بأي شيء سميت الصفراء والجار وغير ذلك من المواضع؟ قال وذكرت ذلك ليحيى بن النعمان الغفاري فقال: سمعت شيوخا من بني غفار يقولون: هو ماؤنا ومنزلنا وما ملكه أحد قط يقال له بدر، وما هو من بلاد جهينة إنما هي بلاد غفار، قال الواقدي: فهذا المعروف عندنا، وقوله تعالى: وَأَنْتُمْ أَذِلَّةٌ معناه قليلون، وذلك أنهم كانوا ثلاثمائة وثلاثة عشر أو أربعة عشر رجلا، وكان عدوهم ما بين التسعمائة إلى الألف، وأَذِلَّةٌ جمع ذليل، واسم الذل في هذا الموضع مستعار، ولم يكونوا في أنفسهم إلا أعزة، ولكن نسبتهم إلى عدوهم وإلى جميع الكفار في أقطار الأرض يقتضي عند التأمل ذلتهم، وأنهم مغلوبون، وقد قال النبي ﷺ في ذلك اليوم: اللهم إن تهلك هذه العصابة لم تعبد، وهذه الاستعارة كاستعارة الكذب في قوله في الموطأ، كذب كعب، وكقوله كذب أبو محمد، وكاستعارة المسكنة لأصحاب السفينة على بعض الأقوال، إذ كانت مسكنتهم بالنسبة إلى الملك القادر الغاصب، ثم أمر تعالى المؤمنين بالتقوى، ورجاهم بالإنعام الذي يوجب الشكر، ويحتمل أن يكون المعنى: اتقوا الله عسى أن يكون تقواكم شكرا على النعمة في نصره ببدر.
«es-Safrâ, el-Câr ve diğer yerler neye binaen isimlendirilmiştir?» dedi. [Vâkıdî] dedi ki: Bunu Yahyâ b. en-Nu‘mân el-Gıfârî'ye zikrettim, o da şöyle dedi: Ben Benî Gıfâr'ın yaşlılarından şöyle dediklerini işittim: «O bizim suyumuz ve yurdumuzdur; oraya Bedir denilen hiçbir kimse asla sahip olmamıştır. Orası Cüheyne topraklarından da değildir, sadece Gıfâr topraklarıdır.» Vâkıdî der ki: Bizim katımızda bilinen de budur. Allah Teâlâ'nın: { وَأَنْتُمْ أَذِلَّةٌ } buyruğunun anlamı; siz sayıca az idiniz, demektir. Çünkü onlar üç yüz on üç ya da üç yüz on dört kişi idiler. Düşmanları ise dokuz yüz ile bin kişi arasındaydı. «Ezille» (أَذِلَّةٌ), «zelîl» kelimesinin çoğuludur. Bu makamdaki «zillet» ismi istiare yoluyla kullanılmıştır. Zira onlar kendi içlerinde izzetli kimselerden başkası değillerdi; fakat düşmanlarına ve yeryüzünün dört bir yanındaki bütün kâfirlere nispet edildiklerinde, etraflıca düşünüldüğünde onların zayıf/çaresiz oldukları ve mağlup durumda bulundukları anlaşılır. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem o gün: «Allahım, şayet bu topluluk helak olursa Sana ibadet edilmez» buyurmuştur. Bu istiare, Muvatta'da geçen «Ka'b yalan söyledi (yanıldı)» ve «Ebû Muhammed yalan söyledi (yanıldı)» sözündeki «yalan» kelimesinin istiaresi ile bazı görüşlere göre gemi sahipleri için «miskinlik» vasfının istiare edilmesi gibidir; zira onların miskinlikleri, [gemiyi zorla alan] güçlü ve gasıp hükümdara göredir. Sonra Allah Teâlâ müminlere takvayı emretti ve onları şükrü gerektiren nimet ile ümitlendirdi. Anlamın şöyle olması da muhtemeldir: Allah'tan sakının ki, takvanız O'nun Bedir'deki zafer nimetine karşı bir şükür olsun.
وقوله تعالى: إِذْ تَقُولُ العامل في إِذْ فعل مضمر، ويحتمل أن يكون العامل نَصَرَكُمُ وهذا على قول الجمهور: إن هذا القول من النبي ﷺ كان ببدر قال الشعبي والحسن بن أبي الحسن وغيرهما إن هذا كان ببدر، قال الشعبي بلغ المؤمنين أن كرز بن جابر بن حسل المحاربي محارب فهر، قد جاء في مدد للمشركين، فغم ذلك المؤمنين، فقال النبي ﷺ للمؤمنين عن أمر الله تعالى، هذه المقالة فصبر المؤمنون واتقوا، وهزم المشركون وبلغت الهزيمة كرزا ومن معه فانصرفوا ولم يأتوا من فورهم، ولم يمدّ المؤمنون بالملائكة، وكانت الملائكة بعد ذلك تحضر حروب النبي صلى الله
Allah Teâlâ'nın: { إِذْ تَقُولُ } buyruğundaki { إِذْ } edatının âmili gizli bir fiildir; âmilin { نَصَرَكُمُ } olması da muhtemeldir. Bu, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in bu sözünün Bedir'de olduğu yönündeki cumhurun görüşüne göredir. eş-Şa‘bî, el-Hasan b. Ebi'l-Hasan ve başkaları bunun Bedir'de olduğunu söylemişlerdir. eş-Şa‘bî der ki: Müminlere, Fihr kolundan Kürz b. Câbir b. Hisl el-Muhâribî'nin müşriklere destek birliğiyle geldiği haberi ulaştı. Bu durum müminleri üzdü. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, Allah Teâlâ'nın emriyle müminlere bu sözü söyledi. Müminler de sabredip sakındılar; müşrikler hezimete uğratıldı. Hezimet haberi Kürz ve beraberindekilere ulaşınca geri döndüler ve hemen o anda gelmediler. Müminlere de meleklerle yardım edilmedi. Melekler bundan sonra Peygamber sallallâhu
عليه وسلم مددا، وهي تحضر حروب المسلمين إلى يوم القيامة.
aleyhi ve sellem'in savaşlarında bir destek olarak hazır bulundular. Onlar kıyamet gününe kadar da Müslümanların savaşlarında hazır bulunurlar.
قال القاضي: وخالف الناس الشعبي في هذه المقالة، وتظاهرت الروايات بأن الملائكة حضرت بدرا وقاتلت، ومن ذلك قول أبي أسيد مالك بن ربيعة، لو كنت معكم الآن ببدر ومعي بصري لأريتكم الشعب الذي خرجت منه الملائكة، لا أشك ولا أتمارى، ومنه حديث الغفاري وابن عمه اللذين سمعا من الصحابة، أقدم حيزوم فانكشف قناع قلب أحدهما فمات مكانه، وتماسك الآخر، وقال ابن عباس: لم تقاتل الملائكة في يوم من الأيام إلا يوم بدر، وكانوا يكونون في سائر الأيام عددا ومددا لا يضربون، ومن ذلك قول أبي سفيان بن الحارث لأبي لهب: ما هو إلا أن لقينا القوم فمنحناهم أكتافنا يقتلون ويأسرون، وعلى ذلك فو الله ما لمت الناس، لقينا رجالا بيضا على خيل بلق بين السماء والأرض ما تليق شيئا ولا يقوم لها شيء، ومن ذلك أن أبا اليسر كعب بن عمرو الأنصاري أحد بني سلمة أسر يوم بدر العباس بن عبد المطلب وكان أبو اليسر رجلا مجموعا وكان العباس رجلا طويلا جسيما فقال النبي ﷺ:
Kâdı [İbn Atıyye] der ki: İnsanlar bu sözünde eş-Şa‘bî'ye muhalefet etmişlerdir; rivayetler meleklerin Bedir'de hazır bulunup bizzat savaştıkları hususunda birbirini desteklemektedir. Ebû Useyd Mâlik b. Rebîa'nın şu sözü bunlardandır: «Şayet şu an sizinle Bedir'de olsaydım ve gözlerim görseydi, meleklerin çıktığı dağ geçidini size hiç şüphe ve tereddüt etmeksizin gösterirdim.» Sahabeden işiten Gıfârî ile amcasının oğlunun şu hadisi de bunlardandır: «İlerle ey Hayzûm!» [sesini işittiler], bunun üzerine ikisinden birinin kalp zarı patladı ve olduğu yerde öldü, diğeri ise dayandı. İbn Abbâs şöyle demiştir: «Melekler Bedir günü dışında hiçbir günde savaşmadılar; diğer günlerde ise kılıçla vurmadan sadece sayı ve destek olarak bulunurlardı.» Ebû Süfyân b. el-Hâris'in Ebû Leheb'e söylediği şu söz de bunlardandır: «Kavimle karşılaşır karşılaşmaz arkamızı döndük; bizi öldürüyor ve esir alıyorlardı. Buna rağmen vallahi insanları kınamadım. Çünkü gök ile yer arasında alaca atlar üzerinde beyaz [elbiseli] adamlarla karşılaştık ki hiçbir şey onların önünde duramıyor, hiçbir şey onlara karşı koyamıyordu.» Yine bunlardandır ki; Benî Selime'den Ebû'l-Yusr Ka‘b b. Amr el-Ensârî, Bedir günü Abbâs b. Abdilmuttalib'i esir almıştı. Ebû'l-Yusr ufak tefek bir adamdı, Abbâs ise uzun boylu ve iri cüsseli bir adamdı. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu:
لقد أعانك عليه ملك كريم، الحديث بطوله، وقد قال بعض الصحابة: كنت يوم بدر أتبع رجلا من المشركين لأضربه بسيفي فلما دنوت منه وقع رأسه قبل أن يصل سيفي إليه فعلمت أن ملكا قتله، وقال قتادة ابن دعامة: أمد الله المؤمنين يوم بدر بخمسة آلاف من الملائكة، قال الطبري: وقال آخرون: إن الله وعد المؤمنين يوم بدر أن يمدهم في حروبهم كلها إن صبروا واتقوا، فلم يفعلوا ذلك إلا في يوم الأحزاب، فأمدهم حين حاصروا قريظة، ثم أدخل تحت هذه الترجمة عن عبد الله بن أبي أوفى أنه قال: حاصرنا قريظة مدة فلم يفتح علينا فرجعنا، فبينا رسول الله ﷺ قد دعا بغسل يريد أن يغسل رأسه، إذ جاءه جبريل ﵇ فقال: وضعتم أسلحتكم ولم تضع الملائكة أوزارها فلف رسول الله ﷺ رأسه بخرقة ولم يغسله، ونادى فينا فقمنا كالين متعبين، حتى أتينا قريظة والنضير، فيومئذ أمدنا الله بالملائكة بثلاثة آلاف، وفتح لنا فتحا يسيرا، فانقلبنا بنعمة من الله وفضل، وقال عكرمة: كان الوعد يوم بدر، فلم يصبروا يوم أحد ولا اتقوا، فلم يمدوا ولو مدوا لم يهزموا، وقال الضحاك: كان هذا الوعد والمقالة للمؤمنين يوم أحد، ففر الناس وولوا مدبرين فلم يمدهم الله، وإنما مدوا يوم بدر بألف من الملائكة مردفين، وقال ابن زيد: قال المسلمون لرسول الله ﷺ يوم أحد وهم ينتظرون المشركين:
«Ona karşı sana şerefli bir melek yardım etti.» -hadis uzundur-. Nitekim sahâbîlerden biri şöyle demiştir: «Bedir günü müşriklerden bir adamı kılıcımla vurmak için takip ediyordum; ona yaklaştığımda kılıcım henüz ona ulaşmadan başı düştü ve anladım ki onu bir melek öldürdü.» Katâde b. Diâme şöyle demiştir: «Allah, Bedir günü müminlere beş bin melekle yardım etti.» Taberî der ki: Başkaları da şöyle demiştir: «Allah, Bedir günü müminlere, şayet sabreder ve sakınırlarsa bütün savaşlarında kendilerine yardım edeceğini vadetti; ancak onlar bunu Ahzâb günü hariç yapmadılar. Kurayza'yı kuşattıklarında Allah onlara yardım etti.» Sonra bu başlık altında Abdullah b. Ebî Evfâ'dan şöyle dediği nakledilmiştir: «Kurayza'yı bir müddet kuşattık, bize fetih nasip olmadı ve geri döndük. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem yıkanmak için su isteyip başını yıkamak üzereyken Cibrîl aleyhisselâm gelip: 'Siz silahlarınızı bıraktınız, melekler ise ağırlıklarını bırakmadı' dedi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem başını bir bezle sardı, yıkamadı ve aramızda nida etti. Yorgun ve bitkin bir halde kalktık, nihayet Kurayza ve Nadîr'e geldik. İşte o gün Allah bize üç bin melekle yardım etti ve bize kolay bir fetih nasip etti. Böylece Allah'ın bir nimeti ve lütfuyla geri döndük.» İkrime der ki: «Bu vaat Bedir günündeydi; Uhud günü ise sabretmediler ve sakınmadılar, bu yüzden onlara yardım edilmedi. Şayet yardım edilseydi hezimete uğramazlardı.» ed-Dahhâk der ki: «Bu vaat ve hitap müminlere Uhud günündeydi; fakat insanlar kaçıp arkalarını döndüler, bu yüzden Allah onlara yardım etmedi. Bedir günü ise onlara sadece peş peşe gelen bin melekle yardım edilmişti.» İbn Zeyd der ki: Müslümanlar Uhud günü müşrikleri beklerken Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle dediler:
يا رسول الله أليس يمدنا الله كما أمدنا يوم بدر؟ فقال لهم النبي ﷺ: أَلَنْ يَكْفِيَكُمْ الآية وإنما أمدهم يوم بدر بألف قال ابن زيد: فلم يصبروا، وقوله تعالى: أَلَنْ يَكْفِيَكُمْ تقرير على اعتقادهم الكفاية في هذا العدد من الملائكة، ومن حيث كان الأمر بينا في نفسه أن الملائكة كافية، بادر المتكلم إلى الجواب ليبني ما يستأنف من قوله عليه فقال: بَلى وهي جواب المقررين، وهذا يحسن في الأمور البينة التي لا محيد في جوابها، ونحوه قوله تعالى: قُلْ أَيُّ شَيْءٍ أَكْبَرُ شَهادَةً قُلِ اللَّهُ [الأنعام: ١٩] وفي مصحف أبي بن كعب، «ألا يكفيكم» وقد مضى القول في قوله: وَيَمُدُّهُمْ فِي طُغْيانِهِمْ [البقرة: ١٥] وقرأ الحسن بن أبي الحسن: «بثلاثة آلاف» ، يقف على الهاء، وكذلك «بخمسة آلاف» ، ووجه هذه القراءة ضعيف، لأن المضاف والمضاف إليه يقتضيان الاتصال، إذ هما كالاسم الواحد، وإنما الثاني كمال للأول، والهاء إنما هي أمارة وقف، فيقلق الوقف في موضع إنما هو للاتصال، لكن قد جاء نحو هذا
«Ey Allah'ın Resûlü, Bedir günü bize yardım ettiği gibi Allah bize yardım etmeyecek mi?» Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onlara: { أَلَنْ يَكْفِيَكُمْ } ayetini söyledi. Halbuki Bedir günü onlara ancak bin melekle yardım etmişti. İbn Zeyd: «Fakat sabretmediler» demiştir. Allah Teâlâ'nın: { أَلَنْ يَكْفِيَكُمْ } buyruğu, meleklerin bu sayısının yeterli olduğuna dair inançlarını ikrardır (onaylatmadır). Meleklerin kâfi geleceği hususu bizzat kendiliğinden apaçık olduğundan dolayı, Mütekellim (Allah), sözünün devamında getireceği şeyi bunun üzerine bina etmek için cevaba hemen başlayarak { بَلى } buyurmuştur ki bu, ikrar ettirenlerin cevabıdır. Bu üslup, cevabında kaçış bulunmayan apaçık hususlarda güzel olur. Allah Teâlâ'nın şu buyruğu da buna benzer: { قُلْ أَيُّ شَيْءٍ أَكْبَرُ شَهادَةً قُلِ اللَّهُ } [el-En‘âm: 19] “De ki: 'Şahitlik bakımından hangi şey daha büyüktür?' De ki: 'Allah...'” Übey b. Ka‘b'ın mushafında «elâ yekfîküm» (ألا يكفيكم) şeklindedir. { وَيَمُدُّهُمْ فِي طُغْيانِهِمْ } [el-Bakara: 15] “...ve onları taşkınlıkları içinde...” buyruğunda bu konudaki açıklama geçmişti. el-Hasan b. Ebi'l-Hasan, «bi-selâseti âlâf» (بثلاثة آلاف) ibaresini ه (he) harfi üzerinde durarak okumuştur; aynı şekilde «bi-hamseti âlâf» (بخمسة آلاف) ibaresini de öyle okumuştur. Bu kıraatin izah tarzı zayıftır; çünkü muzaf ile muzafun ileyh bitişikliği gerektirir, zira ikisi tek bir isim gibidir ve ikinci kelime birincinin tamamlayıcısıdır. ه (he) ise ancak vakıf (durma) alametidir; bu sebeple bitişik olması gereken bir yerde durmak tutarsız olur. Ancak buna benzer bir kullanım
للعرب في مواضع، فمن ذلك ما حكاه الفراء أنهم يقولون: أكلت لحما، شاة، يريدون لحم شاة فمطلوا الفتحة حتى نشأت عنها ألف، كما قالوا في الوقف، قالا: يريدون قال: ثم مطلوا الفتحة في القوافي ونحوها من مواضع الروية والتثبت، ومن ذلك في الشعر قول الشاعر: [عنترة] : [الرجز] :
Araplarda bazı yerlerde vârid olmuştur. Nitekim Ferrâ'nın naklettiğine göre onlar «lahme şâtin» (لحم شاة) demek istediklerinde fethayı uzatarak ondan bir elif doğacak şekilde «ekeltü lahmen, şâten» (أكلت لحما، شاة) derlerdi; tıpkı vakıf halinde «kâle» (قال) demek isterlerken «kâlâ» (قالا) dedikleri gibi. Sonra kafiyelerde ve temkin ile durup düşünme yerlerinde fethayı uzatmışlardır. Şiirde buna dair şairin [Antere'nin] [Recez veznindeki] şu sözü vardır:
ينباع من ذفرى غضوب جسرة يريد ينبع فمطل ومنه قول الآخر: [الرجز]
Yenbâu min zifrâ gadûbin cesretin; burada [şair] «yenbeu» (ينبع) demek istemiş ve [harekeyi] uzatmıştır. Bir başkasının [Recez veznindeki] şu sözü de bundandır:
أقول إذ جرت على الكلكال ... يا ناقتا ما جلت من مجال
Ekûlü iz ceret ale'l-kelkâli ... Yâ nâkatâ mâ culti min mecâli
يريد على الكلكل، فمطل ومنه قول الآخر: [لابن هرمة] : [الوافر]
[Şair] «ale'l-kelkeli» (على الكلكل) demek istemiş ve [harekeyi] uzatmıştır. Bir başkasının [İbn Herme'nin] [Vâfir veznindeki] şu sözü de bundandır:
فأنت من الغوائل حين ترمي ... ومن ذمّ الرجال بمنتزاح
Fe-ente mine'l-gavâili hîne termî ... Ve min zemmi'r-ricâli bi-müntezâhî
يريد بمنتزح، قال أبو الفتح: فإذا جاز ان يعترض هذا التمادي بين أثناء الكلمة الواحدة، جاز التمادي والتأني بين المضاف والمضاف إليه إذ هما في الحقيقة اثنان، وقرأ ابن عامر وحده: «منزّلين» بفتح النون والزاي مشددة، وقرأ الباقون: منزلين بسكون النون وفتح الزاي مخففة، وقرأ ابن أبي عبلة: «منزّلين» بفتح النون وكسر الزاي مشددة، معناها: ينزلون النصر، وحكى النحاس قراءة ولم ينسبها: «منزلين» بسكون النون وكسر الزاي خفيفة، وفسرها بأنهم ينزلون النصر.
[Şair] «bi-müntezehin» (بمنتزح) demek istemiştir. Ebu'l-Feth der ki: Bu uzatma tek bir kelimenin arasında araya girebiliyorsa, hakikatte iki ayrı kelime olan muzaf ile muzafun ileyh arasında uzatma ve duraklama yapılması hayli hayli caiz olur. İbn Âmir tek başına nûn'un fethası ve zâ'nın şeddesiyle «münezzilîn» (منزّلين) şeklinde okumuştur. Diğerleri ise nûn'un sükûnu ve zâ'nın fethasıyla şeddesiz olarak «münzelîn» (منزلين) şeklinde okumuşlardır. İbn Ebî Able ise nûn'un fethası ve zâ'nın kesresiyle şeddeli olarak «münezzilîn» (منزّلين) şeklinde okumuştur; manası: zaferi indirirler, demektir. Nehhas ise kime ait olduğunu belirtmeksizin nûn'un sükûnu ve zâ'nın kesresiyle şeddesiz «münzilîn» (منزلين) kıraatini nakletmiş ve bunu zaferi indirenler olarak tefsir etmiştir.
وبَلى - جواب للنفي الذي في أَلَنْ وقد تقدم معناه، ثم ذكر تعالى الشرط الذي معه يقع الإمداد وهو الصبر، والتقى. و «الفور» : النهوض المسرع إلى الشيء مأخوذ من فور القدر والماء ونحوه، ومنه قوله تعالى: وَفارَ التَّنُّورُ [هود: ٤٠] فالمعنى ويأتوكم في نهضتكم هذه، قال ابن عباس: مِنْ فَوْرِهِمْ هذا: معناه من سفرهم هذا، قال الحسن والسدي: معناه، من وجههم هذا، وقاله قتادة، وقال مجاهد وعكرمة وأبو صالح مولى أم هاني: من غضبهم هذا.
{ بَلى } kelimesi { أَلَنْ } içindeki nefye (olumsuzluğa) cevaptır, anlamı daha önce geçmişti. Sonra Allah Teâlâ kendisiyle birlikte yardımın gerçekleşeceği şartı zikretti ki o da sabır ve takvadır. «el-Fevr» (الفور); tencerenin ve suyun kaynamasından (fevrânından) alınmış olup bir şeye doğru süratle harekete geçmek demektir. Allah Teâlâ'nın şu buyruğu da bundandır: { وَفارَ التَّنُّورُ } [Hûd: 40] “...ve tandır kaynayıp fışkırdığı [zaman]...” Buna göre mana: Onlar bu anî çıkışlarıyla üzerinize geldiklerinde, demektir. İbn Abbâs: { مِنْ فَوْرِهِمْ هذا } buyruğunun manası: «bu seferlerinden», demiştir. Hasan ve Süddî bunun manasının: «bu cihetlerinden/yönelişlerinden» olduğunu söylemişlerdir; bunu Katâde de söylemiştir. Mücâhid, İkrime ve Ümmü Hânî'nin azatlısı Ebû Sâlih ise: «bu öfkelerinden», demişlerdir.
قال القاضي: وهذا تفسير لا يخص اللفظة قد يكون «الفور» لغضب ولطمع ولرغبة في أجر، ومنه الفور في الحج والوضوء، وقرأ أبو عمرو وابن كثير وعاصم: «مسوّمين» ، بكسر الواو، وقرأ الباقون:
Kâdı [İbn Atıyye] der ki: Bu, lafza has olmayan bir tefsirdir; «fevr» öfke için olabileceği gibi hırs ve sevap arzusu için de olabilir. Hacda ve abdestte peş peşe yapmak (fevr) da bundandır. Ebû Amr, İbn Kesîr ve Âsım, vâv'ın kesresiyle «müsevvimîn» (مسوّمين) şeklinde okumuşlardır. Diğerleri ise:
«مسوّمين» بفتح الواو، فأما من قرأ بفتح الواو فمعناه: معلمين بعلامات، قال أبو زيد الأنصاري: «السومة» العلامة تكون على الشاة وغيرها يجعل عليها لون يخالف لونها لتعرف، وروي أن الملائكة أعلمت يومئذ بعمائم بيض، حكاه المهدوي عن الزجّاج، إلا جبريل ﵇ فإنه كان بعمامة صفراء على مثال عمامة الزبير بن العوام، وقاله ابن إسحاق، وقال مجاهد: كانت خيلهم مجزوزة الأذناب والأعراف معلمة النواصي والأذناب بالصوف والعهن، وقال الربيع: كانت سيماهم أنهم كانوا على خيل بلق، وقال عباد بن حمزة بن عبد الله بن الزبير: نزلت الملائكة في سيما الزبير عليهم عمائم صفر، وقال ذلك عروة وعبد الله ابنا الزبير: وقال عبد الله: كانت ملاءة صفراء فاعتم الزبير بها، ومن قرأ: «مسوّمين» بكسر الواو، فيحتمل من المعنى مثل ما تقدم، أي هم قد أعلموا أنفسهم بعلامة وأعلموا خيلهم، ورجح الطبري وغيره هذه القراءة، بأن النبي ﷺ قال للمسلمين يوم بدر: سوّموا فإن الملائكة قد سوّمت، فهم على
vâv'ın fethasıyla «müsevvamîn» (مسوّمين) şeklinde okumuşlardır. Vâv'ın fethasıyla okuyanın kıraatine göre mana: alametlerle işaretlenmiş olanlar, demektir. Ebû Zeyd el-Ensârî şöyle demiştir: «es-Sûme» (السومة), tanınması için koyun ve benzeri hayvanların üzerine kendi renginden farklı olarak konulan alamettir/işarettir. Mehdî'nin Zeccâc'dan rivayet ettiğine göre melekler o gün beyaz sarıklarla işaretlenmişlerdi; ancak Cibrîl aleyhisselâm Zübeyr b. el-Avvâm'ın sarığı gibi sarı bir sarıkla idi; bunu İbn İshâk da söylemiştir. Mücâhid şöyle demiştir: «Onların atlarının kuyrukları ve yeleleri kesilmişti, alınları ve kuyrukları yün ve boyalı yün ile işaretlenmişti.» Rebî‘ şöyle demiştir: «Onların alameti, alaca atlar üzerinde olmalarıydı.» Abbâd b. Hamza b. Abdillâh b. ez-Zübeyr şöyle demiştir: «Melekler Zübeyr'in kılığında indiler, üzerlerinde sarı sarıklar vardı.» Bunu Zübeyr'in iki oğlu Urve ve Abdullah da söylemiştir. Abdullah: «Sarı bir kumaş parçasıydı, Zübeyr onunla sarık sarmıştı» demiştir. Vâv'ın kesresiyle «müsevvimîn» şeklinde okuyana gelince; yukarıda geçen mananın bir benzeri muhtemeldir; yani onlar kendilerini bir alametle işaretlemişler ve atlarını da işaretlemişlerdir. Taberî ve başkaları bu kıraati, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Bedir günü Müslümanlara: «Alamet takının (işaretlenin), zira melekler de alamet takındılar» buyurmasıyla tercih etmişlerdir. Buna göre onlar,
هذا مسومون، وقال كثير من أهل التفسير: إن معنى «مسوّمين» بكسر الواو أي هم قد سوموا خيلهم: أي أعطوها سومها من الجري والقتال والإحضار فهي سائمة، ومنه سائمة الماشية، لأنها تركت وسومها من الرعي، وذكر المهدوي هذا المعنى في «مسوّمين» بفتح الواو أي أرسلوا وسومهم.
bu şekilde nişan koyanlardır. Tefsir ehlinden pek çoğu şöyle demiştir: Vâv'ın kesresiyle «müsevvimîn» lafzının anlamı, onların atlarını salıvermiş olmalarıdır; yani koşma, savaşma ve hücum etme hususunda atlarına paylarını vermişlerdir ve onlar koşan/serbest bırakılan atlardır. Otlamaya bırakıldığı için «sâime» denilen hayvanlar da bundandır. el-Mehdevî bu anlamı vâv'ın fethasıyla «müsevvamîn» kıraatinde de zikretmiştir; yani onlar serbest bırakılmış ve salıverilmişlerdir.
قال القاضي: وهذا قلق: وقد قاله ابن فورك أيضا.
Kâdı [İbn Atıyye] der ki: Bu tutarsızdır; bunu İbn Fûrek de söylemiştir.
قوله تعالى:
Allah Teâlâ'nın buyruğu:
[سورة آل عمران (٣) : الآيات ١٢٦ الى ١٢٩]
[Âl-i İmrân Suresi (3): 126-129. Ayetler]
وَما جَعَلَهُ اللَّهُ إِلاَّ بُشْرى لَكُمْ وَلِتَطْمَئِنَّ قُلُوبُكُمْ بِهِ وَمَا النَّصْرُ إِلاَّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ الْعَزِيزِ الْحَكِيمِ (١٢٦) لِيَقْطَعَ طَرَفاً مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَوْ يَكْبِتَهُمْ فَيَنْقَلِبُوا خائِبِينَ (١٢٧) لَيْسَ لَكَ مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ أَوْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ أَوْ يُعَذِّبَهُمْ فَإِنَّهُمْ ظالِمُونَ (١٢٨) وَلِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ يَغْفِرُ لِمَنْ يَشاءُ وَيُعَذِّبُ مَنْ يَشاءُ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ (١٢٩)
{ وَما جَعَلَهُ اللَّهُ إِلاَّ بُشْرى لَكُمْ وَلِتَطْمَئِنَّ قُلُوبُكُمْ بِهِ وَمَا النَّصْرُ إِلاَّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ الْعَزِيزِ الْحَكِيمِ (١٢٦) لِيَقْطَعَ طَرَفاً مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَوْ يَكْبِتَهُمْ فَيَنْقَلِبُوا خائِبِينَ (١٢٧) لَيْسَ لَكَ مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ أَوْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ أَوْ يُعَذِّبَهُمْ فَإِنَّهُمْ ظالِمُونَ (١٢٨) وَلِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ يَغْفِرُ لِمَنْ يَشاءُ وَيُعَذِّبُ مَنْ يَشاءُ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ (١٢٩) } “Allah bunu sırf size bir müjde olsun ve kalpleriniz bununla yatışsın diye yaptı. Zafer, ancak Mutlak Güç Sahibi, Hüküm ve Hikmet Sahibi olan Allah katındandır. (126) [Bu yardım] inkâr edenlerden bir kısmını helak etsin yahut onları perişan etsin de umutsuz bir şekilde dönüp gitsinler diyedir. (127) Bu işten sana hiçbir pay yoktur. [Allah] ya onların tevbelerini kabul eder yahut onlara azap eder; çünkü onlar zalimlerdir. (128) Göklerde ne var, yerde ne varsa hepsi Allah'ındır. O dilediğini bağışlar, dilediğine azap eder. Allah Çok Bağışlayandır, Çok Merhamet Edendir. (129)”
الضمير في جَعَلَهُ اللَّهُ عائد على الإنزال والإمداد، و «البشرى» مصدر واللام في وَلِتَطْمَئِنَّ متعلقة بفعل مضمر يدل عليه جعله، ومعنى الآية: وما كان هذا الإمداد إلا لتستبشروا به وتطمئن به قلوبكم وتروا حفاية الله بكم، وإلا فالكثرة لا تغني شيئا إلا أن ينصر الله، وقوله: وَمَا النَّصْرُ يريد للمؤمنين، وكذلك أيضا هي الإدالة للكفار من عند الله.
{ جَعَلَهُ اللَّهُ } ibaresindeki zamir [meleklerin] indirilmesine ve yardım edilmesine râcidir. «el-Büşrâ» (البشرى) masdardır. { وَلِتَطْمَئِنَّ } buyruğundaki lâm harfi, { جَعَلَهُ } lafzının delalet ettiği gizli bir fiile mütallıktır (bağlıdır). Ayetin anlamı şudur: Bu yardım, sırf siz bununla müjdelenip sevinesiniz, kalpleriniz bununla mutmain olsun ve Allah'ın size olan lütfunu ve ihtimamını göresiniz diyedir; yoksa Allah yardım etmedikçe çokluk hiçbir fayda vermez. { وَمَا النَّصْرُ } buyruğu ile müminler için olan zaferi kastetmektedir; aynı şekilde kâfirlere galebe çalınması da Allah katındandır.
واللام في قوله: لِيَقْطَعَ متعلقة بقوله وَمَا النَّصْرُ إِلَّا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وعلى هذا لا يكون قطع الطرف مختصا بيوم، اللهم إلا أن تكون الألف واللام في «النصر» للعهد، وقيل: العامل فيه «ولقد نصركم» حكاه ابن فورك وهو قلق، لأن قوله: أَوْ يَكْبِتَهُمْ لا يترتب عليه، وقد يحتمل أن تكون اللام في قوله لِيَقْطَعَ متعلقة ب جَعَلَهُ، فيكون قطع الطرف إشارة إلى من قتل ببدر، على ما قال الحسن وابن إسحاق وغيرهم، أو إلى من قتل بأحد على ما قال السدي، وقتل من المشركين ببدر سبعون، وقتل منهم يوم أحد اثنان وعشرون رجلا، وقال السدي: قتل منهم ثمانية عشر والأول أصح، و «الطرف» الفريق، ومتى قتل المسلمون كفارا في حرب فقد قطعوا طَرَفاً، لأنه الذي وليهم من الكفار فكأن جميع الكفار رقعة وهؤلاء المقتولون طرف منها أي حاشية، ويحتمل أن يكون قوله تعالى: لِيَقْطَعَ طَرَفاً بمنزلة ليقطع دابرا وقوله:
{ لِيَقْطَعَ } buyruğundaki lâm harfi { وَمَا النَّصْرُ إِلَّا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ } buyruğuna müteallıktır. Buna göre tarafın kesilmesi (bir kısmının helak edilmesi) belirli bir güne mahsus olmaz; meğerki «en-Nasr» lafzındaki elif-lâm ahid için olsun. Âmilin «velekad nesaraküm» olduğu da söylenmiştir; bunu İbn Fûrek nakletmiştir ancak bu tutarsızdır, çünkü { أَوْ يَكْبِتَهُمْ } buyruğu buna terettüp etmez. { لِيَقْطَعَ } buyruğundaki lâm harfinin { جَعَلَهُ } lafzına müteallık olması da muhtemeldir; bu durumda tarafın kesilmesi, Hasan, İbn İshâk ve başkalarının dediğine göre Bedir'de öldürülenlere ya da Süddî'nin dediğine göre Uhud'da öldürülenlere işaret olur. Bedir'de müşriklerden yetmiş kişi öldürüldü, Uhud gününde ise onlardan yirmi iki adam öldürüldü. Süddî: «Onlardan on sekiz kişi öldürüldü» demiştir; birincisi daha sahihtir. «et-Taraf» (الطرف) fırka/grup demektir. Müslümanlar bir savaşta kâfirleri öldürdüklerinde muhakkak bir «tarafı» kesmiş olurlar; zira öldürülenler kâfirlerden Müslümanlara en yakın olan kısımdır. Sanki kâfirlerin tamamı bir kumaş parçasıdır da bu öldürülenler onun bir tarafı, yani kenarıdır. Allah Teâlâ'nın: { لِيَقْطَعَ طَرَفاً } buyruğunun kökünü kazısın (arkasını kessin) anlamında olması da muhtemeldir. Allah Teâlâ'nın:
أَوْ يَكْبِتَهُمْ معناه: أو يخزيهم، والكبت الصرع لليدين، وقال النقاش وغيره: التاء بدل من دال كبته أصله كبده أي فعل به يؤذي كبده، وإذا نصر الله على أمة كافرة فلا بد من أحد هذين الوجهين، إما أن يقتل منهم أو يخيبوا، فذلك نوع من الهزم.
{ أَوْ يَكْبِتَهُمْ } buyruğunun anlamı: yahut onları rezil ve rüsva etsin, demektir. «el-Kebt» (الكبت) yüzüstü elleri üzerine yere sermektir. en-Nakkâş ve başkaları şöyle demiştir: Buradaki tâ harfi dâl harfinden bedeldir; «kebetehû» lafzının aslı «kebedehû»dur, yani ciğerine eziyet veren şeyi ona yaptı demektir. Allah kâfir bir topluluğa karşı yardım ettiğinde bu iki durumdan birinin gerçekleşmesi kaçınılmazdır: Ya onlardan [bir kısmı] öldürülür ya da hayal kırıklığına uğrarlar; bu da hezimetin bir türüdür.
وقوله تعالى: لَيْسَ لَكَ مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ توقيف على أن الأمر كله لله، وهذا التوقيف يقتضي أنه كان بسبب من جهة النبي ﷺ وروي في ذلك أنه لما هزم أصحابه وشج في وجهه، حتى دخلت بعض حلق الدرع في خده وكسرت رباعيته وارتث بالحجارة حتى صرع لجنبه، تحيز عن الملحمة، وجعل يمسح الدم من وجهه ويقول: لا يفلح قوم فعلوا هذا بنبيهم، هكذا لفظ الحديث من طريق أنس بن
Allah Teâlâ'nın: { لَيْسَ لَكَ مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ } buyruğu, bütün işin Allah'a ait olduğuna dair bir bildirimdir. Bu bildirim, bunun Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem tarafından kaynaklanan bir sebeple olduğuna delalet eder. Bu hususta şöyle rivayet edilmiştir: Sahâbîleri hezimete uğrayıp yüzünden yaralandığında, hatta miğferin bazı halkaları yanağına batıp ön dişi kırıldığında ve taşlarla ağır yaralanıp yan tarafı üzerine yere düştüğünde, savaş meydanından kenara çekildi; yüzündeki kanı silmeye başladı ve: «Peygamberlerine bunu yapan bir kavim nasıl felah bulur?» diyordu. Hadisin Enes b.
مالك، وفي بعض الطرق، وكيف يفلح؟ وفي بعضها أن سالما مولى أبي حذيفة كان يغسل الدم عن وجه رسول الله ﷺ قال فأفاق وهو يقول: كيف بقوم فعلوا هذا بنبيهم وهو يدعوهم إلى الله؟
Mâlik yoluyla gelen lafzı böyledir. Bazı rivayet yollarında «Nasıl felah bulurlar ki?» şeklindedir. Bazılarında ise Ebû Huzeyfe'nin azatlısı Sâlim'in Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yüzündeki kanı yıkadığı, onun da kendine gelerek şöyle dediği rivayet edilmiştir: «Kendilerini Allah'a davet ederken peygamberlerine bunu yapan bir kavmin hali nice olur?»
فنزلت الآية، بسبب هذه المقالة.
İşte bu söz sebebiyle ayet nazil oldu.
قال القاضي: وكأن النبي ﷺ لحقه في تلك الحال يأس من فلاح كفار قريش، فمالت نفسه إلى أن يستأصلهم الله ويريح منهم، فروي أنه دعا عليهم أو أستأذن في أن يدعو عليهم، وروى ابن عمر وغيره: أنه دعا على أبي سفيان والحارث بن هشام وصفوان بن أمية باللعنة، إلى غير هذا من معناه، فقيل له بسبب ذلك، لَيْسَ لَكَ مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ أي عواقب الأمور بيد الله، فامض أنت لشأنك ودم على الدعاء إلى ربك، قال الطبري وغيره من المفسرين: قوله: أَوْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ عطف على يَكْبِتَهُمْ.
Kâdı [İbn Atıyye] der ki: Sanki o durumda Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Kureyş kâfirlerinin kurtuluşundan ümit kesti; nefsi, Allah'ın onların kökünü kurutmasına ve [insanları] onlardan rahatlatmasına meyletti. Nitekim onun onlara beddua ettiği ya da onlara beddua etmek için izin istediği rivayet edilmiştir. İbn Ömer ve başkaları şöyle rivayet etmiştir: O; Ebû Süfyân'a, el-Hâris b. Hişâm'a ve Safvân b. Ümeyye'ye lanet ile beddua etti -bu manada diğer rivayetlere kadar-. Bunun üzerine bu sebeple kendisine: { لَيْسَ لَكَ مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ } denildi; yani işlerin akıbeti Allah'ın elindedir; sen kendi vazifene bak ve Rabbine davet etmeyi sürdür. Taberî ve diğer müfessirler: { أَوْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ } buyruğunun { يَكْبِتَهُمْ } fiiline matuf olduğunu söylemişlerdir.
قال القاضي: فقوله: لَيْسَ لَكَ مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ اعتراض أثناء الكلام، وقوله: أَوْ يَتُوبَ معناه:
Kâdı [İbn Atıyye] der ki: Buna göre { لَيْسَ لَكَ مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ } buyruğu söz arasında bir itirazdır (ara cümledir). { أَوْ يَتُوبَ } buyruğunun manası ise:
فيسلمون، وقوله: أَوْ يُعَذِّبَهُمْ معناه: في الآخرة بأن يوافوا على الكفر، قال الطبري وغيره: ويحتمل أن يكون قوله أَوْ يَتُوبَ بمعنى حتى يتوب أو إلى أن يتوب فيجيء بمنزلة قولك: لا أفارقك أو تقضيني حقي، وكما تقول: لا يتم هذا الأمر أو يجيء فلان، وقوله تعالى: لَيْسَ لَكَ مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ ليس باعتراض على هذا التأويل، وإنما المعنى الإخبار لمحمد ﵇ أنه ليس يتحصل له من أمر هؤلاء الكفار شيء يؤمله إلا أن يتوب الله عليهم فيسلموا، فيرى محمد ﵇ أحد أمليه فيهم، أو يعذبهم الله بقتل في الدنيا، أو بنار في الآخرة أو بهما، فيرى محمد ﷺ الأمل الآخر، وعلى هذا التأويل فليس في قوله: لَيْسَ لَكَ مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ ردع كما هو في التأويل الأول، وذلك التأويل الأول أقوى، وقرأ أبي بن كعب، «أو يتوب أو يعذب» برفع الباء فيهما، المعنى: أو هو يتوب، ثم قرر تعالى ظلم هؤلاء الكفار.
Müslüman olurlar, demektir. { أَوْ يُعَذِّبَهُمْ } buyruğunun manası ise: küfür üzere ölmeleri sebebiyle ahirette onlara azap eder, demektir. Taberî ve başkaları der ki: { أَوْ يَتُوبَ } buyruğunun «hattâ yetûbe» (tövbe edinceye kadar) veya «ilâ en yetûbe» anlamında olması da muhtemeldir; böylece senin: «Hakkımı ödeyinceye kadar senden ayrılmam» veya «Falan kimse gelinceye kadar bu iş tamamlanmaz» demen kabilinden olur. Allah Teâlâ'nın: { لَيْسَ لَكَ مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ } buyruğu bu tevil doğrultusunda bir itiraz (ara cümle) olmaz; aksine mana Muhammed aleyhisselâm'a, bu kâfirlerin durumundan Allah'ın tövbelerini kabul edip Müslüman olmaları dışında umduğu hiçbir şeyin hâsıl olmayacağını haber vermektir; böylece Muhammed aleyhisselâm onlar hakkındaki iki ümidinden birini görmüş olur; yahut Allah onlara dünyada öldürülmekle veya ahirette ateşle ya da her ikisiyle azap eder ve böylece Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem diğer ümidini görmüş olur. Bu tevile göre { لَيْسَ لَكَ مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ } buyruğunda ilk tevilde olduğu gibi bir vazgeçirme/men etme manası yoktur; fakat o birinci tevil daha kuvvetlidir. Übey b. Ka‘b her iki kelimede de bâ harfinin ref‘i ile «ev yetûbü ev yüazzibü» (أو يتوب أو يعذب) şeklinde okumuştur; mana: «yahut O tövbe ettirir» demektir. Sonra Allah Teâlâ bu kâfirlerin zalim olduklarını hükme bağlamıştır.
ثم أكد معنى قوله لَيْسَ لَكَ مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ بالقول العام وذكر الحجة الساطعة في ذلك وهي ملكه الأشياء، إذ ذلك مقتض أن يفعل بحق ملكه ما شاء، لا اعتراض عليه ولا معقب لحكمه، وذكر أن الغفران أو التعذيب إنما هو بمشيئته وحسب السابق في علمه، ثم رجا في آخر ذلك تأنيسا للنفوس وجلبا لها إلى طاعته، وذلك كله في قوله تعالى: وَلِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ، يَغْفِرُ لِمَنْ يَشاءُ وَيُعَذِّبُ مَنْ يَشاءُ، وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ وما في قوله ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ، إشارة إلى جملة العالم فلذلك حسنت ما، وما ذكر في هذه الآية من أن هذه الآية ناسخة لدعاء النبي ﷺ على المشركين كلام ضعيف كله، وليس هذا من مواضع الناسخ والمنسوخ.
Sonra { لَيْسَ لَكَ مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ } buyruğunun manasını umumi bir sözle tekit etti ve bu husustaki apaçık delili zikretti ki o da her şeyin O'nun mülkü olmasıdır; zira bu durum mülkünde dilediğini yapmasını gerektirir, O'na itiraz edilemez ve hükmünü bozacak hiçbir şey yoktur. Bağışlamanın veya azap etmenin ancak O'nun dilemesiyle ve ilmindeki geçmiş takdire göre olduğunu zikretti; sonra bunun sonunda nefisleri teskin etmek ve onları O'na itaate çekmek için ümit verdi. Bütün bunlar Allah Teâlâ'nın şu buyruğundadır: { وَلِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ يَغْفِرُ لِمَنْ يَشاءُ وَيُعَذِّبُ مَنْ يَشاءُ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ }. { ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ } buyruğundaki { ما }, âlemin tamamına işarettir; bu sebeple «mâ» lafzı güzel düşmüştür. Bu ayet hakkında, bunun Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in müşriklere bedduasını neshettiğine dair zikredilen görüşlerin tamamı zayıf sözlerdir; zira burası nâsih ve mensûh yerlerinden değildir.
قوله تعالى:
Allah Teâlâ'nın buyruğu:
[سورة آل عمران (٣) : الآيات ١٣٠ الى ١٣٢]
[Âl-i İmrân Suresi (3): 130-132. Ayetler]
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَأْكُلُوا الرِّبَوا أَضْعافاً مُضاعَفَةً وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (١٣٠) وَاتَّقُوا النَّارَ الَّتِي أُعِدَّتْ لِلْكافِرِينَ (١٣١) وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَالرَّسُولَ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ (١٣٢)
{ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَأْكُلُوا الرِّبَوا أَضْعافاً مُضاعَفَةً وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ (١٣٠) وَاتَّقُوا النَّارَ الَّتِي أُعِدَّتْ لِلْكافِرِينَ (١٣١) وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَالرَّسُولَ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ (١٣٢) } “Ey iman edenler! Kat kat katlanmış olarak faiz yemeyin. Allah'tan sakının ki kurtuluşa eresiniz. (130) Kâfirler için hazırlanmış olan ateşten sakının. (131) Allah'a ve Peygamber'e itaat edin ki merhamet olunasınız. (132)”
هذا النهي عن أكل الربا اعتراض أثناء قصة «أحد» ، ولا أحفظ سببا في ذلك مرويا، والربا الزيادة،
Faiz yemenin bu şekilde yasaklanması «Uhud» kıssası esnasında bir itirazdır (ara cümledir); bu hususta rivayet edilmiş bir sebep hatırlamıyorum. Ribâ fazlalık demektir;
وقد تقدم ذكر مثل هذه الآية وأحكام الربا في سورة البقرة، وقوله أَضْعافاً نصب في موضع الحال، ومعناه: الربا الذي كانت العرب تضعف فيه الدين، فكان الطالب يقول: أتقضي أم تربي؟ وقوله:
bu ayetin benzeri ve ribâ hükümleri daha önce Bakara Suresi'nde geçmişti. { أَضْعافاً } buyruğu hal konumunda mansubdur; anlamı: Arapların borcu kat kat artırdıkları faiz demektir; zira alacaklı: «Borcunu ödüyor musun yoksa artırıyor musun?» derdi. Allah Teâlâ'nın:
مُضاعَفَةً إشارة إلى تكرار التضعيف عاما بعد عام، كما كانوا يصنعون، فدلت هذه العبارة المؤكدة على شنعة فعلهم وقبحه، ولذلك ذكرت حال التضعيف خاصة، وقد حرم الله جميع أنواع الربا، فهذا هو مفهوم الخطاب إذ المسكوت عنه من الربا في حكم المذكور، وأيضا فإن الربا يدخل جميع أنواعه التضعيف والزيادة على وجوه مختلفة من العين أو من التأخير ونحوه.
{ مُضاعَفَةً } buyruğu, onların yaptıkları gibi katlamanın yıldan yıla tekrarlanmasına işarettir. Bu tekitli ifade onların fiilinin çirkinliğine ve kötülüğüne delalet etmiştir; bu yüzden özellikle katlama hali zikredilmiştir. Allah faizin bütün çeşitlerini haram kılmıştır; bu da hitabın mefhumudur, zira faizin hakkında sükût edilen kısmı zikredilen kısmının hükmündedir. Ayrıca faizin bütün çeşitlerine bizzat maldan veya tecilden (ertelemeden) ve benzeri şekillerden ötürü farklı vecihlerle katlama ve fazlalık girer.
والنَّارَ في قوله: وَاتَّقُوا النَّارَ هي اسم الجنس، ويحتمل أن تكون للعهد، ثم ذكر أنها أُعِدَّتْ لِلْكافِرِينَ، أي إنهم هم المقصود والمراد الأول، وقد يدخلها سواهم من العصاة، فشنع أمر النار بذكر الكفر، وحسن للمؤمن أن يحذرها ويبعد بطاعة الله عنها وهذا كما قال في الجنة: أعدت للمتقين، أي هم المقصود، وإن كان يدخلها غيرهم من صبي ومجنون ونحوه ممن لا يكلف ولا يوصف بتقوى، هذا مذهب أهل العلم في هذه الآية، وحكى الماوردي وغيره، عن قوم أنهم ذهبوا إلى أن أكلة الربا إنما توعدهم الله بنار الكفرة، إذ النار سبع طبقات، العليا منها وهي جهنم للعصاة، والخمس للكفار والدرك الأسفل للمنافقين، قالوا: فأكلة الربا إنما يعذبون يوم القيامة بنار الكفرة لا بنار العصاة، وبذلك توعدوا، فالألف واللام على هذا في قوله وَاتَّقُوا النَّارَ إنما هي للعهد.
{ وَاتَّقُوا النَّارَ } buyruğundaki { النَّارَ } lafzı cins ismidir; ahid için olması da muhtemeldir. Sonra onun { أُعِدَّتْ لِلْكافِرِينَ } kâfirler için hazırlandığını zikretti; yani asıl kastedilen ve ilk murad edilenler onlardır. Günahkârlardan kâfirlerin dışındakiler de oraya girebilir. Böylece küfür zikredilerek cehennemin durumu korkunç gösterilmiş ve müminin ondan sakınması ve Allah'a itaat ederek ondan uzaklaşması teşvik edilmiştir. Bu, cennet hakkında: «Müttakiler için hazırlandı» buyurması gibidir; yani asıl kastedilenler onlardır, her ne kadar mükellef olmayan ve takva ile nitelenmeyen çocuk, deli ve benzeri kimseler de oraya girecek olsa bile. İlim ehlinin bu ayetteki mezhebi budur. el-Mâverdî ve başkaları bir topluluktan, onların faiz yiyenlerin sırf kâfirlerin ateşiyle tehdit edildiği görüşüne vardıklarını nakletmiştir; zira cehennem yedi tabakadır; en üst tabakası olan Cehennem günahkârlar içindir, beşi kâfirler içindir ve en alt tabakası (derk-i esfel) ise münafıklar içindir. Dediler ki: Faiz yiyenler kıyamet gününde günahkârların ateşiyle değil, kâfirlerin ateşiyle azap görürler ve bununla tehdit edilmişlerdir. Buna göre { وَاتَّقُوا النَّارَ } buyruğundaki elif-lâm ahid içindir.
ثم أمر تعالى بطاعته وطاعة رسوله، والطاعة هي موافقة الأمر الجاري عند المأمور مع مراد الأمر وقال رسول الله ﷺ: من أطاعني فقد أطاع الله ومن عصاني فقد عصى الله، ومن أطاع الأمير فقد أطاعني ومن عصى الأمير فقد عصاني، وقال محمد بن إسحاق إن هذه الآية من قوله تعالى: وَأَطِيعُوا اللَّهَ هي ابتداء المعاتبة في أمر أحد، وانهزام من فر وزوال الرماة عن مراكزهم.
Sonra Allah Teâlâ Kendisine ve Resûlüne itaati emretti. İtaat, emredilen kimsenin yerine getirdiği işin emredenin muradına uygun olmasıdır. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Bana itaat eden muhakkak Allah'a itaat etmiştir; bana isyan eden de muhakkak Allah'a isyan etmiştir. Emîre itaat eden muhakkak bana itaat etmiştir; emîre isyan eden de muhakkak bana isyan etmiştir.» Muhammed b. İshâk der ki: Allah Teâlâ'nın: { وَأَطِيعُوا اللَّهَ } buyruğundan itibaren olan bu ayet, Uhud hadisesinde kaçanların hezimeti ve okçuların mevzilerini terk etmeleri hususundaki azarlamanın başlangıcıdır.
قوله تعالى:
Allah Teâlâ'nın buyruğu:
[سورة آل عمران (٣) : الآيات ١٣٣ الى ١٣٤]
[Âl-i İmrân Suresi (3): 133-134. Ayetler]
وَسارِعُوا إِلى مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ وَجَنَّةٍ عَرْضُهَا السَّماواتُ وَالْأَرْضُ أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِينَ (١٣٣) الَّذِينَ يُنْفِقُونَ فِي السَّرَّاءِ وَالضَّرَّاءِ وَالْكاظِمِينَ الْغَيْظَ وَالْعافِينَ عَنِ النَّاسِ وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ (١٣٤)
{ وَسارِعُوا إِلى مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ وَجَنَّةٍ عَرْضُهَا السَّماواتُ وَالْأَرْضُ أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِينَ (١٣٣) الَّذِينَ يُنْفِقُونَ فِي السَّرَّاءِ وَالضَّرَّاءِ وَالْكاظِمِينَ الْغَيْظَ وَالْعافِينَ عَنِ النَّاسِ وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ (١٣٤) } “Rabbinizden bir bağışlanmaya ve genişliği göklerle yer kadar olan, müttakiler için hazırlanmış cennete koşuşun. (133) Onlar ki bollukta da darlıkta da infak ederler, öfkelerini yutarlar ve insanları affederler. Allah iyilik edenleri sever. (134)”
قرأ نافع وابن عامر: «سارعوا» بغير واو، وكذلك هي في مصاحف أهل المدينة وأهل الشام، وقرأ باقي السبعة بالواو، قال أبو علي: كلا الأمرين شائع مستقيم، فمن قرأ بالواو فلأنه عطف الجملة على الجملة، ومن ترك الواو فلأن الجملة الثانية ملتبسة بالأولى مستغنية بذلك عن العطف بالواو، وأمال الكسائي الألف من قوله سارِعُوا ومن قوله يُسارِعُونَ فِي الْخَيْراتِ [المؤمنون: ٦١] ونُسارِعُ لَهُمْ فِي الْخَيْراتِ [المؤمنون: ٥٦] في كل ذلك، قال أبو علي: والإمالة هنا حسنة لوقوع الراء المكسورة بعدها، والمسارعة المبادرة وهي مفاعلة، إذ الناس كأن كل واحد يسرع ليصل قبل غيره، فبينهم في ذلك مفاعلة، ألا ترى إلى قوله تعالى: فَاسْتَبِقُوا الْخَيْراتِ [المائدة: ٤٨] وقوله إِلى مَغْفِرَةٍ معناه: سارعوا
Nâfi‘ ve İbn Âmir vâv harfi olmaksızın «sâri‘û» (سارعوا) şeklinde okumuşlardır; Medine ve Şam ehlinin mushaflarında da böyledir. Yedi kıraat imamının geri kalanı ise vâv ile okumuşlardır. Ebû Ali der ki: Her iki kullanım da yaygın ve doğrudur. Vâv ile okuyan, cümleyi cümleye atfettiği için böyle okumuştur; vâv'ı terk eden ise ikinci cümlenin birinci cümleyle irtibatlı olması ve bu sebeple vâv ile atfedilmeye ihtiyaç duymaması sebebiyle böyle okumuştur. Kisâî, { سارِعُوا } buyruğundaki elif harfini, { يُسارِعُونَ فِي الْخَيْراتِ } [el-Mü'minûn: 61] “...hayırlarda yarışırlar...” buyruğundaki elifi ve { نُسارِعُ لَهُمْ فِي الْخَيْراتِ } [el-Mü'minûn: 56] “...onların iyiliklerine mi koşuyoruz?...” buyruğundaki elifi bütün bu yerlerde imâle ile okumuştur. Ebû Ali der ki: Burada kendisinden sonra kesreli râ harfi geldiği için imâle güzeldir. «el-Müsâra‘a» (المسارعة) öne geçmek/acele etmek demektir ve mufâale babındandır; zira insanlar sanki her biri diğerinden önce ulaşmak için acele eder gibidir, dolayısıyla aralarında bu hususta bir mufâale (karşılıklı yarış) vardır. Allah Teâlâ'nın: { فَاسْتَبِقُوا الْخَيْراتِ } [el-Mâide: 48] “...hayırlarda yarışın...” buyruğunu görmez misin? O'nun: { إِلى مَغْفِرَةٍ } buyruğunun manası:
بالتقوى والطاعة والتقرب إلى ربكم إلى حال يغفر الله لكم فيها، أي يستر ذنوبكم بعفوه عنها وإزالة حكمها، ويدخلكم جنة، قال أنس بن مالك ومكحول في تفسير سارِعُوا إِلى مَغْفِرَةٍ، معناه: إلى تكبيرة الإحرام مع الإمام.
Takva, itaat ve Rabbinize yakınlaşma vesilesiyle Allah'ın sizi bağışlayacağı, yani günahlarınızı affedip hükmünü ortadan kaldırarak örteceği ve sizi cennete girdireceği bir hale doğru koşun, demektir. Enes b. Mâlik ve Mekhûl, { سارِعُوا إِلى مَغْفِرَةٍ } buyruğunun tefsirinde: «İmamla birlikte alınan iftitah tekbirine [koşun]» manasını vermişlerdir.
قال الفقيه القاضي: هذا مثال حسن يحتذى عليه في كل طاعة، وقوله تعالى: عَرْضُهَا السَّماواتُ وَالْأَرْضُ تقديره: كعرض السماوات والأرض، وهذا كقوله تعالى: ما خَلْقُكُمْ وَلا بَعْثُكُمْ إِلَّا كَنَفْسٍ واحِدَةٍ [لقمان: ٢٨] أي كخلق نفس واحدة وبعثها، فجاء هذا الاقتضاب المفهوم الفصيح، ومنه قول الشاعر: [ذو الخرق الطهوي] : [الوافر] :
Fakih Kâdı [İbn Atıyye] der ki: Bu, her itaatte örnek alınacak güzel bir misaldir. Allah Teâlâ'nın: { عَرْضُهَا السَّماواتُ وَالْأَرْضُ } buyruğunun takdiri: «ke-ardı's-semâvâti ve'l-ard» (genişliği göklerin ve yerin genişliği gibi olan) şeklindedir. Bu, Allah Teâlâ'nın şu buyruğu gibidir: { ما خَلْقُكُمْ وَلا بَعْثُكُمْ إِلَّا كَنَفْسٍ واحِدَةٍ } [Lokmân: 28] “Sizin yaratılmanız da diriltilmeniz de ancak tek bir kişinin [yaratılması ve diriltilmesi] gibidir.” Yani tek bir nefsin yaratılması ve diriltilmesi gibidir. Böylece bu anlaşılır ve fasih kısaltma (hazif) gelmiştir. Şairin [Zü'l-Hırk et-Tahavî'nin] [Vâfir veznindeki] şu sözü de bundandır:
حسبت بغام راحلتي عناقا ... وما هي ويب غيرك بالعناق
Hasibtü bugâme râhileti ‘ınâkan ... Ve mâ hiye veybe gayrike bi'l-‘ınâkı
ومنه قول الآخر:
Diğer bir şairin şu sözü de bundandır:
كأنّ غديرهم بجنوب سلي ... نعام فاق في بلد قفار
Ke-enne gadîrahüm bi-cünûbi Sellî ... Ne‘âmün fâka fî beledin kıfâri
التقدير صوت عناق وغدير نعام.
Takdiri: oğlak sesi ve deve kuşu havuzu [gibidir], şeklindedir.
وأما معنى قوله تعالى: عَرْضُهَا السَّماواتُ وَالْأَرْضُ فاختلف العلماء في ذلك على ثلاثة مذاهب، فروي عن ابن عباس ﵄ أنه قال: تقرن السماوات والأرضون بعضها إلى بعض كما يبسط الثوب، فذلك عرض الجنة ولا يعلم طولها إلا الله، وفي الحديث عن النبي ﷺ: أن بين المصراعين من أبواب الجنة مسيرة أربعين سنة، وسيأتي عليها يوم يزدحم الناس فيها كما تزدحم الإبل إذا وردت خمصا ظماء وفي الحديث عنه ﷺ: أن في الجنة شجرة يسير الراكب المجد في ظلها مائة عام لا يقطعها فهذا كله يقوي قول ابن عباس وهو قول الجمهور، إن الجنة أكبر من هذه المخلوقات المذكورة وهي ممتدة عن السماء حيث شاء الله تعالى، وذلك لا ينكر، فإن في حديث النبي ﵇: ما السماوات السبع والأرضون السبع في الكرسي إلا كدراهم ألقيت في فلاة من الأرض، وما الكرسي في العرش إلا كحلقة في فلاة من الأرض، فهذه مخلوقات أعظم بكثير جدا من السماوات والأرض، وقدرة الله تعالى أعظم من ذلك كله، وروى يعلى بن أبي مرة قال: لقيت التنوخي رسول هرقل إلى رسول الله ﷺ بحمص، شيخا كبيرا قد فند فقال قدمت على النبي ﵇، بكتاب هرقل، فناول الصحيفة رجلا عن يساره فقلت: من صاحبكم الذي يقرأ؟ قالوا: معاوية، فإذا كتاب هرقل: إنك كتبت إليّ تدعوني إلى جَنَّةٍ عَرْضُهَا السَّماواتُ وَالْأَرْضُ أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِينَ، فأين النار؟ فقال رسول الله ﷺ: سبحان الله، فأين الليل إذا جاء النهار؟ وروى قيس بن مسلم عن طارق بن شهاب قال: جاء رجلان من اليهود من نجران إلى عمر بن الخطاب ﵁، فقال أحدهما: تقولون جَنَّةٍ عَرْضُهَا السَّماواتُ وَالْأَرْضُ، أين تكون النار؟ فقال عمر ﵁ أرأيت النهار إذا جاء أين يكون الليل؟ والليل إذا جاء أين يكون النهار؟ فقال اليهودي: إنه لمثلها في التوراة فقال له صاحبه: لم أخبرته؟ دعه إنه بكل موقن.
Allah Teâlâ'nın: { عَرْضُهَا السَّماواتُ وَالْأَرْضُ } buyruğunun anlamına gelince; âlimler bu hususta üç görüş üzere ihtilaf etmişlerdir: İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan şöyle dediği rivayet edilmiştir: «Kumaşın serildiği gibi gökler ve yerler birbirine bitiştirilir; işte bu cennetin enidir/genişliğidir; uzunluğunu ise Allah'tan başkası bilemez.» Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den gelen bir hadiste şöyle buyrulmuştur: «Cennet kapılarının iki kanadı arası kırk yıllık mesafedir; öyle bir gün gelecek ki, susuzluktan karınları çekilmiş develerin suya gelişlerindeki izdiham gibi insanlar orada izdiham oluşturacaktır.» Yine ondan sallallâhu aleyhi ve sellem gelen bir hadiste şöyle buyrulmuştur: «Cennette öyle bir ağaç vardır ki, hızlı bir süvari onun gölgesinde yüz yıl yol alır da onu bitiremez.» Bütün bunlar İbn Abbâs'ın sözünü ve cumhurun görüşünü kuvvetlendirmektedir; o da cennetin bu zikredilen yaratılmışlardan daha büyük olduğu ve Allah Teâlâ'nın dilediği şekilde semanın ötesinde uzandığıdır. Bu inkâr edilemez; zira Peygamber aleyhisselâm'ın hadisinde şöyle buyrulmuştur: «Yedi kat gök ve yedi kat yer Kürsî'nin yanında, yeryüzündeki uçsuz bucaksız bir çöle atılmış dirhemler gibidir. Kürsî de Arş'ın yanında, uçsuz bucaksız bir çöle atılmış bir halka gibidir.» Bunlar göklerden ve yerden çok daha büyük yaratılmışlardır; Allah Teâlâ'nın kudreti ise bütün bunlardan daha büyüktür. Ya‘lâ b. Ebî Mürre rivayet edip şöyle demiştir: «Hıms'ta Herakleios'un Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gönderdiği elçisi et-Tenûhî ile karşılaştım; çok yaşlanmış, aklı zayıflamış bir ihtiyardı. Şöyle anlattı: Peygamber aleyhisselâm'ın huzuruna Herakleios'un mektubuyla vardım. Sahifeyi solundaki bir adama uzattı. 'Okuyan arkadaşınız kimdir?' dedim. 'Muâviye' dediler. Bir de baktım ki Herakleios'un mektubunda şöyle yazıyor: 'Sen beni müttakiler için hazırlanmış, genişliği gökler ve yer kadar olan bir cennete davet ediyorsun; öyleyse cehennem nerede?' Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Sübhânallah! Gündüz geldiğinde gece nerededir?' buyurdu.» Kays b. Müslim, Târık b. Şihâb'dan şöyle rivayet etmiştir: Necran'dan Yahudilerden iki adam Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh'a gelip birisi şöyle dedi: «Siz genişliği gökler ve yer kadar olan bir cennetten bahsediyorsunuz; öyleyse cehennem nerede olur?» Ömer radıyallâhu anh: «Gündüz geldiği zaman gecenin nerede olduğunu gördün mü? Gece geldiği zaman gündüz nerede olur?» dedi. Bunun üzerine Yahudi: «Tevrat'ta da bunun bir benzeri vardır» dedi. Arkadaşı ona: «Ona niye haber verdin? Bırak onu, o her şeye zaten kesin olarak inanıyor» dedi.
قال القاضي أبو محمد: فهذه الآثار كلها هي في طريق واحد، من أن قدرة الله تتسع لهذا كله،
Kâdı Ebû Muhammed [İbn Atıyye] der ki: Bu rivayetlerin tamamı tek bir çizgidedir; o da Allah'ın kudretinin bütün bunları kapsayacak kadar geniş olduğudur.
وخص العرض بالذكر لأنه يدل متى ذكر على الطول، والطول إذا ذكر لا يدل على قدر العرض، بل قد يكون الطويل يسير العرض كالخيط ونحوه، ومن ذلك قول العرب بلاد عريضة، وفلاة عريضة، وقال قوم:
Genişlik (arz) zikredilerek özellikle belirtilmiştir; çünkü o zikredildiği zaman uzunluğa da delalet eder. Fakat uzunluk zikredildiğinde genişliğin miktarına delalet etmez; nitekim ip ve benzeri şeylerde olduğu gibi uzun bir şeyin genişliği pek az olabilir. Arapların «geniş memleket» ve «geniş çöl» sözleri de bu kabildendir. Bir grup âlim ise şöyle demiştir:
قوله تعالى: عَرْضُهَا السَّماواتُ وَالْأَرْضُ معناه: كعرض السماوات والأرض، كما هي طباقا، لا بأن تقرن كبسط الثياب، فالجنة في السماء، وعرضها كعرضها وعرض ما وراءها من الأرضين إلى السابعة، وهذه الدلالة على العظم أغنت عن ذكر الطول، وقال قوم: الكلام جار على مقطع العرب من الاستعارة، فلما كانت الجنة من الاتساع والانفساح في غاية قصوى، حسنت العبارة عنها بعرضها السماوات والأرض، كما تقول لرجل: هذا بحر، ولشخص كبير من الحيوان: هذا جبل، ولم تقصد الآية تحديد العرض.
Allah Teâlâ'nın { عَرْضُهَا السَّماواتُ وَالْأَرْضُ } “genişliği gökler ve yer kadar olan” buyruğunun anlamı: Elbiselerin serilmesi gibi yan yana bitiştirilerek değil, tabakalar halinde olduğu gibi «göklerin ve yerin genişliği kadar» demektir. Buna göre cennet semadadır; genişliği de semanın ve arkasındaki yedinci kata kadar olan yerlerin genişliği kadardır. Bu büyüklüğe yapılan delalet, uzunluğu zikretmeye ihtiyaç bırakmamıştır. Bir topluluk da şöyle demiştir: Bu söz, Arapların istiare üslubuna göre söylenmiştir. Cennet genişlik ve enginlik bakımından son derece üstün bir mertebede olduğu için, onun gökler ve yer genişliğinde olduğu ifadesiyle anlatılması güzel düşmüştür; nitekim bir adam için «Bu bir denizdir» veya cüsseli bir hayvan için «Bu bir dağdır» denir. Ayet bizzat genişliğin sınırını belirlemeyi kastetmemiştir.
قال القاضي أبو محمد: وجلب مكي هذا القول غير ملخص، وأدخل حجة عليه قول العرب: أرض عريضة وليس قولهم، أرض عريضة، مثل قوله: عَرْضُهَا السَّماواتُ وَالْأَرْضُ إلا في دلالة ذكر العرض على الطول فقط، وكذلك فعل النقاش وروي أن النبي ﷺ قال للفارين يوم أحد: لقد ذهبتم فيها عريضة، وقال ابن فورك: الجنة في السماء، ويزاد فيها يوم القيامة.
Kâdı Ebû Muhammed [İbn Atıyye] der ki: Mekkî bu görüşü özetlemeden aktarmış ve Arapların «geniş arz (toprak)» sözünü buna delil getirmiştir. Halbuki onların «geniş arz» sözü, { عَرْضُهَا السَّماواتُ وَالْأَرْضُ } buyruğuna sadece arzın (genişliğin) zikredilmesinin uzunluğa delaleti yönüyle benzer, [başka bakımdan değil]. Nakkâş da böyle yapmıştır. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Uhud günü kaçanlara: «Pek genişe gittiniz (iyice uzaklaştınız)!» buyurduğu rivayet edilmiştir. İbn Fûrek ise: «Cennet semadadır, kıyamet gününde ona ilave yapılacaktır» demiştir.
قال القاضي أبو محمد: وفي هذا متعلق لمنذر بن سعيد وغيره ممن قال: إن الجنة لم تخلق بعد، وكذلك النار، وهو قول ضعيف، وجمهور العلماء على أنهما قد خلقتا، وهو ظاهر كتاب الله تعالى في قوله، أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِينَ وأُعِدَّتْ لِلْكافِرِينَ [آل عمران: ١٣١] وغير ذلك، وهو نص في الأحاديث كحديث الإسراء وغيره، مما يقتضي أن ثم جنة قد خلقت، وأما من يقول: يزاد فيهما فلا ترد عليه الأحاديث، لكنه يحتاج إلى سند يقطع العذر، وأُعِدَّتْ معناه: يسرت وانتظروا بها.
Kâdı Ebû Muhammed [İbn Atıyye] der ki: Bunda, Münzir b. Saîd ve cennetin henüz yaratılmadığını, aynı şekilde cehennemin de [yaratılmadığını] söyleyenlerin tutunacağı bir dayanak vardır; ancak bu zayıf bir görüştür. Âlimlerin cumhuru ise ikisinin de yaratılmış olduğu görüşündedir. Allah Teâlâ'nın Kitabı'nın zahiri de { أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِينَ } “müttakiler için hazırlanmıştır” ve { أُعِدَّتْ لِلْكافِرِينَ } “kâfirler için hazırlanmıştır” [Âl-i İmrân 131] ve benzeri ayetlerde bunu göstermektedir. Ayrıca İsrâ hadisi gibi cennetin yaratılmış olduğunu gerektiren hadislerde de bu durum açık bir nass ile sabittir. «İkisine ilave yapılacaktır» diyen kimseye gelince; hadisler onun bu görüşünü reddetmez, fakat onun mazereti ortadan kaldıracak kesin bir senede ihtiyacı vardır. { أُعِدَّتْ } kelimesinin anlamı ise: «Kolaylaştırılıp hazırlandı ve [girecek kimseler] onunla beklendi» demektir.
ثم وصف تعالى المتقين الذين أعدت لهم الجنة بقوله: الَّذِينَ يُنْفِقُونَ الآية، وظاهر هذه الآية أنها مدح بفعل المندوب إليه، قال ابن عباس ﵄: فِي السَّرَّاءِ وَالضَّرَّاءِ
Sonra Allah Teâlâ kendileri için cennet hazırlanan müttakileri { الَّذِينَ يُنْفِقُونَ } “Onlar infak ederler...” ayetiyle nitelemiştir. Bu ayetin zahiri, mendup olan bir amelin işlenmesinden ötürü bir övgü olduğunu gösterir. İbn Abbas radıyallâhu anhümâ { فِي السَّرَّاءِ وَالضَّرَّاءِ } hakkında:
، معناه: في العسر واليسر.
«Zorlukta ve kolaylıkta» anlamındadır, demiştir.
قال القاضي: إذ الأغلب أن مع اليسر النشاط وسرور النفس، ومع العسر الكراهية وضر النفس، وكظم الغيظ رده في الجوف إذا كاد أن يخرج من كثرته، فضبطه ومنعه كظم له، والكظام: السير الذي يشد به فم الزق والقربة، وكظم البعير جرته: إذا ردها في جوفه، وقد يقال لحبسه الجرة قبل أن يرسلها إلى فيه، كظم، حكاه الزجّاج، فقال: كظم البعير والناقة إذا لم يجترا ومنه قول الراعي: [الكامل]
Kâdı [İbn Atıyye] der ki: Çünkü çoğunlukla kolaylıkla beraber bir canlılık ve nefis sevinci, zorlukla beraber ise hoşnutsuzluk ve nefse ağırlık bulunur. Öfkeyi yutmak (kezmü'l-gayz); çokluğundan ötürü neredeyse dışarı taşacak hale geldiğinde onu içe geri çevirmektir. Onu zapt edip engellemek, onu yutmaktır (kezymdir). el-Kizâm: Tulumun ve su kabının ağzının bağlandığı kayıştır. Devenin gevişini yutması (kezamu'l-baîri cirretehû), onu içine geri göndermesidir. Ağzına göndermeden önce gevişini tutmasına da kezm denildiği olur. Zeccâc bunu aktararak şöyle demiştir: «Erkek ve dişi deve geviş getirmediği zaman 'kezeme' denir.» Râî'nin şu beyti de bu kabildendir: [Kâmil]
فأفضن بعد كظومهنّ بجرّة ... من ذي الأباطح أذرعين حقيلا
«Gevişlerini tuttuktan sonra, Zü'l-Ebâtıh'tan başlayarak Ezru'în'e ve Hakeyl'e doğru aktılar (hızla gittiler).»
والْغَيْظَ: أصل الغضب، وكثيرا ما يتلازمان، ولذلك فسر بعض الناس الْغَيْظَ بالغضب وليس تحرير الأمر كذلك، بل الْغَيْظَ فعل النفس لا يظهر على الجوارح، والغضب حال لها معه ظهور في الجوارح وفعل ما ولا بد، ولهذا جاز إسناد الغضب إلى الله تعالى، إذ هو عبارة عن أفعاله في المغضوب عليهم، ولا يسند إليه تعالى غيظ، وخلط ابن فورك في هذه اللفظة، ووردت في كظم الغيظ وملك النفس عند الغضب أحاديث، وذلك من أعظم العبادة وجهاد النفس، ومنه قول ﵇: ليس الشديد بالصرعة، إنما الشديد الذي يملك نفسه عند الغضب، ومنه قول النبي ﵇: ما من جرعة يتجرعها
el-Gayz (الْغَيْظَ), öfkenin (gazabın) aslıdır ve çoğu zaman bu ikisi birbirini gerektirir. Bu sebeple bazı kimseler gayzı öfke (gazap) ile tefsir etmişlerdir; fakat meselenin tahkiki öyle değildir. Bilakis gayz, nefsin bir fiili olup organlarda zahir olmaz; gazap ise nefsin öyle bir halidir ki onunla beraber organlarda bir belirti ve mutlaka bir fiil ortaya çıkar. İşte bu sebeple gazap Allah Teâlâ'ya isnat edilebilmiştir; zira bu, O'nun gazap edilen kimseler üzerindeki fiillerinden ibarettir; gayz ise Allah Teâlâ'ya isnat edilmez. İbn Fûrek bu lafızda karıştırma yapmıştır. Öfkeyi yutmak ve gazap anında nefse hâkim olmak hakkında hadisler rivayet edilmiştir; bu, ibadetin ve nefis mücadelesinin (cihadının) en büyüklerindendir. Aleyhisselâm'ın: «Güçlü kimse güreşte yenen değildir; asıl güçlü kimse, öfkelendiğinde nefsine hâkim olan kimsedir» buyruğu bundandır. Yine Peygamber aleyhisselâm'ın şu buyruğu da bundandır: «Bir kulun
العبد خير له وأعظم أجرا من جرعة غيظ في الله، وروى أبو هريرة أن النبي ﵇ قال: من كظم غيظا وهو يقدر على إنفاذه، ملأه الله أمنا وإيمانا، والعفو عن الناس من أجل ضروب فعل الخير، وهذا حيث يجوز للإنسان ألا يعفو، وحيث يتجه حقه، وقال أبو العالية: وَالْعافِينَ عَنِ النَّاسِ، يريد المماليك.
yuttuğu hiçbir yudum, Allah rızası için yuttuğu bir öfke yudumundan kendisi için daha hayırlı ve ecir bakımından daha büyük değildir.» Ebû Hüreyre, Peygamber aleyhisselâm'ın şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: «Kim gereğini yerine getirmeye gücü yettiği halde bir öfkeyi yutarsa, Allah onun içini güven ve imanla doldurur.» İnsanları affetmek de hayır işleme çeşitlerinin en yücelerindendir; bu da insanın affetmeme yetkisi olduğu ve hakkının yöneldiği durumlardadır. Ebü'l-Âliye: { وَالْعافِينَ عَنِ النَّاسِ } [ifadesiyle] kölelerin kastedildiğini söylemiştir.
قال القاضي أبو محمد: وهذا حسن على جهة المثال، إذ هم الخدمة، فهم مذنبون كثيرا، والقدرة عليهم متيسرة، وإنفاذ العقوبة سهل، فلذلك مثل هذا المفسر به، وذكر تعالى بعد ذلك أنه يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ، فعم هذه الوجوه وسواها من البر، وهذا يدلك على أن الآية في المندوب إليه، ألا ترى إلى سؤال جبريل ﵇، فقال: ما الإيمان؟ ثم قال ما الإسلام؟ فذكر له رسول الله ﷺ المفروضات، ثم قال له: ما الإحسان؟ قال: أن تعبد الله كأنك تراه، الحديث.
Kâdı Ebû Muhammed [İbn Atıyye] der ki: Bu, örnek kabilinden güzeldir; çünkü onlar hizmetçidir, çok hata yaparlar, onlara güç yetirmek kolaydır ve cezayı uygulamak basittir; bu sebeple müfessir bunu örnek vermiştir. Allah Teâlâ bundan sonra { يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ } “ihsan sahiplerini sever” buyurarak bu yönleri ve bunların dışındaki diğer iyilikleri de genel kılmıştır. Bu da sana ayetin mendup (teşvik edilen) ameller hakkında olduğunu gösterir. Baksana Cebrail aleyhisselâm'ın sorusuna; o: «İman nedir?» demiş, sonra «İslam nedir?» diye sormuş, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de ona farzları zikretmiştir. Sonra ona: «İhsan nedir?» deyince [Peygamber]: «Allah'a O'nu görüyormuş gibi ibadet etmendir...» hadisini buyurmuştur.
قوله تعالى:
Allah Teâlâ'nın buyruğu:
[سورة آل عمران (٣) : الآيات ١٣٥ الى ١٣٦]
[Âl-i İmrân Sûresi (3), Âyetler 135-136]
وَالَّذِينَ إِذا فَعَلُوا فاحِشَةً أَوْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ ذَكَرُوا اللَّهَ فَاسْتَغْفَرُوا لِذُنُوبِهِمْ وَمَنْ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ إِلاَّ اللَّهُ وَلَمْ يُصِرُّوا عَلى ما فَعَلُوا وَهُمْ يَعْلَمُونَ (١٣٥) أُولئِكَ جَزاؤُهُمْ مَغْفِرَةٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَجَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها وَنِعْمَ أَجْرُ الْعامِلِينَ (١٣٦)
{ وَالَّذِينَ إِذا فَعَلُوا فاحِشَةً أَوْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ ذَكَرُوا اللَّهَ فَاسْتَغْفَرُوا لِذُنُوبِهِمْ وَمَنْ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ إِلاَّ اللَّهُ وَلَمْ يُصِرُّوا عَلى ما فَعَلُوا وَهُمْ يَعْلَمُونَ (١٣٥) أُولئِكَ جَزاؤُهُمْ مَغْفِرَةٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَجَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها وَنِعْمَ أَجْرُ الْعامِلِينَ (١٣٦) } “Ve onlar, çirkin bir iş yaptıkları yahut nefislerine zulmettikleri zaman Allah'ı hatırlayıp hemen günahlarının bağışlanmasını dilerler. Günahları Allah'tan başka kim bağışlar? Onlar, bile bile işledikleri [kötülükte] ısrar etmezler. İşte onların mükâfatı, Rablerinden bir bağışlanma ve altından ırmaklar akan, içinde ebedî kalacakları cennetlerdir. [Böyle] çalışanların mükâfatı ne güzeldir!”
ذكر الله تعالى في هذه الآية صنفا دون الصنف الأول، فألحقهم بهم برحمته ومنه، فهؤلاء هم التوابون، وروي في سبب هاتين الآيتين: أن الصحابة قالوا: يا رسول الله، كانت بنو إسرائيل أكرم على الله منا حين كان المذنب منهم يصبح وعقوبته مكتوبة على باب داره، فأنزل الله هذه الآية توسعة ورحمة وعوضا من ذلك الفعل ببني إسرائيل، ويروى أن إبليس بكى حين نزلت هذه الآية، وروى أبو بكر الصديق ﵁ أن رسول الله ﷺ قال: ما من عبد يذنب ذنبا ثم يقوم فيتطهر ويصلي ركعتين ويستغفر إلا غفر له، وقوله وَالَّذِينَ عطف جملة ناس على جملة أخرى، وليس الَّذِينَ بنعت كرر معه واو العطف، لأن تلك الطبقة الأولى تنزه عن الوقوع في الفواحش، و «الفاحشة» هنا صفة لمحذوف أقيمت الصفة مقامه، التقدير: فعلوا فعلة فاحشة، وهو لفظ يعم جميع المعاصي، وقد كثر اختصاصه بالزنا، حتى فسر السدي هذه الآية بالزنا، وقال جابر بن عبد الله لما قرأها: زنى القوم ورب الكعبة، وقال إبراهيم النخعي: الفاحشة من الظلم، والظلم من الفاحشة وقال قوم: الفاحشة في هذه الآية إشارة إلى الكبائر، وظلم النفس إشارة إلى الصغائر، وذَكَرُوا اللَّهَ معناه: بالخوف من عقابه والحياء منه، إذ هو المنعم المتطول ومن هذا قول عمر بن الخطاب ﵁: رحم الله صهيبا لو لم يخف الله لم يعصه، و «استغفروا» معناه: طلبوا الغفران، واللام معناها: لأجل «ذنوبهم» ، ثم اعترض أثناء الكلام قوله تعالى: وَمَنْ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ إِلَّا اللَّهُ، اعتراضا موقفا للنفس، داعيا إلى الله، مرجيا في عفوه، إذا رجع إليه، وجاء اسم اللَّهَ مرفوعا بعد الاستثناء والكلام موجب، حملا على المعنى، إذ هو بمعنى وما يغفر الذنوب إلا الله، وقوله تعالى: وَلَمْ يُصِرُّوا الإصرار معناه: اعتزام الدوام على الأمر، وترك الإقلاع عنه، ومنه صر الدنانير: أي الربط عليها، ومنه قول أبي السمال قعنب العدوي: «علم الله أنها مني صرى» .
Allah Teâlâ bu ayette birinci zümreden daha aşağı bir zümreyi zikretmiş, rahmeti ve lütfuyla onları da birincilere katmıştır; işte bunlar tövbe edenlerdir. Bu iki ayetin iniş sebebi hakkında şöyle rivayet edilmiştir: Sahabîler: «Ey Allah'ın Resûlü! İsrailoğulları'ndan birisi günah işlediğinde sabahleyin cezasının kapısının üzerinde yazılı olduğu dönemde, İsrailoğulları Allah katında bizden daha mı değerliydi?» dediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ bir genişlik, bir rahmet ve İsrailoğullarına yapılan o muamelenin yerine bir bedel olarak bu ayeti indirdi. Bu ayet indiğinde İblis'in ağladığı rivayet edilir. Ebû Bekir es-Sıddîk radıyallâhu anh, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: «Bir günah işleyip de ardından kalkarak abdest alan, iki rekât namaz kılıp bağışlanma dileyen hiçbir kul yoktur ki, bağışlanmış olmasın.» Ayetteki { وَالَّذِينَ } lafzı, bir insan topluluğunun başka bir topluluğa atfıdır; { الَّذِينَ } lafzı, kendisiyle birlikte atıf vavı tekrarlanmış bir sıfat değildir. Zira o birinci tabaka, çirkin fiillere (fevâhiş) düşmekten münezzehtir. Buradaki «el-Fâhişe» lafzı, hazfedilmiş bir ismin sıfatı olup sıfat onun yerine geçirilmiştir; takdiri: «Çirkin bir fiil işlediklerinde» şeklindedir. Bu, bütün günahları kapsayan bir lafızdır; ancak çoğunlukla zinaya tahsis edilmiştir, hatta Süddî bu ayeti zina ile tefsir etmiştir. Câbir b. Abdillah bu ayeti okuduğunda: «Kâbe'nin Rabbine yemin olsun ki bu kavim zina etti» demiştir. İbrâhim en-Nehaî: «Fuhuş zulümdendir, zulüm de fuhuştandır» demiştir. Bir topluluk da şöyle demiştir: Bu ayetteki fâhişe büyük günahlara, nefse zulmetmek ise küçük günahlara işarettir. { ذَكَرُوا اللَّهَ } lafzının anlamı: O'nun azabından korkarak ve kendilerine sayısız nimetler bahşeden bir zât olması hasebiyle O'ndan hayâ ederek [Allah'ı hatırladılar] demektir. Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh'ın şu sözü de bu kabildendir: «Allah Suheyb'e rahmet etsin; Allah'tan korkmasaydı bile O'na isyan etmezdi.» «İstiğfâr ettiler» ifadesinin anlamı: Bağışlanma talep ettiler demektir; lam harf-i cerri ise «günahları sebebiyle» anlamındadır. Sonra sözün akışı arasında Allah Teâlâ'nın { وَمَنْ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ إِلَّا اللَّهُ } buyruğu bir itiraz cümlesi olarak girmiştir; bu, nefsi durduran, Allah'a davet eden ve O'na döndüğü takdirde affından ümitlendiren bir itirazdır. Cümle olumlu olduğu halde istisnadan sonra Allah lafzı merfu olarak gelmiştir; bu da manaya hamledilerek yapılmıştır, zira mana «Günahları Allah'tan başka bağışlayan yoktur» demektir. Allah Teâlâ'nın { وَلَمْ يُصِرُّوا } buyruğuna gelince; ısrar: İşe devam etmeye azmetmek ve o işi bırakmamaktır. Dinar kesesini bağlamaya «sarru'd-denânîr» denmesi de bundandır. Ebü's-Semmâl Ka‘neb el-Adevî'nin şu sözü de bu kabildendir: «Allah biliyor ki o benden kesin bir azimdir (sarâ).»
يريد: عزيمة. فالإصرار اعتزام البقاء على الذنب، ومنه قول النبي ﵇: لا توبة مع إصرار، وقال أيضا: ما أصر من استغفر، واختلفت عبارة المفسرين في الإصرار، فقال قتادة: هو الذي يمضي قدما في الذنب لا تنهاه مخافة الله. وقال الحسن: إتيان العبد الذنب هو الإصرار حتى يتوب، وقال مجاهد:
Azim kastetmektedir. Dolayısıyla ısrar, günah üzerinde kalmaya azmetmektir. Peygamber aleyhisselâm'ın: «Israr ile birlikte tövbe olmaz» buyruğu ile yine: «Bağışlanma dileyen kimse ısrar etmiş olmaz» buyruğu bundandır. Müfessirlerin ısrar konusundaki ifadeleri farklılık göstermiştir: Katâde: «O, Allah korkusu kendisini alıkoymaksızın günaha dosdoğru devam eden kimsedir» demiştir. Hasan: «Kulun günahı işlemesi, tövbe edinceye kadar ısrardır» demiştir. Mücâhid:
لَمْ يُصِرُّوا معناه: لم يمضوا وقال السدي: «الإصرار» هو ترك الاستغفار، والسكوت عنه مع الذنب، وقوله تعالى: وَهُمْ يَعْلَمُونَ قال السدي: معناه وهم يعلمون أنهم قد أذنبوا، وقال ابن إسحاق: معناه، وهم يعلمون بما حرمت عليهم، وقال آخرون: معناه، وهم يعلمون أن باب التوبة مفتوح لهم وقيل:
{ لَمْ يُصِرُّوا } ifadesinin anlamı: «Devam etmediler» demektir, demiştir. Süddî: «Israr; istiğfarı terk etmek ve günahla beraber [tövbe etmeyip] susmaktır» demiştir. Allah Teâlâ'nın { وَهُمْ يَعْلَمُونَ } buyruğu hakkında Süddî: «Anlamı, günah işlediklerini bildikleri halde demektir» demiştir. İbn İshâk: «Anlamı, onlara haram kıldığım şeyleri bildikleri halde demektir» demiştir. Diğerleri ise: «Anlamı, tövbe kapısının kendilerine açık olduğunu bildikleri halde demektir» demişlerdir. Şöyle de denilmiştir:
المعنى، وهم يعلمون أني أعاقب على الإصرار.
Mana: «Benim ısrar üzerine azap edeceğimi bildikleri halde» demektir.
ثم شرك تعالى الطائفتين المذكورتين في قوله أُولئِكَ جَزاؤُهُمْ الآية، وهذه تؤذن بأن الله تعالى أوجب على نفسه بهذا الخبر الصادق قبول توبة التائب، وليس يجب عليه تعالى من جهة العقل شيء، بل هو بحكم الملك لا معقب لأمره، وقوله: وَنِعْمَ أَجْرُ الْعامِلِينَ بمنزلة قوله: ونعم الأجر، لأن نعم وبئس تطلب الأجناس المعرفة أو ما أضيف إليها وليست هذه الآية بمنزلة قوله تعالى: ساءَ مَثَلًا الْقَوْمُ [الأعراف: ١٧٧] لأن المثل هنا أضيف إلى معهود لا إلى جنس، فلذلك قدره أبو علي: ساء المثل مثل القوم، ويحتمل أن يكون مثل القوم مرتفعا «بساء» ولا يضمر شيء.
Sonra Allah Teâlâ, zikredilen iki fırkayı { أُولئِكَ جَزاؤُهُمْ } “İşte onların mükâfatı...” ayetinde ortak kılmıştır. Bu ayet, Allah Teâlâ'nın bu doğru haber ile tövbe edenin tövbesini kabul etmeyi kendi üzerine gerekli kıldığını bildirmektedir; yoksa akıl yönünden Allah Teâlâ üzerine hiçbir şey vacip olmaz, bilakis O mülkün sahibidir, O'nun hükmünü bozacak hiçbir güç yoktur. { وَنِعْمَ أَجْرُ الْعامِلِينَ } buyruğu «ne güzel ecirdir» sözü mesabesindedir; çünkü «ni'me» ve «bi'se» fiilleri, marife cins isimleri veya marifeye muzaf olanları ister. Bu ayet, Allah Teâlâ'nın { ساءَ مَثَلًا الْقَوْمُ } [A‘râf 177] buyruğu mesabesinde değildir; çünkü buradaki mesel, bir cinse değil bilinen bir topluluğa izafe edilmiştir. Bu sebeple Ebû Ali onu: «Kavmin meseli ne kötü meseldir» şeklinde takdir etmiştir. Kavmin meselinin «sâe» ile merfu olması ve hiçbir şeyin takdir edilmemesi de muhtemeldir.
قوله تعالى:
Allah Teâlâ'nın buyruğu:
[سورة آل عمران (٣) : الآيات ١٣٧ الى ١٤٠]
[Âl-i İmrân Sûresi (3), Âyetler 137-140]
قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ سُنَنٌ فَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُروا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُكَذِّبِينَ (١٣٧) هذا بَيانٌ لِلنَّاسِ وَهُدىً وَمَوْعِظَةٌ لِلْمُتَّقِينَ (١٣٨) وَلا تَهِنُوا وَلا تَحْزَنُوا وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (١٣٩) إِنْ يَمْسَسْكُمْ قَرْحٌ فَقَدْ مَسَّ الْقَوْمَ قَرْحٌ مِثْلُهُ وَتِلْكَ الْأَيَّامُ نُداوِلُها بَيْنَ النَّاسِ وَلِيَعْلَمَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَيَتَّخِذَ مِنْكُمْ شُهَداءَ وَاللَّهُ لا يُحِبُّ الظَّالِمِينَ (١٤٠)
{ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ سُنَنٌ فَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُروا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُكَذِّبِينَ (١٣٧) هذا بَيانٌ لِلنَّاسِ وَهُدىً وَمَوْعِظَةٌ لِلْمُتَّقِينَ (١٣٨) وَلا تَهِنُوا وَلا تَحْزَنُوا وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (١٣٩) إِنْ يَمْسَسْكُمْ قَرْحٌ فَقَدْ مَسَّ الْقَوْمَ قَرْحٌ مِثْلُهُ وَتِلْكَ الْأَيَّامُ نُداوِلُها بَيْنَ النَّاسِ وَلِيَعْلَمَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَيَتَّخِذَ مِنْكُمْ شُهَداءَ وَاللَّهُ لا يُحِبُّ الظَّالِمِينَ (١٤٠) } “Sizden önce nice sünnetler (uygulamalar/kanunlar) gelip geçmiştir. Yeryüzünde gezin dolaşın da yalanlayanların sonu nasıl olmuş bir görün! Bu [Kur'an], insanlar için bir açıklama, müttakiler için bir hidayet ve bir öğüttür. Gevşemeyin, üzülmeyin; eğer inanıyorsanız en üstün olan sizlersiniz. Eğer size bir yara dokunduysa, şüphesiz o topluluğa da benzeri bir yara dokunmuştur. O günleri biz insanlar arasında döndürür dururuz. Bu, Allah'ın iman edenleri bilip ortaya çıkarması ve sizden şehitler edinmesi içindir. Allah zalimleri sevmez.”
الخطاب بقوله تعالى: قَدْ خَلَتْ للمؤمنين، والمعنى: لا يذهب بكم إن ظهر الكفار المكذبون عليكم بأحد «فإن العاقبة للمتقين» وقديما أدال الله المكذبين على المؤمنين، ولكن انظروا كيف هلك المكذبون بعد ذلك، فكذلك تكون عاقبة هؤلاء، وقال النقاش: الخطاب ب قَدْ خَلَتْ للكفار.
Allah Teâlâ'nın { قَدْ خَلَتْ } buyruğundaki hitap müminleredir. Anlamı şudur: Uhud'da yalanlayıcı kâfirlerin size üstün gelmesi sizi yeise düşürmesin; «şüphesiz güzel akıbet müttakilerindir». Eskiden de Allah yalanlayanları müminlere galip kılmıştır; fakat bundan sonra o yalanlayanların nasıl helak olduklarına bir bakın; işte bunların akıbeti de öyle olacaktır. Nakkâş ise { قَدْ خَلَتْ } hitabının kâfirlere olduğunu söylemiştir.
قال الفقيه القاضي أبو محمد: وذلك قلق، وخَلَتْ معناه: مضت وسلفت، قال الزجّاج: التقدير أهل سنن، و «السنن» : الطرائق من السير والشرائع والملك والفتن ونحو ذلك، وسنة الإنسان: الشيء الذي يعمله ويواليه، ومن ذلك قول خلد الهذلي، لأبي ذؤيب:
Fakih Kâdı Ebû Muhammed [İbn Atıyye] der ki: Bu [Nakkâş'ın görüşü] tutarsızdır. { خَلَتْ } lafzının anlamı: Geçti ve gitti demektir. Zeccâc: «Takdiri, sünnetlerin ehli (geçmiş ümmetler) şeklindedir» demiştir. «es-Sünen» (سُنَنٌ): Gidişat, şeriatler, hükümdarlık, fitneler ve benzeri yollardır. İnsanın sünneti ise, sürekli yaptığı ve devam ettirdiği şeydir. Haled el-Hüzelî'nin Ebû Züeyb'e söylediği şu söz de bu kabildendir:
فلا تجزعن من سنّة أنت سرتها ... فأوّل راض سنّة من يسيرها
«Kendi koyduğun bir sünnetten (yoldan) ötürü sakın sızlanma; zira bir sünnetten ilk razı olan, onu koyup uygulayan kimsedir.»
وقال سليمان بن قتة:
Süleyman b. Katte de şöyle demiştir:
وإنّ الألى بالطّفّ من آل هاشم ... تأسّوا فسنّوا للكرام التأسّيا
«Taff'ta (Kerbelâ'da) bulunan Hâşimoğulları sabır ve fedakârlık gösterdiler; böylece kerem sahiplerine örnek olacak bir yol (sünnet) açtılar.»
وقال لبيد:
Lebîd de şöyle demiştir:
من معشر سنّت لهم آباؤهم ... ولكلّ قوم سنّة وإمامها
«Onlar öyle bir topluluktandır ki ataları kendilerine bir yol çizmiştir; zira her topluluğun bir yolu (sünneti) ve onun bir önderi vardır.»
وقال ابن زيد: قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ سُنَنٌ معناه: أمثال.
İbn Zeyd: { قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ سُنَنٌ } ifadesinin anlamı «ibretler/örnekler» demektir, demiştir.
قال الفقيه الإمام: هذا تفسير لا يخص اللفظة، وقال تعالى: فَسِيرُوا وهذا الأمر قد يدرك بالإخبار دون السير لأن الإخبار إنما يكون ممن سار وعاين، إذ هو مما يدرك بحاسة البصر وعن ذلك ينتقل خبره، فأحالهم الله تعالى على الوجه الأكمل، وقوله: فَانْظُروا، هو عند الجمهور من نظر العين، وقال قوم: هو بالفكر.
Fakih İmam [İbn Atıyye] der ki: Bu, lafza has olmayan bir tefsirdir. Allah Teâlâ: { فَسِيرُوا } “gezin dolaşın” buyurmuştur. Bu emir bazen bizzat gezmeksizin haber yoluyla da elde edilebilir; zira haber vermek ancak gezen ve bizzat gören kimseden sadır olur, çünkü bu göz duyusuyla idrak edilen şeylerdendir ve onun haberi de buradan nakledilir. İşte Allah Teâlâ onları en kâmil yola yönlendirmiştir. O'nun { فَانْظُروا } “görün/bakın” buyruğu ise cumhura göre gözle bakmaktır; bir grup da düşünerek (basiretle) bakmaktır demiştir.
وقوله تعالى: هذا بَيانٌ لِلنَّاسِ قال الحسن: الإشارة إلى القرآن، وقال قتادة في تفسير الآية: هو هذا القرآن جعله الله بيانا للناس عامة وهدى وموعظة للمتقين خاصة، وقال بمثله ابن جريج والربيع.
Allah Teâlâ'nın { هذا بَيانٌ لِلنَّاسِ } “Bu, insanlar için bir açıklamadır” buyruğu hakkında Hasan: «İşaret Kur'an'adır» demiştir. Katâde ayetin tefsirinde şöyle demiştir: «O, şu Kur'an'dır; Allah onu genel olarak insanlar için bir açıklama, özel olarak da müttakiler için bir hidayet ve öğüt kılmıştır.» İbn Cüreyc ve er-Rebî‘ de bunun benzerini söylemişlerdir.
قال القاضي: كونه بيانا للناس ظاهر، وهو في ذاته أيضا هدى منصوب وموعظة، لكن من عمي بالكفر وضل وقسا قلبه لا يحسن أن يضاف إليه القرآن، وتحسن إضافته إلى «المتقين» الذين فيهم نفع وإياهم هدى، وقال ابن إسحاق والطبري وجماعة: الإشارة ب هذا إلى قوله تعالى: قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ سُنَنٌ الآية، قال ابن إسحاق: المعنى هذا تفسير للناس إن قبلوه، قال الشعبي: المعنى، هذا بيان للناس من العمى.
Kâdı [İbn Atıyye] der ki: Onun insanlar için bir açıklama olması açıktır; o bizzat kendisinde de ortaya konmuş bir hidayet ve bir öğüttür. Fakat küfürle körleşmiş, sapmış ve kalbi katılaşmış kimseye Kur'an'ın nispet edilmesi uygun düşmez; onun, kendilerinde fayda bulunan ve hidayetine eren «müttakilere» izafe edilmesi güzel olur. İbn İshâk, Taberî ve bir cemaat ise: { هذا } “Bu” ifadesiyle yapılan işaretin Allah Teâlâ'nın { قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ سُنَنٌ } ayetine yönelik olduğunu söylemişlerdir. İbn İshâk: «Anlamı, kabul ettikleri takdirde bu insanlar için bir tefsirdir/açıklamadır» demiştir. Şa‘bî ise: «Anlamı, bu körlükten kurtulmaları için insanlara bir açıklamadır» demiştir.
ثم نهى ﷿ المؤمنين عن الوهن لما أصابهم بأحد، والحزن على من فقد، وعلى مذمة الهزيمة، وآنسهم بأنهم الْأَعْلَوْنَ أصحاب العاقبة، والوهن: الضعف، واللين والبلى، ومنه: وَهَنَ الْعَظْمُ مِنِّي [مريم: ٤] ومنه قول زهير: [البسيط] فأصبح الحبل منها وأهنأ خلقا ومن كرم الخلق ألا يهن الإنسان في حربه وخصامه، ولا يلين إذا كان محقا، وأن يتقصى جميع قدرته ولا يضرع ولو مات، وإنما يحسن اللين في السلم والرضى، ومنه قول النبي ﷺ:
Sonra Azîz ve Celîl olan Allah, Uhud'da başlarına gelenlerden dolayı müminleri gevşemekten, kaybedilen kimselere ve yenilginin kınanmasına üzülmekten nehyetti; akıbetin sahibi olarak kendilerinin { الْأَعْلَوْنَ } «en üstünler» olduğunu bildirerek onları teselli etti. el-Vehn (الوهن): Zayıflık, gevşeklik ve yıpranmadır. { وَهَنَ الْعَظْمُ مِنِّي } “kemiğim gevşeyip zayıfladı” [Meryem 4] ayeti bundandır. Züheyr'in şu beyti de bu kabildendir: [Basît] «Ondan gelen ip yıpranıp gevşedi...» Karakterin yüceliğindendir ki insan savaşında ve davasında gevşemesin, haklı olduğu sürece yumuşamasın, bütün gücünü sonuna kadar kullansın ve ölse bile boyun eğmesin. Yumuşaklık ancak barışta ve rıza halinde güzeldir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu buyruğu da bundandır:
«المؤمن هين لين، والمؤمنون هينون لينون» ومنه قول الشاعر: [المنخل الهذلي] : [المتقارب] .
«Mümin uysal ve yumuşaktır; müminler uysal ve yumuşak kimselerdir.» Şairin [el-Münahhel el-Hüzelî] şu beyti de bundandır: [Mütekârib]
لعمرك ما إن أبو مالك ... بواه ولا بضعيف قواه
«Ömrüne andolsun ki Ebû Mâlik gevşek değildir, güçleri zayıf da değildir.»
إذا سدته سدت مطواعة ... ومهما وكلت إليه كفاه
«Ona reislik ettiğinde itaatkâr birine reislik etmiş olursun; ona ne iş havale etsen, onun üstesinden gelir.»
وفي هذا الأسلوب الذي ذكرته يجري قول النابغة: ولا تقعد على ضمد إلّا لمثلك أو من أنت سابقه وفيه يجري قول العرب: إذا لم تغلب اخلب، على من تأوله من المخلب، أي حارب ولو بالأظافر، وهذا هو فعل عبد الله بن طارق وهو من أصحاب عاصم بن عدي حين نزع يده من القرآن وقاتل حتى قتل، وفعل المنذر بن محمد بن عقبة بن أحيحة بن الجلاح في يوم بئر معونة، ومن رآه من معنى الخلب والخلابة الذي هو الخديعة والمكر، فهو رأي دهاة العرب، وليس برأي جمهورها، ومنه فعل عمرو بن سعيد الأشدق مع عبد الملك بن مروان عند قتله إياه، والأمثلة في ذلك كثيرة، وأيضا فليس المكر والخديعة بذل محض، ولذلك رآه بعضهم، وأما قولهم إذا عز أخوك فهن، فالرواية الصحيحة المعنى فيه بكسر الهاء بمعنى: لن
Zikrettiğim bu üslup üzere Nâbiğa'nın şu sözü de cereyan eder: «Senin dengin olan veya senin kendisini geçtiğin kimseden başkasının haksızlığına asla boyun eğip oturma.» Arapların: «Galip gelemiyorsan hile yap/pençele» sözü de bunu pençe (mıhlâb) kökünden yorumlayanlara göre bu kabildendir; yani tırnaklarınla da olsa savaş demektir. Âsım b. Adiy'in arkadaşlarından olan Abdullah b. Târık'ın, elini bağdan kurtarıp öldürülünceye kadar savaşması ve Münzir b. Muhammed b. Ukbe b. Uhayha b. el-Cülâh'ın Bi'r-i Maûne günündeki davranışı işte budur. Bunu hile ve tuzak anlamına gelen «el-hılb ve'l-hılâbe» anlamında gören kimseye göre ise bu, Arapların dâhilerinin görüşüdür, cumhurun görüşü değildir. Amr b. Saîd el-Eşdak'ın, kendisini öldürdüğü sırada Abdülmelik b. Mervân'a karşı yaptığı hareket de bundandır; bu hususta örnekler çoktur. Ayrıca hile ve tuzak sırf bir zillet de değildir; bu sebeple bazısı bu görüşü benimsemiştir. Onların «Kardeşin sertleştiğinde sen yumuşa» sözüne gelince; bundaki sahih rivayet, ha harfinin kesresiyle [hin] olup «yumuşa
وأضعف ضعف المطواع، وأما الرواية بضم الهاء فهي أمر بالهوان، وما أعرف ذلك في شيء من مقاطع العرب، وأما الشرع فقد قال النبي ﵇: لا ينبغي لمؤمن أن يذل نفسه، ورأيت لعاصم أن المثل على ضم الهاء إنما هو من الهون الذي هو الرفق، وليس من الهوان، قال منذر بن سعيد: يجب بهذه الآية أن لا يوادع العدو ما كانت للمسلمين قوة، فإن كانوا في قطر ما على غير ذلك فينظر الإمام لهم بالأصلح، وقوله تعالى: وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ إخبار بعلو كلمة الإسلام.
ve itaatkâr kimsenin yumuşaklığı gibi yumuşak davran» anlamındadır. Ha harfinin dammesiyle olan rivayet [hün] ise aşağılanmayı (hevân) emretmektir; Arapların fasih kelamlarının hiçbirinde bunu bilmiyorum. Şeriata gelince; Peygamber aleyhisselâm: «Mümine nefsini zelil kılması yakışmaz» buyurmuştur. Âsım'dan gördüğüme göre, ha harfinin dammesiyle olan mesel zilletten değil, rıfk (nezaket/kolaylık) anlamına gelen el-hevn kökündendir. Münzir b. Saîd şöyle demiştir: «Müslümanların gücü olduğu sürece bu ayet gereğince düşmanla barış yapılmaması gerekir; şayet bir bölgede durum bunun aksine ise, imam onlar için en maslahatlı olan ne ise ona bakar.» Allah Teâlâ'nın { وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ } “en üstün olan sizlersiniz” buyruğu, İslam kelimesinin üstün geleceğinin bir haberidir.
هذا قول الجمهور وظاهر اللفظ، وقاله ابن إسحاق: وروي عن ابن عباس وابن جريج: إنما قال الله لهم ذلك بسبب علوهم في الجبل، وذلك أن رسول الله ﷺ حين انحاز في نفر يسير من أصحابه إلى الجبل، فبينما هو كذلك إذ علا خالد بن الوليد عليهم الجبل فقال رسول الله ﵇:
Bu, cumhurun görüşü ve lafzın zahiridir; İbn İshâk da bunu söylemiştir. İbn Abbas ve İbn Cüreyc'den ise şöyle rivayet edilmiştir: Allah onlara bunu dağda üstün bir konuma geçmelerinden ötürü söylemiştir. Şöyle ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ashabından az bir toplulukla dağa çekildiğinde, onlar bu haldeyken Hâlid b. Velîd dağın tepesinde onların üzerine çıktı. Bunun üzerine Resûlullah aleyhisselâm:
اللهم لا يعلوننا، ثم قام وقام من معه فقاتل أصحابه وقاتل حينئذ عمر بن الخطاب حتى أزالوا المشركين عن رأس الجبل، وصعد رسول الله ﷺ وأصحابه فيه، فأنزل الله تعالى عليه، وَلا تَهِنُوا وَلا تَحْزَنُوا وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ وقوله تعالى: إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ يحتمل أن يتعلق الشرط بقوله وَلا تَهِنُوا وَلا تَحْزَنُوا فيكون المقصد هز النفوس وإقامتها، ويحتمل أن يتعلق بقوله وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ فيكون الشرط على بابه دون تجوز، ويترتب من ذلك الطعن على من نجم نفاقه في ذلك اليوم، وعلى من تأود إيمانه واضطرب يقينه، ألا لا يتحصل الوعد إلا بالإيمان، فالزموه.
«Allahım! Onlar bizim üzerimize çıkmasınlar!» diye dua etti. Sonra kendisi ve yanındakiler kalktılar; ashabı savaştı, o sırada Ömer b. el-Hattâb da savaştı ve nihayet müşrikleri dağın başından uzaklaştırdılar; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ve ashabı oraya tırmandılar. Bunun üzerine Allah Teâlâ ona: { وَلا تَهِنُوا وَلا تَحْزَنُوا وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ } “Gevşemeyin, üzülmeyin; en üstün olan sizlersiniz” ayetini indirdi. Allah Teâlâ'nın { إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ } “eğer inanıyorsanız” buyruğuna gelince; bu şartın { وَلا تَهِنُوا وَلا تَحْزَنُوا } buyruğuna taalluk etmesi muhtemeldir; bu durumda maksat nefisleri harekete geçirmek ve canlandırmak olur. Şartın { وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ } buyruğuna taalluk etmesi de muhtemeldir; bu durumda şart mecaz olmaksızın kendi hakiki manasında kalır. Bundan da o gün nifakı ortaya çıkan kimseye ve imanı eğrilip yakîni sarsılan kimseye bir kınama terettüp eder; zira bu vaat ancak imanla gerçekleşir, öyleyse ona sımsıkı sarılın!
ثم قال تعالى، تسلية للمؤمنين: إِنْ يَمْسَسْكُمْ قَرْحٌ فَقَدْ مَسَّ الْقَوْمَ قَرْحٌ مِثْلُهُ والأسوة مسلاة للبشر، ومنه قول الخنساء: [الوافر]
Sonra Allah Teâlâ müminleri teselli etmek üzere: { إِنْ يَمْسَسْكُمْ قَرْحٌ فَقَدْ مَسَّ الْقَوْمَ قَرْحٌ مِثْلُهُ } “Eğer size bir yara dokunduysa, şüphesiz o topluluğa da benzeri bir yara dokunmuştur” buyurdu. [Başkasına] benzemek ve ortak olmak insan için bir tesellidir. Hansâ'nın şu beyti de bu kabildendir: [Vâfir]
ولولا كثرة الباكين حولي ... على إخوانهم لقتلت نفسي
«Çevremde kardeşlerine ağlayanların çokluğu olmasaydı, muhakkak kendimi öldürürdüm.»
وما يبكون مثل أخي ولكن ... أعزّي النّفس عنه بالتأسّي
«Onlar benim kardeşim gibisine ağlamıyorlar; fakat ben başkalarının acısını örnek alarak (onlarla avunup) nefsimi teselli ediyorum.»
والسلو بالتأسي هو النفع الذي يجره إلى نفسه الشاهد المحدود، فلذلك ردت شهادته فيما حد فيه وإن تاب وحسنت حاله، و «القرح» : القتل والجراح، قاله مجاهد والحسن والربيع وقتادة وغيرهم، والمعنى: إن مسكم في أحد فقد مس كفار قريش ببدر بأيديكم، وقرأ نافع وابن كثير وأبو عمرو وابن عامر وعاصم في رواية حفص: «قرح» بفتح القاف، وقرأ حمزة والكسائي وعاصم في رواية أبي بكر: «قرح» بضم القاف، وكلهم سكن الراء، قال أبو علي: هما لغتان كالضّعف والضّعف والكره والكره، والفتح أولى، لأنها لغة أهل الحجاز والأخذ بها أوجب لأن القرآن عليها نزل.
Başkalarına uyarak teselli bulmak, had cezası uygulanmış şahidin kendi nefsine sağladığı bir menfaattir; bu sebeple tövbe edip hali düzelse bile, had cezası aldığı konuda şahitliği reddedilmiştir. «el-Karh» (الْقَرْح): Öldürülme ve yaralardır; bunu Mücâhid, Hasan, er-Rebî‘, Katâde ve başkaları söylemiştir. Manası: Uhud'da size bir yara dokunduysa, Bedir'de Kureyş kâfirlerine de sizin ellerinizle benzeri bir yara dokunmuştur. Nâfi‘, İbn Kesîr, Ebû Amr, İbn Âmir ve Hafs rivayetinde Âsım, kaf harfinin fethasıyla «kark» (قَرْح) şeklinde okumuşlardır. Hamza, Kisâî ve Ebû Bekir rivayetinde Âsım ise kaf harfinin dammesiyle «kurh» (قُرْح) şeklinde okumuşlardır; hepsi de ra harfini sakin kılmıştır. Ebû Ali: «Bunlar zı‘f-zu‘f ve kerh-kürh gibi iki ayrı lehçedir; fethalı okuyuş daha evladır, çünkü bu Hicaz ehlinin lehçesidir ve Kur'an onun üzerine indiği için onu tercih etmek daha gereklidir» demiştir.
قال القاضي أبو محمد: هذه القراءات لا يظن إلا أنها مروية عن النبي ﵇: وبجميعها عارض جبريل ﵇ مع طول السنين توسعة على هذه الأمة، وتكملة للسبعة الأحرف حسب ما بيناه في صدر هذا التعليق، وعلى هذا لا يقال: هذه أولى من جهة نزول القرآن بها، وإن رجحت قراءة فبوجه غير وجه النزول، قال أبو الحسن الأخفش: «القرح» و «القرح» مصدران بمعنى واحد، ومن قال القرح بالفتح الجراحات بأعيانها، والقرح بضم القاف ألم الجراحات قبل منه إذا أتى برواية، لأن هذا مما لا يعلم بقياس، وقال بهذا التفسير الطبري، وقرأ الأعمش «إن تمسسكم» بالتاء من فوق، «قروح» بالجمع، «فقد
Kâdı Ebû Muhammed [İbn Atıyye] der ki: Bu kıraatlerin tamamının Peygamber aleyhisselâm'dan rivayet edildiğinden şüphe edilmez; bu ümmete bir genişlik ve bu ta'lîkin başında açıkladığımız üzere yedi harfin tamamlanması olarak Cebrail aleyhisselâm uzun yıllar boyunca bunların hepsiyle [Kur'an'ı] mukabele etmiştir. Buna göre, «Kur'an'ın onunla inmesi bakımından bu daha evladır» denilmez; bir kıraat tercih edilecekse bu iniş yönünün dışında başka bir sebeple olur. Ebü'l-Hasen el-Ahfeş şöyle demiştir: «el-Karh» ve «el-Kurh» aynı anlamda iki mastardır. 'Kaf'ın fethasıyla karh bizzat yaraların kendisi, 'kaf'ın dammesiyle kurh ise yaraların acısıdır' diyen kimsenin bu sözü, bir rivayet getirdiği takdirde kabul edilir; çünkü bu kıyasla bilinebilecek bir şey değildir. Taberî de bu tefsiri benimsemiştir. A‘meş üstten te ile «in temsesküm» ve cemî olarak «kurûhun» şeklinde okuyup ardından { فَقَدْ
مس القوم قرح مثله» ، وقرأ محمد بن السميفع اليماني «قرح» بفتح القاف والراء، قال أبو الفتح: هي لغة في القرح كالشل والشلل والطرد والطرد. هذا مذهب البصريين، وليس هذا عندهم من تأثير حرف الحلق، وأنا أميل في هذا إلى قول أصحابنا البغداديين، في أن لحرف الحلق في مثل هذا أثرا معتمدا، وقد سمعت بعض بني عقيل يقول: نحوه بفتح الحاء، يريد نحوه، ولو كانت الكلمة مبنية على فتح الحاء لأعلت الواو وكعصاة وفتاة، وسمعت غيره يقول: أنا محموم بفتح الحاء قال ابن جني: ولا قرابة بيني وبين البصريين ولكنها بيني وبين الحق، والحمد لله.
مَسَّ الْقَوْمَ قَرْحٌ مِثْلُهُ } diye devam etmiştir. Muhammed b. es-Sümeyfa‘ el-Yemânî ise kaf ve ra harflerinin fethasıyla «karah» (قَرَح) şeklinde okumuştur. Ebü'l-Feth: «Bu, şell-şelel ve tard-tared kelimelerinde olduğu gibi karh kelimesinde bir lehçedir. Bu Basralıların mezhebidir ve bu onlara göre boğaz harfinin tesirinden kaynaklanmamaktadır. Ben bu hususta, bu gibi durumlarda boğaz harfinin itimat edilen bir tesiri olduğu konusunda Bağdatlı arkadaşlarımızın görüşüne meylediyorum. Nitekim Benî Ukayl'den birinin 'nahvehu' kastıyla ha harfinin fethasıyla 'nahavehu' dediğini işittim; şayet kelime ha harfinin fethası üzerine bina edilmiş olsaydı, 'asât' ve 'fetât' kelimelerinde olduğu gibi vav harfi ta'lile uğrardı. Başka birinin de 'ben hummalıyım' derken ha harfinin fethasıyla 'ene mehmûm' dediğini işittim» demiştir. İbn Cinnî: «Benimle Basralılar arasında bir akrabalık yoktur; fakat benimle hakikat arasında bir bağ vardır; Allah'a hamdolsun» demiştir.
أخبر تعالى على جهة التسلية أن الْأَيَّامُ على قديم الدهر وغابره أيضا إنما جعلها دولا بين البشر، أي: فلا تنكروا أن يدال عليكم الكفار، وقال تعالى: نُداوِلُها فهي مفاعلة من جهة واحدة، وإنما ساغ ذلك لأن المداولة منه تعالى هي بين شيئين، فلما كان ذلك الفريقان يتداولان حسن ذلك، و «الدّولة» بضم الدال المصدر، و «الدّولة» بفتح الدال الفعلة الواحدة من ذلك، فلذلك يقال في دولة فلان لأنها مرة في الدهر، وسمع بعض العرب الأقحاح قارئا يقرأ هذه الآية، فقال: إنما هو، «وتلك الأيام نداولها بين العرب» ، فقيل له: إنما هو «بين الناس» فقال: إنا لله، ذهب ملك العرب ورب الكعبة، وقوله تعالى:
Allah Teâlâ teselli sadedinde bildirdi ki; eski zamanlardan beri ve geçmiş çağlarda da günleri insanlar arasında nöbetleşe kılmıştır; yani kâfirlerin size galip gelmesini yadırgamayın. Allah Teâlâ { نُداوِلُها } buyurmuştur; bu tek taraftan gelen bir müfâale (ortaklaşalık) babıdır. Bunun caiz olması, Allah Teâlâ'nın el değiştirmeyi iki şey arasında yapmasından ötürüdür; o iki fırka [günleri] nöbetleşe devraldığı için bu ifade güzel düşmüştür. Dal harfinin dammesiyle «ed-Dûle» (الدُّولَة) mastardır; dal harfinin fethasıyla «ed-Devle» (الدَّوْلَة) ise bundan bir tek defa meydana gelen fiildir; bu sebeple zamanda bir defa olduğu için 'filancanın devleti' denir. Katıksız Araplardan biri bir kârînin bu ayeti okuduğunu işitince: «Bu ancak 'O günleri biz Araplar arasında döndürür dururuz' şeklindedir» dedi. Kendisine: «Doğrusu 'insanlar arasında' şeklindedir» denilince: «İnnâ lillâh! Kâbe'nin Rabbine yemin olsun ki Arapların hâkimiyeti gitti!» dedi. Allah Teâlâ'nın şu buyruğuna gelince:
وَلِيَعْلَمَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا دخلت الواو لتؤذن أن اللام متعلقة بمقدر في آخر الكلام، تقديره: وليعلم الله الذين آمنوا، فعل ذلك، وقوله تعالى: وَلِيَعْلَمَ معناه: ليظهر في الوجود إيمان الذين قد علم أزلا أنهم يؤمنون، وليساوق علمه إيمانهم ووجودهم، وإلا فقد علمهم في الأول، وعلمه تعالى لا يطرأ عليه التغيير ونحو هذا: أن يضرب حاكم أحدا ثم يبين سبب الضرب ويقول: فعلت هذا التبيين لأضرب مستحقا، معناه: ليظهر أن فعلي وافق استحقاقه، وقوله تعالى: وَيَتَّخِذَ مِنْكُمْ شُهَداءَ، معناه: أهل فوز في سبيله حسبما ورد في فضائل الشهيد.
{ وَلِيَعْلَمَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا } “Ve Allah'ın iman edenleri bilip ortaya çıkarması için...” ayetindeki vav harfi, lamın kelamın sonundaki takdir edilmiş bir fiile taalluk ettiğini bildirmek için girmiştir; takdiri: «Allah iman edenleri bilsin [ortaya çıkarsın] diye bunu yaptı» şeklindedir. Allah Teâlâ'nın { وَلِيَعْلَمَ } buyruğunun anlamı: Ezelde iman edeceklerini bildiği kimselerin imanını fiilen varlık alemine çıkarmak ve O'nun ilminin onların imanına ve varlığına uygun düşmesini sağlamak içindir; yoksa Allah onları önceden de bilmekteydi ve O'nun ilmine asla bir değişiklik arız olmaz. Bunun benzeri şudur: Bir hâkim birini döver, sonra dövme sebebini açıklayarak «Bu açıklamayı hak edeni dövmüş olayım diye yaptım» der; anlamı «fiilimin onun hak edişine uygun düştüğü ortaya çıksın diye» demektir. Allah Teâlâ'nın { وَيَتَّخِذَ مِنْكُمْ شُهَداءَ } “ve sizden şehitler edinmesi için” buyruğunun anlamı ise: Şehidin faziletleri hakkında rivayet edilenler doğrultusunda [sizden] kendi yolunda kurtuluşa eren kimseler kılması içindir.
قوله تعالى:
Allah Teâlâ'nın buyruğu: