[سورة آل عمران (٣) : آية ١٥]
[Âl-i İmrân Suresi (3): Ayet 15]
قُلْ أَأُنَبِّئُكُمْ بِخَيْرٍ مِنْ ذلِكُمْ لِلَّذِينَ اتَّقَوْا عِنْدَ رَبِّهِمْ جَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها وَأَزْواجٌ مُطَهَّرَةٌ وَرِضْوانٌ مِنَ اللَّهِ وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِالْعِبادِ (١٥)
{ قُلْ أَأُنَبِّئُكُمْ بِخَيْرٍ مِنْ ذلِكُمْ لِلَّذِينَ اتَّقَوْا عِنْدَ رَبِّهِمْ جَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها وَأَزْواجٌ مُطَهَّرَةٌ وَرِضْوانٌ مِنَ اللَّهِ وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِالْعِبادِ } “De ki: «Size bunlardan daha hayırlısını haber vereyim mi? Takva sahipleri için Rableri katında altından ırmaklar akan, içinde ebedî kalacakları cennetler, tertemiz eşler ve Allah'tan bir rıza vardır.» Allah kullarını hakkıyla görendir.”
في هذه الآية تسلية عن الدنيا وتقوية لنفوس تاركيها، وذكر تعالى حال الدنيا وكيف استقر تزيين شهواتها، ثم جاء الإنباء بخير من ذلك، هازا للنفوس وجامعا لها لتسمع هذا النبأ المستغرب النافع لمن عقل، وأنبئ: معناه أخبر، وذهبت فرقة من الناس إلى أن الكلام الذي أمر النبي ﵇ بقوله تم في قوله تعالى: عِنْدَ رَبِّهِمْ وجَنَّاتٌ على هذا مرتفع بالابتداء المضمر تقديره: ذلك جنات، وذهب آخرون إلى أن الكلام تم في قوله: مِنْ ذلِكُمْ وأن قوله لِلَّذِينَ خبر متقدم، وجَنَّاتٌ رفع بالابتداء، وعلى التأويل الأول يجوز في جَنَّاتٌ الخفض بدلا من خير، ولا يجوز ذلك على التأويل الثاني، والتأويلان
Bu ayette dünyaya karşı bir teselli ve onu terk edenlerin nefislerine bir güç verme vardır. Yüce Allah dünyanın durumunu ve şehvetlerinin süslenişinin [nefislerde] nasıl yer ettiğini zikretmiş, ardından nefisleri harekete geçiren ve aklı erenler için şaşırtıcı ve faydalı olan bu haberi işitmeleri için onları toplayan bir üslupla bunlardan daha hayırlısını haber vermiştir. "Ünebbi'u" (أُنَبِّئُ), [size] haber veriyorum manasındadır. İnsanlardan bir fırka, Peygamber'e [aleyhisselâm] söylenmesi emredilen kelâmın Yüce Allah'ın: { عِنْدَ رَبِّهِمْ } kavlinde tamamlandığı, buna göre { جَنَّاتٌ } kelimesinin takdiri "o cennetlerdir" şeklinde olan gizli bir mübtedâ ile merfû olduğu görüşüne varmıştır. Diğerleri ise kelâmın { مِنْ ذلِكُمْ } kavlinde tamamlandığı, { لِلَّذِينَ } kavlinin öne geçmiş haber (önde gelen yüklem), { جَنَّاتٌ } kelimesinin ise mübtedâ (özne) olarak merfû olduğu görüşüne varmışlardır. Birinci yoruma göre { جَنَّاتٌ } kelimesinde "hayr"dan bedel olarak mecrurluk caizdir; ikinci yoruma göre ise bu caiz değildir. Her iki yorum da
محتملان، وقوله مِنْ تَحْتِهَا يعني من تحت أشجارها وعلوها من الغرف ونحوها وخالِدِينَ نصب على الحال، وقوله: وَأَزْواجٌ عطف على الجنات وهو جمع زوج وهي امرأة الإنسان، وقد يقال زوجة، ولم يأت في القرآن، ومُطَهَّرَةٌ، معناه من المعود في الدنيا من الأقذار والريب وكل ما يصم في الخلق والخلق، ويحتمل أن يكون الأزواج الأنواع والأشباه، والرضوان، مصدر من الرضى وفي الحديث عن النبي ﵇: أن أهل الجنة إذا استقروا فيها وحصل لكل واحد منهم ما لا عين رأت ولا أذن سمعت ولا خطر على قلب بشر قال الله لهم: أتريدون أن أعطيكم ما هو أفضل من هذا؟ قالوا يا ربنا وأي شيء أفضل من هذا؟ فيقول الله تعالى: «أحل عليكم رضواني فلا أسخط عليكم أبدا» ، هذا سياق الحديث، وقد يجيء مختلف الألفاظ والمعنى قريب بعضه من بعض، وفي قوله تعالى:
muhtemeldir. { مِنْ تَحْتِهَا } kavli; ağaçlarının ve köşkler gibi yüksek yapılarının altından demektir. { خالِدِينَ } hal olarak mansubdur. { وَأَزْواجٌ } kavli, cennetler üzerine matuftur; o da kişinin karısı olan "zevc"in çoğuludur. Bazen "zevce" de denir ancak bu Kur'an'da gelmemiştir. { مُطَهَّرَةٌ } ise dünyada alışılmış pisliklerden, şüphelerden ve yaratılışta ve ahlakta kusur sayılan her şeyden [arındırılmış] demektir. Ezvâcın türler ve benzerler olması da muhtemeldir. Rıdvân (الرضوان), rızâ masdarıdır. Peygamber'den [aleyhisselâm] gelen bir hadiste: Cennet ehli oraya yerleşip her biri için hiçbir gözün görmediği, hiçbir kulağın işitmediği ve hiçbir beşerin kalbine gelmeyen şeyler hasıl olunca Allah onlara: «Size bundan daha üstününü vermemi ister misiniz?» der. Onlar: «Ey Rabbimiz, bundan daha üstün ne olabilir ki?» derler. Bunun üzerine Yüce Allah: «Rızamı üzerinize indiririm ve ebediyen size gazap etmem» buyurur. Hadisin bağlamı böyledir; bazen farklı lafızlarla da gelebilir ve manaları birbirine yakındır. Yüce Allah'ın:
وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِالْعِبادِ وعد ووعيد.
{ وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِالْعِبادِ } “Allah kullarını hakkıyla görendir” kavlinde bir vaad ve tehdit vardır.
قوله تعالى:
Yüce Allah'ın kavli:
[سورة آل عمران (٣) : الآيات ١٦ الى ١٧]
[Âl-i İmrân Suresi (3): Ayetler 16-17]
الَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنا إِنَّنا آمَنَّا فَاغْفِرْ لَنا ذُنُوبَنا وَقِنا عَذابَ النَّارِ (١٦) الصَّابِرِينَ وَالصَّادِقِينَ وَالْقانِتِينَ وَالْمُنْفِقِينَ وَالْمُسْتَغْفِرِينَ بِالْأَسْحارِ (١٧)
{ الَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنا إِنَّنا آمَنَّا فَاغْفِرْ لَنا ذُنُوبَنا وَقِنا عَذابَ النَّارِ (١٦) الصَّابِرِينَ وَالصَّادِقِينَ وَالْقانِتِينَ وَالْمُنْفِقِينَ وَالْمُسْتَغْفِرِينَ بِالْأَسْحارِ } “Onlar: «Rabbimiz! Şüphesiz biz iman ettik; artık günahlarımızı bağışla ve bizi ateş azabından koru» diyenler, sabredenler, doğru olanlar, boyun eğip itaat edenler, infak edenler ve seher vakitlerinde bağışlanma dileyenlerdir.”
الَّذِينَ بدل من «الذين اتقوا» [آل عمران: ١٥] ، فسر في هذه الآية أحوال المتقين الموعودين بالجنات، ويحتمل أن يكون إعراب قوله: الَّذِينَ في هذه الآية رفعا على القطع وإضمار الابتداء ويحتاج إلى القطع وإضمار فعل في قوله: الصَّابِرِينَ والخفض في ذلك كله على البدل أوجه. ويجوز في الَّذِينَ، وما بعده النصب على المدح؟ والصبر في هذه الآية معناه على الطاعات وعلى المعاصي والشهوات، والصدق معناه في الأقوال والأفعال، والقنوت، الطاعة والدعاء أيضا وبكل ذلك يتصف المتقي، والإنفاق معناه في سبيل الله ومظان الأجر كالصلة للرحم وغيرها، ولا يختص هذا الإنفاق بالزكاة المفروضة، والاستغفار طلب المغفرة من الله تعالى، وخص تعالى السحر لما فسر النبي ﷺ في قوله، ينزل ربنا ﷿ كل ليلة إلى سماء الدنيا حين يبقى ثلث الليل الآخر فيقول، من يدعوني فأستجيب له؟ من يسألني فأعطيه؟ فلا يزال كذلك حتى يطلع الفجر.
{ الَّذِينَ }, { الَّذِينَ اتَّقَوْا } [Âl-i İmrân: 15] ifadesinden bedeldir. Bu ayette cennetlerle müjdelenen muttakilerin halleri açıklanmıştır. Bu ayetteki { الَّذِينَ } kavlinin irabının kat' (bağlantıyı kesme) ve mübtedayı gizleme yoluyla merfû olması muhtemeldir; { الصَّابِرِينَ } kavlinde de kat' ve bir fiili gizlemeye ihtiyaç duyulur. Bütün bunlarda bedel yoluyla mecrurluk daha uygundur. { الَّذِينَ } ve sonrasında övgü üzere mansubluk da caizdir. Bu ayetteki sabır; taatlere, günahlara ve şehvetlere karşı [sabretmek] manasındadır. Doğruluk (sıdk); sözlerde ve fiillerdedir. Kunût; itaat ve aynı zamanda duadır, muttaki kimse bunların tümüyle nitelenir. İnfak ise Allah yolunda ve sıla-i rahim (akraba ziyareti) ve benzeri sevap umulan yerlerde [harcamak] demektir; bu infak farz olan zekâta has değildir. İstiğfar, Yüce Allah'tan bağışlanma dilemektir. Seher vaktinin Yüce Allah tarafından tahsis edilmesi, Peygamber'in ﷺ: «Rabbimiz [azze ve celle] her gece, gecenin son üçte biri kaldığında dünya semasına iner ve: Bana dua eden var mı icabet edeyim? Benden isteyen var mı ona vereyim? buyurur. Bu durum fecir doğana kadar böyle devam eder» sözüyle açıkladığı sebeptendir.
وروي في تفسير قول يعقوب ﵇: سوف أستغفر لكم ربي، أنه أخر الأمر إلى السحر، وروى إبراهيم بن حاطب عن أبيه قال: سمعت رجلا في السحر في ناحية المسجد يقول: رب أمرتني فأطعتك، وهذا سحر فاغفر لي، فنظرت فإذا ابن مسعود، وقال أنس بن مالك: أمرنا أن نستغفر بالسحر سبعين استغفارة، وقال نافع: كان ابن عمر يحيي الليل صلاة ثم يقول: يا نافع آسحرنا؟ فأقول- لا- فيعاود الصلاة ثم يسأل، فإذا قلت نعم قعد يستغفر، فلفظ الآية إنما يعطي طلب المغفرة، وهكذا تأوله من ذكرناه من الصحابة، وقال قتادة: المراد بالآية المصلون بالسحر، وقال زيد بن أسلم: المراد بها الذين يصلون صلاة الصبح في جماعة وهذا كله يقترن به الاستغفار، والسحر والسحر، بفتح الحاء وسكونها آخر الليل، قال الزجاج وغيره: هو قبل طلوع الفجر، وهذا صحيح لأن ما بعده الفجر هو من اليوم لا من الليلة،
Yakub'un [aleyhisselâm]: «Rabbimden sizin için bağışlanma dileyeceğim» kavlinin tefsirinde, bu işi seher vaktine ertelediği rivayet edilmiştir. İbrâhim b. Hâtıb babasından rivayet etti: «Mescidin bir köşesinde seher vaktinde bir adamın şöyle dediğini duydum: Rabbim, bana emrettin itaat ettim, işte bu seher vaktidir, beni bağışla! Baktım ki o İbn Mes'ûd imiş.» Enes b. Mâlik: «Bize seher vaktinde yetmiş defa istiğfar etmemiz emredildi» demiştir. Nâfi' şöyle demiştir: «İbn Ömer geceyi namazla ihya eder, sonra: 'Ey Nâfi', seher vaktine girdik mi?' derdi. Ben 'Hayır' deyince tekrar namaza döner, sonra yine sorardı. 'Evet' dediğimde ise oturup istiğfar ederdi.» Ayetin lafzı bağışlanma dilemeyi gerektirmektedir; zikrettiğimiz sahabîler de onu böyle yorumlamışlardır. Katâde: «Ayetle kastedilenler seher vaktinde namaz kılanlardır» demiştir. Zeyd b. Eslem: «Bununla sabah namazını cemaatle kılanlar kastedilmiştir» demiştir; bunların tümüne istiğfar eşlik eder. Seher (السَّحَر) ve sehr (السَّحْر), ha harfinin fethası ve sükûnu ile gecenin sonudur. Zeccâc ve başkaları: «O, fecrin doğuşundan öncedir» demişlerdir; bu doğrudur, çünkü fecirden sonrası geceden değil gündüzdendir.
وقال بعض اللغويين: السحر من ثلث الليل الآخر إلى الفجر.
Bazı dilciler ise: «Seher, gecenin son üçte birinden fecire kadardır» demişlerdir.
قال الفقيه الإمام: والحديث في التنزل وهذه الآية في الاستغفار يؤيدان هذا، وقد يجيء في أشعار العرب ما يقتضي أن حكم السحر يستمر فيما بعد الفجر نحو قول امرئ القيس: [المتقارب]
Fakih İmam [İbn Atıyye] şöyle demiştir: [Allah'ın] nüzulü hakkındaki hadis ile istiğfar hakkındaki bu ayet bunu desteklemektedir. Bazen Arapların şiirlerinde seher hükmünün fecirden sonraya da devam ettiğini gerektiren kullanımlar gelir; İmruü'l-Kays'ın şu sözü gibi: [Mütekârib]
يعلّ به برد أنيابها ... إذا غرّد الطّائر المستحر
«Seher vakti öten kuş şakıdığında onun dişlerinin serinliği tazelenir.»
يقال: أسحر واستحر إذا دخل في السحر، وكذلك قولهم: نسيم السحر، يقع لما بعد الفجر، وكذلك قول الشاعر: [ربيع بن زياد]
Kişi seher vaktine girdiğinde «eshara» (أَسْحَرَ) ve «istehara» (اسْتَحَرَ) denir. Aynı şekilde onların «nesîmü's-seher» (seher yeli) sözleri de fecirden sonrası için kullanılır. Şairin [Rebî' b. Ziyâd] şu sözü de böyledir: [Tavîl]
تجد النساء حواسرا يندبنه ... قد قمن قبل تبلج الأسحار
«Kadınları başları açık ona ağıt yakarken bulursun, seherlerin aydınlanmasından önce kalkmışlardır.»
فقد قضى أن السحر يتبلج بطلوع الفجر، ولكن حقيقة السحر في هذه الأحكام الشرعية من الاستغفار المحمود، ومن سحور الصائم، ومن يمين لو وقعت إنما هي من ثلث الليل الباقي إلى السحر.
Burada seherin fecrin doğuşuyla aydınlandığına hükmetmiştir. Fakat övülen istiğfar, oruçlunun sahuru ve [seher vaktine bağlanan] bir yemin gibi şer'î hükümlerdeki seherin hakikati, gecenin kalan son üçte birinden seher vaktine [fecrin doğuşuna] kadardır.
قوله تعالى:
Yüce Allah'ın kavli:
[سورة آل عمران (٣) : آية ١٨]
[Âl-i İmrân Suresi (3): Ayet 18]
شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لا إِلهَ إِلاَّ هُوَ وَالْمَلائِكَةُ وَأُولُوا الْعِلْمِ قائِماً بِالْقِسْطِ لا إِلهَ إِلاَّ هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ (١٨)
{ شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لا إِلهَ إِلاَّ هُوَ وَالْمَلائِكَةُ وَأُولُوا الْعِلْمِ قائِماً بِالْقِسْطِ لا إِلهَ إِلاَّ هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ } “Allah, adaleti ayakta tutarak kendisinden başka hiçbir ilah olmadığına şahitlik etmiştir; melekler ve ilim sahipleri de [buna şahitlik etmişlerdir]. O'ndan başka hiçbir ilah yoktur; O, Azîz'dir, Hakîm'dir.”
أصل شَهِدَ في كلام العرب حضر، ومنه قوله تعالى: فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ [البقرة:
Arap kelâmında şehide (شَهِدَ) kelimesinin aslı hazır bulundu (hazır oldu) manasındadır; Yüce Allah'ın: { فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ } “Sizden kim bu aya şahit olursa (erişirse) onda oruç tutsun” [el-Bakara:
١٨٥] ثم صرفت الكلمة حتى قيل في أداء ما تقرر علمه في النفس بأي وجه تقرر من حضور أو غيره: شهد يشهد فمعنى شَهِدَ اللَّهُ أعلم عباده بهذا الأمر الحق وبينه، وقال أبو عبيدة: شَهِدَ اللَّهُ معناه، قضى الله وهذا مردود من جهات، وقرأ جميع القراء: أَنَّهُ لا إِلهَ بفتح الألف من أَنَّهُ وبكسرها من قوله: إِنَّ الدِّينَ [آل عمران: ١٩] واستئناف الكلام، وقرأ الكسائي وحده «أن الدين» بفتح الألف، قال أبو علي:
185] kavli bundandır. Daha sonra bu kelime, hazır bulunma veya başka yollardan hangisiyle olursa olsun nefiste kesinleşen bilginin eda edilmesi hakkında kullanılacak şekilde dönüştürülmüş ve «şehide yeşhedü» denilmiştir. Dolayısıyla { شَهِدَ اللَّهُ } kavlinin manası: Allah kullarına bu hakikati bildirdi ve onu açıkladı demektir. Ebû Ubeyde: «{ شَهِدَ اللَّهُ } kavlinin manası, Allah hükmetti demektir» demiştir ki bu birçok yönden reddedilmiştir. Kıraat imamlarının tümü, sözün yeniden başlamasıyla { أَنَّهُ لا إِلهَ } kavminde { أَنَّهُ } lafzının elifini fetha ile ve { إِنَّ الدِّينَ } [Âl-i İmrân: 19] kavminde [elifin] kesrası ile okumuşlardır. Yalnızca Kisâî elifin fethasıyla «en-ne'd-dîne» şeklinde okumuştur. Ebû Alî şöyle demiştir:
«أن» بدل من أَنَّهُ الأولى، وإن شئت جعلته من بدل الشيء من الشيء وهو هو، لأن الإسلام هو التوحيد والعدل، وإن شئت جعلته من بدل الاشتمال لأن الإسلام يشتمل على التوحيد والعدل، وإن شئت جعلت «إن الدين» بدلا من القسط لأنه هو في المعنى، ووجه الطبري هذه القراءة، بأن قدر في الكلام واو عطف ثم حذفت وهي مرادة كأنه قال: وَإِنَّ الدِّينَ [آل عمران: ١٩] وهذا ضعيف، وقرأ عبد الله بن العباس:
«En», birinci { أَنَّهُ } lafzından bedeldir; dilersen onu bir şeyin bizzat kendisi olan şeyden bedeli kılarsın, çünkü İslâm tevhid ve adaletin ta kendisidir. Dilersen onu bedel-i iştimal (kapsam bedeli) kılarsın; çünkü İslâm tevhidi ve adaleti kapsar. Dilersen «inne'd-dîne» lafzını el-Kıst'tan bedel kılarsın, çünkü mana bakımından odur. Taberî bu kıraati, kelâmda bir atıf vâvı takdir edip sonra bu vâvın kastedilerek hazfedildiği şeklinde yönlendirmiştir; sanki: { وَإِنَّ الدِّينَ } [Âl-i İmrân: 19] demiş gibidir. Bu ise zayıftır. Abdullah b. Abbâs ise:
«إنه لا إله إلا هو» بكسر الألف من «إنه» ، وقرأ «أن الدين» بفتح الألف، فأعمل شَهِدَ في «أن الدين وجاء قوله: «إنه لا إله إلا هو» اعتراضا جميلا في نفس الكلام المتصل، وتأول السدي الآية على نحو قراءة ابن عباس فقال: الله وملائكته والعلماء يشهدون: إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلامُ [آل عمران: ١٩] وقرأ أبو المهلب عم محارب بن دثار، «شهداء الله» على وزن فعلاء، وبالإضافة إلى المكتوبة، قال أبو الفتح، هو نصب على الحال من الضمير في الْمُسْتَغْفِرِينَ [آل عمران: ١٧] وهو جمع شهيد أو جمع شاهد كعالم وعلماء، وروي عن أبي المهلب هذا أنه قرأ «شهد الله» برفع الشهداء، وروي عنه أنه قرأ «شهد» الله» على وزن- فعل- بضم الفاء والعين ونصب شهداء على الحال، وحكى النقاش أنه قرىء «شهد
«İnnehû» lafzının elifinin kesrasıyla «İnnehû lâ ilâhe illâ hû» şeklinde ve elifin fethasıyla «enne'd-dîne» şeklinde okumuştur. Böylece { شَهِدَ } fiilini «enne'd-dîne» üzerinde amel ettirmiş, «İnnehû lâ ilâhe illâ hû» sözü ise birbirine bağlı kelâmın içinde güzel bir itiraz (ara cümle) olarak gelmiştir. Süddî ayeti İbn Abbâs'ın kıraatine benzer şekilde yorumlamış ve: «Allah, melekleri ve ilim sahipleri şahitlik ederler ki: { إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلامُ } “Şüphesiz Allah katında din İslâm'dır” [Âl-i İmrân: 19]» demiştir. Muhârib b. Disâr'ın amcası Ebû'l-Mühelleb, fu'alâ vezninde ve yazılı metne izafetle «şuhedâullâhi» şeklinde okumuştur. Ebû'l-Feth: «Bu, { الْمُسْتَغْفِرِينَ } [Âl-i İmrân: 17] ayetindeki zamirden hal olarak mansubdur; o da şehîdin çoğuludur veya âlim ve ulemâ gibi şâhidin çoğuludur» demiştir. Bu Ebû'l-Mühelleb'den şühedâ kelimesinin ref'i ile «şühedâullâhi» şeklinde okuduğu da rivayet edilmiştir. Ondan fâ ve ayn harflerinin zammıyla «fe'ul» vezninde «şühüdullâhi» okuduğu ve şühedânın hal olarak mansub olduğu da rivayet edilmiştir. Nakkâş, şîn ve he harflerinin zammıyla ve yazılı metne
الله» بضم الشين والهاء، والإضافة إلى المكتوبة قال: فمنهم من نصب الدال ومنهم من رفعها، وأصوب هذه القراءات قراءة الجمهور، وإبقاع الشهادة على التوحيد، والْمَلائِكَةُ وَأُولُوا الْعِلْمِ عطف على اسم الله تعالى، وعلى بعض ما ذكرناه من القراءات يجيء قوله: وَالْمَلائِكَةُ وَأُولُوا الْعِلْمِ ابتداء وخبره مقدر، كأنه قال: وَالْمَلائِكَةُ وَأُولُوا الْعِلْمِ يشهدون وقائِماً نصب على الحال من اسمه تعالى في قوله: شَهِدَ اللَّهُ أو من قوله إِلَّا هُوَ وقرأ ابن مسعود «القائم بالقسط» والقسط العدل.
izafetle «şühüdu'llâhi» okunduğunu nakletmiş ve: «Onlardan kimi dâl harfini nasb etmiş, kimi de ref etmiştir» demiştir. Bu kıraatlerin en doğrusu cumhurun kıraati olup şahitliğin tevhîd üzerine vaki kılınmasıdır. { وَالْمَلائِكَةُ وَأُولُوا الْعِلْمِ }, Yüce Allah'ın ismi üzerine matuftur. Zikrettiğimiz bazı kıraatlere göre { وَالْمَلائِكَةُ وَأُولُوا الْعِلْمِ } kavli mübtedâ olarak gelir, haberi ise takdiridir; sanki: «Melekler ve ilim sahipleri de şahitlik ederler» demiş gibidir. { قائِماً }, Yüce Allah'ın { شَهِدَ اللَّهُ } kavlindeki isminden veya { إِلَّا هُوَ } kavlinden hal olarak mansubdur. İbn Mes'ûd «el-Kâime bi'l-kıst» şeklinde okumuştur. Kıst (القسط) adalettir.
قوله تعالى:
Yüce Allah'ın kavli:
[سورة آل عمران (٣) : آية ١٩]
[Âl-i İmrân Suresi (3): Ayet 19]
إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلامُ وَمَا اخْتَلَفَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ إِلاَّ مِنْ بَعْدِ ما جاءَهُمُ الْعِلْمُ بَغْياً بَيْنَهُمْ وَمَنْ يَكْفُرْ بِآياتِ اللَّهِ فَإِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسابِ (١٩)
{ إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلامُ وَمَا اخْتَلَفَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ إِلاَّ مِنْ بَعْدِ ما جاءَهُمُ الْعِلْمُ بَغْياً بَيْنَهُمْ وَمَنْ يَكْفُرْ بِآياتِ اللَّهِ فَإِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسابِ } “Şüphesiz Allah katında din İslâm'dır. Kitap verilenler, kendilerine ilim geldikten sonra ancak aralarındaki haset/kıskançlık yüzünden ayrılığa düştüler. Kim Allah'ın ayetlerini inkâr ederse bilsin ki Allah, hesabı çabuk görendir.”
قد تقدم ذكر اختلاف القراء في كسر الألف من إِنَّ الدِّينَ وفتحها، والدِّينَ في هذه الآية الطاعة والملة، والمعنى، أن الدين المقبول أو النافع أو المقرر، والْإِسْلامُ في هذه الآية هو الإيمان والطاعة، قاله أبو العالية وعليه جمهور المتكلمين، وعبر عنه قتادة ومحمد بن جعفر بن الزبير بالإيمان.
{ إِنَّ الدِّينَ } lafzındaki elifin kesrası ve fethası hususundaki kurrâ ihtilafı daha önce geçmişti. Bu ayetteki ed-Dîn (الدِّينَ); itaat ve millettir (dindir). Manası ise: Makbul olan veya fayda veren veya meşru kılınan dindir. Bu ayetteki el-İslâm (الْإِسْلامُ); iman ve itaattir. Bunu Ebu'l-Âliye söylemiştir ve kelâmcıların cumhuru bu görüştedir. Katâde ve Muhammed b. Ca'fer b. ez-Zübeyr ise onu iman olarak ifade etmişlerdir.
قال أبو محمد ﵀: ومرادهما، أنه مع الأعمال، والْإِسْلامُ هو الذي سأل عنه جبريل النبي ﵇ حين جاء يعلم الناس دينهم الحديث وجواب النبي له في الإيمان والإسلام يفسر ذلك، وكذلك تفسيره قوله ﵇: بني الإسلام على خمس، الحديث، وكل مؤمن بنبيه ملتزم لطاعات شرعه فهو داخل تحت هذه الصفة، وفي قراءة ابن مسعود «إن الدين عند الله للإسلام» باللام ثم أخبر تعالى عن اختلاف أهل الكتاب، أنه كان على علم منهم بالحقائق، وأنه كان بغيا وطلبا للدنيا، قاله ابن عمر وغيره.
Ebû Muhammed [rahimehullâh] şöyle demiştir: İkisinin muradı, onun amellerle birlikte olmasıdır. İslâm, Cibrîl'in insanlara dinlerini öğretmek için geldiğinde Peygamber'e [aleyhisselâm] hakkında soru sorduğu şeydir —hadis— ve Peygamber'in ona iman ve İslâm hakkındaki cevabı bunu açıklamaktadır. Aynı şekilde onun [aleyhisselâm]: «İslâm beş şey üzerine bina kılınmıştır...» —hadis— kavlinin tefsiri de böyledir. Peygamberine iman eden ve onun şeriatının taatlerine bağlanan her mümin bu niteliğin altına girer. İbn Mes'ûd'un kıraatinde lâm ile «İnne'd-dîne indallâhi le'l-İslâm» şeklindedir. Sonra Yüce Allah Ehl-i Kitab'ın ihtilafının hakikatleri bilmelerine rağmen olduğunu, bunun da bir azgınlık, kıskançlık ve dünyayı talep etme sebebiyle gerçekleştiğini haber vermiştir; bunu İbn Ömer ve başkaları söylemiştir.
والَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ لفظ يعم اليهود والنصارى، لكن الربيع بن أنس قال، المراد بهذه الآية اليهود، وذلك أن موسى ﵇، لما حضرته الوفاة، دعا سبعين حبرا من أحبار بني إسرائيل فاستودعهم التوراة، عند كل حبر جزء، واستخلف يوشع بن نون فلما مضت ثلاثة قرون، وقعت الفرقة بينهم، وقال محمد بن جعفر بن الزبير: المراد بهذه الآية النصارى، وهي توبيخ لنصارى نجران، وبَغْياً نصب على المفعول من أجله أو على الحال من الَّذِينَ ثم توعد ﷿ الكفار، وسرعة الحساب يحتمل أن يراد بها سرعة مجيء القيامة والحساب إذ هي متيقنة الوقوع، فكل آت قريب ويحتمل أن يراد بسرعة الحساب أن الله تعالى بإحاطته بكل شيء علما لا يحتاج إلى عد ولا فكرة، قاله مجاهد.
{ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ }, Yahudileri ve Hristiyanları kapsayan bir lafızdır. Ancak Rebî' b. Enes şöyle demiştir: Bu ayetle kastedilenler Yahudilerdir. Şöyle ki, Mûsâ'nın [aleyhisselâm] vefatı yaklaştığında İsrâiloğulları'nın bilginlerinden yetmiş bilgini çağırdı ve her bir bilgine bir cüz bırakarak Tevrat'ı onlara emanet etti, yerine de Yûşa' b. Nûn'u halife bıraktı. Üç asır geçince aralarında ayrılık baş gösterdi. Muhammed b. Ca'fer b. ez-Zübeyr ise: Bu ayetle kastedilenler Hristiyanlardır ve bu, Necran Hristiyanlarına bir azarlamadır, demiştir. { بَغْياً }, mef'ûlün lieclih (için-tümleci) veya { الَّذِينَ } lafzından hal olarak mansubdur. Sonra [azze ve celle] kâfirleri tehdit etmiştir. Hesabın çabukluğu ile, vuku bulması kesin olduğu için kıyametin ve hesabın gelişinin çabukluğu kastedilmiş olabilir; zira gelecek olan her şey yakındır. Hesabın çabukluğu ile Yüce Allah'ın her şeyi ilmiyle kuşatmış olması sebebiyle saymaya ve düşünmeye ihtiyaç duymaması da kastedilmiş olabilir; bunu Mücâhid söylemiştir.
قوله تعالى:
Yüce Allah'ın kavli:
[سورة آل عمران (٣) : آية ٢٠]
[Âl-i İmrân Suresi (3): Ayet 20]
فَإِنْ حَاجُّوكَ فَقُلْ أَسْلَمْتُ وَجْهِيَ لِلَّهِ وَمَنِ اتَّبَعَنِ وَقُلْ لِلَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ وَالْأُمِّيِّينَ أَأَسْلَمْتُمْ فَإِنْ أَسْلَمُوا فَقَدِ اهْتَدَوْا وَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّما عَلَيْكَ الْبَلاغُ وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِالْعِبادِ (٢٠)
{ فَإِنْ حَاجُّوكَ فَقُلْ أَسْلَمْتُ وَجْهِيَ لِلَّهِ وَمَنِ اتَّبَعَنِ وَقُلْ لِلَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ وَالْأُمِّيِّينَ أَأَسْلَمْتُمْ فَإِنْ أَسْلَمُوا فَقَدِ اهْتَدَوْا وَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّما عَلَيْكَ الْبَلاغُ وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِالْعِبادِ } “Eğer seninle tartışmaya girerlerse de ki: «Ben yüzümü/bütün varlığımı Allah'a teslim ettim, bana uyanlar da [öyle yaptılar].» Kendilerine kitap verilenlere ve ümmîlere: «Siz de teslim oldunuz mu?» de. Eğer teslim olurlarsa hidayete ermiş olurlar. Eğer yüz çevirirlerse, sana düşen ancak tebliğdir. Allah kullarını hakkıyla görendir.”
حَاجُّوكَ فاعلوك من الحجة والضمير في حَاجُّوكَ لليهود ولنصارى نجران والمعنى: إن جادلوك وتعنتوا بالأقاويل المزورة، والمغالطات فاسند إلى ما كلفت من الإيمان والتبليغ وعلى الله نصرك،
{ حَاجُّوكَ }, huccet (delil getirme) kökünden "fâ'alûke" kalıbındadır. { حَاجُّوكَ } kavlindeki zamir Yahudilere ve Necran Hristiyanlarına aittir. Manası: Eğer seninle tartışırlarsa, uydurma sözlerle ve yanıltmacalarla diretirlerse, sen yükümlü kılındığın imana ve tebliğe dayan; sana yardım etmek Allah'a aittir,
وقوله وَجْهِيَ يحتمل أن يراد به المقصد كما تقول خرج فلان في وجه كذا فيكون معنى الآية: جعلت مقصدي لله، ويحتمل أن يكون معنى الآية، أسلمت شخصي وذاتي وكليتي وجعلت ذلك لله، وعبر بالوجه إذ الوجه أشرف أعضاء الشخص وأجمعها للحواس، وقد قال حذاق المتكلمين في قوله تعالى: وَيَبْقى وَجْهُ رَبِّكَ [الرحمن: ٢٧] أنها عبارة عن الذات، وأَسْلَمْتُ في هذا الموضع بمعنى دفعت وأمضيت وليست بمعنى دخلت في السلم لأن تلك لا تتعدى، وقوله تعالى: وَمَنِ اتَّبَعَنِ في موضع رفع عطف على الضمير في موضع خفض عطفا على اسم الله تعالى كأنه يقول: جعلت مقصدي لله بالإيمان به والطاعة له، ولمن اتبعن بالحفظ له والتحفي بتعليمه وصحبته لك في اتَّبَعَنِ حذف الياء وإثباتها وحذفها أحسن اتباعا لخط المصحف، وهذه النون إنما هي لتسلم فتحة لام الفعل فهي مع الكسرة تغني عن الياء لا سيما إذا كانت رأس آية، فإنها تشبه قوافي الشعر كما قال الأعشى: [المتقارب]
ve O'nun { وَجْهِيَ } kavli ile hedefin/yönelişin kastedilmiş olması muhtemeldir; nitekim «filan şu yöne/hedefe çıktı» dersin. Buna göre ayetin manası: Hedefimi ve yönelişimi Allah'a kıldım olur. Ayetin manasının: Şahsımı, zatımı ve bütün varlığımı teslim ettim ve bunu Allah'a adadım şeklinde olması da muhtemeldir. Yüz ile ifade edilmiştir; çünkü yüz şahsın en şerefli uzvudur ve duyuları en çok toplayandır. Nitekim yetkin kelâmcılar Yüce Allah'ın: { وَيَبْقى وَجْهُ رَبِّكَ } [er-Rahmân: 27] kavli hakkında onun Zât'tan kinaye olduğunu söylemişlerdir. { أَسْلَمْتُ } bu konumda teslim ettim ve yerine getirdim manasındadır; barışa girdim manasında değildir, çünkü o geçişli olmaz. Yüce Allah'ın: { وَمَنِ اتَّبَعَنِ } kavli, ref konumunda zamire matuftur; mecrur konumunda Yüce Allah'ın ismine matuf olması da mümkündür; sanki şöyle demektedir: Hedefimi O'na iman ve O'na itaatle Allah'a kıldım; bana uyan kimseye de onu korumakla, ona öğretmeye özen göstermekle ve onunla arkadaşlık etmekle [adadım]. { اتَّبَعَنِ } kelimesinde yâ harfinin hazfi de ispatı (yazılması) da mümkündür; mushaf hattına uymak bakımından hazfedilmesi daha güzeldir. Bu nûn harfi ancak fiilin lâm'ının fethasının korunması içindir; binaenaleyh kesra ile birlikte yâ harfinin yerini tutar, bilhassa ayet sonu olduğunda; zira şiir kafiyelerine benzer, nitekim el-A'şâ şöyle demiştir: [Mütekârib]
وهل يمنعنّ ارتياد البلا ... د من حذر الموت أن يأتين
«Ölüm korkusundan beldeleri dolaşmak onun gelmesini engeller mi hiç?»
فمن ذلك قوله تعالى: رَبِّي أَكْرَمَنِ [الفجر: ١٥] فإذا لم تكن نون فإثبات الياء أحسن، لكنهم قد قالوا: هذا غلام قد جاء فاكتفوا بالكسرة دلالة على الياء، والذين أُوتُوا الْكِتابَ في هذا الموضع يجمع اليهود والنصارى باتفاق، والأميون هم الذين لا يكتبون وهم العرب في هذه الآية، وهذه النسبة هي إلى الأم أو إلى الأمة أي كما هي الأم، أو على حال خروج الإنسان عن الأم أو على حال الأمة الساذجة قبل التعلم والتحذق، وقوله: أَأَسْلَمْتُمْ تقرير في ضمنه الأمر كذا قال الطبري وغيره، وذلك بين، وقال الزجاج أَأَسْلَمْتُمْ تهديد، وهذا حسن، لأن المعنى أأسلمتم أم لا؟ وقوله تعالى: فَقَدِ اهْتَدَوْا وجاءت العبارة بالماضي مبالغة في الإخبار بوقوع الهدى لهم وتحصله.
Yüce Allah'ın: { رَبِّي أَكْرَمَنِ } [el-Fecr: 15] kavli bundandır. Eğer nûn yoksa yâ'nın sabit bırakılması daha güzeldir. Fakat onlar «bu gelen köledir» derken yâ'ya delalet etmesi için kesra ile yetinmişlerdir. { أُوتُوا الْكِتابَ } olanlar bu konumda ittifakla Yahudileri ve Hristiyanları kapsar. Ümmîler (الْأُمِّيِّينَ) ise yazı yazmayan kimselerdir; bu ayette onlar Araplardır. Bu nispet ya anneye (el-ümm) ya da ümmete göredir; yani anne nasılsa öyle kalmış veya insanın annesinden doğduğu hal üzere veya ümmetin öğrenmeden ve ustalaşmadan önceki yalın hali üzeredir. { أَأَسْلَمْتُمْ } kavli, bünyesinde emir barındıran bir takrirdir (soruyla kabul ettirmedir); Taberî ve başkaları böyle söylemiştir ve bu açıktır. Zeccâc: «{ أَأَسْلَمْتُمْ } bir tehdittir» demiştir ki bu da güzeldir; zira mana: «Teslim oldunuz mu yoksa olmadınız mı?» demektir. Yüce Allah'ın: { فَقَدِ اهْتَدَوْا } kavlinde geçmiş zaman kipiyle gelmesi, onlara hidayetin vuku bulduğunu ve hasıl olduğunu haber vermede mübalağa içindir.
وقوله تعالى: فَإِنَّما عَلَيْكَ الْبَلاغُ ذكر بعض الناس أنها آية موادعة وأنها مما نسخته آية السيف.
Yüce Allah'ın: { فَإِنَّما عَلَيْكَ الْبَلاغُ } kavli hakkında bazı kimseler bunun bir barış/müvâdaa ayeti olduğunu ve kılıç ayetinin neshettiği (hükmünü kaldırdığı) ayetlerden olduğunu zikretmişlerdir.
قال أبو محمد: وهذا يحتاج أن يقترن به معرفة تاريخ نزولها، وأما على ظاهر نزول هذه الآية في وقت وفد نجران فإنما المعنى فَإِنَّما عَلَيْكَ الْبَلاغُ بما فيه قتال وغيره، والْبَلاغُ مصدر بلغ بتخفيف عين الفعل، وفي قوله تعالى: وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِالْعِبادِ وعد للمؤمنين ووعيد للكافرين.
Ebû Muhammed şöyle demiştir: Bunun, iniş tarihinin bilinmesiyle birlikte değerlendirilmesi gerekir. Bu ayetin Necran heyeti zamanında indiği zahirine göre ise mana: { فَإِنَّما عَلَيْكَ الْبَلاغُ } içinde savaş ve başka şeylerin de bulunduğu tebliğdir. el-Belâğ (الْبَلاغُ), fiilin ayn harfinin hafifletilmesiyle (şeddesiz) «beleğa» fiilinin masdarıdır. Yüce Allah'ın: { وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِالْعِبادِ } kavlinde müminlere bir vaad, kâfirlere ise bir tehdit vardır.
قوله تعالى:
Yüce Allah'ın kavli:
[سورة آل عمران (٣) : الآيات ٢١ الى ٢٢]
[Âl-i İmrân Suresi (3): Ayetler 21-22]
إِنَّ الَّذِينَ يَكْفُرُونَ بِآياتِ اللَّهِ وَيَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ بِغَيْرِ حَقٍّ وَيَقْتُلُونَ الَّذِينَ يَأْمُرُونَ بِالْقِسْطِ مِنَ النَّاسِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ أَلِيمٍ (٢١) أُولئِكَ الَّذِينَ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ وَما لَهُمْ مِنْ ناصِرِينَ (٢٢)
{ إِنَّ الَّذِينَ يَكْفُرُونَ بِآياتِ اللَّهِ وَيَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ بِغَيْرِ حَقٍّ وَيَقْتُلُونَ الَّذِينَ يَأْمُرُونَ بِالْقِسْطِ مِنَ النَّاسِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ أَلِيمٍ (٢١) أُولئِكَ الَّذِينَ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ وَما لَهُمْ مِنْ ناصِرِينَ } “Allah'ın ayetlerini inkâr edenler, haksız yere peygamberleri öldürenler ve insanlardan adaleti emredenleri öldürenler var ya, işte onlara acı bir azabı müjdele! Onlar, amelleri dünyada da ahirette de boşa çıkmış olanlardır ve onların hiçbir yardımcıları da yoktur.”
قال محمد بن جعفر بن الزبير وغيره: إن هذه الآية في اليهود والنصارى.
Muhammed b. Ca'fer b. ez-Zübeyr ve başkaları: Bu ayet Yahudiler ve Hristiyanlar hakkındadır, demişlerdir.
قال القاضي أبو محمد عبد الحق ﵁: وتعم كل من كان بهذه الحال، والآية توبيخ
Kadı Ebû Muhammed Abdülhak [radıyallâhu anh] şöyle demiştir: Bu durumda olan herkesi kapsar. Ayet,
للمعاصرين لرسول الله ﷺ بمساوئ، أسلافهم وببقائهم أنفسهم على فعل ما أمكنهم من تلك المساويء لأنهم كانوا حرصى على قتل محمد ﵇، وروي أن بني إسرائيل قتلوا في يوم واحد سبعين نبيا وقامت سوق البقل بعد ذلك، وروى أبو عبيدة بن الجراح عن النبي ﵇: أنهم قتلوا ثلاثة وأربعين نبيا فاجتمع من خيارهم وأحبارهم مائة وعشرون ليغيروا وينكروا فقتلوا أجمعين كل ذلك في يوم واحد وذلك معنى قوله تعالى: وَيَقْتُلُونَ الَّذِينَ يَأْمُرُونَ بِالْقِسْطِ وقوله تعالى: بِغَيْرِ حَقٍّ مبالغة في التحرير للذنب إذ في الإمكان أن يقتضي ذلك أمر الله تعالى بوجه ما من تكرمة نبي أو غير ذلك، وعلى هذا المعنى تجيء أفعل من كذا إذا كان فيها شياع مثل أحب وخير وأفضل ونحوه مقولة من شيئين ظاهرهما الاشتراك بينهما.
Resûlullah'ın ﷺ çağdaşlarını atalarının kötülükleriyle ve Muhammed'i [aleyhisselâm] öldürmeye hırslı olmaları sebebiyle kendilerinin de o kötülüklerden güçlerinin yettiğini yapmaya devam etmeleriyle azarlamaktadır. İsrâiloğulları'nın bir günde yetmiş peygamber öldürdükleri ve bundan sonra sebze pazarının kurulduğu rivayet edilmiştir. Ebû Ubeyde b. el-Cerrâh'ın Peygamber'den [aleyhisselâm] rivayet ettiğine göre: Onlar kırk üç peygamber öldürmüşler, bunun üzerine onların hayırlılarından ve bilginlerinden yüz yirmi kişi kötülüğü değiştirmek ve karşı çıkmak için toplanmış, hepsi birden öldürülmüştür; bütün bunlar bir günde olmuştur. Yüce Allah'ın: { وَيَقْتُلُونَ الَّذِينَ يَأْمُرُونَ بِالْقِسْطِ } kavlinin manası budur. Yüce Allah'ın: { بِغَيْرِ حَقٍّ } kavli, günahın büyüklüğünü tescil etmede mübalağadır; zira bir peygamberin ikramı veya başka bir sebeple bir şekilde Allah Teâlâ'nın emrinin bunu gerektirmesi ihtimal dahilindedir. Bu mana üzere, görünüşte aralarında ortaklık bulunan iki şey hakkında söylenen en sevimli, en hayırlı, en faziletli ve benzeri yaygınlık bulunan üstünlük kalıpları (ef'al min kezâ) gelir.
وقرأ جمهور الناس: «ويقتلون الذين» وقرأ حمزة وجماعة من غير السبعة «ويقاتلون الذين» وفي مصحف ابن مسعود «وقاتلوا الذين» ، وقرأها الأعمش، وكلها متوجهة وأبينها قراءة الجمهور، والقسط العدل، وجاءت البشارة بالعذاب من حيث نص عليه وإذا جاءت البشارة مطلقة فمجملها فيما يستحسن، ودخلت الفاء في قوله: فَبَشِّرْهُمْ لما في الذي من معنى الشرط في هذا الموضع فذلك بمنزلة قولك:
İnsanların cumhuru: «ve yaktulûne'llezîne» şeklinde okumuştur. Hamza ve yedi kurrâ dışından bir topluluk «ve yukâtilûne'llezîne» şeklinde okumuştur. İbn Mes'ûd'un mushafında ise «ve kâtelû'llezîne» şeklindedir ve A'meş de böyle okumuştur. Bunların hepsi makbuldür ve en açığı cumhurun kıraatidir. el-Kıst (الْقِسْطِ) adalettir. Azap ile müjdeleme açıkça belirtilmesi cihetiyle gelmiştir; müjde mutlak olarak geldiğinde ise geneli hoş karşılanan şeylerdedir. { فَبَشِّرْهُمْ } kavline fâ harfinin girmesi, bu konumda "ellezî" lafzında şart manası bulunmasındandır. Bu durum senin şu sözün gibidir:
الذي يفعل كذا فله كذا إذا أردت أن ذلك إنما يكون له بسبب فعله الشيء الآخر فيكون الفعل في صلتها وتكون بحيث لم يدخل عليها عامل يغير معناها كليت ولعل، وهذا المعنى نص في كتاب سيبويه في باب ترجمة هذا باب الحروف التي تتنزل منزلة الأمر والنهي لأن فيها معنى الأمر والنهي، وحَبِطَتْ معناه:
«Şunu yapan kimseye şu vardır» sözünde, bunun ona ancak diğer şeyi yapması sebebiyle olacağını kastettiğinde fiil onun sılası (ilgi cümlesi) olur ve üzerine «leyte» ve «lealle» gibi manasını değiştirecek bir amil girmemiş bulunur. Bu mana Sîbeveyh'in kitabında emir ve nehiy manası taşıyan harfler babının başlığında açıkça belirtilmiştir. { حَبِطَتْ } lafzının manası:
بطلت وسقط حكمها، وحبطها في الدنيا بقاء الذم واللعنة عليهم، وحبطها في الآخرة كونها هباء منبثا وتعذيبهم عليها، وقرأ ابن عباس وأبو السمال العدوي: «حبطت» بفتح الباء وهي لغة، ثم نفى النصر عنهم في كلا الحالين.
boşa çıkmış ve hükmü düşmüştür demektir. Amellerin dünyada boşa çıkması kınama ve lanetin üzerlerinde kalmasıdır; ahirette boşa çıkması ise onların savrulmuş toz haline gelmesi ve bundan dolayı azap görmeleridir. İbn Abbâs ve Ebû's-Semmâl el-Adevî bâ harfinin fethasıyla «habetat» şeklinde okumuşlardır ki bu bir lehçedir. Sonra her iki durumda da onlardan yardımı nefyetmiştir.
قوله تعالى:
Yüce Allah'ın kavli:
[سورة آل عمران (٣) : الآيات ٢٣ الى ٢٥]
[Âl-i İmrân Suresi (3): Ayetler 23-25]
أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيباً مِنَ الْكِتابِ يُدْعَوْنَ إِلى كِتابِ اللَّهِ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ ثُمَّ يَتَوَلَّى فَرِيقٌ مِنْهُمْ وَهُمْ مُعْرِضُونَ (٢٣) ذلِكَ بِأَنَّهُمْ قالُوا لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلاَّ أَيَّاماً مَعْدُوداتٍ وَغَرَّهُمْ فِي دِينِهِمْ ما كانُوا يَفْتَرُونَ (٢٤) فَكَيْفَ إِذا جَمَعْناهُمْ لِيَوْمٍ لا رَيْبَ فِيهِ وَوُفِّيَتْ كُلُّ نَفْسٍ ما كَسَبَتْ وَهُمْ لا يُظْلَمُونَ (٢٥)
{ أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيباً مِنَ الْكِتابِ يُدْعَوْنَ إِلى كِتابِ اللَّهِ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ ثُمَّ يَتَوَلَّى فَرِيقٌ مِنْهُمْ وَهُمْ مُعْرِضُونَ (٢٣) ذلِكَ بِأَنَّهُمْ قالُوا لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلاَّ أَيَّاماً مَعْدُوداتٍ وَغَرَّهُمْ فِي دِينِهِمْ ما كانُوا يَفْتَرُونَ (٢٤) فَكَيْفَ إِذا جَمَعْناهُمْ لِيَوْمٍ لا رَيْبَ فِيهِ وَوُفِّيَتْ كُلُّ نَفْسٍ ما كَسَبَتْ وَهُمْ لا يُظْلَمُونَ (٢٥) } “Kendilerine Kitap'tan bir pay verilenleri görmedin mi? Aralarında hüküm versin diye Allah'ın Kitabı'na çağrılıyorlar da sonra onlardan bir fırka yüz çevirerek dönüp gidiyor. Bu, onların: «Ateş bize sayılı günlerden başka asla dokunmayacaktır» demelerindendir. Uydurageldikleri şeyler onları dinlerinde yanıltmıştır. Hakkında hiçbir şüphe bulunmayan bir gün için onları topladığımız ve haksızlığa uğratılmaksızın herkese kazandığı tastamam ödendiği vakit halleri nice olur?”
قال ابن عباس: نزلت هذه الآية بسبب أن رسول الله ﷺ دخل بيت المدارس على جماعة من يهود فدعاهم إلى الله فقال له نعيم بن عمرو والحارث بن زيد: على أي دين أنت يا محمد؟
İbn Abbâs dedi ki: Bu ayet, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Yahudilerden bir grubun bulunduğu Beytü'l-Midrâs'a girip onları Allah'a davet etmesi sebebiyle indi. Bunun üzerine Nuaym b. Amr ve el-Hâris b. Zeyd ona: «Sen hangi din üzeresin ey Muhammed?» dediler.
فقال رسول الله ﷺ: «أنا على ملة إبراهيم» فقالا: فإن إبراهيم كان يهوديا، فقال لهما النبي ﵇: «فهلموا إلى التوراة فهي بيننا وبينكم» فأبيا عليه فنزلت، وذكر النقاش: أنها نزلت لأن
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Ben İbrahim'in milleti (dini) üzereyim» buyurdu. Onlar: «Fakat İbrahim Yahudi idi» dediler. Peygamber aleyhisselâm da onlara: «Haydi öyleyse Tevrat'a gelin, o bizimle sizin aranızdadır» buyurdu. Onlar buna yanaşmadılar, bunun üzerine [bu ayet] indi. en-Nakkâş ise şunu zikretmiştir: Bu ayet,
جماعة من اليهود أنكروا نبوة محمد ﷺ. فقال لهم النبي ﵇: «هلموا إلى التوراة ففيها صفتي» فأبوا.
Yahudilerden bir grubun Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in peygamberliğini inkâr etmeleri sebebiyle inmiştir. Peygamber aleyhisselâm onlara: «Haydi Tevrat'a gelin, zira benim vasfım onda vardır» buyurmuş, onlar ise yanaşmamışlardır.
قال القاضي أبو محمد: فالكتاب في قوله: مِنَ الْكِتابِ هو اسم الجنس، والْكِتابِ في قوله:
Ebû Muhammed el-Kādî dedi ki: Yüce Allah'ın: { مِنَ الْكِتابِ } “Kitap'tan” kavlindeki el-Kitâb cins ismidir. Yüce Allah'ın:
إِلى كِتابِ اللَّهِ هو التوراة، وقال قتادة وابن جريج: الْكِتابِ في قوله إِلى كِتابِ اللَّهِ هو القرآن، كان رسول الله ﷺ يدعوهم إليه فكانوا يعرضون، ورجح الطبري القول الأول، وقال مكي: الكتاب الأول اللوح المحفوظ والثاني التوراة، وقرأ جمهور الناس «ليحكم» بفتح الياء أي ليحكم الكتاب، وقرأ الحسن وأبو جعفر وعاصم الجحدري «ليحكم» بضم الياء وبناء الفعل للمفعول، وخص الله تعالى بالتولي فريقا دون الكل لأن منهم من لم يتول كابن سلام وغيره، وقوله تعالى: ذلِكَ بِأَنَّهُمْ الإشارة فيه إلى التولي والإعراض، أي إنما تولوا وأعرضوا لاغترارهم بهذه الأقوال والافتراء الذي لهم في قولهم: نَحْنُ أَبْناءُ اللَّهِ وَأَحِبَّاؤُهُ [المائدة: ١٨] إلى غير ذلك من هذا المعنى، وكان من قول بني إسرائيل: إنهم لن تمسهم النار إلا أربعين يوما عدد الأيام التي عبدوا فيها العجل، قاله الربيع وقتادة، وحكى الطبري أنهم قالوا: إن الله وعد أباهم يعقوب أن لا يدخل أحدا من ولده النار إلا تحلة القسم، وفي الحديث أن رسول الله ﷺ قال لليهود: من أول من يدخل النار؟ فقالوا نحن فترة يسيرة ثم تخلفوننا فيها فقال: كذبتم الحديث بطوله، ويَفْتَرُونَ معناه، يشققون ويختلقون من الأحاديث في مدح دينهم وأنفسهم وادعاء الفضائل لها، ثم قال تعالى خطابا لمحمد وأمته على جهة التوقيف والتعجيب فكيف حال هؤلاء المغترين بالأباطيل إذا حشروا يوم القيامة واضمحلت تلك الزخارف التي ادعوها في الدنيا وجوزوا بما اكتسبوه من كفرهم وأعمالهم القبيحة؟ قال النقاش: واليوم الوقت، وكذلك قوله: فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ [الأعراف: ٥٤] [السجدة: ٤] إنما هي عبارة عن أوقات فإنها الأيام والليالي والصحيح في يوم القيامة أنه يوم لأن قبله ليلة وفيه شمس، واللام في قوله تعالى: لِيَوْمٍ طالبة لمحذوف، قال الطبري، تقديره لما يحدث في يوم.
{ إِلى كِتابِ اللَّهِ } “Allah'ın Kitabı'na” kavlindeki el-Kitâb ise Tevrat'tır. Katâde ve İbn Cüreyc ise şöyle demişlerdir: { إِلى كِتابِ اللَّهِ } “Allah'ın Kitabı'na” kavlindeki el-Kitâb Kur'an'dır; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onları ona davet ediyor, onlar ise yüz çeviriyorlardı. Taberî birinci görüşü tercih etmiştir. Mekkî ise şöyle demiştir: Birinci Kitap Levh-i Mahfuz, ikincisi ise Tevrat'tır. İnsanların cumhuru yâ harfinin fethasıyla «li-yahküme» (hükmetsin diye) şeklinde yani Kitap hükmetsin manasında okumuştur. Hasan, Ebû Ca'fer ve Âsım el-Cahderî ise yâ harfinin zammesi ve meçhul fiil kalıbıyla «li-yühkeme» (hükmolunsun diye) şeklinde okumuşlardır. Allah Teâlâ yüz çevirmeyi hepsine değil bir gruba tahsis etmiştir; çünkü İbn Selâm ve diğerleri gibi onlardan yüz çevirmeyenler de vardı. Yüce Allah'ın: { ذلِكَ بِأَنَّهُمْ } “Bu, onların... demelerindendir” kavlindeki işaret yüz çevirmeye ve arkalarını dönmeyedir; yani onlar sırf bu sözlerine ve: { نَحْنُ أَبْناءُ اللَّهِ وَأَحِبَّاؤُهُ } “Biz Allah'ın oğulları ve sevgilileriyiz” [el-Mâide 5/18] sözlerinde ve bu manadaki diğer iddialarında olduğu gibi uydurdukları iftiralara aldanmalarından dolayı yüz çevirip dönüp gitmişlerdir. İsrâiloğulları'nın sözlerinden biri de buzağıya taptıkları günlerin sayısı kadar, yani ateşin kendilerine ancak kırk gün dokunacağı iddiasıydı; bunu er-Rebî' ve Katâde söylemiştir. Taberî onların şöyle dediklerini nakletmiştir: Allah, ataları Ya'kūb'a, çocuklarından hiçbirini yeminin bozulmaması miktarı (tahillete'l-kasem) müddeti dışında ateşe sokmayacağını vadetmiştir. Hadiste ise Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Yahudilere: «Ateşe ilk girecek olan kimdir?» diye sorduğu, onların da: «Kısa bir süre biz gireceğiz, sonra siz bizim yerimize geçeceksiniz» dedikleri, bunun üzerine Peygamber'in: «Yalan söylediniz» buyurduğu hadis uzunca rivayet edilmiştir. { يَفْتَرُونَ } lafzının manası: Dinlerini, kendilerini övme ve kendilerine birtakım üstünlükler iddia etme hususunda sözler uydurup düzmektedirler demektir. Sonra Allah Teâlâ, Muhammed'e ve ümmetine bir bildirim ve hayret uyandırma (tevkīf ve taaccüb) yoluyla hitap ederek: Bâtıl şeylerle aldanan bu kimselerin, kıyamet gününde haşredildiklerinde, dünyada iddia ettikleri o yaldızlı laflar yok olup gittiğinde ve inkârları ile çirkin amellerinden kazandıklarının cezası kendilerine verildiğinde halleri nice olur? buyurmuştur. en-Nakkâş dedi ki: el-Yevm (gün) vakit demektir; nitekim Yüce Allah'ın: { فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ } “altı günde” [el-A'râf 7/54; es-Secde 32/4] kavli de sadece vakitlerden ibarettir, çünkü bunlar gündüzler ve gecelerdir. Kıyamet günü hakkındaki sahih olan ise onun bir gün olduğudur; zira öncesinde bir gece vardır ve onda bir güneş bulunur. Yüce Allah'ın: { لِيَوْمٍ } “bir gün için” kavlindeki lâm harfi hazfedilmiş bir kelimeyi gerektirir. Taberî bunun takdirinin «o günde meydana gelecek şeyler için» şeklinde olduğunu söylemiştir.
قوله تعالى:
Yüce Allah'ın kavli:
[سورة آل عمران (٣) : الآيات ٢٦ الى ٢٧]
[Âl-i İmrân Suresi (3): Ayetler 26-27]
قُلِ اللَّهُمَّ مالِكَ الْمُلْكِ تُؤْتِي الْمُلْكَ مَنْ تَشاءُ وَتَنْزِعُ الْمُلْكَ مِمَّنْ تَشاءُ وَتُعِزُّ مَنْ تَشاءُ وَتُذِلُّ مَنْ تَشاءُ بِيَدِكَ الْخَيْرُ إِنَّكَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٢٦) تُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهارِ وَتُولِجُ النَّهارَ فِي اللَّيْلِ وَتُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَتُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَيِّ وَتَرْزُقُ مَنْ تَشاءُ بِغَيْرِ حِسابٍ (٢٧)
{ قُلِ اللَّهُمَّ مالِكَ الْمُلْكِ تُؤْتِي الْمُلْكَ مَنْ تَشاءُ وَتَنْزِعُ الْمُلْكَ مِمَّنْ تَشاءُ وَتُعِزُّ مَنْ تَشاءُ وَتُذِلُّ مَنْ تَشاءُ بِيَدِكَ الْخَيْرُ إِنَّكَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٢٦) تُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهارِ وَتُولِجُ النَّهارَ فِي اللَّيْلِ وَتُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَتُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَيِّ وَتَرْزُقُ مَنْ تَشاءُ بِغَيْرِ حِسابٍ (٢٧) } “De ki: «Ey mülkün sahibi olan Allah'ım! Sen mülkü dilediğine verirsin, dilediğinden de mülkü çeker alırsın; dilediğini aziz edersin, dilediğini de zelil edersin. Hayır yalnız senin elindedir. Şüphesiz sen her şeye hakkıyla kādirsin. Geceyi gündüzün içine sokarsın, gündüzü de gecenin içine sokarsın; ölüden diriyi çıkarırsın, diriden de ölüyü çıkarırsın. Dilediğine de hesapsız rızık verirsin.»”
قال بعض العلماء: إن هذه الآية لباطل نصارى نجران في قولهم: إن عيسى هو الله وذلك أن هذه الأوصاف تبين لكل صحيح الفطرة أن عيسى ﵇ ليس في شيء منها، وقال قتادة: ذكر لنا أن النبي ﵇ سأل ربه أن يجعل في أمته ملك فارس والروم فنزلت الآية في ذلك، وقال مجاهد: الْمُلْكِ في هذه الآية النبوة، والصحيح أنه مالِكَ الْمُلْكِ كله مطلقا في جميع أنواعه، وأشرف ملك يؤتيه سعادة الآخرة وروي أن الآية نزلت بسبب أن النبي ﵇ بشّر أمته بفتح ملك فارس وغيره فقالت اليهود
Bazı ilim ehli şöyle demiştir: Bu ayet, Necrân Hristiyanlarının «İsa Allah'tır» şeklindeki sözlerinin bâtıl olduğunu ortaya koymaktadır; çünkü bu vasıflar, fıtratı sağlam olan her kişiye İsa aleyhisselâm'da bunlardan hiçbir şey bulunmadığını açıkça gösterir. Katâde dedi ki: Bize nakledildiğine göre Peygamber aleyhisselâm Rabbinden, ümmetine Fars ve Rum mülkünü vermesini istemiş, bunun üzerine bu ayet inmiştir. Mücâhid: Bu ayetteki { الْمُلْكِ } nübüvvettir, demiştir. Sahih olan ise O'nun bütün türleriyle mutlak olarak mülkün tamamının sahibi { مالِكَ الْمُلْكِ } olduğudur. Verdiği en şerefli mülk ise ahiret saadetidir. Ayetin nüzul sebebinin şu olduğu da rivayet edilmiştir: Peygamber aleyhisselâm ümmetine Fars mülkünün ve diğer yerlerin fethini müjdelemişti. Bunun üzerine Yahudiler
والمنافقون: هيهات وكذبوا ذلك، واختلف النحويون في تركيب لفظة اللَّهُمَّ بعد إجماعهم على أنها مضمومة الهاء مشددة الميم المفتوحة وأنها منادى، ودليل ذلك أنها لا تأتي مستعملة في معنى خبر، فمذهب الخليل وسيبويه والبصريين، أن الأصل «يا لله» فلما استعملت الكلمة دون حرف النداء الذي هو- يا- جعلوا بدل حرف النداء هذه الميم المشددة، والضمة في الهاء هي ضمة الاسم المنادى المفرد، وذهب حرفان فعوض بحرفين، ومذهب الفراء والكوفيين، أن أصل اللَّهُمَّ يا لله أم: أي أم بخير وأن ضمة الهاء هي ضمة الهمزة التي كانت في أم نقلت، ورد الزجاج على هذا القول وقال: محال أن يترك الضم الذي هو دليل على نداء المفرد وأن تجعل في اسم الله ضمة أم، هذا إلحاد في اسم الله تعالى.
ve münafıklar: «Heyhat!» diyerek bunu yalanladılar. Dilciler { اللَّهُمَّ } lafzının he harfinin zammeli, şeddeli mîm harfinin fethalı olduğu ve münâdâ olduğu konusunda icmâ ettikten sonra onun yapısı hakkında ihtilaf etmişlerdir. Bunun delili, bu kelimenin haber anlamında kullanılmamasıdır. Halîl, Sîbeveyh ve Basralıların mezhebine göre kelimenin aslı «Yâ Allâh»tır. Kelime nida harfi olan «yâ» olmaksızın kullanılınca, nida harfinin yerine bu şeddeli mîm harfini koymuşlardır. He harfindeki zamme ise müfret münâdâ ismin zammesidir. İki harf gitmiş, yerine iki harf tazmin edilmiştir. Ferrâ ve Kûfelilerin mezhebine göre ise { اللَّهُمَّ } lafzının aslı «Yâ Allâhümme» yani «ümme bi-hayr» (bize hayırla yönel) demektir ve he harfinin zammesi «ümme» kelimesinde bulunan hemzenin oraya nakledilen zammesidir. ez-Zeccâc bu görüşe karşı çıkıp şöyle demiştir: Müfret nidanın delili olan zammenin terk edilmesi ve Allah'ın ismine «ümme»nin zammesinin konulması imkânsızdır; bu, Allah Teâlâ'nın isminde ilhâddır (sapmadır).
قال القاضي أبو محمد: وهذا غلو من الزجاج، وقال أيضا: إن هذا الهمز الذي يطرح في الكلام فشأنه أن يؤتى به أحيانا كما قالوا: «ويلمه» في ويل أمه والأكثر إثبات الهمزة، وما سمع قط «يا لله أم» في هذا اللفظ، وقال أيضا: ولا تقول العرب «ياللهم» ، وقال الكوفيون: إنه قد يدخل حرف النداء على اللَّهُمَّ وأنشدوا على ذلك: [الرجز]
Ebû Muhammed el-Kādî dedi ki: Bu, Zeccâc'dan aşırı bir tepkidir. ez-Zeccâc ayrıca şöyle demiştir: Kelamda atılan bu tür bir hemzenin şanı, Arapların «vey-le-ümmihî» (anası ağlayasıca) yerine «veylimmihî» dedikleri gibi bazen getirilmesidir; fakat ekseriyetle hemze sabit tutulur. Bu lafızda ise asla «yâ Allâhümme» şeklinde işitilmemiştir. ez-Zeccâc ayrıca: Araplar «yâ Allâhümme» de demezler, demiştir. Kûfeliler ise nida harfinin { اللَّهُمَّ } üzerine girebileceğini söylemiş ve buna şu recez beytini delil getirmişlerdir: [Recez]
وما عليك أن تقولي كلما ... سبحت أو هللت ياللهم ما
Her tesbih veya tehlil getirdiğinde «Yâ Allâhümme» demenin sana ne zararı var ki;
اردد علينا شيخنا مسلّما قالوا: فلو كانت الميم عوضا من حرف النداء لما اجتمعا، قال الزجاج: وهذا شاذ لا يعرف قائله ولا يترك له ما في كتاب الله وفي جميع ديوان العرب، قال الكوفيون: وإنما تزاد الميم مخففة في «فم وابنم» ونحوه فأما ميم مشددة فلا تزاد، قال البصريون: لما ذهب حرفان عوض بحرفين، ومالك نصب على النداء، نص سيبويه ذلك في قوله تعالى: قُلِ اللَّهُمَّ فاطِرَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ [الزمر: ٤٦] وقال: إن اللَّهُمَّ لا يوصف لأنه قد ضمت إليه الميم، قال الزجاج: ومالك عندي صفة لاسم الله تعالى وكذلك فاطِرِ السَّماواتِ قال أبو علي: وهو مذهب أبي العباس، وما قال سيبويه أصوب وذلك أنه ليس في الأسماء الموصوفة شيء على حد اللَّهُمَّ لأنه اسم مفرد ضم إليه صوت والأصوات لا توصف نحو، غاق وما أشبه، وكأن حكم الاسم المفرد أن لا يوصف وإن كانوا قد وصفوه في مواضع فلما ضم هنا ما لا يوصف إلى ما كان قياسه أن لا يوصف صار بمنزلة صوت ضم إلى صوت نحو، «حيهل» فلم يوصف، قال النضر بن شميل: من قال اللَّهُمَّ فقد دعا الله بجميع أسمائه كلها، وقال الحسن: اللَّهُمَّ مجمع الدعاء.
«Şeyhimizi (büyüğümüzü) bize sağ salim geri ver» desen! Onlar dediler ki: Eğer mîm harfi nida harfinin bedeli olsaydı ikisi bir arada bulunmazdı. ez-Zeccâc dedi ki: Bu şâzdır, söyleyeni bilinmemektedir; Allah'ın Kitabı'nda ve Arapların bütün divanında bulunan kural bunun için terk edilmez. Kûfeliler dediler ki: Mîm harfi ancak «fem» (ağız) ve «ibnem» (oğul) ve benzerlerinde şeddesiz olarak ziyade edilir; şeddeli mîm ise asla ziyade edilmez. Basralılar dediler ki: İki harf gidince yerine iki harf ivaz (bedel) yapılmıştır. { مالِكَ } lafzı ise nida üzere mansubdur; Sîbeveyh Yüce Allah'ın: { قُلِ اللَّهُمَّ فاطِرَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “De ki: «Ey gökleri ve yeri yaratan Allah'ım!»” [ez-Zümer 39/46] kavlinde bunu açıkça belirtmiş ve { اللَّهُمَّ } lafzının sıfat alamayacağını, çünkü ona mîm harfinin bitiştirildiğini söylemiştir. ez-Zeccâc ise: { مالِكَ } bana göre Allah isminin sıfatıdır, aynı şekilde { فاطِرِ السَّماواتِ } de öyledir, demiştir. Ebû Ali ise: Bu, Ebu'l-Abbâs'ın mezhebidir, demiştir. Sîbeveyh'in söylediği ise daha doğrudur; zira sıfat alan isimler arasında { اللَّهُمَّ } konumunda hiçbir şey yoktur. Çünkü o, sonuna bir ses bitiştirilmiş müfret bir isimdir; karga sesini anlatan «gāk» ve benzeri sesler ise sıfatlanamaz. Müfret ismin kuralı da bazı yerlerde sıfatlasalar bile sıfat almamaktır. Sıfatlanması kıyasa aykırı olan bir isme sıfatlanamayan bir şey bitiştirilince, «heyyehel» gibi bir sese başka bir sesin eklenmesi mesabesine gelmiş ve sıfatlanmamıştır. en-Nadr b. Şümeyl şöyle demiştir: Kim { اللَّهُمَّ } derse Allah'a bütün isimleriyle dua etmiş olur. Hasan da: { اللَّهُمَّ } duanın cemidir (özüdür), demiştir.
وخص الله تعالى: الْخَيْرُ بالذكر وهو تعالى بيده كل شيء، إذ الآية في معنى دعاء ورغبة فكأن المعنى بِيَدِكَ الْخَيْرُ فأجزل حظي منه، وقيل المراد بِيَدِكَ الْخَيْرُ والشر فحذف لدلالة أحدهما على الآخر، كما قال تَقِيكُمُ الْحَرَّ [النحل: ٨١] قال النقاش: بِيَدِكَ الْخَيْرُ أي النصر والغنيمة فحذف لدلالة أحدهما، وقال ابن عباس ومجاهد والحسن وقتادة والسدي وابن زيد في معنى قوله تعالى: تُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهارِ الآية: أنه ما ينتقص من النهار فيزيد في الليل وما ينتقص من الليل فيزيد في النهار دأبا كل فصل من السنة، وتحتمل ألفاظ الآية أن يدخل فيها تعاقب الليل والنهار كأن زوال أحدهما ولوج في الآخر.
Allah Teâlâ her şey O'nun elinde olduğu halde { الْخَيْرُ } “hayır” lafzını zikretmekle tahsis etmiştir; çünkü ayet dua ve rağbet (istek) anlamındadır, sanki mana: «Hayır senin elindedir, ondan payımı bol eyle» demektir. Kastedilenin { بِيَدِكَ الْخَيْرُ } «Hayır da şer de senin elindedir» olduğu, birinin diğerine delalet etmesi sebebiyle hazfedildiği de söylenmiştir; nitekim Yüce Allah: { تَقِيكُمُ الْحَرَّ } “Sizi sıcaktan korur” [en-Nahl 16/81] buyurmuştur. en-Nakkâş: { بِيَدِكَ الْخَيْرُ } yani zafer ve ganimet demektir; birinin delaletiyle diğeri hazfedilmiştir, demiştir. İbn Abbâs, Mücâhid, Hasan, Katâde, es-Süddî ve İbn Zeyd, Yüce Allah'ın: { تُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهارِ } “Geceyi gündüzün içine sokarsın...” ayetinin manasında şöyle demişlerdir: Bu, senenin her mevsiminde devamlı olarak gündüzden eksilenin geceye eklenmesi, geceden eksilenin de gündüze eklenmesidir. Ayetin lafızları, birinin zevalinin diğerine giriş olması gibi, gece ve gündüzün ardı ardına gelmesini içine almayı da muhtemeldir.
واختلف المفسرون في معنى قوله تعالى: وَتُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ الآية، فقال الحسن: معناه تخرج المؤمن من الكافر والكافر من المؤمن، وروي نحوه عن سلمان الفارسي، وروى الزهري أن النبي ﷺ دخل على بعض أزواجه فإذا بامرأة حسنة النغمة فقال: من هذه؟ قالت إحدى خالاتك فقال: إن خالاتي بهذه البلدة لغرائب، أي خالاتي هي؟ قالت: خالدة بنت الأسود بن عبد يغوث فقال النبي ﵇: سبحان الذي يخرج الحي من الميت، وكانت امرأة صالحة وكان أبوها كافرا وهو أحد المستهزئين الذين كفيهم النبي ﵇.
Müfessirler Yüce Allah'ın: { وَتُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ } “Ölüden diriyi çıkarırsın...” ayetinin manasında ihtilaf etmişlerdir. Hasan şöyle demiştir: Manası; kâfirden mümini, müminden de kâfiri çıkarırsın demektir. Selmân-ı Fârisî'den de benzeri rivayet edilmiştir. ez-Zührî'nin rivayetine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem hanımlarından birinin yanına girmiş, orada sesi güzel bir kadın görünce: «Bu kimdir?» diye sormuştur. Hanımı: «Teyzelerinden biridir» deyince Peygamber: «Benim bu beldedeki teyzelerim gariptir; hangi teyzemdir?» buyurmuştur. Hanımı: «Esved b. Abdiyağûs'un kızı Hâlide'dir» demiştir. Bunun üzerine Peygamber aleyhisselâm: «Ölüden diriyi çıkaran Allah her türlü eksiklikten münezzehtir» buyurmuştur. O sâliha bir kadındı; babası ise bir kâfirdi ve Peygamber aleyhisselâm'a karşı Allah'ın helak etmekle yettiği alaycılardan biriydi.
قال أبو محمد: فالمراد على هذا القول موت قلب الكافر وحياة قلب المؤمن والحياة والموت مستعاران، وذهب جمهور كثير من العلماء إلى أن الحياة والموت في الآية إنما هو الحياة حقيقة والموت حقيقة لا باستعارة، ثم اختلفوا في المثل التي فسروا بها فقال عكرمة: هو إخراج الدجاجة وهي حية من البيضة وهي ميتة وإخراج البيضة وهي ميتة من الدجاجة وهي حية ولفظ الإخراج في هذا المثال وما ناسبه لفظ متمكن على عرف استعماله، وقال عبد الله بن مسعود في تفسير الآية: هي النطفة تخرج من الرجل وهي ميتة وهو حي ويخرج الرجل منها وهي ميتة.
Ebû Muhammed dedi ki: Bu görüşe göre murad, kâfirin kalbinin ölümü ve müminin kalbinin hayatıdır; hayat ve ölüm burada mecazdır (istiâredir). Âlimlerin büyük bir cumhuru ise ayetteki hayat ve ölümün mecaz değil hakiki hayat ve hakiki ölüm olduğu görüşüne varmışlardır. Sonra bunu açıkladıkları misallerde ihtilaf etmişlerdir: İkrime şöyle demiştir: Bu, ölü olan yumurtadan diri olan tavuğun çıkarılması ve diri olan tavuktan ölü olan yumurtanın çıkarılmasıdır. Bu misalde ve benzerlerindeki «çıkarma» lafzı örfteki kullanımına tam oturmaktadır. Abdullah b. Mes'ûd ise ayetin tefsirinde: «Bu, adam diri iken ondan ölü olarak çıkan nutfedir; adam da o ölü olan şeyden [nutfe] çıkar» demiştir.
قال القاضي أبو محمد: ولفظ الإخراج في تنقل النطفة حتى تكون رجلا إنما هو عبارة عن تغير الحال كما تقول في صبي جيد البنية: يخرج من هذا رجل قوي، وهذا المعنى يسميه ابن جني: التجريد أي تجرد الشيء من حال إلى حال هو خروج. وقد يحتمل قوله تعالى: وَيُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَيِّ أن يراد به أن الحيوان كله يميته فهذا هو معنى التجريد بعينه وأنشد ابن جني على ذلك:
Ebû Muhammed el-Kādî dedi ki: Nutfenin adam oluncaya kadar geçirdiği evrelerdeki «çıkarma» lafzı, bünyesi güzel bir çocuk hakkında «Bundan güçlü bir adam çıkar» dediğin gibi bir halden diğer hale değişmeyi ifade eder. İbn Cinnî bu manayı tecrit (soyutlama) olarak isimlendirir; yani bir şeyin bir halden bir hale soyutlanıp geçmesi bir çıkıştır. Yüce Allah'ın: { وَيُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَيِّ } “ve diriden de ölüyü çıkarırsın” kavlinin bütün canlıları öldürmesi manasına gelmesi de muhtemeldir; bu da tecrit manasının ta kendisidir. İbn Cinnî buna dair şu beyti okumuştur:
أفاءت بنو مروان ظلما دماءنا ... وفي الله- إن لم ينصفوا- حكم عدل
Mervanoğulları kanlarımızı zulümle helal saydı ... Onlar adalet yapmasalar da Allah katında adil bir hüküm vardır.
وروى السدي عن أبي مالك قال في تفسير الآية: هي الحبة تخرج من السنبلة والسنبلة تخرج من الحبة، والنواة تخرج من النخلة والنخلة تخرج من النواة والحياة في النخلة والسنبلة تشبيه، وقوله تعالى:
es-Süddî, Ebû Mâlik'ten rivayet ettiğine göre o ayetin tefsirinde şöyle demiştir: Bu, başaktan çıkan dane ve daneden çıkan başaktır; hurma ağacından çıkan çekirdek ve çekirdekten çıkan hurma ağacıdır. Hurma ağacı ve başaktaki hayat ise bir teşbihtir (benzetmedir). Yüce Allah'ın:
بِغَيْرِ حِسابٍ قيل معناه بغير حساب منك لأنه تعالى لا يخاف أن تنتقص خزائنه، هذا قول الربيع وغيره، وقيل معنى بِغَيْرِ حِسابٍ أي من أحد لك، لأنه تعالى لا معقب لأمره، وقرأ عاصم في رواية أبي بكر وابن كثير وأبو عمرو وابن عامر «الميت» بسكون الياء في جميع القرآن. وروى حفص عن عاصم «من الميّت» بتشديد الياء، وقرأ نافع وحمزة والكسائي «الميّت» بتشديد الياء في هذه الآية، وفي قوله: لِبَلَدٍ مَيِّتٍ [الأعراف: ٥٧] وإِلى بَلَدٍ مَيِّتٍ [فاطر: ٩] وخفف حمزة والكسائي غير هذه الحروف، قال أبو علي: الْمَيِّتِ هو الأصل والواو التي هي عين منه انقلبت ياء لإدغام الياء فيها وميت التخفيف محذوف منه عينه أعلت بالحذف كما أعلت بالقلب، والحذف حسن والإتمام حسن وما مات وما لم يمت في هذا الباب يستويان في الاستعمال.
{ بِغَيْرِ حِسابٍ } “hesapsız” kavlinin manasının «Senin tarafında bir hesap olmaksızın; çünkü O Teâlâ hazinelerinin eksilmesinden korkmaz» şeklinde olduğu söylenmiştir; bu er-Rebî' ve başkalarının görüşüdür. { بِغَيْرِ حِسابٍ } kavlinin «Sana karşı kimseden bir hesap sorulmaksızın; çünkü O Teâlâ'nın hükmünü geri çevirecek kimse yoktur» anlamına geldiği de söylenmiştir. Âsım Ebû Bekir rivayetinde, İbn Kesîr, Ebû Amr ve İbn Âmir Kur'an'ın tamamında yâ harfinin sükûnuyla «el-meyt» şeklinde okumuşlardır. Hafs ise Âsım'dan yâ harfinin teşdidiyle «mine'l-meyyit» şeklinde rivayet etmiştir. Nâfi', Hamza ve Kisâî bu ayette, ayrıca: { لِبَلَدٍ مَيِّتٍ } “ölü bir beldeye” [el-A'râf 7/57] ve { إِلى بَلَدٍ مَيِّتٍ } “ölü bir beldeye” [Fâtır 35/9] kavillerinde yâ harfinin teşdidiyle «el-meyyit» şeklinde okumuşlar; Hamza ve Kisâî bu kelimeler dışındakileri şeddesiz (hafif) okumuşlardır. Ebû Ali dedi ki: «el-Meyyit» asıldır; onun aynü'l-fiili olan vâv harfi, yâ harfinin ona idğâm edilmesi sebebiyle yâ'ya dönüşmüştür. Şeddesiz olan «meyt» ise aynü'l-fiili hazfedilmiş halidir; kalb (dönüşüm) ile illetli kılındığı gibi hazif ile de illetli kılınmıştır. Hazif de güzeldir, tam okuyuş da güzeldir; bu bâbda ölmüş olan ile henüz ölmemiş olan kullanım bakımından eşittir.
قال القاضي أبو محمد عبد الحق ﵁: وذهب قوم إلى أن «الميت» بالتخفيف إنما يستعمل فيما قد مات، وأما «الميّت» بالتشديد فيستعمل فيما مات وفيما لم يمت بعد.
Ebû Muhammed Abdülhak el-Kādî radıyallâhu anh dedi ki: Bir topluluk, şeddesiz olan «el-meyt» lafzının sadece fiilen ölmüş olanlar için kullanıldığı, şeddeli olan «el-meyyit» lafzının ise hem ölmüş olanlar hem de henüz ölmemiş olanlar için kullanıldığı görüşüne varmıştır.
قوله تعالى:
Yüce Allah'ın kavli:
[سورة آل عمران (٣) : آية ٢٨]
[Âl-i İmrân Suresi (3): Ayet 28]
لا يَتَّخِذِ الْمُؤْمِنُونَ الْكافِرِينَ أَوْلِياءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ فَلَيْسَ مِنَ اللَّهِ فِي شَيْءٍ إِلاَّ أَنْ تَتَّقُوا مِنْهُمْ تُقاةً وَيُحَذِّرُكُمُ اللَّهُ نَفْسَهُ وَإِلَى اللَّهِ الْمَصِيرُ (٢٨)
{ لا يَتَّخِذِ الْمُؤْمِنُونَ الْكافِرِينَ أَوْلِياءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ فَلَيْسَ مِنَ اللَّهِ فِي شَيْءٍ إِلاَّ أَنْ تَتَّقُوا مِنْهُمْ تُقاةً وَيُحَذِّرُكُمُ اللَّهُ نَفْسَهُ وَإِلَى اللَّهِ الْمَصِيرُ (٢٨) } “Müminler, müminleri bırakıp da kâfirleri veliler edinmesinler. Kim bunu yaparsa, artık onun Allah katında hiçbir değeri yoktur; ancak onlardan gelebilecek bir tehlikeden korunmanız başkadır. Allah, sizi kendisinden sakındırır. Dönüş yalnız Allah'adır.”
هذا النهي عن الاتخاذ إنما هو فيما يظهره المرء فأما أن يتخذه بقلبه ونيته فلا يفعل ذلك مؤمن، والمنهيون هنا قد قرر لهم الإيمان، فالنهي إنما هو عبارة عن إظهار اللطف للكفار والميل إليهم، ولفظ الآية عام في جميع الأعصار، واختلف الناس في سبب هذه الآية، فقال ابن عباس: كان كعب بن الأشرف وابن أبي الحقيق وقيس بن زيد قد بطنوا بنفر من الأنصار ليفتنوهم عن دينهم، فقال رفاعة بن المنذر بن زبير وعبد الله بن جبير وسعد بن خيثمة لأولئك النفر اجتنبوا هؤلاء اليهود واحذروا مباطنتهم فأبى أولئك النفر إلا موالاة اليهود فنزلت الآية في ذلك، وقال قوم: نزلت الآية في قصة حاطب بن أبي بلتعة وكتابه إلى أهل مكة، والآية عامة في جميع هذا ويدخل فيها فعل أبي لبابة في إشارته إلى حلقه حين بعثه النبي ﵇ في استنزال بني قريظة، وأما تعذيب بني المغيرة لعمار فنزل فيما أباح النبي ﵇ لعمار إِلَّا مَنْ أُكْرِهَ وَقَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْإِيمانِ [النحل: ١٠٦] .
Dost (veli) edinmeye yönelik bu yasak ancak kişinin dışa vurduğu tutumlarla ilgilidir; bunu kalbiyle ve niyetiyle edinmesine gelince, hiçbir mümin bunu yapmaz. Burada kendilerine yasak getirilenlerin imanı sabit kılınmıştır; dolayısıyla yasak ancak kâfirlere nezaket göstermek ve onlara meyletmekten ibarettir. Ayetin lafzı bütün çağlar için geneldir. İnsanlar bu ayetin iniş sebebi hakkında ihtilaf etmişlerdir: İbn Abbâs dedi ki: Ka'b b. el-Eşref, İbn Ebi'l-Hukayk ve Kays b. Zeyd, dinlerinden saptırmak için Ensâr'dan bir grup ile gizli ilişkiler kurmuşlardı. Rifâa b. el-Münzir b. Zübeyr, Abdullah b. Cübeyr ve Sa'd b. Hayseme o gruba: «Bu Yahudilerden uzak durun ve onlarla gizli dostluk kurmaktan sakının» dediler. Fakat o kimseler Yahudilerle dostluktan başka bir şeye yanaşmadılar; bunun üzerine bu konuda ayet indi. Bir topluluk ise şöyle demiştir: Ayet Hâtıb b. Ebî Beltea kıssası ve onun Mekke ehline yazdığı mektup hakkında inmiştir. Ayet bütün bunların hepsini kapsayacak şekilde geneldir; Ebû Lübâbe'nin Peygamber aleyhisselâm Benî Kurayza'yı kalelerinden indirmek üzere gönderdiğinde boğazına işaret etmesi de buna dahildir. Muğîreoğulları'nın Ammâr'a işkence etmesine gelince, Peygamber aleyhisselâm'ın Ammâr'a ruhsat verdiği: { إِلَّا مَنْ أُكْرِهَ وَقَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْإِيمانِ } “Kalbi imanla dopdolu olduğu halde zorlanan müstesnadır” [en-Nahl 16/106] ayeti hakkında inmiştir.
وقوله تعالى: مِنْ دُونِ عبارة عن كون الشيء الذي تضاف إليه دُونِ غائبا متنحيا ليس من الأمر الأول فِي شَيْءٍ، وفي المثل، وأمر دون عبيدة الوذم كأنه من غير أن ينتهي إلى الشيء الذي تضاف إليه، ورتبها الزجاج المضادة للشرف من الشيء الدون وفيما قاله نظر، قوله: فَلَيْسَ مِنَ اللَّهِ فِي شَيْءٍ معناه، في شيء مرضي على الكمال والصواب، وهذا كما قال النبي ﵇ من غشنا فليس منا، وفي الكلام حذف مضاف تقديره، فليس من التقرب إلى الله أو التزلف ونحو هذا، وقوله فِي شَيْءٍ هو في موضع نصب على الحال من الضمير الذي في قوله «ليس من الله» ثم أباح الله إظهار اتخاذهم بشرط الاتقاء، فأما إبطانه فلا يصح أن يتصف به مؤمن في حال، وقرأ جمهور الناس «تقاة» أصله وقية- على وزن فعلة- بضم الفاء وفتح العين أبدلوا من الواو تاء كتجاة وتكأة فصار تقية ثم قلبت الياء ألفا لتحركها وانفتاح ما قبلها فجاء تُقاةً قال أبو علي يجوز أن تكون تُقاةً مثل رماة حالا من تَتَّقُوا وهو جمع فاعل وإن كان لم يستعمل منه فاعل، ويجوز أن يكون جمع تقى وجعل فعيل بمنزلة فاعل، وقرأ ابن عباس والحسن وحميد بن قيس ويعقوب الحضرمي ومجاهد وقتادة والضحاك وأبو رجاء والجحدري وأبو حيوة «تقية» بفتح التاء وشد الياء على وزن فعيلة وكذلك روى المفضل عن عاصم وأمال الكسائي القاف في تُقاةً في الموضعين، وأمال حمزة في هذه الآية ولم يمل في قوله: حَقَّ تُقاتِهِ [آل عمران: ١٠٢] وفتح سائر القراء القاف إلا أن نافعا كان يقرأها بين الفتح والكسر، وذهب قتادة إلى أن معنى الآية: إِلَّا أَنْ تَتَّقُوا مِنْهُمْ تُقاةً من جهة صلة الرحم أي ملامة، فكأن الآية عنده مبيحة الإحسان إلى القرابة من الكفار، وذهب جمهور المفسرين إلى أن معنى الآية، إلا أن تخافوا منهم خوفا وهذا هو معنى التقية.
Yüce Allah'ın: { مِنْ دُونِ } kavli, «dûn» kelimesinin izafe edildiği şeyin gaip, uzaklaşmış ve birinci işten hiçbir payı olmaması halini ifade eder. Bir meselde «Ve emrun dûne Ubeydete'l-vezem» denir; sanki izafe edildiği şeye ulaşmaksızın demektir. ez-Zeccâc bunu aşağı (dûn) olan şeyden hareketle şerefe zıtlık olarak tertip etmiştir ki söylediğinde eleştirilecek yön vardır. { فَلَيْسَ مِنَ اللَّهِ فِي شَيْءٍ } kavlinin manası; tam ve doğru anlamda rıza gösterilen hiçbir şey üzerinde değildir, demektir. Bu, Peygamber aleyhisselâm'ın «Bizi aldatan bizden değildir» buyurması gibidir. Kelamda hazfedilmiş bir tamlanan (muzâf) vardır; takdiri «Allah'a yakınlaşmaktan veya yakınlık vesilesinden hiçbir şey üzere değildir» ve benzeri şekildedir. { فِي شَيْءٍ } kavli «leyse mina'llâh» sözündeki zamirden hal konumunda mansubdur. Sonra Allah, sakınma (ittikā) şartıyla onları veli edinmeyi zahiren göstermeyi mubah kılmıştır; bunu kalpte gizlemeye gelince hiçbir durumda bir müminin bununla nitelenmesi sahih olmaz. İnsanların cumhuru «tükāt» şeklinde okumuştur; aslı fâ harfinin zammesi ve ayn harfinin fethasıyla fualetün vezninde «vukyetün»dür. «Tücât» ve «tükeetün» kelimelerinde olduğu gibi vâv harfini tâ'ya dönüştürdüler ve «tukyetün» oldu, sonra yâ harfi harekeli ve öncesi fethalı olduğu için elife dönüştü ve { تُقاةً } geldi. Ebû Ali dedi ki: { تُقاةً } kelimesinin «rumât» gibi { تَتَّقُوا } fiilinden hal olması caizdir ve bu fâilin çoğuludur, her ne kadar ondan fâil kullanılmamış olsa da. Yine «tükā»nın çoğulu olması ve feîlin fâil mesabesinde kılınması da caizdir. İbn Abbâs, Hasan, Humeyd b. Kays, Ya'kūb el-Hadramî, Mücâhid, Katâde, ed-Dahhâk, Ebû Recâ, el-Cahderî ve Ebû Hayve, tâ harfinin fethası ve yâ'nın teşdidiyle feîle vezninde «takıyyeten» şeklinde okumuşlardır; Mufaddal da Âsım'dan böyle rivayet etmiştir. Kisâî her iki yerde de { تُقاةً } kelimesindeki kāf harfini imâle ile okumuştur. Hamza ise bu ayette imâle yapmış, Yüce Allah'ın: { حَقَّ تُقاتِهِ } “O'ndan hakkıyla sakının” [Âl-i İmrân 3/102] kavlinde imâle yapmamıştır. Diğer kurrâ ise kāf harfini fetha ile okumuş, ancak Nâfi' fetha ile kesre arasında (beyne beyne) okumuştur. Katâde, ayetin: { إِلَّا أَنْ تَتَّقُوا مِنْهُمْ تُقاةً } kavlinin manasının sıla-i rahim cihetiyle bir sakınma yani kınanma endişesi olduğu görüşüne varmıştır; sanki ayet ona göre kâfir olan akrabaya iyilik yapmayı mubah kılmaktadır. Müfessirlerin cumhuru ise ayetin manasının «Ancak onlardan bir korku ile korkmanız müstesnadır» şeklinde olduğu görüşüne varmışlardır ki takiyyenin manası da budur.
واختلف العلماء في التقية ممن تكون؟ وبأي شيء تكون؟ وأي شيء تبيح؟ فأما الذي تكون منه التقية فكل قادر غالب مكره يخاف منه، فيدخل في ذلك الكفار إذا غلبوا وجورة الرؤساء والسلابة وأهل الجاه في الحواضر، قال مالك ﵀: وزوج المرأة قد يكره، وأما بأي شيء تكون التقية ويترتب حكمها فذلك بخوف القتل وبالخوف على الجوارح وبالضرب بالسوط وبسائر التعذيب، فإذا فعل بالإنسان شيء من هذا أو خافه خوفا متمكنا فهو مكره وله حكم التقية، والسجن إكراه والتقييد إكراه والتهديد والوعيد إكراه وعداوة أهل الجاه الجورة تقية، وهذه كلها بحسب حال المكره وبحسب الشيء الذي يكره عليه، فكم من الناس ليس السجن فيهم بإكراه، وكذلك الرجل العظيم يكره بالسجن والضرب غير المتلف ليكفر فهذا لا تتصور تقيته من جهة عظم الشيء الذي طلب منه، ومسائل الإكراه هي من النوع الذي يدخله فقه الحال، وأما أي شيء تبيح فاتفق العلماء على إباحتها للأقوال باللسان من الكفر وما دونه ومن بيع وهبة وطلاق، وإطلاق القول بهذا كله، ومن مداراة ومصانعة، وقال ابن مسعود: ما من كلام يدرأ عني سوطين من ذي سلطان، إلا كنت متكلما به. واختلف الناس في الأفعال، فقال جماعة من أهل العلم منهم الحسن ومكحول ومسروق: يفعل المكره كل ما حمل عليه مما حرم الله فعله وينجي نفسه بذلك، وقال مسروق:
Âlimler takiyyenin kimden olacağı, ne ile olacağı ve neyi mubah kılacağı hususunda ihtilaf etmişlerdir: Takiyyenin kendisinden yapılacağı kimseye gelince; kendisinden korkulan her muktedir, galip ve zorba kimsedir. Galip geldiklerinde kâfirler, zalim yöneticiler, yol kesiciler ve şehirlerdeki nüfuz sahipleri buna dahildir. Mâlik rahimehullâh: «Kadının kocası da bazen zorlayabilir» demiştir. Takiyyenin ne ile meydana geleceği ve hükmünün ne ile terettüp edeceğine gelince; bu, öldürülme korkusuyla, azaların zarar görmesi korkusuyla, kırbaçlanmakla ve diğer işkencelerle olur. İnsana bunlardan biri yapılırsa veya bundan kesin olarak korkarsa o kimse zorlanmış (mükreh) sayılır ve takiyye hükmüne sahip olur. Hapis bir ikrahtır, zincire vurulmak bir ikrahtır, tehdit ve gözdağı bir ikrahtır; nüfuz sahibi zalimlerin düşmanlığı da bir takiyye sebebidir. Bütün bunlar zorlanan kişinin durumuna ve zorlandığı şeye göre değişir. Nice insanlar vardır ki hapis onlar için bir ikrah değildir. Aynı şekilde itibarlı bir adam küfre girmesi için hapis ve öldürücü olmayan dayakla zorlansa, kendisinden istenen şeyin büyüklüğü cihetiyle onun takiyye yapması düşünülemez. İkrah meseleleri, halin fıkhının devreye girdiği türdendir. Neyi mubah kılacağına gelince: Âlimler takiyyenin küfür ve ondan daha aşağı olan sözlü ifadeleri, satım, hibe, talak ve bütün bunların ikrarını, ayrıca müdârât (idare etme) ve yapmacık davranmayı mubah kıldığı hususunda icmâ etmişlerdir. İbn Mes'ûd: «Sultan sahibi birinden iki kırbaç darbesini benden savuşturacak hiçbir söz yoktur ki onu söylemeyeyim» demiştir. Fiiller konusunda ise insanlar ihtilaf etmiştir. Hasan, Mekhûl ve Mesrûk'un da aralarında bulunduğu ilim ehlinden bir grup şöyle demiştir: Zorlanan kişi, Allah'ın haram kıldığı fiillerden kendisine dayatılan her şeyi yapar ve bununla canını kurtarır. Mesrûk şöyle demiştir:
فإن لم يفعل حتى مات دخل النار، وقال كثير من أهل العلم منهم سحنون: بل إن لم يفعل حتى مات فهو مأجور وتركه ذلك المباح أفضل من استعماله، وروي أن عمر بن الخطاب قال في رجل يقال له، نهيت بن الحارث، أخذته الفرس أسيرا، فعرض عليه شرب الخمر وأكل الخنزير وهدد بالنار، فلم يفعل فقذفوه فيها فبلغ ذلك عمر، فقال: وما كان عليّ نهيت أن يأكل، وقال جمع كثير من العلماء التقية إنما هي مبيحة للأقوال، فأما الأفعال فلا، روي ذلك عن ابن عباس والربيع والضحاك، وروي ذلك عن سحنون وقال الحسن في الرجل يقال له: اسجد لصنم وإلا قتلناك، قال، إن كان الصنم مقابل القبلة فليسجد ويجعل نيته لله، فإن كان إلى غير القبلة فلا وإن قتلوه، قال ابن حبيب: وهذا قول حسن.
«Eğer yapmaz da ölürse cehenneme girer.» Sahnûn'un da aralarında bulunduğu birçok ilim ehli ise şöyle demiştir: «Bilakis yapmaz da ölürse ecir alır ve bu mubahı terk etmesi onu kullanmasından daha faziletlidir.» Rivayet edildiğine göre Ömer b. el-Hattâb, Nehît b. el-Hâris denilen, Farsların esir aldığı bir adam hakkında şöyle demiştir: Ona şarap içmesi ve domuz eti yemesi teklif edilmiş, ateşle tehdit edilmiş, o ise yapmamış ve onu ateşe atmışlardır; bu durum Ömer'e ulaşınca: «Nehît'in yemesine hiçbir vebal yoktu» demiştir. Âlimlerden büyük bir topluluk ise takiyyenin sadece sözleri mubah kıldığını, fiilleri ise kılmadığını söylemiştir; bu İbn Abbâs, er-Rebî' ve ed-Dahhâk'tan rivayet edilmiştir, Sahnûn'dan da böyle rivayet edilmiştir. Hasan, kendisine: «Puta secde et, yoksa seni öldürürüz» denilen adam hakkında: «Eğer put kıble tarafında ise secde etsin ve niyetini Allah'a yapsın; şayet kıbleden başka bir yöne doğru ise öldürseler bile yapmasın» demiştir. İbn Habîb: «Bu güzel bir sözdür» demiştir.
قال القاضي: وما يمنعه أن يجعل نيته لله وإن كان لغير قبلة، وفي كتاب الله فَأَيْنَما تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ [البقرة: ١١٥] وفي الشرع إباحة التنفل للمسافر إلى غير القبلة، هذه قواعد مسألة التقية، وأما تشعب مسائلها فكثير لا يقتضي الإيجاز جمعه.
el-Kādî dedi ki: Kıbleden başka yöne doğru olsa bile niyetini Allah'a yapmasına ne engel var ki? Zira Allah'ın Kitabı'nda: { فَأَيْنَما تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ } “Nereye dönerseniz dönün, Allah'ın yüzü (kıblesi) oradadır” [el-Bakara 2/115] buyrulmaktadır ve şeriatta yolcunun kıbleden başka yöne nafile namaz kılması mubahtır. Takiyye meselesinin kaideleri bunlardır; meselelerinin kollara ayrılmasına gelince, bu özet anlatım onları toplamayı gerektirmez.
وقوله تعالى: وَيُحَذِّرُكُمُ اللَّهُ إلى آخر الآية وعيد وتنبيه ووعظ وتذكير بالآخرة، وقوله: نَفْسَهُ نائبة عن إياه، وهذه مخاطبة على معهود ما يفهمه البشر، والنفس في مثل هذا راجع إلى الذات، وفي الكلام حذف مضاف لأن التحذير إنما هو من عقاب وتنكيل ونحوه، فقال ابن عباس والحسن: ويحذركم الله عقابه.
Yüce Allah'ın: { وَيُحَذِّرُكُمُ اللَّهُ } ayetin sonuna kadar olan kısmı bir tehdit, uyarı, vaaz ve ahireti hatırlatmadır. { نَفْسَهُ } kavli «iyyâhu» (kendisi) zamirinin yerine geçmiştir ve bu, insanların anladığı mutat hitap tarzı üzeredir. Bu gibi yerlerde nefis, zâta racidir. Kelamda hazfedilmiş bir muzâf (tamlanan) vardır; çünkü sakındırma ancak azaptan, cezadan ve benzeri şeylerden olur. Nitekim İbn Abbâs ve Hasan: «Allah sizi kendi cezasından sakındırır» demişlerdir.
قوله تعالى:
Yüce Allah'ın kavli:
[سورة آل عمران (٣) : الآيات ٢٩ الى ٣٠]
[Âl-i İmrân Suresi (3): Ayetler 29-30]
قُلْ إِنْ تُخْفُوا ما فِي صُدُورِكُمْ أَوْ تُبْدُوهُ يَعْلَمْهُ اللَّهُ وَيَعْلَمُ ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٢٩) يَوْمَ تَجِدُ كُلُّ نَفْسٍ ما عَمِلَتْ مِنْ خَيْرٍ مُحْضَراً وَما عَمِلَتْ مِنْ سُوءٍ تَوَدُّ لَوْ أَنَّ بَيْنَها وَبَيْنَهُ أَمَداً بَعِيداً وَيُحَذِّرُكُمُ اللَّهُ نَفْسَهُ وَاللَّهُ رَؤُفٌ بِالْعِبادِ (٣٠)
{ قُلْ إِنْ تُخْفُوا ما فِي صُدُورِكُمْ أَوْ تُبْدُوهُ يَعْلَمْهُ اللَّهُ وَيَعْلَمُ ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَاللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٢٩) يَوْمَ تَجِدُ كُلُّ نَفْسٍ ما عَمِلَتْ مِنْ خَيْرٍ مُحْضَراً وَما عَمِلَتْ مِنْ سُوءٍ تَوَدُّ لَوْ أَنَّ بَيْنَها وَبَيْنَهُ أَمَداً بَعِيداً وَيُحَذِّرُكُمُ اللَّهُ نَفْسَهُ وَاللَّهُ رَؤُفٌ بِالْعِبادِ (٣٠) } “De ki: «Göğüslerinizdekini gizleseniz de açıklasanız da Allah onu bilir. Göklerde olanları ve yerde olanları da bilir. Allah her şeye hakkıyla kādirsin.» Herkesin yaptığı hayrı hazır bulacağı, yaptığı kötülükten de kendisiyle onun arasında uzak bir mesafe olmasını isteyeceği günü [hatırla]. Allah, sizi kendisinden sakındırır. Allah kullarına çok şefkatlidir.”
الضمير في تُخْفُوا هو للمؤمنين الذين نهوا عن اتخاذ الكافرين أولياء، والمعنى أنكم إن أبطنتم الحرص على إظهار موالاتهم فإن الله يعلم ذلك ويكرهه منكم، وقوله تعالى: وَيَعْلَمُ ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ، معناه على التفصيل، وقوله عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ عموم والشيء في كلام العرب الموجود.
{ تُخْفُوا } kelimesindeki zamir, kâfirleri dost edinmekten nehyedilen müminlere aittir. Manası şudur: Eğer onlara dostluk gösterme hırsını içinizde gizlerseniz, şüphesiz Allah bunu bilir ve sizden bunu hoş görmez. Yüce Allah'ın: { وَيَعْلَمُ ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ } kavlinin manası ise ayrıntılı olarak [bilir] demektir. { عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } kavli geneldir; Arap kelamında «şey» ise mevcut olan şeydir.
ويَوْمَ نصب على الظرف، وقد اختلف في العامل فيه، فقال مكي بن أبي طالب، العامل فيه قَدِيرٌ، وقال الطبري: العامل فيه قوله: وَإِلَى اللَّهِ الْمَصِيرُ [آل عمران: ٢٨] وقال الزجّاج، وقال أيضا العامل فيه وَيُحَذِّرُكُمُ اللَّهُ نَفْسَهُ [آل عمران: ٢٨] يوم ورجحه وقال مكي: حكاية العامل فيه فعل مضمر تقديره، «اذكر يوم» ، وما بمعنى الذي ومُحْضَراً قال قتادة: معناه موفرا، وهذا تفسير بالمعنى، والحضور أبين من أن يفسر بلفظ آخر، وقوله تعالى: ما عَمِلَتْ مِنْ سُوءٍ يحتمل أن تكون ما معطوفة على ما الأولى فهي في موضع نصب وتكون تَوَدُّ في موضع الحال، وإلى هذا العطف ذهب الطبري وغيره، ويحتمل أن تكون رفعا بالابتداء ويكون الخبر في قوله: تَوَدُّ وما بعده كأنه قال: وعملها السيّء مردود عندها أن بينها وبينه أمدا، وفي قراءة ابن مسعود «من سوء ودت» وكذلك قرأ ابن أبي عبلة، ويجوز على هذه القراءة أن تكون ما شرطية ولا يجوز ذلك على قراءة «تود» لأن الفعل مستقبل مرفوع والشرط يقتضي جزمه اللهم إلا أن يقدر في الكلام محذوف «فهي تود» وفي ذلك ضعف، و «الأمد» الغاية المحدودة من المكان أو الزمان، قال النابغة: [البسيط] سبق الجواد إذا استولى على الأمد فهذه غاية في المكان، وقال الطرماح: [الخفيف]
{ يَوْمَ } zarf olarak mansubdur; onda amel eden amil hususunda ihtilaf edilmiştir: Mekkî b. Ebî Tâlib amilin { قَدِيرٌ } olduğunu söylemiştir. Taberî ise amilin Yüce Allah'ın: { وَإِلَى اللَّهِ الْمَصِيرُ } [Âl-i İmrân 3/28] kavli olduğunu söylemiştir. ez-Zeccâc da demiştir ki; ayrıca onda amel edenin: { وَيُحَذِّرُكُمُ اللَّهُ نَفْسَهُ } [Âl-i İmrân 3/28] kavli olduğunu söyleyip bunu tercih etmiştir. Mekkî amilin takdiri «o günü hatırla» şeklinde gizli bir fiil olduğunu nakletmiştir. «Mâ» lafzı «ellezî» (şey) anlamındadır. { مُحْضَراً } için Katâde: «Eksiksiz verilmiş olarak» demiştir ki bu anlamca bir tefsirdir; hazır bulunması ise başka bir lafızla tefsir edilmeyecek kadar açıktır. Yüce Allah'ın: { وَما عَمِلَتْ مِنْ سُوءٍ } kavlinde «mâ» lafzının birinci «mâ»ya matuf olup nasb konumunda olması ve { تَوَدُّ } fiilinin hal konumunda bulunması muhtemeldir; Taberî ve başkaları bu atıf görüşüne gitmişlerdir. Mübtedâ olarak merfû olması ve haberin { تَوَدُّ } kavli ile sonrasındaki kısımda bulunması da muhtemeldir; sanki: «Onun yaptığı kötü amele gelince, kendisiyle onun arasında uzak bir mesafe bulunması onun katında arzu edilir bir şeydir» denmiş gibidir. İbn Mes'ûd'un kıraatinde «min sûin veddet» şeklindedir, İbn Ebî Able de böyle okumuştur. Bu kıraate göre «mâ»nın şart edatı olması caizdir; fakat «teveddü» kıraatinde bu caiz değildir, çünkü fiil muzâri ve merfûdur, şart ise onun meczum olmasını gerektirir; meğerki kelamda «fe-hiye teveddü» şeklinde takdir edilen bir hazif bulunsun, ancak bunda da zayıflık vardır. «el-Emed» mekândan veya zamandan belirlenmiş nihai sınırdır. en-Nâbiğa şöyle demiştir: [Basît] «Cömert at hedefe (emede) ulaştığı zaman öne geçer.» Bu mekândaki nihai sınırdır. et-Tırımmah ise şöyle demiştir: [Hafîf]
كلّ حيّ مستكمل عدّة العم ... ر ومود إذا انقضى أمده
Her canlı ömrünün sayısını tamamlar ... ve vadesi (emedi) dolduğu zaman göçüp gider.
فهذه غاية في الزمان، وقال الحسن في تفسير هذه الآية: يسر أحدهم أن لا يلقى عمله ذلك أبدا ذلك مناه، وأما في الدنيا فقد كانت خطيئته يستلذها، وقوله: وَاللَّهُ رَؤُفٌ بِالْعِبادِ يحتمل أن يكون إشارة إلى التحذير لأن تحذيره وتنبيهه على النجاة رأفة منه بعباده، ويحتمل أن يكون ابتداء إعلام بهذه الصفة فمقتضى ذلك التأنيس لئلا يفرط الوعيد على نفس مؤمن، وتجيء الآية على نحو قوله تعالى: إِنَّ رَبَّكَ لَشَدِيدُ الْعِقابِ، وَإِنَّهُ لَغَفُورٌ رَحِيمٌ [الأعراف: ١٦٥] لأن قوله: وَيُحَذِّرُكُمُ اللَّهُ نَفْسَهُ [آل عمران: ٢٨] والله محذور العقاب.
Bu da zamandaki nihai sınırdır. Hasan bu ayetin tefsirinde şöyle demiştir: «Onlardan biri o ameliyle asla karşılaşmamaktan sevinç duyar; onun temennisi budur. Dünyada iken ise günahından lezzet almaktaydı.» Yüce Allah'ın: { وَاللَّهُ رَؤُفٌ بِالْعِبادِ } “Allah kullarına çok şefkatlidir” kavlinin sakındırmaya bir işaret olması muhtemeldir; zira O'nun sakındırması ve kurtuluşa dikkat çekmesi kullarına olan şefkatindendir. Müminin içine aşırı bir korku düşmesin diye bir teselli olmak üzere bu sıfatın başlangıçta bildirilmesi olması da muhtemeldir. Ayet, Yüce Allah'ın: { إِنَّ رَبَّكَ لَشَدِيدُ الْعِقابِ، وَإِنَّهُ لَغَفُورٌ رَحِيمٌ } “Şüphesiz Rabbinin cezalandırması pek şiddetlidir; yine şüphesiz O çok bağışlayandır, çok merhamet edendir” [el-A'râf 7/165] kavli tarzında gelmektedir; zira Yüce Allah'ın: { وَيُحَذِّرُكُمُ اللَّهُ نَفْسَهُ } [Âl-i İmrân 3/28] kavli Allah'ın azabından sakınılacak olduğunu bildirir.
قوله تعالى:
Yüce Allah'ın kavli:
[سورة آل عمران (٣) : الآيات ٣١ الى ٣٢]
[Âl-i İmrân Suresi (3): Ayetler 31-32]
قُلْ إِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ فَاتَّبِعُونِي يُحْبِبْكُمُ اللَّهُ وَيَغْفِرْ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٣١) قُلْ أَطِيعُوا اللَّهَ وَالرَّسُولَ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ الْكافِرِينَ (٣٢)
{ قُلْ إِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ فَاتَّبِعُونِي يُحْبِبْكُمُ اللَّهُ وَيَغْفِرْ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٣١) قُلْ أَطِيعُوا اللَّهَ وَالرَّسُولَ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ الْكافِرِينَ (٣٢) } “De ki: «Eğer Allah'ı seviyorsanız bana uyun ki Allah da sizi sevsin ve günahlarınızı bağışlasın. Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.» De ki: «Allah'a ve Resûl'e itaat edin.» Eğer yüz çevirirlerse bilsinler ki Allah kâfirleri sevmez.”
اختلف المفسرون فيمن أمر محمدا ﵇ أن يقول له هذه المقالة، فقال الحسن بن أبي
Müfessirler Muhammed aleyhisselâm'a bu sözü kime söylemesinin emredildiği hususunda ihtilaf etmişlerdir. Hasan b. Ebi'l-
الحسن وابن جريج: إن قوما قالوا للنبي ﵇: يا محمد إنا نحب ربنا، فنزلت هذه الآية في قولهم، جعل الله فيها أتباع محمد علما لحبه، وقال محمد بن جعفر بن الزبير: أمر رسول الله ﷺ أن يقول هذا القول لنصارى نجران، أي إن كان قولكم في عيسى وغلوكم في أمره حبا لله، فَاتَّبِعُونِي ويحتمل أن تكون الآية عامة لأهل الكتاب اليهود والنصارى لأنهم كانوا يدعون أنهم يحبون الله ويحبهم، ألا ترى أن جميعهم قالوا نَحْنُ أَبْناءُ اللَّهِ وَأَحِبَّاؤُهُ [المائدة: ١٨] ولفظ أحباؤه إنما يعطي أن الله يحبهم لكن يعلم أن مرادهم «ومحبوه» فيحسن أن يقال لهم قُلْ إِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ وقرأ الزهري «فاتبعوني» بتشديد النون، وقرأ أبو رجاء «يحببكم» بفتح الياء وضم الباء الأولى من «حب» وهي لغة، قال الزجاج: حببت قليلة في اللغة، وزعم الكسائي أنها لغة قد ماتت وعليها استعمل محبوب والمحبة إرادة يقترن بها إقبال من النفس وميل بالمعتقد، وقد تكون الإرادة المجردة فيما يكره المريد والله تعالى يريد وقوع الكفر ولا يحبه، ومحبة العبد لله تعالى يلزم عنها ولا بد أن يطيعه وتكون أعماله بحسب إقبال النفس، وقد تمثل بعض العلماء حين رأى الكعبة فأنشد: [الخفيف]
Hasen ve İbn Cüreyc dediler ki: Bir topluluk Peygamber aleyhisselâm'a: «Ey Muhammed, biz Rabbimizi seviyoruz» dediler, bunun üzerine onların bu sözü hakkında bu ayet indi ve Allah onda Muhammed'e tâbi olmayı Kendisini sevmenin bir nişanesi kıldı. Muhammed b. Ca'fer b. ez-Zübeyr ise şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e bu sözü Necrân Hristiyanlarına söylemesi emredildi; yani İsa hakkındaki sözünüz ve onun konumundaki aşırılığınız Allah sevgisinden kaynaklanıyorsa { فَاتَّبِعُونِي } «bana uyun». Ayetin Yahudi ve Hristiyanlardan oluşan ehl-i kitaba genel olması da muhtemeldir; çünkü onlar Allah'ı sevdiklerini ve Allah'ın da kendilerini sevdiğini iddia ediyorlardı. Görmez misin ki hepsi: { نَحْنُ أَبْناءُ اللَّهِ وَأَحِبَّاؤُهُ } “Biz Allah'ın oğulları ve sevgilileriyiz” [el-Mâide 5/18] demişlerdi. «Ehibbâuhû» lafzı Allah'ın onları sevdiğini ifade eder, ancak onların muradının «ve O'nu sevenler» olduğu bilinmektedir; dolayısıyla onlara: { قُلْ إِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ } “De ki: «Eğer Allah'ı seviyorsanız...»” denmesi uygundur. ez-Zührî «fe'ttebiûnî» kelimesini nûn harfinin teşdidiyle okumuştur. Ebû Recâ «yuhabbibkumu'llâh» şeklinde yâ'nın fethası ve «habbe» fiilinden birinci bâ'nın zammesiyle okumuştur ki bu bir lehçedir. ez-Zeccâc dedi ki: Dilde «habebtü» kullanımı azdır; Kisâî bunun ölmüş bir lehçe olduğunu ve «mahbûb» kelimesinin buna dayanılarak kullanıldığını ileri sürmüştür. Muhabbet, nefsin yönelmesi ve inanç meyli ile birlikte olan bir iradedir. Yalın irade ise bazen irade edenin hoşlanmadığı şeylerde de bulunabilir; nitekim Allah Teâlâ küfrün vuku bulmasını irade eder fakat onu sevmez. Kulun Allah Teâlâ'ya olan muhabbeti ise kaçınılmaz olarak O'na itaat etmesini ve amellerinin nefsin yönelişine göre olmasını gerektirir. Bazı âlimler Kâbe'yi gördüklerinde şu beyti terennüm etmişlerdir: [Hafîf]
هذه داره وأنت محبّ ... ما بقاء الدّموع في الآماق
İşte O'nun evi, sen de bir sevgilisin ... Göz pınarlarında gözyaşlarının kalmasının anlamı ne?
ومحبة الله للعبد أمارتها للمتأمل أن يرى العبد مهديا مسددا ذا قبول في الأرض، فلطف الله بالعبد ورحمته إياه هي ثمرة محبته، وبهذا النظر يتفسر لفظ المحبة حيث وقعت من كتاب الله ﷿، وذكر الزجاج: أن أبا عمرو قرأ «يغفر لكم» بإدغام الراء في اللام وخطأ القراء وغلط من رواها عن أبي عمرو فيما حسبت، وذهب الطبري إلى أن قوله: قُلْ أَطِيعُوا اللَّهَ وَالرَّسُولَ خطاب لنصارى نجران وفي قوله:
Allah'ın kulunu sevmesinin basiret sahibi kimse için alameti ise kulun hidayete erdirilmiş, dosdoğru kılınmış ve yeryüzünde kabul görmüş olduğunu görmesidir. Allah'ın kula lütfu ve ona merhameti, O'nun sevgisinin meyvesidir. Bu bakış açısıyla, Allah Azze ve Celle'nin Kitabı'nda geçtiği her yerde muhabbet lafzı tefsir edilir. ez-Zeccâc, Ebû Amr'ın râ harfini lâm harfine idğâm ederek «yağfir-leküm» şeklinde okuduğunu zikretmiş, kurrâyı hatalı bulmuş ve zannımca bunu Ebû Amr'dan rivayet edenin yanıldığını söylemiştir. Taberî, Yüce Allah'ın: { قُلْ أَطِيعُوا اللَّهَ وَالرَّسُولَ } “De ki: «Allah'a ve Resûl'e itaat edin.»” kavlinin Necrân Hristiyanlarına bir hitap olduğu ve Yüce Allah'ın:
فَإِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ الْكافِرِينَ وعيد، ويحتمل أن يكون بعد الصدع بالقتال.
{ فَإِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ الْكافِرِينَ } “Bilsinler ki Allah kâfirleri sevmez” kavlinde bir tehdit bulunduğu görüşüne gitmiştir. Bunun savaşı açıkça ilan ettikten sonra olması da muhtemeldir.
قوله تعالى:
Yüce Allah'ın kavli:
[سورة آل عمران (٣) : الآيات ٣٣ الى ٣٥]
[Âl-i İmrân Suresi (3): Ayetler 33-35]
إِنَّ اللَّهَ اصْطَفى آدَمَ وَنُوحاً وَآلَ إِبْراهِيمَ وَآلَ عِمْرانَ عَلَى الْعالَمِينَ (٣٣) ذُرِّيَّةً بَعْضُها مِنْ بَعْضٍ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (٣٤) إِذْ قالَتِ امْرَأَتُ عِمْرانَ رَبِّ إِنِّي نَذَرْتُ لَكَ ما فِي بَطْنِي مُحَرَّراً فَتَقَبَّلْ مِنِّي إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (٣٥)
{ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفى آدَمَ وَنُوحاً وَآلَ إِبْراهِيمَ وَآلَ عِمْرانَ عَلَى الْعالَمِينَ (٣٣) ذُرِّيَّةً بَعْضُها مِنْ بَعْضٍ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (٣٤) إِذْ قالَتِ امْرَأَتُ عِمْرانَ رَبِّ إِنِّي نَذَرْتُ لَكَ ما فِي بَطْنِي مُحَرَّراً فَتَقَبَّلْ مِنِّي إِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (٣٥) } “Şüphesiz Allah, Âdem'i, Nûh'u, İbrahim ailesini ve İmrân ailesini âlemler üzerine seçkin kıldı. Birbirinden gelme bir zürriyet olarak. Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir. Hani İmrân'ın karısı şöyle demişti: «Rabbim! Karnımdakini hür (yalnızca sana hizmet eden) olarak sana adadım; benden kabul buyur. Şüphesiz sen, evet sen hakkıyla işitensin, hakkıyla bilensin.»”
لما مضى صدر من محاجة نصارى نجران والرد عليهم وبيان فساد ما هم عليه جاءت هذه الآية معلمة بصورة الأمر الذي قد ضلوا فيه، ومنبئة عن حقيقته كيف كانت، فبدأ تعالى بذكر فضله على هذه الجملة إلى آلَ عِمْرانَ منها ثم خص امْرَأَتُ عِمْرانَ بالذكر لأن القصد وصف قصة القوم إلى أن يبين أمر عيسى ﵇ وكيف كان واصْطَفى معناه: اختار صفو الناس فكان ذلك هؤلاء المذكورين وبقي الكفار كدرا، وآدَمَ هو أبونا ﵇ اصطفاه الله تعالى بالإيجاد والرسالة إلى بنيه والنبوة والتكليم حسبما ورد في الحديث وحكى الزجاج عن قوم إِنَّ اللَّهَ اصْطَفى آدَمَ ﵇ بالرسالة إلى الملائكة في قوله:
Necrân Hristiyanları ile tartışmanın, onlara verilen cevabın ve içinde bulundukları durumun bozukluğunu açıklamanın baş kısmı geçince, bu ayet onların içinde saptıkları meselenin mahiyetini bildiren ve onun hakikatinin nasıl olduğunu haber veren bir ifade olarak gelmiştir. Allah Teâlâ söze { آلَ عِمْرانَ } “İmrân ailesine” kadar bu topluluğa olan lütfunu zikrederek başladı; sonra { امْرَأَتُ عِمْرانَ } “İmrân'ın karısını” özellikle zikretti; çünkü amaç, İsa aleyhisselâm'ın durumunu ve onun nasıl olduğunu açıklayıncaya kadar o kavmin kıssasını anlatmaktır. { اصْطَفى } lafzının manası: İnsanların en seçkinini (safvetini) seçti demektir; bu seçilenler zikredilen kimseler oldu, kâfirler ise bulanıklık (keder) olarak kaldı. { آدَمَ } bizim atamızdır aleyhisselâm; hadiste varid olduğu üzere Allah Teâlâ onu yaratılışla, çocuklarına elçi kılınmakla, nübüvvetle ve kendisiyle konuşulmakla seçkin kılmıştır. ez-Zeccâc bir topluluktan, Allah'ın Âdem aleyhisselâm'ı meleklere elçi kılmakla seçkin kıldığını şu kavlinde nakletmiştir: