. Âmir b. Füheyre'nin şu sözü de bunun gibidir:
لقد رأيت الموت قبل ذوقه يريد لما اشتد به المرض، وقرأ طلحة بن مصرف «فلقد رأيتموه» ، وقوله تعالى: وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ يحتمل ثلاثة معان: أحدها التأكيد للرؤية وإخراجها من الاشتراك الذي بين رؤية القلب ورؤية العين في اللفظ، والآخر أن يكون المعنى وأنتم تنظرون في أسباب النجاة والفرار وفي أمر محمد ﵇ هل قتل أم لا؟ وذلك كله نقض لما كنتم عاهدتم الله عليه، وحكى مكي عن قوم أنهم قالوا: المعنى: وأنتم تنظرون إلى محمد، وهذا قول ضعيف، إلا أن ينحى به إلى هذا القول الذي ذكرته أنه النظر في أمره هل قتل؟
«Ölümü tatmadan önce gördüm.» Hastalığı şiddetlendiğindeki durumu kastetmektedir. Talha b. Musarrif «fe lekad raeytumûh» şeklinde okumuştur. Allah Teâlâ'nın { وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ } buyruğu üç manayı muhtemeldir: Birincisi; görmeyi pekiştirmek ve lafızda kalbin görmesi (idrak) ile gözün görmesi arasındaki müştereklikten onu çıkarmaktır. İkincisi; kurtuluş ve kaçış yollarını araştırıp dururken ve Muhammed aleyhisselâm'ın durumu hakkında öldürüldü mü öldürülmedi mi diye bakarken [gördünüz] manasında olmasıdır; bütün bunlar ise Allah'a verdiğiniz ahdi bozmak demektir. Mekkî bir topluluktan, ayetin anlamının «siz Muhammed'e bakıp dururken» şeklinde olduğunu nakletmiştir; ancak bu zayıf bir görüştür, meğerki benim zikrettiğim 'öldürüldü mü diye onun durumunu gözetlemek
والاضطراب بحسب ذلك، والمعنى الثالث أن يكون قد وقفهم على تمنيهم ومعاهدتهم، وعلى أنهم رأوا ذلك الذي تمنوا، ثم قال على جهة التوبيخ والعتب: وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ في فعلكم الآن بعد انقضاء الحرب هل وفيتم أم خالفتم؟ كأنه قال: وأنتم حسباء أنفسكم، فتأملوا قبيح فعلكم وفي هذا التوبيخ على هذا الوجه ضرب جميل من الإبقاء والصون والاستدعاء، قال ابن فورك: المعنى وأنتم تتأملون الحال في ذلك وتفكرون فيها كيف هي؟ وهذا نحو ما تقدم.
ve buna göre bocalamak' görüşüne hamledilmiş olsun. Üçüncü mana ise: Onları temennileri ve verdikleri sözler ile o temenni ettikleri şeyi bizzat gördükleri gerçeği üzerinde durdurmuş, sonra da kınama ve sitem sadedinde şöyle buyurmuştur: Savaş sona erdikten sonra şimdi kendi yaptığınıza bakıp duruyorsunuz { وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ }, sözünüzü tuttunuz mu yoksa muhalefet mi ettiniz? Sanki şöyle demiştir: Siz kendi kendinizi hesaba çekenlersiniz, artık çirkin fiilinizi etraflıca düşünün! Bu şekildeki bir kınamada son derece latif bir esirgeme, koruma ve [bağlılığa] çağırma üslubu vardır. İbn Fûrek: «Mana; siz bu konudaki durumu derinlemesine düşünüyor ve onun nasıl olduğunu tefekkür ediyorsunuz şeklindedir» demiştir; bu da daha önce geçen mananın benzeridir.
قوله تعالى:
Allah Teâlâ'nın buyruğu:
[سورة آل عمران (٣) : الآيات ١٤٤ الى ١٤٥]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyetler 144-145]
وَما مُحَمَّدٌ إِلاَّ رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ أَفَإِنْ ماتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلى أَعْقابِكُمْ وَمَنْ يَنْقَلِبْ عَلى عَقِبَيْهِ فَلَنْ يَضُرَّ اللَّهَ شَيْئاً وَسَيَجْزِي اللَّهُ الشَّاكِرِينَ (١٤٤) وَما كانَ لِنَفْسٍ أَنْ تَمُوتَ إِلاَّ بِإِذْنِ اللَّهِ كِتاباً مُؤَجَّلاً وَمَنْ يُرِدْ ثَوابَ الدُّنْيا نُؤْتِهِ مِنْها وَمَنْ يُرِدْ ثَوابَ الْآخِرَةِ نُؤْتِهِ مِنْها وَسَنَجْزِي الشَّاكِرِينَ (١٤٥)
{ وَما مُحَمَّدٌ إِلاَّ رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ أَفَإِنْ ماتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلى أَعْقابِكُمْ وَمَنْ يَنْقَلِبْ عَلى عَقِبَيْهِ فَلَنْ يَضُرَّ اللَّهَ شَيْئاً وَسَيَجْزِي اللَّهُ الشَّاكِرِينَ (١٤٤) وَما كانَ لِنَفْسٍ أَنْ تَمُوتَ إِلاَّ بِإِذْنِ اللَّهِ كِتاباً مُؤَجَّلاً وَمَنْ يُرِدْ ثَوابَ الدُّنْيا نُؤْتِهِ مِنْها وَمَنْ يُرِدْ ثَوابَ الْآخِرَةِ نُؤْتِهِ مِنْها وَسَنَجْزِي الشَّاكِرِينَ (١٤٥) } “Muhammed ancak bir peygamberdir. Ondan önce de peygamberler gelip geçmiştir. Şimdi o ölür veya öldürülürse gerisin geriye mi döneceksiniz? Kim iki ökçesi üzerinde gerisin geriye dönerse bilsin ki Allah'a hiçbir şekilde zarar veremez. Allah şükredenleri mükâfatlandıracaktır. (144) Hiçbir kimse Allah'ın izni olmadan ve belirlenmiş bir ecel yazısı bulunmadan ölmez. Kim dünya menfaatini isterse ona ondan veririz; kim de ahiret mükâfatını isterse ona da ondan veririz. Biz şükredenleri mükâfatlandıracağız. (145)”
هذا استمرار في عتبهم، وإقامة لحجة الله عليهم، المعنى: أن محمدا ﷺ رسول كسائر الرسل، قد بلغ كما بلغوا، ولزمكم أيها المؤمنون العمل بمضمن الرسالة وليست حياة الرسول وبقاؤه بين أظهركم شرطا في ذلك، لأن الرسول يموت كما مات الرسل قبله، وخَلَتْ معناه مضت وسلفت، وصارت إلى الخلاء من الأرض. وقرأ جمهور الناس «الرسل» بالتعريف، وفي مصحف ابن مسعود «رسل» دون تعريف، وهي قراءة حطان بن عبد الله، فوجه الأولى تفخيم ذكر الرسل، والتنويه بهم على مقتضى حالهم من الله تعالى، ووجه الثانية أنه موضع تيسير لأمر النبي ﵇ في معنى الحياة، ومكان تسوية بينه وبين البشر في ذلك، فجيء تنكير «الرسل» جاريا في مضمار هذا الاقتصاد به ﷺ، وهكذا يفعل في مواضع الاقتصاد بالشيء، فمنه قوله تعالى: وَقَلِيلٌ مِنْ عِبادِيَ الشَّكُورُ [سبأ: ١٣] وقوله تعالى: وَما آمَنَ مَعَهُ إِلَّا قَلِيلٌ [هود: ٤٠] إلى غير ذلك من الأمثلة، ذكر ذلك أبو الفتح، والقراءة بتعريف «الرسل» أوجه في الكلام، وقوله تعالى: أَفَإِنْ ماتَ الآية، دخلت ألف الاستفهام على جملة الكلام على الحد الذي يخبر به ملتزمه، لأن أقبح الأحوال أن يقولوا: إن مات محمد أو قتل انقلبنا، فلما كان فعلهم ينحو هذا المنحى وقفوا على الحد الذي به يقع الإخبار، وقال كثير من
Bu, onlara yönelik sitemin devamı ve aleyhlerine Allah'ın hüccetinin ikame edilmesidir. Anlamı şudur: Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem diğer elçiler gibi bir elçidir; onlar tebliğ ettiği gibi o da tebliğ etmiştir. Ey müminler! Elçiliğin getirdiği hükümlere göre amel etmek sizin üzerinize vaciptir; Resûlün hayatta olması ve aranızda bulunması ise bunun şartı değildir; çünkü Resûl de kendisinden önceki elçilerin öldüğü gibi ölür. { خَلَتْ } kelimesinin anlamı: geçip gitti, geride kaldı ve yeryüzünün boşluğuna karıştı demektir. İnsanların cumhuru { الرُّسُلُ } kelimesini marife (belirli) olarak okumuştur. İbn Mes'ûd'un mushafında ise marife olmaksızın «rusulun» (رسل) şeklindedir ve bu Hıttân b. Abdillâh'ın kıraatidir. Birinci kıraatin vechi, elçilerin zikrini yüceltmek ve Allah Teâlâ katındaki derecelerine uygun biçimde onların şanını duyurmaktır. İkinci kıraatin vechi ise, hayat bakımından Nebî aleyhisselâm'ın durumunu hafifletmek ve bu hususta onunla diğer insanlar arasında bir eşitlik kılmak yeridir; dolayısıyla «rusul» kelimesinin nekire kılınması, onun sallallâhu aleyhi ve sellem hakkında bu itidalli/mütevazı tutumun çizgisinde gelmiştir. Bir şeyde itidalli davranılan yerlerde böyle yapılır; nitekim Allah Teâlâ'nın { وَقَلِيلٌ مِنْ عِبادِيَ الشَّكُورُ } [Sebe': 13] ve { وَما آمَنَ مَعَهُ إِلَّا قَلِيلٌ } [Hûd: 40] ayetleri ve diğer benzeri örnekler de bu kabildendir. Bunu Ebu'l-Feth zikretmiştir; ancak «er-Rusul» kelimesini marife okumak kelam açısından daha kuvvetlidir. Allah Teâlâ'nın { أَفَإِنْ ماتَ } buyruğuna gelince, istifham hemzesi cümlenin tamamına, onu kabullenen kimsenin haber vereceği biçimde dahil olmuştur; zira hallerin en çirkini «Muhammed ölür veya öldürülürse biz de gerisin geriye döneriz» demeleridir. Onların fiili bu anlama yöneldiği için, haberin gerçekleşeceği sınırda durdurulmuşlardır. Müfessirlerin birçoğu ise şöyle demiştir:
المفسرين: ألف الاستفهام دخلت في غير موضعها، لأن الغرض إنما هو: أتنقلبون على أعقابكم إن مات محمد؟ فالسؤال إنما هو عن جواب الشرط.
İstifham hemzesi asıl yerinin dışında gelmiştir; çünkü asıl maksat: «Muhammed ölürse gerisin geriye mi döneceksiniz?» demektir; dolayısıyla soru sadece şartın cevabına yöneliktir.
قال الفقيه القاضي أبو محمد: وبذلك النظر الذي قدمته يبين وجه فصاحة دخول الألف على الشرط، وذلك شبيه بدخول ألف التقريب في قوله: أَوَلَوْ كانَ آباؤُهُمْ [البقرة: ١٧٠، المائدة: ١٠٤] ونحوه من الكلام، كأنك أدخلت التقرير على ما ألزمت المخاطب أنه يقوله، والانقلاب على العقب يقتضي التولي عن المنقلب عنه، ثم توعد تعالى المنقلب على عقبه بقوله تعالى: فَلَنْ يَضُرَّ اللَّهَ شَيْئاً لأن المعنى فإنما يضر نفسه وإياها يوبق، ثم وعد الشاكرين وهم الذين صدقوا وصبروا ولم ينقلب منهم أحد على عقبيه بل مضى على دينه قدما حتى مات، فمنهم سعد بن الربيع وتقضي بذلك وصيته إلى الأنصار، ومنهم أنس بن النضر، ومنهم الأنصاري الذي ذكر الطبري عنه بسند أنه مر عليه رجل من المهاجرين، والأنصاريّ يتشحط في دمه، فقال: يا فلان أشعرت أن محمدا قد قتل، فقال الأنصاري: إن كان محمد قد قتل فإنه قد بلغ، فقاتلوا عن دينكم.
Fakih Kadı Ebû Muhammed der ki: Önceden arz ettiğim bu bakış açısıyla, hemzenin şartın üzerine girmesindeki fesahat yönü açığa çıkar; bu da Allah'ın { أَوَلَوْ كانَ آباؤُهُمْ } [el-Bakara: 170, el-Mâide: 104] buyruğundaki ve benzeri sözlerdeki takrir (onaylatma) hemzesinin girişine benzer; sanki muhatabın söyleyeceğini ilzam ettiğin şeyin üzerine takriri dahil etmiş olursun. Ökçeleri üzerine gerisin geriye dönmek, yüz çevrilen şeyden bütünüyle uzaklaşmayı gerektirir. Ardından Allah Teâlâ, ökçesi üzerine dönen kimseyi { فَلَنْ يَضُرَّ اللَّهَ شَيْئاً } buyruğuyla tehdit etmiştir; zira bunun anlamı, o kimsenin sadece kendi nefsine zarar vereceği ve onu helake sürükleyeceğidir. Sonra da şükredenleri vaatle müjdelemiştir; bunlar sadakat gösteren, sabreden, içlerinden hiçbiri gerisin geriye dönmeyen, bilakis vefat edene dek dini üzere sebatla yürüyen kimselerdir. Sa'd b. er-Rebî' bunlardandır ve Ensâr'a yaptığı vasiyeti de buna delalet eder. Enes b. en-Nadr bunlardandır. Taberî'nin senediyle rivayet ettiği Ensârî sahabi de bunlardandır: Muhacirlerden bir adam, kanlar içinde çırpınan bu Ensârî'nin yanından geçerken «Ey filanca! Muhammed'in öldürüldüğünü duymadın mı?» demiş; Ensârî ise «Muhammed öldürüldüyse muhakkak ki o tebliğ etmiştir; öyleyse siz de dininiz uğruna savaşın!» cevabını vermiştir.
قال الفقيه أبو محمد: فهؤلاء أصحاب النازلة يومئذ صدق فعلهم قولهم. ثم يدخل في الآية الشاكرون إلى يوم القيامة، قال ابن إسحاق معنى وَسَيَجْزِي اللَّهُ الشَّاكِرِينَ أي من أطاعه وعمل بأمره، وذكر الطبري بسند عن علي بن أبي طالب وذكر غيره: أنه قال في تفسير هذه الآية: «الشاكرون» : الثابتون على دينهم، أبو بكر وأصحابه وكان يقول: أبو بكر أمير الشاكرين، وهذه عبارة من علي بن أبي طالب ﵁ إنما هي إلى صدع أبي بكر ﵁ بهذه الآية في يوم موت النبي ﵇ وثبوته في ذلك الموطن، وثبوته في أمر الردة، وذلك أن رسول الله ﷺ لما قبض وشاع موته، هاج المنافقون وتكلموا، وهموا بالاجتماع والمكاشفة، أوقع الله تعالى في نفس عمر ﵁ أن النبي لم يقبض فقام بخطبته المشهورة المخوفة للمنافقين برجوع النبي ﵇، ففت ذلك في أعضاد المنافقين وتفرقت كلمتهم ثم جاء أبو بكر بعد أن نظر إلى النبي ﵇ فسمع كلام عمر فقال له: اسكت، فاستمر عمر في كلامه فتشهد أبو بكر فأصغى الناس إليه، فقال: أما بعد فإنه من كان يعبد الله تعالى، فإن الله حي لا يموت ومن كان يعبد محمدا فإن محمدا قد مات، وَما مُحَمَّدٌ إِلَّا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ، وتلا الآية كلها، فبكى الناس ولم يبق أحد إلا قرأ الآية كأن الناس ما سمعوها قبل ذلك اليوم، قالت عائشة ﵂ في البخاري: فنفع الله بخطبة عمر، ثم بخطبة أبي بكر.
Fakih Ebû Muhammed der ki: O günkü bu hadisenin kahramanlarının fiilleri sözlerini tasdik etmiştir. Kıyamet gününe kadar gelecek olan şükredenler de bu ayetin kapsamına girer. İbn İshâk { وَسَيَجْزِي اللَّهُ الشَّاكِرِينَ } ayetinin anlamının «O'na itaat edip emriyle amel eden kimseler» olduğunu söylemiştir. Taberî senediyle Ali b. Ebî Tâlib'den, başkaları da farklı yollardan nakletmişlerdir ki Ali, bu ayetin tefsirinde: «Şükredenler; dinleri üzere sebat edenlerdir, Ebû Bekir ve arkadaşlarıdır» demiş ve «Ebû Bekir, şükredenlerin önderidir» diye eklemiştir. Ali b. Ebî Tâlib'in radıyallâhu anh bu ifadesi; Nebî aleyhisselâm'ın vefat ettiği gün Ebû Bekir'in radıyallâhu anh bu ayeti haykırmasına, o dehşetli anda gösterdiği sebata ve irtidad (dinden dönme) hadisesi karşısındaki dik duruşuna işaret etmektedir. Şöyle ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem vefat edip vefat haberi yayılınca, münafıklar kaynaşarak konuşmaya başladılar, toplanıp açıkça ortaya çıkmaya yeltendiler. Allah Teâlâ Ömer'in radıyallâhu anh kalbine Nebî'nin vefat etmediği hissini verdi; o da ayağa kalkarak Nebî'nin aleyhisselâm döneceği uyarısıyla münafıkları korkutan meşhur hutbesini irad etti. Bu durum münafıkların kolunu kanadını kırdı ve birliklerini dağıttı. Sonra Ebû Bekir, Nebî'ye aleyhisselâm baktıktan sonra geldi, Ömer'in konuşmasını işitince ona «Sus!» dedi; Ömer konuşmasına devam edince Ebû Bekir kelime-i şehadet getirdi, bunun üzerine insanlar ona kulak verdi. Ebû Bekir şöyle dedi: «Amdi ve ba'dü; her kim Allah Teâlâ'ya ibadet ediyorsa bilsin ki Allah diridir, asla ölmez! Her kim de Muhammed'e ibadet ediyorsa bilsin ki Muhammed ölmüştür: { وَما مُحَمَّدٌ إِلَّا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ }» diyerek ayetin tamamını okudu. İnsanlar ağladı; sanki bu ayeti o günden önce hiç duymamış gibi herkes onu okumaya başladı. Âişe radıyallâhu anhâ Buhârî'de şöyle demiştir: «Allah önce Ömer'in hutbesiyle, sonra da Ebû Bekir'in hutbesiyle [insanlara] fayda verdi.»
قال الفقيه الإمام أبو محمد: فهذا من المواطن التي ظهر فيها شكر أبي بكر وشكر الناس بسببه.
Fakih İmam Ebû Muhammed der ki: İşte bu durum, Ebû Bekir'in şükrünün ve onun sebebiyle de insanların şükrünün açığa çıktığı makamlardandır.
ثم أخبر تعالى عن النفوس أنها إنما تموت بأجل مكتوب محتوم واحد عند الله تعالى، أي فالجبن لا يزيد فيه، والشجاعة والإقدام لا تنقص منه، وفي هذه الآية تقوية النفوس للجهاد، قال ابن فورك: وفيها تسلية في موت النبي ﵇، والعبارة بقوله: وَما كانَ قد تجيء فيما هو ممكن قريب نحو قول أبي بكر الصديق ﵁: ما كان لأبن أبي قحافة أن يصلي بين يدي رسول الله، وقد تقع في الممتنع عقلا نحو قوله ما كانَ لَكُمْ أَنْ تُنْبِتُوا شَجَرَها [النمل: ٦٠] فهي عبارة لا صيغة لها ولا تتضمن نهيا كما
Sonra Allah Teâlâ canların ancak Allah katında yazılmış, kesinleşmiş tek bir ecel ile öleceğini haber vermiştir; yani korkaklık o eceli artırmaz, cesaret ve ileri atılmak da onu eksiltmez. Bu ayette nefisleri cihada güçlendirme vardır. İbn Fûrek: «Bu ayette Nebî'nin aleyhisselâm vefatı hususunda bir teselli de vardır» demiştir. { وَما كانَ } ifadesi, Ebû Bekir es-Sıddîk'ın radıyallâhu anh «İbn Ebî Kuhâfe'nin Resûlullah'ın önünde namaz kıldırması olacak şey değildir» sözünde olduğu gibi yakın ve mümkün olan bir durumda gelebileceği gibi; { ما كانَ لَكُمْ أَنْ تُنْبِتُوا شَجَرَها } [en-Neml: 60] buyruğunda olduğu gibi aklen imkânsız olan bir durumda da gelebilir. Bu ifade tek başına bir kalıp değildir ve kimi müfessirlerin
يقول بعض المفسرين، وإنما يفهم قدر معناها من قرائن الكلام الذي تجيء العبارة فيه، و «نفس» في هذه الآية: اسم الجنس، و «الإذن» التمكين من الشيء مع العلم بالشيء المأذون فيه، فإن انضاف إلى ذلك قول فهو الأمر، وقوله: كِتاباً نصب على التمييز ومُؤَجَّلًا صفة. وهذه الآية ردّ على المعتزلة في قولهم بالأجلين، وأما الانفصال عن تعلقهم بقوله تعالى: وَيُؤَخِّرْكُمْ إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى [نوح: ٤] ونحو هذا من الآيات، فسيجيء في مواضعه إن شاء الله تعالى.
söylediği gibi bir nehiy (yasaklama) de içermez; onun anlamının derecesi ancak içinde yer aldığı kelamın karinelerinden anlaşılır. Bu ayetteki { نَفْسٍ } kelimesi cins ismidir. «İzin» ise izin verilen şeyin bilinmesiyle birlikte o şeye imkân tanımaktır; şayet buna bir söz de eklenirse bu emir olur. { كِتاباً } kelimesi temyiz olarak nasb edilmiş olup { مُؤَجَّلاً } onun sıfatıdır. Bu ayet, iki ecel bulunduğunu iddia eden Mutezile'ye bir reddiyedir. Onların Allah Teâlâ'nın { وَيُؤَخِّرْكُمْ إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى } [Nûh: 4] ve benzeri ayetlere tutunmalarına verilecek cevap ise inşâallâhu Teâlâ kendi yerinde gelecektir.
قوله تعالى: نُؤْتِهِ مِنْها مشروط بالمشيئة، أي نؤت من شئنا منها ما قدر له، بيّن ذلك قوله تعالى:
Allah Teâlâ'nın { نُؤْتِهِ مِنْها } buyruğu meşiet (Allah'ın dilemesi) ile kayıtlıdır; yani dilediğimiz kimseye dünyadan onun için takdir edilen kadarını veririz. Bunu Allah Teâlâ'nın şu buyruğu açıklamaktadır:
مَنْ كانَ يُرِيدُ الْعاجِلَةَ عَجَّلْنا لَهُ فِيها ما نَشاءُ لِمَنْ نُرِيدُ [الإسراء: ١٨] ، وقرينة الكلام تقتضي أنه لا يؤتى شيئا من الآخرة لأن من كانت نيته من عمله مقصورة على طلب الدنيا، فلا نصيب له في الآخرة، والأعمال بالنيات، وقرينة الكلام في قوله: وَمَنْ يُرِدْ ثَوابَ الْآخِرَةِ نُؤْتِهِ مِنْها لا تمنع أن يؤتى نصيبا من الدنيا، وقرأ جمهور الناس «نؤته ونؤته وسنجزي» . كلها بنون العظمة، وقرأ الأعمش بالياء في الثلاثة، وذلك على حذف الفاعل لدلالة الكلام عليه، قال ابن فورك: في قول الله تعالى: وَسَنَجْزِي الشَّاكِرِينَ إشارة إلى أنه ينعمهم بنعيم الدنيا لا أنهم يقصرون على الآخرة.
{ مَنْ كانَ يُرِيدُ الْعاجِلَةَ عَجَّلْنا لَهُ فِيها ما نَشاءُ لِمَنْ نُرِيدُ } [el-İsrâ: 18]. Kelamın karinesi, bu kimseye ahiretten hiçbir şey verilmeyeceğini gerektirir; çünkü amelindeki niyeti sadece dünyayı istemekle sınırlı olan kimsenin ahirette bir nasibi yoktur ve ameller niyetlere göredir. { وَمَنْ يُرِدْ ثَوابَ الْآخِرَةِ نُؤْتِهِ مِنْها } buyruğundaki karine ise o kimseye dünyadan da bir pay verilmesine engel teşkil etmez. İnsanların cumhuru azamet nunu ile «nü'tihî», «nü'tihî» ve «seneczî» şeklinde okumuştur. el-A'meş ise kelamın ona delalet etmesinden ötürü failin hazfedilmesi esasına dayanarak her üçünü de ye harfiyle [«yü'tihî», «yü'tihî», «ve seyeczî»] okumuştur. İbn Fûrek: «Allah Teâlâ'nın { وَسَنَجْزِي الشَّاكِرِينَ } buyruğunda, onların sadece ahiretle sınırlandırılmayıp dünya nimetleriyle de nimetlendirileceklerine bir işaret vardır» demiştir.
قوله تعالى:
Allah Teâlâ'nın buyruğu:
[سورة آل عمران (٣) : آية ١٤٦]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 146]
وَكَأَيِّنْ مِنْ نَبِيٍّ قاتَلَ مَعَهُ رِبِّيُّونَ كَثِيرٌ فَما وَهَنُوا لِما أَصابَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَما ضَعُفُوا وَمَا اسْتَكانُوا وَاللَّهُ يُحِبُّ الصَّابِرِينَ (١٤٦)
{ وَكَأَيِّنْ مِنْ نَبِيٍّ قاتَلَ مَعَهُ رِبِّيُّونَ كَثِيرٌ فَما وَهَنُوا لِما أَصابَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَما ضَعُفُوا وَمَا اسْتَكانُوا وَاللَّهُ يُحِبُّ الصَّابِرِينَ (١٤٦) } “Nice peygamberler vardı ki, beraberinde pek çok rabbânî (Allah eri) savaştı da Allah yolunda başlarına gelenlerden dolayı gevşemediler, zaaf göstermediler ve boyun eğmediler. Allah sabredenleri sever.”
ثم ضرب تعالى المثل للمؤمنين بمن سلف من صالحي الأمم الذين لم يثنهم عن دينهم قتل الكفار لأنبيائهم فقال: وَكَأَيِّنْ مِنْ نَبِيٍّ الآية، وفي كَأَيِّنْ أربع لغات: «كأين» على وزن كعين بفتح العين، و «كأين» ، على وزن كاعن و «كأين» على وزن كعين بسكون العين وكان على وزن كعن بكسر العين، وأكثر ما استعملت العرب في أشعارها التي على وزن كاعن، فمن ذلك قول الشاعر: [الطويل]
Sonra Allah Teâlâ, kâfirlerin peygamberlerini öldürmesinin kendilerini dinlerinden döndüremediği geçmiş salih ümmetleri müminlere örnek göstererek { وَكَأَيِّنْ مِنْ نَبِيٍّ } ayetini buyurmuştur. { كَأَيِّنْ } kelimesinde dört lügat (söyleyiş) vardır: Ayn harfinin fethasıyla «ka'in» (كعين) vezninde «ke-eyyin» (كأيّن); «kâ'in» (كاعن) vezninde «ke-âin» (كأين); ayn harfinin sükûnuyla «ka'yn» (كعين) vezninde «ke-y'in» (كأين); ve ayn harfinin kesresiyle «ka'in» (كعن) vezninde «kain» (كان). Arapların şiirlerinde en çok kullandıkları, «kâ'in» (كاعن) vezninde olanıdır. Şairin şu sözü bunlardandır: [Tavîl]
وكائن رددنا عنكم من مدجّج ... يجيء أمام القوم يردي مقنّعا
«Tepeden tırnağa silahlı nice yiğitleri sizden geri püskürttük / Topluluğun önünde gelip miğferiyle ölüme koşan.»
وقال جرير: [الطويل]
Cerîr de şöyle demiştir: [Tavîl]
وكائن بالأباطح من صديق ... يراني لو أصبت هو المصابا
«Mekke vadilerinde nice dostlar vardır ki / Bana bir musibet gelse sanki kendisi vurulmuş gibi hisseder.»
وقال آخر: [زهير] : [الطويل] :
Bir başkası [Züheyr] da şöyle demiştir: [Tavîl]
وكائن ترى من صامت لك معجب ... زيادته أو نقصه في التّكلّم
«Suskun olup da senin hayran kaldığın nice kimseler görürsün / Oysa onun fazlalığı yahut noksanlığı konuşmasındadır.»
وقد جاء في اللغة التي ذكرتها أولا قول الشاعر: [الوافر]
İlk zikrettiğim lügat üzere şairin şu sözü varid olmuştur: [Vâfir]
كأيّن في المعاشر من أناس ... أخوهم فوقهم وهم كرام
«Kabileler içinde nice insanlar vardır ki / Kardeşleri onların üstündedir, kendileri de pek cömerttir.»
وهذه اللغة هي أصل هذه اللفظة، لأنها كاف التشبيه دخلت على «أي» كما دخلت على «ذا» في قولك لفلان كذا وكذا، وكما دخلت على «أن» في قولك كأن زيدا أسد، لكن بقي لها معنى التشبيه في كأن وزال عنها ذلك في كذا وكذا، وفي كَأَيِّنْ، وصرفت العرب كَأَيِّنْ في معنى «كم» التي هي للتكثير، وكثر استعمالهم للفظة حتى لعب فيها لسان العرب على اللغات الأربع التي ذكرت، وهذا كما لعب في قولهم:
Bu lügat, bu lafzın aslıdır; çünkü bu, teşbih (benzetme) kâfının «eyyün» (أيّ) üzerine dahil olmasıdır; tıpkı senin bir kimseye «şöyle şöyle» derken «zâ» üzerine gelip «kezâ ve kezâ» (كذا وكذا) olması ve «Zeyd sanki bir aslandır» derken «enne» üzerine gelip «ke-enne» (كأنّ) olması gibidir. Ancak teşbih manası «ke-enne»de baki kalmış, «kezâ ve kezâ»da ve { كَأَيِّنْ } kelimesinde ise bu mana yok olmuştur. Araplar { كَأَيِّنْ } kelimesini çokluk bildiren «kem» (nice, ne kadar çok) manasında kullanmışlardır. Bu lafzı o kadar çok kullanmışlardır ki, Arap dili onda zikrettiğim dört lügat üzere tasarrufta bulunmuştur. Bu durum, onların şu sözlerinde tasarruf etmelerine benzer:
لعمري حتى قالوا: وعملي، وكما قالوا: أطيب وأيطب، وكما قالوا: طبيخ في بطيخ، فعوملت الكاف «وأي» معاملة ما هو شيء واحد، فأما اعتلال لغة من قال: «كأين» على وزن فاعل، فإنهم أخذوا الأصل الذي هو «كاين» فقلبوا الياء قبل الهمزة ونقلت حركة كل واحد منهما إلى أختها، فجاء «كيا» على وزن كيع، فحذفوا الياء الثانية المفتوحة تخفيفا، كما حذفوا الياء من ميت وهين ولين فقالوا: ميت وهين ولين، وكما حذفوا الياء الثانية من «أي» تخفيفا ومنه قول الفرزدق بن غالب التميمي:
«le-amrî» (ömrüme yemin olsun) yerine «ve-amelî» demeleri; «etyab» yerine «eytab», «bittîh» (karpuz) yerine «tabîh» demeleri gibidir. Böylece kâf ile «eyyün» tek bir kelime gibi muamele görmüştür. «Fâ'il» vezninde «kâ'in» (كأين) diyenlerin lügatindeki illetlendirmeye gelince: Onlar «kayin» olan aslı almışlar, ye harfini hemzeden önceye kalb etmişler (yerini değiştirmişler) ve her birinin harekesi diğerine nakledilmiştir; böylece «key'a» (كيع) vezninde «keyâ» (كيا) olmuştur. Sonra hafifletmek için fethalı olan ikinci ye'yi hazfetmişlerdir; tıpkı «meyyit», «heyyin» ve «leyyin» kelimelerinden ye harfini hazfedip «meyt», «heyn» ve «leyn» demeleri gibi ve hafifletmek için «eyyün» kelimesinden ikinci ye'yi hazfetmeleri gibi. Ferezdak b. Gâlib et-Temîmî'nin şu sözü de bundandır:
تنظرت نصرا والسماكين أيهما ... عليّ من الغيث استهلت مواطره؟
«Nasr ile Semâkeyn yıldızlarını gözetledim; hangisinin / Yağmurları üzerime boşalıp akacak diye?»
فجاء «كيا» على وزن كيع، فأبدلت هذه الياء الساكنة ألفا مراعاة للفتحة التي قبلها، كما قالوا: في يوجل يأجل، وكما أبدلوا الياء ألفا في «طاى» وكما أبدلت في آية عند سيبويه، إذ أصلها عنده أية على وزن فعلة بسكون العين، فجاء «كاء» ثم كتب هذا التنوين نونا في المصحف، فأما قياس اللغة فحذفه في الوقف، فكما يقولون: مررت بزيد فكذلك يقولون كأي، ووقف عليه أبو عمرو بياء دون نون، وكذلك روى سورة بن المبارك عن الكسائي، ووقف سائر القراء بإثبات النون مراعاة لخط المصحف، قال أبو علي: ولو قيل إنه لما تصرف في الكلمة بالقلب صارت بمنزلة النون التي من نفس الكلمة وصارت بمنزلة لام فاعل فأقرت في الوقف، لكان قولا، ويقوي ذلك أنهم لما حذفوا الكلام من قولهم أما لا، جعلوها بالحذف ككلمة واحدة، فأجازوا الإمالة في ألف «لا» كما تجوز في التي من نفس الكلمة في الأسماء والأفعال، فيوقف على «كأين» بالنون ولا يتوقف على النون إذا لم تقلب، كما لا تميل الألف من «لا» إذا لم يحذف فعلها.
Böylece «key'a» vezninde «keyâ» (كيا) meydana gelmiş; bu sakin ye, kendisinden önceki fethaya uyularak elife tebdil edilmiştir; tıpkı «yevcelu» yerine «ye'celu» dedikleri, «tâyî» kelimesinde ye'yi elife tebdil ettikleri ve Sîbeveyhi'ye göre «âyet» kelimesinde tebdil edildiği gibi (zira ona göre aslı ayn'ın sükûnuyla «fa'letün» vezninde «eyyetün»dür). Neticede «kâ'in» (كاء) meydana gelmiş, ardından bu tenvin mushafta nun olarak yazılmıştır. Dilin kıyasına göre ise vakıf halinde (durulduğunda) bunun hazfedilmesidir; nitekim «marartü bi Zeydin» derken vakıfta «bi Zeyd» dedikleri gibi «ke-ey» derler. Ebû Amr bu kelime üzerinde nunsuz olarak ye ile durmuştur. Sevre b. el-Mübârek de Kisâî'den böyle rivayet etmiştir. Diğer kurrâ ise mushafın hattına riayet ederek nunu ispat ederek durmuşlardır. Ebû Alî şöyle demiştir: «Kelamda kalp (harf değiştirme) yoluyla tasarruf yapıldığında, bu nun kelimenin aslından olan bir nun mesabesine ve fâ'il vezninin lâmı mesabesine geçmiş olur, bu yüzden de vakıfta sabit kılınmıştır denseydi, bu geçerli bir görüş olurdu.» Bunu destekleyen husus şudur: Onlar «emmâ lâ» sözünden kelamı hazfettiklerinde, bu hazif sebebiyle onu tek bir kelime gibi kılmışlar ve isim ve fiillerde kelimenin aslından olan elifte caiz olduğu gibi «lâ»nın elifinde de imâleyi caiz görmüşlerdir. Dolayısıyla قلب (harf dönüşümü) yapıldığında «ke-eyyin» üzerinde nun ile durulur; fakat kalp yapılmadığında nun üzerinde durulmaz; tıpkı fiili hazfedilmediğinde «lâ»nın elifine imâle yapılmadığı gibi.
قال الفقيه أبو محمد: وبهذه اللغة التي فيها هذا القلب قرأ ابن كثير وحده، وقرأ سائر السبعة باللغة التي هي الأصل «كأين» ، وذهب يونس بن حبيب في «كأين» إلى أنه فاعل من الكون، وقوله مردود، إذ يلزم عنه إعراب الكلمة ولم يعربها أحد من العرب، وأما اللغة التي هي «كأين» على وزن كعين فهي قراءة ابن محيصن والأشهب العقيلي، وتعليل هذه اللغة أنه علل الأصل الذي هو «كأين» بالتعليل المتقدم، فلما جاء «كيا» على وزن كيعن، ترك هؤلاء إبدال الياء الساكنة ألفا كما تقدم في التعليل الأول، وقلبوا الكلمة فجعلوها «كأين» على وزن كعين، وحسن هذا من وجهين: أحدهما أن التلعب والتصرف في هذه الكلمة مهيع، والثاني أنهم راجعوا الأصل الذي هو تقديم الهمزة على الياء، وأما اللغة التي هي كان على وزن كع فهي قراءة ابن محيصن أيضا، حكاها عنه أبو عمرو الداني، وقرأها الحسن بن أبي الحسن، إلا أنه سهل الهمزة ياء، فقرأ كي في جميع القرآن، وتعليل هذه اللغة أنهم حذفوا الألف من «كاء» الممدودة على وزن كاعن بعد ذلك التصرف كله تخفيفا، وهذا كما قالوا: أم والله، يريدون: أما، وكما قالوا على لسان الضب [المجتث] :
Fakih Ebû Muhammed der ki: Bu kalbin bulunduğu lügatle yalnızca İbn Kesîr okumuştur. Yedi kurrânın geri kalanı ise aslî lügat olan «ke-eyyin» ile okumuştur. Yûnus b. Habîb, { كَأَيِّنْ } kelimesinin «kevn» kökünden gelen «fâ'il» vezninde olduğu görüşüne gitmiştir; fakat onun bu görüşü merduttur; zira bu durumda kelimenin irab alması gerekir, oysa Araplardan hiç kimse bu kelimeye irab vermemiştir. «Ka'in» (كعين) veznindeki «ke-y'in» (كأين) lügatine gelince; bu, İbn Muhaysın ve el-Eşheb el-Ukaylî'nin kıraatidir. Bu lügatin illeti şudur: Onlar «ke-eyyin» olan aslı daha önce geçen illetlendirme ile açıklamışlar; «kıy'an» (كيعن) vezninde «keyâ» (كيا) meydana gelince, bu kurrâ sakin ye'yi ilk illetlendirmede geçtiği gibi elife tebdil etmeyi bırakmış ve kelimeyi kalb ederek «ka'in» vezninde «ke-y'in» kılmışlardır. Bu iki açıdan güzel düşmüştür: Birincisi, bu kelimede tasarruf ve değişiklik yapmanın yaygın bir yol olması; ikincisi ise hemzenin ye'den önce gelmesi şeklindeki asla rücu etmiş olmalarıdır. «Ka'in» (كع) vezninde «kain» (كان) lügatine gelince; bu da İbn Muhaysın'ın bir diğer kıraatidir ve bunu ondan Ebû Amr ed-Dânî nakletmiştir. Hasan-ı Basrî de böyle okumuş, ancak hemzeyi ye'ye teshil ederek bütün Kur'an'da «key» (كي) şeklinde okumuştur. Bu lügatin illeti şudur: Onlar bütün bu tasarruflardan sonra hafifletmek maksadıyla «kâ'in» (كاعن) veznindeki memdûd «kâ'» kelimesinden elifi hazfetmişlerdir. Bu, onların «emmâ» demek isterken «em vallâhi» demeleri ve keler diliyle söylenen şu şiirdeki gibidir: [Müctes]
لا أشتهي أن أردّا ... إلّا عرادا عردّا
«İstemem bir suya varmayı / Meğerki 'arâd' otu ola 'arada',»
وصليانا بردا ... وعنكثا ملتبّدا
«Ve serin bir 'sılliyân' otu / Bir de birbirine sarılmış 'ankes' otu.»
أرادوا: عاردا وبادرا، فحذفوا تخفيفا، وهذا كثير في كلامهم، وَكَأَيِّنْ في هذه الآية في موضع رفع بالابتداء، وهي بمنزلة «كم» وبمعناها تعطي في الأغلب التكثير، وقرأ ابن كثير وأبو عمرو ونافع: «قتل» ، بضم القاف وكسر التاء مخففة، وقرأ الباقون «قاتل معه» بألف بين القاف والتاء، وقرأ قتادة «قتل» بضم القاف وكسر التاء مشددة على التكثير، وقوله تعالى: «قتل» قال فيه جماعة من المفسرين منهم الطبري:
«Âriden» ve «bâriden» demek istemişler, ancak hafifletmek için [elifleri] hazfetmişlerdir; bu da onların kelamında pek çoktur. Bu ayetteki { وَكَأَيِّنْ } mübteda olarak ref mahallindedir; «kem» (nice) konumundadır ve onun anlamında olup çoğunlukla çokluk bildirir. İbn Kesîr, Ebû Amr ve Nâfi', kafın dammesi ve tenin şeddesiz kesresiyle «kutile» (قُتِلَ) şeklinde okumuşlardır. Geri kalan kurrâ kaf ile te arasında bir elif ile «kâtele me'ahû» (قاتَلَ مَعَهُ) şeklinde okumuşlardır. Katâde ise çokluk bildirmek üzere kafın dammesi ve tenin şeddeli kesresiyle «kuttile» (قُتِّلَ) şeklinde okumuştur. Taberî'nin de aralarında bulunduğu bir grup müfessir, Allah Teâlâ'nın { قُتِلَ } buyruğu hakkında şöyle demiştir:
إنه مستند إلى ضمير نَبِيٍّ، والمعنى عندهم أن النبي قتل، قال ابن عباس في قوله: وَما كانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَغُلَّ [آل عمران: ١٦١] النبي يقتل، فكيف لا يخان، وإذا كان هذا ف رِبِّيُّونَ مرتفع بالظرف بلا خلاف، وقوله: مَعَهُ رِبِّيُّونَ على هذا التأويل يجوز أن يكون صفة ل نَبِيٍّ، ويجوز أن يكون حالا من الضمير الذي أسند إليه «قتل» فإن جعلته صفة أضمرت للمبتدأ الذي هو كَأَيِّنْ خبرا تقديره في آخر الكلام: مضى أو ذهب أو فقد: فَما وَهَنُوا وإن جعلت مَعَهُ رِبِّيُّونَ حالا من الضمير فخبر المبتدأ في قوله: «قتل» وإذا جعلته صفة فالضمير في مَعَهُ عائد على «النبي» ، وإذا جعلته حالا فالضمير في مَعَهُ عائد على الضمير ذي الحال، وعلى كلا الوجهين من الصفة أو الحال ف «معه ربيون» متعلق في الأصل بمحذوف، وليس متعلقا «بقتل» ، وقال الحسن بن أبي الحسن وجماعة معه: إن «قتل» إنما هو مستند إلى قوله: رِبِّيُّونَ وهم المقتولون قال الحسن وسعيد بن جبير: لم يقتل نبي في حرب قط.
Bu fiil, { نَبِيٍّ } lafzının zamirine müsneddir; onlara göre mana, peygamberin öldürülmüş olmasıdır. İbn Abbâs { وَما كانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَغُلَّ } [Âl-i İmrân: 161] ayeti hakkında: «Peygamber öldürülür, öyleyse nasıl hıyanet edilmesin?» demiştir. Durum böyle olunca { رِبِّيُّونَ } kelimesi hilafsız olarak zarf ile merfudur. Bu tefsire göre { مَعَهُ رِبِّيُّونَ } ifadesinin { نَبِيٍّ } için sıfat olması da, «kutile» fiilinin isnad edildiği zamirden hal olması da caizdir. Eğer onu sıfat kılarsan, mübteda olan { كَأَيِّنْ } için kelamın sonunda takdiri «geçti, gitti veya kayboldu: { فَما وَهَنُوا }» şeklinde olan gizli bir haber takdir edersin. Şayet { مَعَهُ رِبِّيُّونَ } ifadesini zamirden hal kılarsan, mübtedanın haberi «kutile» fiilinde olur. Sıfat kıldığın takdirde { مَعَهُ } içindeki zamir «en-Nebiy» lafzına döner; hal kıldığın takdirde ise { مَعَهُ } içindeki zamir zü'l-hâl olan zamire döner. Sıfat veya hal olan her iki vecihte de { مَعَهُ رِبِّيُّونَ } asılda mahzuf bir müteallaka bağlıdır, yoksa «kutile» fiiline taalluk etmez. Hasan-ı Basrî ve beraberindeki bir grup ise «kutile» fiilinin öldürülen kimseler olan { رِبِّيُّونَ } lafzına müsned olduğunu söylemişlerdir. el-Hasan ve Saîd b. Cübeyr: «Hiçbir peygamber bir savaşta asla öldürülmemiştir» demişlerdir.
قال القاضي أبو محمد: فعلى هذا القول يتعلق قوله: مَعَهُ ب قتل- وهذه الجملة- قتل معه ربيون، هي الابتداء ويتصور في قراءة من قرأ «قاتل» جميع ما ذكرته من التقديرات في قراءة «قتل» ، وأما قراءة قتادة «قتل» فقال أبو الفتح: لا يحسن أن يسند الفعل إلا إلى الربيين، لما فيه من معنى التكثير الذي لا يجوز أن يستعمل في قتل شخص واحد، فإن قيل: يستند إلى نبي مراعاة لمعنى «كم» فالجواب أن اللفظ قد مشى على جهة الإفراد في قوله مِنْ نَبِيٍّ ودل الضمير المفرد في مَعَهُ على أن المراد إنما هو التمثيل بواحد واحد، فخرج الكلام على معنى «كم» قال أبو الفتح: وهذه القراءة تقوي قول من قال من السبعة: إن «قتل» - بتخفيف التاء أو «قاتل» إنما يستند إلى الربيين، ورجح الطبري استناد «قتل» إلى «النبي» بدلالة نازلة محمد ﷺ، وذلك أن المؤمنين إنما تخاذلوا لما قيل قتل محمد- فضرب المثل بنبي قتل.
Kadı Ebû Muhammed der ki: Bu görüşe göre { مَعَهُ } ifadesi «kutile» fiiline taalluk eder ve «kutile me'ahû ribbiyyûn» cümlesi cümlenin başlangıcı olur. «Kâtele» şeklinde okuyan kimsenin kıraatinde de «kutile» kıraatinde zikrettiğim bütün takdirler geçerlidir. Katâde'nin «kuttile» kıraatine gelince; Ebu'l-Feth şöyle demiştir: Fiili ancak ribbiyyûn'a isnad etmek uygundur; çünkü bu fiilde çokluk manası vardır ve bu da tek bir kişinin öldürülmesinde kullanılamaz. Şayet «kem»in (nice) manasına riayet edilerek nebiye isnad edilir denirse; buna verilecek cevap şudur: Lafız { مِنْ نَبِيٍّ } buyruğunda müfred olarak gelmiş, { مَعَهُ } içindeki tekil zamir de muradın tek tek peygamberleri misal getirmek olduğuna delalet etmiştir; böylece kelam «kem»in manasından çıkmıştır. Ebu'l-Feth der ki: Bu kıraat, yedi kurrâdan tenin tahfifiyle «kutile» veya «kâtele» fiilini ancak ribbiyyûn'a isnad eden kimsenin görüşünü kuvvetlendirmektedir. Taberî ise Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in başına gelen hadisenin delaletiyle «kutile» fiilinin «Nebî»ye isnad edilmesini tercih etmiştir; zira müminler ancak «Muhammed öldürüldü» denildiğinde gevşeklik göstermişlerdi; bu sebeple öldürülen bir peygamber misal getirilmiştir.
قال القاضي أبو محمد: وإذا لم يسند الفعل إلى «نبي» فإنما يجيء معنى الآية: تثبيت المؤمنين بعد من قتل منهم فقط، وترجيح الطبري حسن، ويؤيد ذلك ما تقدم من قوله تعالى: أَفَإِنْ ماتَ أَوْ قُتِلَ [آل عمران: ١٤٤] وحجة من قرأ «قاتل» أنها أعم في المدح لأنه يدخلها فيها من قتل ومن بقي.
Kadı Ebû Muhammed der ki: Fiil «Nebî»ye isnad edilmediği takdirde, ayetin manası yalnızca: müminleri, içlerinden öldürülen kimselerden sonra sebat ettirmek şeklinde olur. Taberî'nin tercihi güzeldir; daha önce geçen { أَفَإِنْ ماتَ أَوْ قُتِلَ } [Âl-i İmrân: 144] buyruğu da bunu desteklemektedir. «Kâtele» şeklinde okuyanın delili ise, bu fiilin övgü bakımından daha kapsamlı olmasıdır; çünkü öldürüleni de hayatta kalanı da içine almaktadır.
قال الفقيه أبو محمد: ويحسن عندي على هذه القراءة إسناد الفعل إلى الربيين، وعلى قراءة «قتل» إسناده إلى نبي، وأجمع السبعة وجماعة من الناس على كسر الراء من «ربيون» وقرأ علي بن أبي طالب ﵁ وابن مسعود وابن عباس وعكرمة والحسن وأبو رجاء وعمرو بن عبيد وعطاء بن السائب:
Fakih Ebû Muhammed der ki: Bana göre bu kıraatte fiili ribbiyyûn'a isnad etmek, «kutile» kıraatinde ise nebiye isnad etmek güzel düşmektedir. Yedi kurrâ ve insanların çoğunluğu «ribbiyyûn» kelimesinin ra harfini kesre ile okuma hususunda icma etmişlerdir. Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh, İbn Mes'ûd, İbn Abbâs, İkrime, el-Hasan, Ebû Recâ, Amr b. Ubeyd ve Atâ b. es-Sâib ise:
«ربيون» بضم الراء، وروى قتادة عن ابن عباس «ربيون» بفتح الراء، قال ابن جني: الفتح في الراء لغة تميم وكلها لغات، واختلف الناس في معنى رِبِّيُّونَ فقال ابن مسعود: الربيون الألوف من الناس والجمع الكثير، وقال ابن عباس: رِبِّيُّونَ جموع كثير، وقاله الحسن وقتادة وعكرمة ولقول عبد الله بن مسعود وابن
ra harfinin dammesiyle «rübbiyyûn» şeklinde okumuşlardır. Katâde ise İbn Abbâs'tan ra harfinin fethasıyla «rabbiyyûn» şeklinde rivayet etmiştir. İbn Cinnî: «Ra harfinin fethası Temîm kabilesinin lügatidir ve bunların hepsi birer söyleyiştir» demiştir. İnsanlar { رِبِّيُّونَ } kelimesinin anlamı hakkında ihtilaf etmişlerdir. İbn Mes'ûd: «Ribbiyyûn; binlerce insan ve büyük topluluk demektir» demiştir. İbn Abbâs: «{ رِبِّيُّونَ }; pek çok cemaat demektir» demiştir. Hasan-ı Basrî, Katâde ve İkrime de böyle söylemiştir. Abdullah b. Mes'ûd ve İbn [Abbâs]'ın bu sözü...
عباس: إنهم الألوف، قال بعض المفسرين: هم عشرة آلاف فصاعدا، أخذ ذلك من بناء الجمع الكثير في قولهما: هم الألوف وهذا في الربيين أنهم الجماعات الكثيرة هو من الربة بكسر الراء وهي الجماعة الكثيرة، قاله يونس بن حبيب، وقال: إن قوله تعالى: قتل معه ربيون منسوبون إليها، قال قطرب:
Abbâs'ın: «Onlar binlerdir» şeklindeki sözüne dayanarak bazı müfessirler: «Onlar on bin ve daha yukarısıdır» demişlerdir; bunu da ikisinin «onlar binlerdir» sözündeki büyük çokluk (cem-i kesret) kalıbından çıkarmışlardır. Ribbiyyûn hakkındaki bu «onların çok cemaatler olduğu» açıklaması, ra harfinin kesresiyle büyük cemaat manasına gelen er-Ribbe (الرِّبَّة) kelimesinden türemiştir. Bunu Yûnus b. Habîb söylemiş ve şöyle demiştir: Yüce Allah'ın { قُتِلَ مَعَهُ رِبِّيُّونَ } buyruğundaki ribbiyyûn bu kelimeye mensuptur. Kutrub şöyle der:
جماعة العلماء على قول يونس، وقال الزجّاج: يقال: إن الربة عشرة آلاف، وروي عن ابن عباس وعن الحسن بن أبي الحسن وغيرهما أنهم قالوا: رِبِّيُّونَ معناه علماء، وقال الحسن: فقهاء علماء، قال أيضا:
«Alimler topluluğu Yûnus'un görüşü üzerindedir.» ez-Zeccâc ise: «Ribbe'nin on bin olduğu söylenir» demiştir. İbn Abbâs'tan, Hasan b. Ebi'l-Hasan'dan ve başkalarından rivayet edildiğine göre onlar: «{ رِبِّيُّونَ } kelimesinin anlamı alimlerdir» demişlerdir. el-Hasan da: «Fakih alimlerdir» demiş ve yine şöyle demiştir:
علماء صبر، وهذا القول هو على النسبة إلى الرب، إما لأنهم مطيعون له، أو من حيث هم علماء بما شرع، ويقوي هذا القول في قراءة من قرأ «ربيون» بفتح الراء وأما في ضم الراء وكسرها فيجيء على تغيير النسب، كما قالوا في النسبة إلى الحرم: حرمي بكسر الحاء، وإلى البصرة، بصري بكسر الباء، وفي هذا نظر، وقال ابن زيد: «الربانيون» : الولاة، والربيون الرعية الأتباع للولاة.
«Sabırlı alimlerdir.» Bu görüş, ya O'na itaat ettikleri için ya da O'nun teşri kıldığı hükümleri bilen alimler olmaları hasebiyle Rabbe nispet edilmesine dayanır. Bu görüşü, ra harfinin fethasıyla «rabbiyyûn» okuyan kimsenin kıraati de desteklemektedir. Ra harfinin dammesi ve kesresiyle okunmasında ise, nispetin değişmesi kuralına göre gelir; nitekim Harem'e nispet ederken ha harfinin kesresiyle «hıramî», Basra'ya nispet ederken de ba harfinin kesresiyle «bısrî» dedikleri gibi. Ancak bunda tartışma vardır. İbn Zeyd şöyle demiştir: «Rabbâniyyûn idarecilerdir; ribbiyyûn ise idarecilere tabi olan tebaadır.»
قال الفقيه أبو محمد: كأن هذا من حيث هم مربوبون، وقال النقاش: اشتقاق ربي من ربا الشيء يربو إذا كثر، فسمي بذلك الكثير العلم.
Fakih Ebû Muhammed der ki: Bu sanki onların terbiye edilen / yönetilen kullar (merbûb) olmaları açısındandır. en-Nakkâş ise: «Ribbî kelimesinin türeyişi, bir şey çoğaldığında kullanılan rabâ eş-şey'u yerbû (ربا الشيء يربو) fiilindendir; bu sebeple ilmi çok olan kimseye bu ad verilmiştir» demiştir.
قال الفقيه أبو محمد: وهذا ضعيف، وقال مكي: ربي بكسر الراء منسوب إلى الرب لكن كسرت راؤه اتباعا للكسرة والياء اللتين بعد الراء، وروي بضم الراء كذلك لكنهم ضموها كما قيل: دهري بضم الدال في النسب إلى الدهر، وقرأ جمهور الناس «فما وهنوا» بفتح الهاء، وقرأ الأعمش والحسن وأبو السمال «وهنوا» بكسر الهاء، وهما لغتان بمعنى، يقال: وهن بكسر الهاء يوهن ووهن بفتح الهاء يهن، وقرأ عكرمة وأبو السمال أيضا «وهنوا» بإسكان الهاء، وهذا الوهن في قوله آنفا وَلا تَهِنُوا [آل عمران: ١٣٩] والضمير في قوله: فَما وَهَنُوا عائد على جميع الربيين في قول من أسند قتل إلى نبي، ومن أسنده إلى الربيين قال في هذا الضمير إنه يعود على من بقي منهم، إذ المعنى يفهم نفسه، وقوله تعالى: وَما ضَعُفُوا معناه لم يتكسبوا من العجز والإلقاء باليد ما ينبي عن ضعفهم، وقوله تعالى: وَمَا اسْتَكانُوا ذهبت طائفة من النحاة إلى أنه من السكون فوزنه افتعلوا استكنوا، فمطلت فتحة الكاف فحدث من مطلها ألف، وذهبت طائفة إلى أنه مأخوذ من كان يكون فوزنه على هذا الاشتقاق استفعلوا أصله استكونوا، نقلت حركة الواو إلى الكاف، وقلبت ألفا، كما فعلوا في قولك: استعانوا واستقاموا، والمعنى: أنهم لم يضعفوا ولا كانوا قريبا من ذلك، كما تقول: ما فعلت كذا ولا كدت، فتحذف لأن الكلام يدل على أن المراد، وما كدت أن أفعل، ومحبة الله تعالى للصابرين ما يظهر عليهم من نصره وتنعيمه.
Fakih Ebû Muhammed der ki: Bu zayıf bir görüştür. Mekkî ise şöyle demiştir: «Ra harfinin kesresiyle ribbî, Rabbe mensuptur; ancak ra harfi, kendisinden sonraki kesre ve ye harfine uyum sağlaması için kesrelenmiştir. Aynı şekilde ra harfinin dammesiyle de rivayet edilmiştir; dehr kelimesine nispet edilirken dal harfinin dammesiyle dehriy (دُهْرِيّ) denildiği gibi dammelemişlerdir.» İnsanların cumhuru ha harfinin fethasıyla «femâ vehenû» şeklinde okumuştur. el-A'meş, el-Hasan ve Ebü's-Semmâl ise ha harfinin kesresiyle «vehinû» şeklinde okumuşlardır; ikisi de aynı manaya gelen iki ayrı lügattir. Nitekim ha harfinin kesresiyle vehine yevhenu (وَهِنَ يَوْهَنُ) ve fethasıyla vehene yehinu (وَهَنَ يَهِنُ) denir. İkrime ve Ebü's-Semmâl de ha harfinin sükûnuyla «vehnû» şeklinde okumuşlardır. Bu vehen, az önce geçen { وَلا تَهِنُوا } [Âl-i İmrân: 139] buyruğundaki vehendir. { فَما وَهَنُوا } buyruğundaki zamir, kutile fiilini nebiye isnad edenlerin görüşüne göre ribbiyyûn'un tamamına dönmektedir. Bu fiili ribbiyyûn'a isnad eden kimse ise, bu zamirin onlardan geriye kalanlara döndüğünü söylemiştir; zira mana kendisini belli etmektedir. Yüce Allah'ın { وَما ضَعُفُوا } buyruğunun manası: Zayıflıklarını ortaya koyacak bir acziyet ve teslimiyet göstermediler, demektir. Yüce Allah'ın { وَمَا اسْتَكانُوا } buyruğu hakkında nahivcilerden bir grup, bunun sükûn (سكون) kökünden geldiğini, vezninin ifte'alû (استكنوا - istekennû) olduğunu, kâf harfinin fethası uzatılarak bu uzatmadan bir elifin meydana geldiğini ileri sürmüştür. Bir diğer grup ise kâne yekûnu (كان يكون) kökünden alındığını, bu iştikaka göre vezninin istef'alû olduğunu, aslının istevkenû (استكونوا) olduğunu, vâv harfinin harekesinin kâfa aktarılıp elife çevrildiğini; nitekim iste'ânû (استعانوا) ve istekâmû (استقاموا) sözlerinde de böyle yapıldığını ileri sürmüştür. Manası şudur: Onlar gevşemediler ve buna yakın bir duruma dahi düşmediler; nitekim «Şöyle yapmadım, neredeyse yapacak da değildim» demen gibidir ki sözün maksadının «yapmaya yaklaşmadım» manasına delalet etmesi sebebiyle hazfedilir. Yüce Allah'ın sabredenleri sevmesi ise, onlara yardımını ve nimetlerini zahir kılmasıdır.
قوله تعالى:
Yüce Allah'ın şu buyruğu:
[سورة آل عمران (٣) : الآيات ١٤٧ الى ١٤٨]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyetler 147-148]
وَما كانَ قَوْلَهُمْ إِلاَّ أَنْ قالُوا رَبَّنَا اغْفِرْ لَنا ذُنُوبَنا وَإِسْرافَنا فِي أَمْرِنا وَثَبِّتْ أَقْدامَنا وَانْصُرْنا عَلَى الْقَوْمِ الْكافِرِينَ (١٤٧) فَآتاهُمُ اللَّهُ ثَوابَ الدُّنْيا وَحُسْنَ ثَوابِ الْآخِرَةِ وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ (١٤٨)
{ وَما كانَ قَوْلَهُمْ إِلاَّ أَنْ قالُوا رَبَّنَا اغْفِرْ لَنا ذُنُوبَنا وَإِسْرافَنا فِي أَمْرِنا وَثَبِّتْ أَقْدامَنا وَانْصُرْنا عَلَى الْقَوْمِ الْكافِرِينَ (١٤٧) فَآتاهُمُ اللَّهُ ثَوابَ الدُّنْيا وَحُسْنَ ثَوابِ الْآخِرَةِ وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ (١٤٨) } “Onların sözü ancak şöyle demekten ibaretti: «Rabbimiz! Bizim günahlarımızı ve işimizdeki taşkınlığımızı bağışla, ayaklarımızı sabit kıl ve inkârcı topluluğa karşı bize yardım et!» (147) Bu yüzden Allah onlara hem dünya mükâfatını hem de ahiret mükâfatının en güzelini verdi. Allah güzel davrananları sever. (148)”
هذه الآية في ذكر الربيين، أي هذا كان قولهم، لا ما قاله بعضكم يا أصحاب محمد، من قول من قال: نأخذ أمانا من أبي سفيان ومن قول من قال: نرجع إلى ديننا الأول، ومن قول من فر، فلا شك أن قوله
Bu ayet ribbiyyûn hakkındadır; yani onların sözü bu idi. Ey Muhammed'in ashabı, sizden bazılarının söylediği; «Ebû Süfyân'dan eman alalım» diyenin sözü, «İlk dinimize dönelim» diyenin sözü ve kaçan kimsenin sözü gibi değildi. Şüphe yok ki onun sözü,
مناسب لفعله ولو بعض المناسبة، إلى غير ذلك مما اقتضته تلك الحال من الأقوال، وقرأ السبعة وجمهور الناس «قولهم» بالنصب، ويكون الاسم فيما بعد إِلَّا وقرأ جماعة من القراء «قولهم» بالرفع وجعلوا الخبر فيما بعد إِلَّا وروى ذلك حماد بن سلمة عن ابن كثير، وأبو بكر عن عاصم، ذكره المهدوي، واستغفار هؤلاء القوم الممدوحين في هذا الموطن ينحو إلى أنهم رأوا ما نزل من مصائب الدنيا إنما هو بذنوب من البشر وقوله تعالى: ذُنُوبَنا وَإِسْرافَنا فِي أَمْرِنا عبارتان عن معنى قريب بعضه من بعض، جاء ذلك للتأكيد ولتعم مناحي الذنوب، وكذلك فسر ابن عباس وغيره، وقال الضحاك: الذنوب عام، والإسراف في الأمر أريد به الكبائر خاصة، وقولهم: وَثَبِّتْ أَقْدامَنا يحتمل أن يجري مع ما قبله من معنى الاستغفار، فيكون المعنى: اجعلنا دائبين على طاعتك والإيمان بك، وتثبيت القدم على هذا: استعارة، ويحتمل أن يكون في معنى ما بعده من قوله: وَانْصُرْنا عَلَى الْقَوْمِ الْكافِرِينَ فيراد ثبوت القدم حقيقة في مواقف الحرب، قال ابن فورك: في هذا الدعاء رد على القدرية، لقولهم: إن الله لا يخلق أفعال العبد، ولو كان ذلك لم يسغ أن يدعي فيما لا يفعله.
az da olsa fiiline uygundur; o durumun gerektirdiği diğer sözler de böyledir. Yedi kurrâ ve insanların cumhuru «kavlehüm» kelimesini nasb ile okumuşlardır; bu durumda isim { إِلَّا } edatından sonra gelen kısım olur. Kurrâdan bir grup ise «kavlühüm» kelimesini ref ile okumuş ve haberi { إِلَّا } edatından sonraki kısım yapmışlardır; bunu Hammâd b. Seleme İbn Kesîr'den, Ebû Bekr de Âsım'dan rivayet etmiştir; bunu el-Mehdevî zikretmiştir. Bu makamda övülen bu topluluğun istiğfar etmesi, başa gelen dünya musibetlerinin ancak insanların günahları sebebiyle vuku bulduğunu gördüklerine işaret eder. Yüce Allah'ın { ذُنُوبَنا وَإِسْرافَنا فِي أَمْرِنا } buyruğu, manaları birbirine yakın iki ifadedir; bu, pekiştirme için ve günahların her yönünü kapsaması maksadıyla getirilmiştir. İbn Abbâs ve başkaları da böyle tefsir etmiştir. Dahhâk ise: «Zünûb geneldir; emrimizdeki israftan kasıt ise özellikle büyük günahlardır» demiştir. Onların { وَثَبِّتْ أَقْدامَنا } sözü, kendisinden önceki istiğfar manasıyla birlikte yürütülmeye muhtemeldir; bu durumda mana: «Bizi sana itaatte ve sana imanda sebatkar kıl» şeklinde olur ve bu takdirde ayağın sabit kılınması bir istiaredir. Kendisinden sonra gelen { وَانْصُرْنا عَلَى الْقَوْمِ الْكافِرِينَ } buyruğunun manasında olması da muhtemeldir; bu durumda savaş meydanlarında ayakların hakiki manada sabit kılınması murad edilir. İbn Fûrek şöyle der: «Bu duada Kaderiyye'ye karşı bir reddiye vardır; zira onlar Allah'ın kulun fiillerini yaratmadığını söylerler. Eğer öyle olsaydı, [kulun] kendisinin yapmadığı bir şey hususunda [Allah'a] dua etmesi caiz olmazdı.»
وثَوابَ الدُّنْيا في هذه الآية: الظهور على عدوهم، قاله ابن إسحاق وقتادة وغيرهما، وقال ابن جريج: الظفر والغنيمة، وفسر بهذا جماعة من المؤلفين في التفسير، قال النقاش: ليس إلا الظفر والغلبة فقط، لأن الغنيمة لم تحلل إلا لهذه الأمة.
Bu ayette geçen { ثَوابَ الدُّنْيا } (dünya mükafatı): Düşmanlarına üstün gelmektir. Bunu İbn İshâk, Katâde ve başkaları söylemiştir. İbn Cüreyc ise: «Zafer ve ganimettir» demiştir; tefsir müelliflerinden bir grup da böyle tefsir etmiştir. en-Nakkâş: «Bu sadece zafer ve galebedir; çünkü ganimet ancak bu ümmete helal kılınmıştır» demiştir.
قال الفقيه الإمام: وهذا اعتراض صحيح، وَحُسْنَ ثَوابِ الْآخِرَةِ الجنة بلا خلاف، وعبر بلفظة «حسن» زيادة في الترغيب وباقي الآية بين.
Fakih İmam der ki: Bu doğru bir itirazdır. { وَحُسْنَ ثَوابِ الْآخِرَةِ } buyruğu ise ihtilafsız cennettir; daha fazla rağbet ettirmek için «hüsün» lafzıyla ifade edilmiştir. Ayetin geri kalanı ise açıktır.
قوله تعالى:
Yüce Allah'ın şu buyruğu:
[سورة آل عمران (٣) : الآيات ١٤٩ الى ١٥١]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyetler 149-151]
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تُطِيعُوا الَّذِينَ كَفَرُوا يَرُدُّوكُمْ عَلى أَعْقابِكُمْ فَتَنْقَلِبُوا خاسِرِينَ (١٤٩) بَلِ اللَّهُ مَوْلاكُمْ وَهُوَ خَيْرُ النَّاصِرِينَ (١٥٠) سَنُلْقِي فِي قُلُوبِ الَّذِينَ كَفَرُوا الرُّعْبَ بِما أَشْرَكُوا بِاللَّهِ ما لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطاناً وَمَأْواهُمُ النَّارُ وَبِئْسَ مَثْوَى الظَّالِمِينَ (١٥١)
{ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تُطِيعُوا الَّذِينَ كَفَرُوا يَرُدُّوكُمْ عَلى أَعْقابِكُمْ فَتَنْقَلِبُوا خاسِرِينَ (١٤٩) بَلِ اللَّهُ مَوْلاكُمْ وَهُوَ خَيْرُ النَّاصِرِينَ (١٥٠) سَنُلْقِي فِي قُلُوبِ الَّذِينَ كَفَرُوا الرُّعْبَ بِما أَشْرَكُوا بِاللَّهِ ما لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطاناً وَمَأْواهُمُ النَّارُ وَبِئْسَ مَثْوَى الظَّالِمِينَ (١٥١) } “Ey iman edenler! Eğer inkâr edenlere itaat ederseniz, sizi ökçeleriniz üzerinde gerisin geriye döndürürler de hüsrana uğrayanlardan olursunuz. (149) Bilakis, sizin mevlanız Allah'tır ve O, yardım edenlerin en hayırlısıdır. (150) Hakkında hiçbir delil indirmediği şeyleri Allah'a ortak koştuklarından ötürü inkâr edenlerin kalplerine korku salacağız. Onların varacağı yer cehennemdir. Zalimlerin durağı ne kötüdür! (151)”
الإشارة بقوله: الَّذِينَ كَفَرُوا إلى المنافقين الذين جنبوا المسلمين وقالوا في أمر- أحد- لو كان محمد نبيا لم يهزم، والذين قالوا: قد قتل محمد فلنرجع إلى ديننا الأول، إلى نحو هذه الأقوال، ثم اللفظ يقتضي كل كافر كان في ذلك الوقت ويكون إلى يوم القيامة، نهى الله المؤمنين عن طاعتهم.
{ الَّذِينَ كَفَرُوا } buyruğundaki işaret, Müslümanlardan uzak durup Uhud meselesinde: «Eğer Muhammed bir peygamber olsaydı yenilmezdi» diyen ve «Muhammed öldürüldü, artık ilk dinimize dönelim» diyen münafıklara ve bu kabilden sözlere yöneliktir. Bununla birlikte lafız, o vakitte bulunan ve kıyamet gününe kadar var olacak olan her kâfiri kapsamaktadır; Allah müminleri onlara itaat etmekten menetmiştir.
وبَلِ ترك للكلام الأول ودخول في غيره، وقرأ جمهور الناس «بل الله مولاكم» على الابتداء والخبر، وهذا تثبيت، وقرأ الحسن بن أبي الحسن «بل الله» بالنصب على معنى: بل أطيعوا الله.
{ بَلِ } edatı, önceki sözü bırakıp başka bir söze geçiştir (ıdrâb). İnsanların cumhuru { بَلِ اللَّهُ مَوْلاكُمْ } ibaresini mübteda ve haber olarak [merfû] okumuştur; bu bir sebat kılmadır. Hasan b. Ebi'l-Hasan ise { بَلِ اللَّهَ } lafzını «Bilakis Allah'a itaat edin» manasında nasb ile okumuştur.
وقوله تعالى: سَنُلْقِي استعارة، إذ حقيقة الإلقاء إنما هي في الأجرام، وهذا مثل قوله تعالى:
Yüce Allah'ın { سَنُلْقِي } buyruğu bir istiaredir; zira hakiki manada atma (ilka) işlemi ancak cisimlerde olur. Bu, Yüce Allah'ın şu buyruğu gibidir:
وَالَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَناتِ [النور: ٤] ونحوه قول الفرزدق: [الطويل]
{ وَالَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَناتِ } [en-Nûr: 4] “İffetli kadınlara zina isnad edenler...” Bunun bir benzeri de el-Ferezdak'ın şu sözüdür: [Tavîl]
هما نفثا في فيّ من فمويهما ... على النّابح العاوي أشدّ رجام
İkisi ağızlarından benim ağzıma üflediler ... Havlayan, uluyan köpeğe karşı en şiddetli taşlamayı.
وقرأ جمهور الناس «سنلقي» بنون العظمة، وقرأ أيوب السختياني «سيلقي» بالياء على معنى هو، وقرأ ابن عامر والكسائي «الرعب» بضم العين حيث وقع، وقرأ الباقون «الرعب» بسكون العين، وهذا كقولهم:
İnsanların cumhuru «senülkî» kelimesini azamet nûnu ile okumuştur. Eyyûb es-Sahtiyânî ise «o atacak» manasında ye ile «seyülkî» şeklinde okumuştur. İbn Âmir ve el-Kisâî, nerede geçerse geçsin «er-Ru'b» kelimesini ayın harfinin dammesiyle [«er-ru'ub»] okumuşlardır. Geri kalanlar ise «er-Ru'b» kelimesini ayın harfinin sükûnu ile okumuşlardır. Bu, Arapların şu sözü gibidir:
عنق وعنق وكلاهما حسن فصيح، وسبب هذه الآية: أنه لما ارتحل أبو سفيان بالكفار بعث رسول الله ﷺ علي بن أبي طالب وقال: انظر القوم، فإن كانوا قد جنبوا الخيل وركبوا الإبل فهم متشمرون إلى مكة، وإن كانوا على الخيل فهم عائدون إلى المدينة، فمضى علي فرآهم قد جنبوا الخيل فأخبر رسول الله ﷺ، فسر وسر المسلمون، ثم رجع رسول الله ﷺ إلى المدينة فتجهز واتبع المشركين يريهم الجلد، فبلغ حمراء الأسد وأن أبا سفيان قال له كفار قريش: أحين قتلناهم وهزمناهم ولم يبق إلا الفل والطريد ننصرف عنهم؟ ارجع بنا إليهم حتى نستأصلهم فعزموا على ذلك، وكان معبد بن أبي معبد الخزاعي قد جاء إلى رسول الله ﵇ وهو على كفره، إلا أن خزاعة كلها كانت تميل إلى رسول الله ﷺ، فقال له: والله يا محمد لقد ساءنا ما أصابك، ولوددنا أنك لم ترزأ في أصحابك، فلما سمع رسول الله ﷺ والناس بما عزمت عليه قريش من الانصراف، اشتد ذلك عليهم، فسخر الله ذلك الرجل معبد بن أبي معبد، وألقى بسببه الرعب في قلوب الكفار، وذلك أنه لما سمع الخبر، ركب حتى لحق بأبي سفيان بالروحاء، وقريش قد أجمعوا الرجعة إلى رسول الله ﷺ وأصحابه، فلما رأى أبو سفيان معبدا قال: ما وراءك يا معبد؟ قال: محمد قد خرج في أصحابه يطلبكم في جمع لم أر مثله قط، يتحرقون عليكم، قد اجتمع إليه من كان تخلف عنه، وندموا على ما صنعوا، قال: ويلك ما تقول؟ قال والله ما أرى أن ترتحل حتى ترى نواصي الخيل، قال: فو الله لقد أجمعنا الكرة عليهم لنستأصل بقيتهم، قال: فإني أنهاك عن ذلك، والله لقد حملني ما رأيت على أن قلت فيه شعرا قال وما قلت؟ قال قلت: [البسيط]
«Unuk» ve «unk» (boyun); ikisi de güzel ve fasihtir. Bu ayetin sebebi şudur: Ebû Süfyân kâfirlerle birlikte hareket ettiğinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Ali b. Ebî Tâlib'i gönderdi ve: «Topluluğa bak; eğer atları yanlarına alıp develere binmişlerse Mekke'ye doğru yola koyulmuşlardır; şayet atların üzerindelerse Medine'ye dönüyorlar demektir» buyurdu. Ali gitti, onları atları yanlarına almış halde gördü ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e haber verdi. Resûlullah ve Müslümanlar sevindi. Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Medine'ye döndü, hazırlandı ve cesaret göstermek için müşriklerin peşine düştü. Hamrâülesed'e vardı. Kureyş kâfirleri Ebû Süfyân'a: «Onları öldürüp hezimete uğratmışken, geriye sadece kaçan ve kovalanan kimseler kalmışken mi onlardan dönüp gidiyoruz? Bizi onlara geri döndür de köklerini kazıyalım» dediler ve buna azmettiler. Ma'bed b. Ebî Ma'bed el-Huzâî, henüz kâfir olduğu halde Resûlullah aleyhisselâm'a gelmişti; ne var ki Huzâa kabilesinin tamamı Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e meyilliydi. Ona: «Vallahi ey Muhammed, başına gelenler bizi üzdü; ashabın hususunda böyle bir musibete uğramamanı çok isterdik» dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ve insanlar, Kureyş'in geri dönme azmini işitince bu onlara ağır geldi. Allah o adamı, Ma'bed b. Ebî Ma'bed'i musahhar kıldı ve onun vesilesiyle kâfirlerin kalplerine korku saldı. Şöyle ki o, haberi işitince binek sırtında revan olup Ravhâ'da Ebû Süfyân'a yetişti; Kureyş ise Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve ashabına geri dönme hususunda ittifak etmişti. Ebû Süfyân Ma'bed'i görünce: «Arkanda ne haber var ey Ma'bed?» dedi. O da: «Muhammed, ashabı arasında bir benzerini asla görmediğim bir toplulukla sizi aramak için çıktı; size karşı öfkeden kuduruyorlar, daha önce geri kalmış olanlar da ona katıldılar ve yaptıklarına pişman oldular» dedi. Ebû Süfyân: «Yazıklar olsun sana, ne diyorsun?» dedi. O da: «Vallahi atların alınlarını görmeden buradan ayrılabileceğini sanmıyorum» dedi. Ebû Süfyân: «Vallahi biz geriye kalanların kökünü kazımak için onlara yeniden saldırmaya karar vermiştik» dedi. Ma'bed: «Ben seni bundan menederim; vallahi gördüğüm manzara bana şu şiiri söyletti» dedi. Ebû Süfyân: «Ne söyledin?» dedi. O da şu şiiri okudu: [Basît]
كادت تهدّ من الأصوات راحلتي ... إذ سالت الأرض بالجرد الأبابيل
Neredeyse biniti yıkılacaktı seslerin şiddetinden ... Yeryüzü akın akın yağız atlarla akıp dolduğunda.
تردي بأسد كرام لا تنابلة ... عند اللقاء ولا ميل معازيل
Karşılaşma anında cılız ve korkak olmayan, silahsız ve zayıf bulunmayan ... Şerefli aslanları taşıyarak süratle koşan.
فظلت عدوا أظنّ الأرض مائلة ... لمّا سموا برئيس غير مخذول
Koşup durdum, yeryüzünün sarsıldığını sanarak ... Yüzüstü bırakılmayan bir önderle harekete geçtiklerinde.
إلى آخر الشعر، فوقع الرعب في قلوب الكفار، وقال صفوان بن أمية: لا ترجعوا فإني أرى أنه سيكون للقوم قتال غير الذي كان، فنزلت هذه الآية في هذا الإلقاء، وهي بعد متناولة كل كافر، ويجري معها قول النبي ﵇: نصرت بالرعب مسيرة شهر، ويظهر أن هذه الفضيلة إنما أعلم ﵇ بها بعد هذه الأحوال كلها حين امتد ظل الإسلام، قال بعض أهل العلم: إنه لما أمر الله المؤمن بالصبر، ووعده النصر، وأخبره أن الرعب ملقى في قلوب الكفار، نقص الرعب من كل كافر جزءا مع زيادة شجاعة المؤمن، إذ قد وعد النصر فلذلك كلف المؤمن الوقوف للكافرين، وقوله تعالى: بِما أَشْرَكُوا هذه باء السبب، والمعنى: أن المشرك بالله نفسه مقسمة في الدنيا وليس له بالله تعالى ثقة، فهو يكره الموت ويستشعر الرعب منه، و «السلطان» : الحجة والبرهان، ثم أخبر تعالى بعاقبة الكفار في الآخرة،
Şiirin sonuna kadar okudu. Bunun üzerine kâfirlerin kalplerine korku düştü. Safvân b. Ümeyye: «Geri dönmeyin, zira ben o topluluğun öncekinden farklı bir savaş vereceğini görüyorum» dedi. İşte bu ayet, kalplere salınan bu korku hakkında nazil olmuştur; bununla birlikte her kâfiri kapsamaktadır. Peygamber aleyhisselâm'ın: «Bir aylık mesafeden korku salınarak yardım olundum» sözü de bununla örtüşmektedir. Görünen o ki bu fazilet, aleyhisselâm'a bütün bu hadiselerden sonra, İslam'ın gölgesi genişlediğinde bildirilmiştir. İlim ehlinden bazıları şöyle demiştir: Allah mümine sabrı emredip zaferi vadettiğinde ve kâfirlerin kalplerine korku salındığını bildirdiğinde, müminin cesaretinin artmasıyla birlikte her bir kâfirin korkusundan bir pay eksilmiştir; zira zafer vadedilmiştir, bu sebeple mümin iki kâfire karşı durmakla mükellef kılınmıştır. Yüce Allah'ın { بِما أَشْرَكُوا } buyruğundaki ba harfi sebep bildirir. Manası: Allah'a şirk koşan kimsenin nefsi dünyada parça parçadır ve onun Yüce Allah'a güveni yoktur; bu yüzden ölümü kerih görür ve ondan korku duyar. «Sultan» ise hüccet ve burhan demektir. Sonra Yüce Allah kâfirlerin ahiretteki akıbetini haber vermiştir.
و «المأوى» : مفعل من أويت إلى المكان إذا دخلته وسكنت فيه، و «المثوى» ، مفعل من: ثويت، والتقدير:
«el-Me'vâ» (sığınılacak yer); bir mekana girdiğinde ve orada ikamet ettiğinde kullanılan eveytü ile'l-mekân (أويت إلى المكان) fiilinden mef'al veznindedir. «el-Mesvâ» (durak) ise seveytü (ثويت) fiilinden mef'al veznindedir. Takdiri şöyledir:
وبئس مثوى الظالمين هي.
«O [ateş], zalimlerin durağı olarak ne kötüdür!»
قوله تعالى:
Yüce Allah'ın şu buyruğu:
[سورة آل عمران (٣) : آية ١٥٢]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyet 152]
وَلَقَدْ صَدَقَكُمُ اللَّهُ وَعْدَهُ إِذْ تَحُسُّونَهُمْ بِإِذْنِهِ حَتَّى إِذا فَشِلْتُمْ وَتَنازَعْتُمْ فِي الْأَمْرِ وَعَصَيْتُمْ مِنْ بَعْدِ ما أَراكُمْ ما تُحِبُّونَ مِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الدُّنْيا وَمِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الْآخِرَةَ ثُمَّ صَرَفَكُمْ عَنْهُمْ لِيَبْتَلِيَكُمْ وَلَقَدْ عَفا عَنْكُمْ وَاللَّهُ ذُو فَضْلٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ (١٥٢)
{ وَلَقَدْ صَدَقَكُمُ اللَّهُ وَعْدَهُ إِذْ تَحُسُّونَهُمْ بِإِذْنِهِ حَتَّى إِذا فَشِلْتُمْ وَتَنازَعْتُمْ فِي الْأَمْرِ وَعَصَيْتُمْ مِنْ بَعْدِ ما أَراكُمْ ما تُحِبُّونَ مِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الدُّنْيا وَمِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الْآخِرَةَ ثُمَّ صَرَفَكُمْ عَنْهُمْ لِيَبْتَلِيَكُمْ وَلَقَدْ عَفا عَنْكُمْ وَاللَّهُ ذُو فَضْلٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ (١٥٢) } “Andolsun ki, Allah'ın izniyle onları kırıp geçirdiğiniz sırada Allah size olan vaadini yerine getirmişti. Nihayet o sevdiğiniz şeyi (zaferi) size gösterdikten sonra zaaf gösterdiniz, emir konusunda çekiştiniz ve isyan ettiniz. İçinizden kimi dünyayı istiyordu, kimi de ahireti istiyordu. Sonra sizi denemek için onlardan (onları yenmekten) çevirdi. Bununla beraber sizi bağışladı. Allah müminlere karşı lütuf sahibidir. (152)”
جاءت المخاطبة في هذه الآيات بجمع ضمير المؤمنين، وإن كانت الأمور التي عاتبهم الله تعالى عليها لم يقع فيها جميعهم، ولذلك وجوه من الفصاحة: منها وعظ الجميع وزجره، إذ من لم يفعل معد أن يفعل إن لم يزجر، ومنها الستر والإبقاء على من فعل، وكان رسول الله ﷺ قد وعد المؤمنين النصر يومئذ على خبر الله تعالى- إن صبروا وجدوا- فصدق الله الوعد أولا، وذلك أن رسول الله ﷺ صاف المسلمين يومئذ ورتب الرماة على ما قد ذكرناه في صدر تفسير هذه الآيات في قصة أحد، فبارز علي بن أبي طالب أبا سعد بن أبي طلحة وهو صاحب لواء المشركين، وحمل الزبير وأبو دجانة فهزّا عسكر المشركين، ونهض رسول الله ﷺ بالناس، فأبلى حمزة بن عبد المطلب وعاصم بن أبي الأقلح، وانهزم المشركون وقتل منهم اثنان وعشرون رجلا فهذا معنى قوله تعالى: إِذْ تَحُسُّونَهُمْ بِإِذْنِهِ والحس: القتل الذريع، يقال حسهم إذا استأصلهم قتلا، وحس البرد النبات وقال رؤبة:
Bu ayetlerde hitap, Allah Teâlâ'nın onları azarladığı hususlar hepsinde vuku bulmamış olsa bile müminlerin çoğul zamiriyle gelmiştir. Bunun fesahat açısından bazı hikmetleri vardır: Bunlardan biri, herkesi vaaz ve sakındırmaktır; zira o işi yapmayan kimse uyarılmazsa yapmaya hazır hale gelir. Bir diğeri ise, o işi yapan kimseleri örtmek ve korumaktır. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem o gün Allah Teâlâ'nın haberine dayanarak -sabredip gayret gösterdikleri takdirde- müminlere zafer vadetmişti. Allah da başlangıçta vaadini gerçekleştirdi. Şöyle ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem o gün Müslümanları saf haline getirdi ve Uhud kıssasında bu ayetlerin tefsirinin başında zikrettiğimiz şekilde okçuları yerleştirdi. Ali b. Ebî Tâlib, müşriklerin sancaktarı olan Ebû Sa'd b. Ebî Talha ile teke tek çarpıştı; ez-Zübeyr ve Ebû Dücâne hücum ederek müşriklerin ordusunu sarstılar. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de insanlarla birlikte harekete geçti. Hamza b. Abdilmuttalib ve Âsım b. Ebi'l-Aklah büyük yararlılıklar gösterdi. Müşrikler hezimete uğradı ve onlardan yirmi iki adam öldürüldü. İşte Yüce Allah'ın { إِذْ تَحُسُّونَهُمْ بِإِذْنِهِ } buyruğunun manası budur. el-Hass (الحس); şiddetli bir şekilde öldürmek demektir. Bir topluluğu öldürerek köklerini kazıdığında hassehüm (حسهم), soğuk bitkiyi mahvettiğinde hasse el-berdü en-nebâte (حس البرد النبات) denir. Ru'be şöyle demiştir: [Recez]
[الرجز]
[Recez]
إذا تشكّوا سنّة حسوسا ... تأكل بعد الأخضر اليبيسا
Kök kazıyıcı kıtlık yılından şikayet ettiklerinde ... Yeşilden sonra kuruyu da yiyip bitiren.
قال بعض الناس: هو مأخوذ من الحاسة، والمعنى في حس: أفسد الحواس.
Bazı insanlar: «Bu duyu (hâsse) kelimesinden alınmıştır; hasse fiilinin manası da duyuları ifsat etti demektir» demişlerdir.
قال القاضي أبو محمد: وهذا ضعيف، و «الإذن» : التمكين مع العلم بالممكن منه، وقوله تعالى:
Kadı Ebû Muhammed der ki: Bu zayıf bir görüştür. «İzin» ise, imkan tanınan şeyi bilmekle birlikte güç yetirmeyi sağlamaktır. Yüce Allah'ın şu buyruğu:
حَتَّى إِذا فَشِلْتُمْ يحتمل أن تكون حَتَّى غاية مجردة، كأنه قال: إلى أن فشلتم، ويقوي هذا أن إِذا بمعنى «إذ» لأن الأمر قد كان تقضى، وإنما هي حكاية حال، فتستغني إِذا على هذا النظر عن جواب، والأظهر الأقوى أن إِذا على بابها تحتاج إلى الجواب، وتكون حتى كأنها حرف ابتداء على نحو دخولها على الجمل، واختلف النحاة في جواب إِذا فذهبت فرقة إلى أن الجواب قوله تَنازَعْتُمْ، والواو زائدة، وحكى المهدوي عن أبي علي أنه قال: الجواب قوله: صَرَفَكُمْ وثُمَّ زائدة.
{ حَتَّى إِذا فَشِلْتُمْ } buyruğunda { حَتَّى } edatının mücerred bir gaye (son nokta) bildirmesi muhtemeldir; sanki «zaaf gösterdiğiniz ana kadar» demiş gibidir. Bunu, iş bitip tamamlanmış olduğu ve sadece bir durum hikayesi yapıldığı için { إِذا } edatının «iz» manasında olması da destekler; bu yaklaşıma göre { إِذا } bir cevaba ihtiyaç duymaz. Daha zahir ve kuvvetli olan ise, { إِذا } edatının kendi asıl kuralı üzere kalarak cevaba ihtiyaç duymasıdır; { حَتَّى } ise cümlelerin başına dahil olması kabilinden bir ibtida harfi gibi olur. Nahivciler { إِذا } edatının cevabı hususunda ihtilaf etmişlerdir: Bir grup, cevabın vâv harfi zait kabul edilerek { تَنازَعْتُمْ } sözü olduğunu ileri sürmüştür. el-Mehdevî'nin Ebû Ali'den aktardığına göre o, cevabın { ثُمَّ } edatı zait kabul edilerek { صَرَفَكُمْ } sözü olduğunu söylemiştir.
قال القاضي أبو محمد: وهذا قول لا يشبه نظر أبي علي وسيبويه والخليل وفرسان الصناعة، إن الجواب محذوف مقدر، يدل عليه المعنى، تقديره: انهزمتم ونحوه، و «الفشل» - استشعار العجز وترك الجد، وهذا مما فعله يومئذ قوم، و «التنازع» هو الذي وقع بين الرماة، فقال بعضهم: الغنيمة
Kadı Ebû Muhammed der ki: Bu görüş, Ebû Ali, Sîbeveyh, el-Halîl ve bu ilmin üstatlarının yaklaşımına benzememektedir; [doğrusu] mananın kendisine delalet ettiği, takdiri «hezimete uğradınız» ve benzeri olan hazfedilmiş bir cevabın varlığıdır. «el-Feşel» (الفشل); acziyeti hissetmek ve ciddiyeti bırakmaktır; bu da o gün bir topluluğun yaptığı şeydendir. «et-Tenâzu'» (çekişme) ise okçular arasında meydana gelen durumdur; bazısı: «Ganimet,
الغنيمة، الحق بنا بالمسلمين، وقال بعضهم: بل نثبت كما أمرنا وَعَصَيْتُمْ عبارة عن ذهاب من ذهب من الرماة حتى تمكن خالد بن الوليد من غرة المسلمين، وقوله تعالى: مِنْ بَعْدِ ما أَراكُمْ ما تُحِبُّونَ يعني من هزم القوم، قال الزبير بن العوام: والله لقد رأيتني أنظر إلى خدم هند بنت عتبة وصواحبها مشمرات هاربات ما دون أخذهن قليل ولا كثير، إذ مالت الرماة إلى العسكر حين كشفنا القوم عنه يريدون النهب وخلوا ظهورنا للخيل، فأتينا من أدبارنا، وصرخ صارخ: ألا إن محمدا قد قتل، فانكفأنا وانكفأ علينا القوم، وقوله تعالى: مِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الدُّنْيا إخبار عن الذين حرصوا على الغنيمة وكان المال همهم، قاله ابن عباس وسائر المفسرين، وقال عبد الله بن مسعود: ما كنت أرى أن أحدا من أصحاب رسول الله ﷺ يريد الدنيا حتى نزل فينا يوم أحد مِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الدُّنْيا وقوله تعالى: وَمِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الْآخِرَةَ إخبار عن ثبوت من الرماة مع عبد الله بن جبير امتثالا للأمر حتى قتلوا، ويدخل في هذا أنس بن النضر وكل من جد ولم يضطرب من المؤمنين، وقوله تعالى: لِيَبْتَلِيَكُمْ معناه: لينزل بكم ذلك البلاء من القتل والتمحيص، وقوله تعالى: وَلَقَدْ عَفا عَنْكُمْ إعلام بأن الذنب كان يستحق أكثر مما نزل، وهذا تحذير، والمعنى «ولقد عفا عنكم» بأن لم يستأصلوكم، فهو بمنزلة: ولقد أبقى عليكم، ويحتمل أن يكون إخبارا بأنه عفا عن ذنوبهم في قصة أحد، فيكون بمنزلة العفو المذكور بعد، وبالتفسير الأول قال ابن جريج وابن إسحاق وجماعة من المفسرين، وقال الحسن بن أبي الحسن: قتل منهم سبعون، وقتل عم النبي ﵇ وشج في وجهه وكسرت رباعيته وإنما العفو أن لم يستأصلهم، هؤلاء مع رسول الله ﷺ وفي سبيل الله غضاب لله، يقاتلون أعداء الله، نهوا عن شيء فضيعوه، فو الله ما تركوا حتى غموا بهذا الغم، فأفسق الفاسقين اليوم يجترم كل كبيرة، ويركب كل داهية، ويسحب عليها ثيابه، ويزعم أن لا بأس عليه فسوف يعلم.
ganimet! Müslümanlara yetişin!» derken bazısı da: «Bilakis bize emredildiği gibi sebat edeceğiz» demiştir. { وَعَصَيْتُمْ } buyruğu, okçulardan ayrılanların gitmesini ifade eder; öyle ki Hâlid b. el-Velîd Müslümanların gafletinden yararlanma imkanı bulmuştur. Yüce Allah'ın { مِنْ بَعْدِ ما أَراكُمْ ما تُحِبُّونَ } buyruğu, o kavmin hezimete uğratılmasını kastetmektedir. ez-Zübeyr b. el-Avvâm şöyle demiştir: «Vallahi kendimi Hind bint Utbe ve arkadaşlarının eteklerini toplayıp kaçtıklarını, onları yakalamaya hiçbir engelin bulunmadığını görür halde buldum. Tam o sırada biz kavmi dağıtmışken okçular yağma arzusuyla ordugaha meyletti ve arkamızı süvarilere açık bıraktılar; böylece arkamızdan vurulduk. Bir münadi: 'Haberiniz olsun, Muhammed öldürüldü!' diye bağırdı. Bunun üzerine biz geri çekildik, düşman da üzerimize çullandı.» Yüce Allah'ın { مِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الدُّنْيا } buyruğu, ganimete hırs gösteren ve gayeleri mal olan kimselerin haber verilmesidir; bunu İbn Abbâs ve diğer müfessirler söylemiştir. Abdullah b. Mes'ûd: «Uhud günü hakkımızda { مِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الدُّنْيا } ayeti inene kadar Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından dünyayı isteyen birinin bulunduğunu sanmıyordum» demiştir. Yüce Allah'ın { وَمِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الْآخِرَةَ } buyruğu ise, emre imtisal ederek öldürülünceye kadar Abdullah b. Cübeyr ile birlikte sebat eden okçulardan haber vermektedir; Enes b. en-Nadr ve ciddiyet gösterip sarsılmayan her mümin de buna dahildir. Yüce Allah'ın { لِيَبْتَلِيَكُمْ } buyruğunun manası: Ölüm ve arındırma şeklindeki o belayı başınıza getirmek içindir. Yüce Allah'ın { وَلَقَدْ عَفا عَنْكُمْ } buyruğu ise, günahın inen musibetten daha fazlasını hak ettiğini bildirmektir; bu bir sakındırmadır. «Sizi bağışladı» ifadesinin manası, onların sizin kökünüzü kazımasına fırsat vermemek suretiyledir; bu bakımdan «sizi geride bıraktı (canınızı bağışladı)» mesabesindedir. Uhud hadisesindeki günahlarını bağışladığına dair bir haber olması da muhtemeldir; bu durumda daha sonra zikredilen af mesabesinde olur. Birinci tefsiri İbn Cüreyc, İbn İshâk ve müfessirlerden bir grup söylemiştir. Hasan b. Ebi'l-Hasan ise şöyle demiştir: «Onlardan yetmiş kişi öldürüldü, Peygamber aleyhisselâm'ın amcası öldürüldü, yüzü yarıldı ve ön dişi kırıldı; af ise ancak onların kökünü kazımamış olmasıdır. Bunlar Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile beraber, Allah yolunda, Allah için öfkelenmiş ve Allah'ın düşmanlarıyla savaşan kimselerdi; bir şeyden nehyedildiler ve onu zayi ettiler. Vallahi bu kederle kederlendirilene kadar bırakılmadılar. Bugün ise fasıkların en fâsıkı her büyük günahı işliyor, her belaya dalıyor, bunun üzerine elbiselerini sürüyor ve kendisine bir beis olmadığını iddia ediyor; pek yakında bilecektir!»
قوله تعالى:
Yüce Allah'ın şu buyruğu:
[سورة آل عمران (٣) : الآيات ١٥٣ الى ١٥٤]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyetler 153-154]
إِذْ تُصْعِدُونَ وَلا تَلْوُونَ عَلى أَحَدٍ وَالرَّسُولُ يَدْعُوكُمْ فِي أُخْراكُمْ فَأَثابَكُمْ غَمًّا بِغَمٍّ لِكَيْلا تَحْزَنُوا عَلى ما فاتَكُمْ وَلا ما أَصابَكُمْ وَاللَّهُ خَبِيرٌ بِما تَعْمَلُونَ (١٥٣) ثُمَّ أَنْزَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ بَعْدِ الْغَمِّ أَمَنَةً نُعاساً يَغْشى طائِفَةً مِنْكُمْ وَطائِفَةٌ قَدْ أَهَمَّتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ يَظُنُّونَ بِاللَّهِ غَيْرَ الْحَقِّ ظَنَّ الْجاهِلِيَّةِ يَقُولُونَ هَلْ لَنا مِنَ الْأَمْرِ مِنْ شَيْءٍ قُلْ إِنَّ الْأَمْرَ كُلَّهُ لِلَّهِ يُخْفُونَ فِي أَنْفُسِهِمْ ما لا يُبْدُونَ لَكَ يَقُولُونَ لَوْ كانَ لَنا مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ ما قُتِلْنا هاهُنا قُلْ لَوْ كُنْتُمْ فِي بُيُوتِكُمْ لَبَرَزَ الَّذِينَ كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقَتْلُ إِلى مَضاجِعِهِمْ وَلِيَبْتَلِيَ اللَّهُ ما فِي صُدُورِكُمْ وَلِيُمَحِّصَ ما فِي قُلُوبِكُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ (١٥٤)
{ إِذْ تُصْعِدُونَ وَلا تَلْوُونَ عَلى أَحَدٍ وَالرَّسُولُ يَدْعُوكُمْ فِي أُخْراكُمْ فَأَثابَكُمْ غَمًّا بِغَمٍّ لِكَيْلا تَحْزَنُوا عَلى ما فاتَكُمْ وَلا ما أَصابَكُمْ وَاللَّهُ خَبِيرٌ بِما تَعْمَلُونَ (١٥٣) ثُمَّ أَنْزَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ بَعْدِ الْغَمِّ أَمَنَةً نُعاساً يَغْشى طائِفَةً مِنْكُمْ وَطائِفَةٌ قَدْ أَهَمَّتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ يَظُنُّونَ بِاللَّهِ غَيْرَ الْحَقِّ ظَنَّ الْجاهِلِيَّةِ يَقُولُونَ هَلْ لَنا مِنَ الْأَمْرِ مِنْ شَيْءٍ قُلْ إِنَّ الْأَمْرَ كُلَّهُ لِلَّهِ يُخْفُونَ فِي أَنْفُسِهِمْ ما لا يُبْدُونَ لَكَ يَقُولُونَ لَوْ كانَ لَنا مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ ما قُتِلْنا هاهُنا قُلْ لَوْ كُنْتُمْ فِي بُيُوتِكُمْ لَبَرَزَ الَّذِينَ كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقَتْلُ إِلى مَضاجِعِهِمْ وَلِيَبْتَلِيَ اللَّهُ ما فِي صُدُورِكُمْ وَلِيُمَحِّصَ ما فِي قُلُوبِكُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ (١٥٤) } “Hani siz durmaksızın uzaklaşıyor, hiç kimseye dönüp bakmıyordunuz; Peygamber ise arkanızdan sizi çağırıyordu. Bunun üzerine Allah, elinizden çıkana ve başınıza gelene üzülmeyesiniz diye size keder üstüne keder verdi. Allah yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır. (153) Sonra o kederin ardından üzerinize öyle bir emniyet, öyle bir uyuklama indirdi ki, bir kısmınızı bürüyordu. Bir topluluk da canlarının derdine düşmüştü; Allah hakkında cahiliye zannı gibi haksız bir zanda bulunuyorlar: «Bu işten bize bir pay var mı?» diyorlardı. De ki: «Bütün iş Allah'ındır.» Sana açıklayamadıklarını içlerinde gizliyorlar; «Eğer bu işten bize bir pay olsaydı burada öldürülmezdik» diyorlar. De ki: «Evlerinizde de olsaydınız, haklarında ölüm yazılmış olanlar yine de devrilecekleri yerlere çıkıp gideceklerdi.» Bu, Allah'ın göğüslerinizdekini denemesi ve kalplerinizdekini arındırması içindir. Allah sinelerin özünü hakkıyla bilendir. (154)”
العامل في إِذْ قوله: عَفا [آل عمران: ١٥٢] وقرأ جمهور الناس بضم التاء وكسر العين من «أصعد» ومعناه: ذهب في الأرض، وفي قراءة أبي بن كعب، «إذ تصعدون في الوادي» .
{ إِذْ } zarfının âmili { عَفا } [Âl-i İmrân: 152] buyruğudur. İnsanların cumhuru es'ade (أَصْعَدَ) fiilinden te harfinin dammesi ve ayın harfinin kesresiyle «tus'idûne» şeklinde okumuştur; bunun manası: arazide çekip gitmek demektir. Übey b. Ka'b'ın kıraatinde ise: «İz tus'idûne fi'l-vâdî» (Vadide çekip gittiğinizde) şeklindedir.
قال القاضي أبو محمد: والصعيد وجه الأرض، وصعدة اسم من أسماء الأرض، فأصعد معناه:
Kadı Ebû Muhammed der ki: es-Saîd (الصعيد) yerin yüzüdür; Sa'de (صعدة) de yeryüzünün isimlerinden biridir. Buna göre es'ade fiilinin manası:
دخل في الصعيد، كما أصبح دخل في الصباح إلى غير ذلك، والعرب تقول أصعدنا من مكة وغيرها، إذا استقبلوا سفرا بعيدا وأنشد أبو عبيدة لحادي الإبل: [الرجز]
Yeryüzüne girdi demektir; nitekim asbaha sabah vaktine girdi manasına geldiği gibi. Araplar uzak bir yolculuğa yöneldiklerinde es'adnâ min Mekkete (أصعدنا من مكة - Mekke'den uzaklaştık) derler. Ebû Ubeyde deve sürücüsünün şu beytini inşad etmiştir: [Recez]
قد كنت تبكين على الإصعاد ... فالآن صرّحت وصاح الحادي
Uzaklaşmaya ağlayıp duruyordun ... İşte şimdi açıkça belli oldu ve deve sürücüsü bağırdı.
وقرأ الحسن بن أبي الحسن وأبو عبد الرحمن واليزيد ومجاهد وقتادة «إذ تصعدون» بفتح التاء والعين، من صعد إذا علا، والمعنى بهذا صعود من صعد في الجبل والقراءة الأولى أكثر، وقوله تعالى:
Hasan b. Ebi'l-Hasan, Ebû Abdirrahmân, el-Yezîdî, Mücâhid ve Katâde yükselmek manasındaki sa'ade (صَعِدَ) fiilinden te ve ayın harflerinin fethasıyla «iz tas'adûne» şeklinde okumuşlardır; bununla kastedilen mana dağa çıkan kimsenin tırmanışıdır. Birinci kıraat ise daha yaygındır. Yüce Allah'ın şu buyruğu:
وَلا تَلْوُونَ مبالغة في صفة الانهزام وهو كما قال دريد:
{ وَلا تَلْوُونَ } buyruğu hezimet vasfında mübalağadır; bu, Düreyd'in dediği gibidir:
وهل يرد المنهزم شيء؟
«Hezimete uğrayanı bir şey geri döndürebilir mi?»
وهذا أشد من قول امرئ القيس: [الطويل] أخو الجهد لا يلوي على من تعذّرا وقرأ ابن محيصن وابن كثير في رواية شبل «إذ يصعدون ولا يلوون» بالياء فيهما على ذكر الغيب، وقرأ بعض القراء «ولا تلؤون» بهمز الواو المضمومة، وهذه لغة، وقرأ بعضهم «ولا تلون» بضم اللام وواو واحدة، وهي قراءة متركبة على لغة من همز الواو المضمومة، ثم نقلت حركة الهمزة إلى اللام وحذفت إحدى الواوين الساكنتين، وقرأ الأعمش وعاصم في رواية أبي بكر «تلوون» بضم التاء من ألوى وهي لغة، وقرأ حميد بن قيس «على أحد» بضم الألف والحاء، يريد الجبل، والمعنى بذلك رسول الله ﵇، لأنه كان على الجبل، والقراءة الشهيرة أقوى لأن النبي ﷺ لم يكن على الجبل إلا بعد ما فر الناس عنه، وهذه الحال من إصعادهم إنما كانت وهو يدعوهم، وروي أنه كان ينادي: إليّ عباد الله، والناس يفرون. وفي قوله تعالى: فِي أُخْراكُمْ مدح للنبي ﵇ فإن ذلك هو موقف الابطال في أعقاب الناس، ومنه قول الزبير بن باطا ما فعل مقدمتنا إذ حملنا وحاميتنا إذ فررنا، وكذلك كان رسول الله ﷺ أشجع الناس، ومنه قول سلمة بن الأكوع كنا إذا احمر البأس اتقينا برسول الله ﷺ، وقوله تعالى: فَأَثابَكُمْ معناه: جازاكم على صنيعكم، وسمي الغم ثوابا على معنى أنه القائم في هذه النازلة مقام الثواب، وهذا كقوله: [الوافر] تحيّة بينهم ضرب وجيع وكقول الآخر: [الفرزدق] : [الطويل]
Bu, İmrüülkays'ın şu sözünden daha şiddetlidir: [Tavîl] «Güçlük çeken kimse mazeret beyan edene dönüp bakmaz.» İbn Muhaysın ve Şibl rivayetinde İbn Kesîr, gâib sigasıyla her ikisinde de ye harfiyle «iz yes'adûne velâ yelvûne» şeklinde okumuşlardır. Bazı kurrâ dammeli vâvı hemze ile «velâ tel'eûne» şeklinde okumuştur; bu bir lügattir. Bazıları da lâm harfinin dammesi ve tek vâv ile «velâ telûne» şeklinde okumuştur; bu kıraat, dammeli vâvı hemzeleyen kimsenin lügati üzerine bina edilmiştir; daha sonra hemzenin harekesi lâma aktarılmış ve sakin olan iki vâvdan biri hazfedilmiştir. el-A'meş ve Ebû Bekr rivayetinde Âsım elvâ (ألوى) fiilinden te harfinin dammesiyle «tülevvûne» şeklinde okumuşlardır; bu da bir lügattir. Humeyd b. Kays ise dağı kastederek elif ve ha harflerinin dammesiyle «alâ Uhudin» şeklinde okumuştur; bununla kastedilen mana ise Resûlullah aleyhisselâm'dır, çünkü o dağın üzerindeydi. Meşhur kıraat daha kuvvetlidir; zira Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ancak insanlar kendisinden kaçtıktan sonra dağın üzerine çıkmıştır. Onların bu uzaklaşma halleri ise o kendilerini çağırırken vuku bulmaktaydı. Rivayet edildiğine göre o: «Bana doğru gelin ey Allah'ın kulları!» diye sesleniyor, insanlar ise kaçıyordu. Yüce Allah'ın { فِي أُخْراكُمْ } buyruğunda Peygamber aleyhisselâm'a bir övgü vardır; zira bu, insanların arkasında duran kahramanların duruş yeridir. Zübeyr b. Bâtâ'nın şu sözü de bu kabildendir: «Hücum ettiğimizde öncümüz, kaçtığımızda da artçımız ne yaptı?» Nitekim Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de insanların en cesuruydu. Seleme b. el-Ekva'ın şu sözü de bundandır: «Savaş kızıştığı zaman Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e sığınırdık.» Yüce Allah'ın { فَأَثابَكُمْ } buyruğunun manası: Yaptıklarınıza karşılık size ceza verdi, demektir. Kederin sevap (mükafat) olarak isimlendirilmesi, bu musibette sevap makamına kaim olması manasınadır; bu, şairin şu sözü gibidir: [Vâfir] «Aralarındaki selamlaşma can yakıcı bir vuruştur.» Diğerinin [el-Ferezdak'ın] şu sözü gibi: [Tavîl]