Binûn

Âl-i İmrân Suresi — 3. Sayfa

Kaynak: el-Muharrerü'l-Vecîz · İbn Atıyye · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

أَنْبِئْهُمْ بِأَسْمائِهِمْ [البقرة: ٣٣] وهذا ضعيف، ونوح ﵇ هو أبونا الأصغر في قول الجمهور هو أول نبي بعث إلى الكفار، وانصرف نوح مع عجمته وتعريفه لخفة الاسم، كهود ولوط، وآلَ إِبْراهِيمَ

{ أَنْبِئْهُمْ بِأَسْمائِهِمْ } [el-Bakara: 33] “onlara isimlerini haber ver”. Bu [görüş] zayıftır. Nûh aleyhisselâm ise bizim küçük atamızdır; cumhurun kavline göre kâfirlere gönderilen ilk peygamberdir. Nûh kelimesi, yabancı kökenli (acemî) ve özel isim (marife) olmasına rağmen, Hûd ve Lût gibi ismin hafifliğinden dolayı munsarif olmuştur (tenvin almıştır). { وَآلَ إِبْراهِيمَ } [ifadesine gelince],

يعني بإبراهيم الخليل ﵇، والآل في اللغة، الأهل والقرابة، ويقال للأتباع وأهل الطاعة آل، فمنه آل فرعون، ومنه قول الشاعر وهو أراكة الثقفي في رثاء النبي ﵇ وهو يعزي نفسه في أخيه عمرو:

İbrâhim ile Halîl aleyhisselâm kastedilmektedir. Lügatte âl; ehl ve akraba demektir. Tâbilere ve itaat ehline de âl denir; nitekim Firavun âli (Âl-i Firavun) bu kabildendir. Şair Erâke es-Sekafî'nin, kardeşi Amr hakkında nefsine teselli verirken Hz. Peygamber aleyhisselâm'a yaktığı ağıtta söylediği şu söz de bundandır:

[الطويل]

[Tavîl]

فلا تبك ميتا بعد ميت أجنّه ... عليّ وعبّاس وآل أبي بكر

Artık Ali, Abbas ve Ebû Bekir âlinin kefenleyip gömdüğü o ölüden sonra hiçbir ölüye ağlama!

أراد جميع المؤمنين، و «الآل» في هذه الآية يحتمل الوجهين، فإذا قلنا أراد بالآل القرابة والبيتية فالتقدير إِنَّ اللَّهَ اصْطَفى هؤلاء على عالمي زمانهم أو على العالمين عاما بأن يقدر محمدا ﵇ من آل إبراهيم، وإن قلنا أراد بالآل الأتباع فيستقيم دخول أمة محمد في الآل لأنها على ملة إبراهيم، وذهب منذر بن سعيد وغيره إلى أن ذكر آدم يتضمن الإشارة إلى المؤمنين به من بنيه وكذلك ذكر نوح ﵇ وأن «الآل» الأتباع فعمت الآية جميع مؤمني العالم فكان المعنى، أن الله اصطفى المؤمنين على الكافرين، وخص هؤلاء بالذكر تشريفا لهم ولأن الكلام في قصة بعضهم، وآلَ عِمْرانَ أيضا يحتمل من التأويل ما تقدم في آلَ إِبْراهِيمَ، وعمران هو رجل من بني إسرائيل من ولد سليمان بن داود فيما حكى الطبري، قال مكي: هو عمران بن ماثال، وقال قتادة في تفسير هذه الآية: ذكر الله تعالى أهل بيتين صالحين ورجلين صالحين، ففضلهم على العالمين فكان محمد من آل إبراهيم، وقال ابن عباس: «اصطفى الله» هذه الجملة بالدين والنبوة والطاعة له.

Bununla bütün müminleri kastetmiştir. Bu ayetteki "âl" kelimesi iki veche de ihtimallidir: Şayet âl ile akrabalık ve hane halkını kastettiğini söylersek takdir; "Allah bunları kendi zamanlarının âlemlerine yahut Muhammed aleyhisselâm'ı İbrahim'in âlinden takdir ederek genel olarak âlemlere üstün kılmıştır" şeklinde olur. Şayet âl ile tâbileri kastettiğini söylersek, Muhammed'in ümmetinin bu âl içine girmesi sahih olur; zira onlar İbrahim'in milleti üzeredir. Münzir b. Saîd ve başkaları; Âdem'in zikredilmesinin onun çocuklarından kendisine iman edenlere işareti içerdiği, Nûh aleyhisselâm'ın zikrinin de böyle olduğu ve "âl"in tâbiler anlamına geldiği görüşüne gitmişlerdir. Dolayısıyla ayet bütün dünya müminlerini kapsamış ve anlam: "Allah müminleri kâfirlere üstün kılmıştır" şeklinde olmuştur. Bunların özellikle zikredilmesi ise onlara şeref vermek ve sözün bazılarının kıssası hakkında olmasından ötürüdür. { وَآلَ عِمْرانَ } “ve İmrân ailesini” ifadesi de tevil bakımından { آلَ إِبْراهِيمَ } “İbrahim ailesi” hakkında geçenleri ihtiva eder. İmrân, Taberî'nin naklettiğine göre İsrâiloğullarından, Süleyman b. Dâvûd'un soyundan bir adamdır. Mekkî: "O, İmrân b. Mâsân'dır" demiştir. Katâde bu ayetin tefsirinde şöyle demiştir: "Allah Teâlâ iki salih ev halkını ve iki salih adamı zikretti ve onları âlemlere üstün kıldı; böylece Muhammed de İbrahim'in âlinden oldu." İbn Abbâs ise şöyle demiştir: "Allah bu topluluğu din, nübüvvet ve Kendisine itaat ile seçkin kılmıştır."

وقوله تعالى: ذُرِّيَّةً نصب على البدل، وقيل على الحال لأن معنى ذُرِّيَّةً بَعْضُها مِنْ بَعْضٍ متشابهين في الدين والحال، وهذا أظهر من البدل، والذرية في عرف الاستعمال تقع لما تناسل من الأولاد سفلا، واشتقاق اللفظة في اللغة يعطي أن تقع على جميع الناس أي كل أحد ذرية لغيره فالناس كلهم ذرية بعضهم لبعض، وهكذا استعملت الذرية في قوله تعالى: أَنَّا حَمَلْنا ذُرِّيَّتَهُمْ فِي الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ [يس: ٤١] أي ذرية هذا الجنس ولا يسوغ أن يقول في والد هذا ذرية لولده وإذ اللفظة من ذر إذا بث فهكذا يجيء معناها، وكذلك إن جعلناها من «ذرى» وكذلك إن جعلت من ذرأ أو من الذر الذي هو صغار النمل، قال أبو الفتح: الذرية يحتمل أن تكون مشتقة من هذه الحروف الأربعة، ثم طول أبو الفتح القول في وزنها على كل اشتقاق من هذه الأربعة الأحرف تطويلا لا يقتضي هذا الإيجاز ذكره وذكرها أبو علي في الأعراف في ترجمة مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ [الأعراف: ١٧٢] قال الزجّاج: أصلها فعلية من الذر، لأن الله أخرج الخلق من صلب آدم كالذر، قال أبو الفتح: هذه نسبة إلى الذر غير أولها كما قالوا في النسبة إلى الحرم: حرمي بكسر الحاء وغير ذلك من تغيير النسب قال الزجّاج: وقيل أصل ذُرِّيَّةً ذرورة، وزنها فعلولة فلما كثرت الراءات أبدلوا من الأخيرة ياء فصارت ذروية ثم أدغمت الواو في الياء فجاءت ذُرِّيَّةً.

Yüce Allah'ın: { ذُرِّيَّةً } kavli bedel olarak mensuptur; din ve durum bakımından birbirine benzeyenler anlamında olduğu için hal olarak mensup olduğu da söylenmiştir ve bu bedel olmasından daha zahirdir. Zürriyet örfte aşağıya doğru türeyip gelen çocuklar için kullanılır. Kelimenin lügatteki iştikakı ise bütün insanlara verilmesini gerektirir; yani her fert bir başkasının zürriyetidir, dolayısıyla insanların tamamı birbirinin zürriyetidir. Yüce Allah'ın: { أَنَّا حَمَلْنا ذُرِّيَّتَهُمْ فِي الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ } [Yâsîn: 41] “onların zürriyetlerini dolu gemide taşıdığımız” kavlinde zürriyet bu şekilde kullanılmıştır; yani bu cinsin zürriyeti demektir. Bir kimsenin babası için "bu, çocuğunun zürriyetidir" denmesi caiz değildir. Kelime, saçmak-yaymak anlamındaki zerre (ذر) kökünden geldiğinde manası böyle olur. Aynı şekilde onu zerâ (ذرى) kökünden kabul edersek yahut zeree (ذرأ) kökünden veya karınca yavrusu demek olan ez-zerr (الذر) lafzından kabul edersek de böyledir. Ebu'l-Feth şöyle demiştir: Zürriyet kelimesinin bu dört harften türemiş olması muhtemeldir. Ardından Ebu'l-Feth bu dört harften her bir iştikaka göre vezni hakkında bu muhtasar eserde zikredilmesi gerekmeyecek kadar sözü uzatmıştır. Ebû Ali ise el-A'râf suresinde { مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ } [el-A'râf: 172] “onların bellerinden zürriyetlerini” başlığı altında zikretmiştir. ez-Zeccâc şöyle demiştir: Aslı ez-zerr (الذر) lafzından فعلية veznindedir; çünkü Allah mahlukatı Âdem'in sulbünden zerreler gibi çıkarmıştır. Ebu'l-Feth: Bu, Harem'e nispet ederken ha harfini kesreyle 'hıramî' (حرمي) demeleri ve nispet değişimlerinin diğer örnekleri gibi ilk harfi değiştirilmiş olan zerr kelimesine bir nispettir, demiştir. ez-Zeccâc şöyle demiştir: { ذُرِّيَّةً } kelimesinin aslının 'zurrûre' (ذرورة) olup vezninin 'fu'lûle' (فعلولة) olduğu da söylenmiştir; 'ra' harfleri çoğalınca sonuncusunu ya harfine dönüştürmüşler, böylece 'zurviyye' (ذروية) olmuş, sonra vav harfi ya harfine idgam edilerek { ذُرِّيَّةً } şeklini almıştır.

قال القاضي فهذا اشتقاق من ذر يذر، أو من ذرى، وإذا كانت من ذرأ فوزنها فعلية كمريقة أصلها ذرئة فألزمت البدل والتخفيف كما فعلوا في البرية في قول من رآها من برأ الله الخلق، وفي كوكب دري، في قول من رآه من- درأ- لأنه يدفع الظلمة بضوئه.

Kadı [İbn Atıyye] dedi ki: Bu, zerre-yezurru (ذر يذر) veya zerâ (ذرى) kökünden yapılan bir iştikaktır. Şayet zeree (ذرأ) kökünden ise merîka (مريقة) gibi vezni fa'liye (فعلية) olur; aslı 'zer'e'dir (ذرئة) ve tıpkı "Allah mahlukatı yarattı (bera'e)" fiilinden geldiğini söyleyenlerin el-beriyye (البرية) kelimesinde ve ışığıyla karanlığı defettiği (dere'e) için geldiğini söyleyenlerin "kevkebun dürriyyun" (كوكب دري) terkibinde yaptıkları gibi hemzenin bedele ve tahfife uğraması zorunlu kılınmıştır.

وقرأ جمهور الناس «ذرية» بضم الذال وقرأ زيد بن ثابت والضحاك، «ذرية» بكسر الذال، وقوله

Cumhur, zâl harfinin zammesiyle "zürriyyeten" (ذُرِّيَّةً) şeklinde okumuştur. Zeyd b. Sâbit ve ed-Dahhâk ise zâl harfinin kesresiyle "zirriyyeten" (ذِرِّيَّةً) şeklinde okumuşlardır. Yüce Allah'ın:

تعالى: بَعْضُها مِنْ بَعْضٍ أي في الإيمان والطاعة وإنعام الله عليهم بالنبوة.

{ بَعْضُها مِنْ بَعْضٍ } “Birbirinden gelme” kavli, yani iman, itaat ve Allah'ın onlara nübüvvet ihsan etmesi bakımından [birbirindendir] demektir.

واختلف الناس في العامل في قوله إِذْ قالَتِ فقال أبو عبيدة معمر: إِذْ زائدة، وهذا قول مردود، وقال المبرد والأخفش: العامل فعل مضمر تقديره، اذكر إذ وقال الزجاج: العامل معنى الاصطفاء، التقدير:

{ إِذْ قالَتِ } kavlindeki âmil hususunda ihtilaf edilmiştir. Ebû Ubeyde Ma'mer: "İz (إِذْ) zâiddir" demiştir ki bu merdût bir görüştür. el-Müberred ve el-Ahfeş: "Âmil, 'izkür iz' (hatırla o vakti ki) takdirinde gizli bir fiildir" demişlerdir. ez-Zeccâc ise: "Âmil, ıstıfâ (seçme) manasıdır; takdiri şöyledir:" demiştir:

واصطفى آل عمران إذ:

"Ve o vakit İmrân ailesini seçti ki:"

قال القاضي أبو محمد: وعلى هذا القول يخرج عمران من الاصطفاء، وقال الطبري ما معناه: إن العامل في إِذْ قوله سَمِيعٌ وامْرَأَتُ عِمْرانَ اسمها حنة بنت قاذوذ فيما ذكر الطبري عن ابن إسحاق، وهي أم مريم بنت عمران، ومعنى قوله: نَذَرْتُ لَكَ ما فِي بَطْنِي مُحَرَّراً أي جعلت نذرا أن يكون هذا الولد الذي في بطني حبيسا على خدمة بيتك محررا من كل خدمة وشغل من أشغال الدنيا، أي عتيقا من ذلك فهو من لفظ الحرية، ونصبه على الحال، قال مكي: فمن نصبه على النعت لمفعول محذوف يقدره، غلاما محررا، وفي هذا نظر، والبيت الذي نذرته له هو بيت المقدس.

Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Bu kavle göre İmrân seçilmenin dışında kalır. Taberî ise mealen şöyle demiştir: "İz (إِذْ) lafzındaki âmil, { سَمِيعٌ } 'hakkıyla işitendir' kavlidir." Taberî'nin İbn İshâk'tan zikrettiğine göre { امْرَأَتُ عِمْرانَ } "İmrân'ın karısı"nın adı Hanne bint Fâkûz'dur. O, İmrân kızı Meryem'in annesidir. Yüce Allah'ın: { نَذَرْتُ لَكَ ما فِي بَطْنِي مُحَرَّراً } “Karnımdakini hür olarak sana adadım” kavlinin manası şudur: Karnımdaki bu çocuğun Senin Evinin hizmetine vakfedilmesini, dünyanın her türlü hizmet ve meşgalesinden arındırılmasını, yani bunlardan azat edilmesini adak kıldım demektir. Bu kelime hürriyet lafzındandır ve nasbı hal iledir. Mekkî: "Onu hazfedilmiş bir mefulün sıfatı olarak nasbeden kimse, 'hür kılınmış bir erkek çocuk' (gulâmen muharraran) şeklinde takdir eder" demiştir; ancak bunda tutarsızlık vardır. Çocuğu adadığı ev ise Beytülmakdis'tir.

قال ابن إسحاق: كان سبب نذر حنة لأنها كانت قد أمسك عنها الولد حتى أسنت فبينما هي في ظل شجرة إذ رأت طائرا يزق فرخا له فتحركت نفسها للولد فدعت الله أن يهب لها ولدا فحملت بمريم وهلك عمران، فلما علمت أن في بطنها جنينا جعلته نذيرة لله، أن يخدم الكنيسة لا ينتفع به في شيء من أمر الدنيا، وقال مجاهد: مُحَرَّراً معناه خادما للكنيسة وقال مثله الشعبي وسعيد بن جبير، وكان هذا المعنى من التحرير للكنائس عرفا في الذكور خاصة، وكان فرضا على الأبناء التزام ذلك، فقالت ما فِي بَطْنِي ولم تنص على ذكورته لمكان الإشكال، ولكنها جزمت الدعوة رجاء منها أن يكون ذكرا، وتقبل الشيء وقبوله أخذه حيث يتصور الأخذ والرضى به في كل حال، فمعنى قولها فَتَقَبَّلْ مِنِّي أي ارض عني في ذلك واجعله فعلا مقبولا مجازى به، والسميع، إشارة إلى دعائها العليم إشارة إلى نيتها.

İbn İshâk şöyle demiştir: Hanne'nin adağının sebebi şuydu: Yaşlanıncaya kadar çocuğu olmamıştı. Bir gün bir ağacın gölgesindeyken yavrusunu besleyen bir kuş gördü; bunun üzerine içinde çocuk isteği uyandı ve kendisine bir çocuk bağışlaması için Allah'a dua etti. Meryem'e hamile kaldı ve İmrân vefat etti. Karnında bir cenin olduğunu anlayınca, mabede hizmet etmesi ve dünya işlerinden hiçbirinde kendisinden faydalanılmaması üzere onu Allah'a adak kıldı. Mücâhid: { مُحَرَّراً } kelimesinin manası mabede hizmetkâr demektir, demiştir. eş-Şa'bî ve Saîd b. Cübeyr de aynısını söylemiştir. Mabetlere bu şekilde adamak özellikle erkek çocuklara has bir örftü ve çocukların buna uyması bir zorunluluktu. Belirsizlik sebebiyle erkek olduğunu açıkça belirtmeyip { ما فِي بَطْنِي } “Karnımdakini” dedi; ancak erkek olması ümidiyle duasını kesin kıldı. Bir şeyin tekabbülü ve kabulü; kabulün tasavvur edildiği yerde onu almak ve her halükarda ondan razı olmaktır. Onun { فَتَقَبَّلْ مِنِّي } “benden kabul buyur” sözünün manası: Bu hususta benden razı ol, onu kabul edilen ve karşılığı verilen bir amel kıl, demektir. { السَّمِيعُ } “hakkıyla işiten” onun duasına, { الْعَلِيمُ } “hakkıyla bilen” ise onun niyetine işarettir.

قوله تعالى:

Yüce Allah'ın kavli:

[سورة آل عمران (٣) : الآيات ٣٦ الى ٣٧]

[Âl-i İmrân Suresi (3): Ayetler 36-37]

فَلَمَّا وَضَعَتْها قالَتْ رَبِّ إِنِّي وَضَعْتُها أُنْثى وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِما وَضَعَتْ وَلَيْسَ الذَّكَرُ كَالْأُنْثى وَإِنِّي سَمَّيْتُها مَرْيَمَ وَإِنِّي أُعِيذُها بِكَ وَذُرِّيَّتَها مِنَ الشَّيْطانِ الرَّجِيمِ (٣٦) فَتَقَبَّلَها رَبُّها بِقَبُولٍ حَسَنٍ وَأَنْبَتَها نَباتاً حَسَناً وَكَفَّلَها زَكَرِيَّا كُلَّما دَخَلَ عَلَيْها زَكَرِيَّا الْمِحْرابَ وَجَدَ عِنْدَها رِزْقاً قالَ يا مَرْيَمُ أَنَّى لَكِ هذا قالَتْ هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يَرْزُقُ مَنْ يَشاءُ بِغَيْرِ حِسابٍ (٣٧)

{ فَلَمَّا وَضَعَتْها قالَتْ رَبِّ إِنِّي وَضَعْتُها أُنْثى وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِما وَضَعَتْ وَلَيْسَ الذَّكَرُ كَالْأُنْثى وَإِنِّي سَمَّيْتُها مَرْيَمَ وَإِنِّي أُعِيذُها بِكَ وَذُرِّيَّتَها مِنَ الشَّيْطانِ الرَّجِيمِ (٣٦) فَتَقَبَّلَها رَبُّها بِقَبُولٍ حَسَنٍ وَأَنْبَتَها نَباتاً حَسَناً وَكَفَّلَها زَكَرِيَّا كُلَّما دَخَلَ عَلَيْها زَكَرِيَّا الْمِحْرابَ وَجَدَ عِنْدَها رِزْقاً قالَ يا مَرْيَمُ أَنَّى لَكِ هذا قالَتْ هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يَرْزُقُ مَنْ يَشاءُ بِغَيْرِ حِسابٍ (٣٧) } “Onu doğurunca şöyle dedi: «Rabbim! Ben onu kız doğurdum.» Oysa Allah onun ne doğurduğunu çok iyi biliyordu. «Erkek, kız gibi değildir. Ona Meryem adını verdim; onu ve zürriyetini kovulmuş şeytandan sana sığındırıyorum.» Bunun üzerine Rabbi onu güzel bir kabul ile kabul buyurdu, onu güzel bir nebat gibi yetiştirdi ve Zekeriyyâ'yı ona kefil kıldı. Zekeriyyâ ne zaman mabede onun yanına girse yanında bir rızık bulurdu. «Ey Meryem! Bu sana nereden geldi?» dedi. O da: «Bu, Allah katındandır. Şüphesiz Allah dilediğine hesapsız rızık verir» dedi.”

هذه الآية خطاب من الله تعالى لمحمد ﵇، والوضع الولادة، وأنث الضمير في وَضَعَتْها، حملا على الموجودة ورفعا للفظ ما التي في قولها ما فِي بَطْنِي [آل عمران: ٣٣] وقولها، رَبِّ إِنِّي وَضَعْتُها أُنْثى لفظ خبر في ضمنه التحسر والتلهف، وبيّن الله ذلك بقوله: وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِما وَضَعَتْ. وقرأ جمهور الناس «وضعت» بفتح العين وإسكان التاء، وقرأ ابن عامر وعاصم في رواية أبي بكر «وضعت» ، بضم التاء وإسكان العين، وهذا أيضا مخرج قولها، رَبِّ إِنِّي وَضَعْتُها أُنْثى من معنى الخبر إلى معنى

Bu ayet Allah Teâlâ'dan Muhammed aleyhisselâm'a bir hitaptır. Vaz' (الوضع), doğum demektir. { وَضَعَتْها } lafzındaki zamir, doğan varlığa hamledilerek ve onun: { ما فِي بَطْنِي } [Âl-i İmrân: 35] kavlindeki "mâ" lafzı [müzekkerliği] kaldırılarak müennes kılınmıştır. Onun: { رَبِّ إِنِّي وَضَعْتُها أُنْثى } “Rabbim! Ben onu kız doğurdum” sözü, zımnında hayıflanma ve esef barındıran bir haber lafzıdır. Allah Teâlâ bunu: { وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِما وَضَعَتْ } “Oysa Allah onun ne doğurduğunu çok iyi biliyordu” kavliyle açıklamıştır. Cumhur, ayın harfinin fethası ve ta harfinin sükûnuyla "vada'at" (وَضَعَتْ) şeklinde okumuştur. İbn Âmir ve Ebû Bekir rivayetinde Âsım ise ta harfinin zammesi ve ayın harfinin sükûnuyla "vada'tu" (وَضَعْتُ) şeklinde okumuşlardır. Bu da onun { رَبِّ إِنِّي وَضَعْتُها أُنْثى } sözünü haber anlamından

التلهف، وإنما تلهفت لأنهم كانوا لا يحررون الإناث لخدمة الكنائس ولا يجوز ذلك عندهم، وكانت قد رجت أن يكون ما في بطنها ذكرا فلما وضعت أنثى تلهفت على فوت الأمل وأفزعها أن نذرت ما لا يجوز نذره، وقرأ ابن عباس «وضعت» بكسر التاء على الخطاب من الله لها، وقولها وَلَيْسَ الذَّكَرُ كَالْأُنْثى تريد في امتناع نذره إذ الأنثى تحيض ولا تصلح لصحبة الرهبان قاله قتادة والربيع والسدي وعكرمة وغيرهم، وبدأت بذكر الأهم في نفسها وإلا فسياق قصتها يقتضي أن تقول: وليست الأنثى كالذكر فتضع حرف النفي مع الشيء الذي عندها وانتفت عنه صفات الكمال للغرض المراد، وفي قولها وَإِنِّي سَمَّيْتُها مَرْيَمَ سنة تسمية الأطفال قرب الولادة ونحوه قول النبي ﷺ: ولد لي الليلة مولود فسميته باسم أبي إبراهيم وقد روي عنه ﵇ أن ذلك في يوم السابع يعق عن المولود ويسمى، قال مالك ﵀:

hayıflanma ve esef anlamına çıkarır. Onun hayıflanması şundandı: Mabetlerin hizmeti için kız çocuklarını adamazlardı ve bu onların nezdinde caiz değildi. Karnındakinin erkek olmasını ümit etmişti; kız doğurunca ümidinin boşa çıkmasına hayıflandı ve adanması caiz olmayan bir şeyi adamış olmak onu endişelendirdi. İbn Abbâs ise Allah'ın ona hitabı olarak ta harfinin kesresiyle "vada'ti" (وَضَعْتِ) şeklinde okumuştur. Onun: { وَلَيْسَ الذَّكَرُ كَالْأُنْثى } “Erkek, kız gibi değildir” sözü; adanmasının caiz olmaması hususundadır; zira kız hayız görür ve rahiplerle birlikte bulunmaya uygun değildir; bunu Katâde, er-Rebî', es-Süddî, İkrime ve başkaları söylemiştir. Kendi nezdinde daha mühim olanı zikretmekle başlamıştır; yoksa kıssasının bağlamı "Kız erkek gibi değildir" demesini ve nefy harfini elinde bulunan ve arzulanan hedef için kemal sıfatları kendisinden nefyedilmiş olan şeyin başına getirmesini gerektirirdi. Onun: { وَإِنِّي سَمَّيْتُها مَرْيَمَ } “Ona Meryem adını verdim” sözünde, çocuklara doğuma yakın isim vermenin sünnet olduğuna delil vardır. Nitekim Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: "Bu gece bir oğlum doğdu, ona atam İbrâhim'in adını verdim" kavli de böyledir. Hz. Peygamber aleyhisselâm'dan bunun yedinci günde olacağı, çocuk için akîka kurbanı kesilip ad verileceği de rivayet edilmiştir. Mâlik rahimehullâh şöyle demiştir:

ومن مات ولده قبل السابع فلا عقيقة عليه ولا تسمية، قال ابن حبيب: أحب إلي أن يسمى، وأن يسمى السقط لما روي من رجاء شفاعته، ومَرْيَمَ، لا ينصرف لعجمته وتعريفه وتأنيثه، وباقي الآية إعادة، وورد في الحديث عن النبي ﵇ من رواية أبي هريرة قال: كل مولود من بني آدم له طعنة من الشيطان وبها يستهل إلا ما كان من مريم ابنة عمران وابنها فإن أمها قالت حين وضعتها: وَإِنِّي أُعِيذُها بِكَ وَذُرِّيَّتَها مِنَ الشَّيْطانِ الرَّجِيمِ فضرب بينهما حجاب فطعن الشيطان في الحجاب، وقد اختلفت ألفاظ الحديث من طرق والمعنى واحد كما ذكرته.

"Yedinci günden önce çocuğu ölen kimseye akîka ve isim koyma gerekmez." İbn Habîb ise şöyle demiştir: "Şefaati ümit edildiğine dair rivayetlerden dolayı ona isim verilmesi ve düşük çocuğa da isim verilmesi bana daha sevimlidir." { مَرْيَمَ } kelimesi yabancı kökenli olması (ucme), özel isim olması (marife) ve müennesliği sebebiyle gayr-i munsariftir. Ayetin geri kalanı [duanın] tekrarıdır. Hz. Peygamber aleyhisselâm'dan Ebû Hureyre rivayetiyle gelen hadiste şöyle buyrulmuştur: "Âdemoğlundan doğan her çocuğa şeytan bir dürtüşte bulunur ve çocuk bununla ağlayarak doğar; İmrân kızı Meryem ve oğlu müstesna. Çünkü annesi onu doğurduğu vakit: { وَإِنِّي أُعِيذُها بِكَ وَذُرِّيَّتَها مِنَ الشَّيْطانِ الرَّجِيمِ } 'Onu ve zürriyetini kovulmuş şeytandan sana sığındırıyorum' demişti. Bunun üzerine aralarına bir perde çekildi ve şeytan perdeye dürttü." Hadisin lafızları muhtelif yollardan farklılık gösterse de anlamı zikrettiğim gibi birdir.

وقوله تعالى: فَتَقَبَّلَها إخبار لمحمد ﵇ بأن الله رضي مريم لخدمة المسجد كما نذرت أمها وسنى لها الأمل في ذلك، والمعنى يقتضي أن الله أوحى إلى زكرياء ومن كان هنالك بأنه تقبلها، ولذلك جعلوها كما نذرت، وقوله بِقَبُولٍ مصدر جاء على غير الصدر، وكذلك قوله نَباتاً بعد أنبت، وقوله وَأَنْبَتَها نَباتاً حَسَناً، عبارة عن حسن النشأة وسرعة الجودة فيها في خلقة وخلق، وقوله تعالى: وَكَفَّلَها زَكَرِيَّا معناه: ضمها إلى إنفاقه وحضنه، والكافل هو المربي الحاضن، قال ابن إسحاق: إن زكرياء كان زوج خالتها لأنه وعمران كانا سلفين على أختين، ولدت امرأة زكرياء يحيى وولدت امرأة عمران مريم، وقال السدي وغيره: إن زكرياء كان زوج ابنة أخرى لعمران، ويعضد هذا القول قول النبي ﷺ في يحيى وعيسى: ابنا الخالة، قال مكي: وهو زكريا بن آذن، وذكر قتادة وغير واحد من أهل العلم: أنهم كانوا في ذلك الزمان يتشاحون في المحرر عند من يكون من القائمين بأمر المسجد فيتساهمون عليه، وأنهم فعلوا في مريم ذلك، فروي أنهم ألقوا أقلامهم التي كانوا يكتبون بها التوراة في النهر، وقيل أقلاما بروها من عود كالسهام والقداح، وقيل عصيا لهم، وهذه كلها تقلم، وروي أنهم ألقوا ذلك في نهر الأردن، وروي أنهم ألقوه في عين، وروي أن قلم زكرياء صاعد الجرية، ومضت أقلام الآخرين مع الماء في جريته، وروي أن أقلام القوم عامت على الماء معروضة كما تفعل العيدان وبقي قلم زكرياء مرتكزا واقفا كأنما ركز في طين فكفلها ﵇ بهذا الاستهام، وحكى الطبري عن ابن إسحاق: أنها لما ترعرعت أصابت بني إسرائيل مجاعة فقال لهم زكرياء: إني قد عجزت عن إنفاق مريم فاقترعوا على من يكفلها ففعلوا فخرج السهم على رجل يقال له جريج فجعل ينفق عليها وحينئذ كان زكرياء يدخل عليها المحراب عند جريج فيجد عندها الرزق.

Yüce Allah'ın: { فَتَقَبَّلَها } “Bunun üzerine onu kabul buyurdu” kavli; Muhammed aleyhisselâm'a, annesinin adadığı gibi Allah'ın Meryem'i mabedin hizmetine razı kıldığını ve bu husustaki umudunu kolaylaştırdığını haber vermektedir. Anlam, Allah'ın Zekeriyyâ'ya ve orada bulunanlara onu kabul ettiğini vahyettiğini iktiza eder; bundan dolayı onu [annesinin] adadığı gibi kıldılar. { بِقَبُولٍ } kavli, asıl fiilin lafzından farklı gelen bir masdardır; nitekim "enbete" fiilinden sonra gelen { نَباتاً } kavli de böyledir. { وَأَنْبَتَها نَباتاً حَسَناً } “onu güzel bir nebat gibi yetiştirdi” kavli; hilkat ve ahlak bakımından onun güzel yetişmesini ve onda süratle beliren üstünlüğü ifade eder. Yüce Allah'ın: { وَكَفَّلَها زَكَرِيَّا } “ve Zekeriyyâ'yı ona kefil kıldı” kavlinin manası: Onu kendi nafakasına ve bakımına kattı demektir. Kâfil; terbiye eden ve bakımını üstlenen kimsedir. İbn İshâk: "Zekeriyyâ onun teyzesinin kocası idi; zira o ve İmrân iki kız kardeşle evli bacanaklar idi. Zekeriyyâ'nın karısı Yahyâ'yı, İmrân'ın karısı ise Meryem'i doğurdu" demiştir. es-Süddî ve başkaları ise Zekeriyyâ'nın İmrân'ın diğer bir kızının kocası olduğunu söylemiştir. Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Yahyâ ve İsa hakkında: "İki teyze çocuğu" buyurması bu görüşü destekler. Mekkî: "O, Zekeriyyâ b. Âzen'dir" demiştir. Katâde ve ilim ehlinden birçok kimse şunu zikretmiştir: O devirde onlar, mabet işleriyle ilgilenenlerden hangisinin yanında kalacağı hususunda adanmış çocuk için çekişir ve aralarında kur'a çekerlerdi. Meryem hakkında da bunu yaptılar. Tevrat'ı yazdıkları kalemlerini nehre attıkları rivayet edilmiştir. Oklar ve kur'a çubukları gibi ağaçtan yonttukları kalemleri attıkları da söylenmiştir; asalarını attıkları da söylenmiştir; zira bunların hepsi yontulur (taklîm edilir). Bunu Ürdün Nehri'ne attıkları rivayet edildiği gibi, bir pınara attıkları da rivayet edilmiştir. Zekeriyyâ'nın kaleminin akıntıya karşı yukarı doğru çıktığı, diğerlerinin kalemlerinin ise suyun akıntısıyla akıp gittiği rivayet edilmiştir. Kavmin kalemlerinin ağaç dallarının yaptığı gibi suyun üzerinde enlemesine yüzdüğü, Zekeriyyâ'nın kaleminin ise sanki çamura saplanmış gibi dik ve sabit kaldığı rivayet edilmiştir. Böylece Zekeriyyâ aleyhisselâm bu kur'a neticesinde onun bakımını üstlendi. Taberî, İbn İshâk'tan nakleder ki: Meryem büyüyünce İsrâiloğullarına bir kıtlık isabet etti. Zekeriyyâ onlara: "Ben Meryem'in masraflarını karşılamaktan aciz kaldım; ona kimin bakacağına dair kur'a çekin" dedi. Onlar da yaptılar ve kur'a Cüreyc denilen bir adama çıktı; o da Meryem'in masraflarını üstlendi. İşte o zaman Zekeriyyâ Cüreyc'in yanındaki mabede Meryem'in yanına giriyor ve yanında rızık buluyordu.

قال أبو محمد: وهذا الاستهام غير الأول، هذا المراد منه دفعها، والأول المراد منه أخذها، ومضمن هذه الرواية أن زكرياء كفلها من لدن طفولتها دون استهام، لكن أمها هلكت وقد كان أبوها هلك وهي في بطن أمها فضمها زكرياء إلى نفسه لقرابتها من امرأته، وهكذا قال ابن إسحاق، والذي عليه الناس أن زكرياء إنما كفل بالاستهام لتشاحهم حينئذ فيمن يكفل المحرر، وقرأ ابن كثير ونافع وأبو عمرو وابن عامر وكفلها زكرياء مفتوحة الفاء، خفيفة «زكرياء» مرفوعا ممدودا، وقرأ عاصم في رواية أبي بكر، وكفلها مشدد الفاء ممدودا منصوبا في جميع القرآن، وقرأ حمزة والكسائي وعاصم في رواية حفص، «كَفَّلَها» مشددة الفاء مفتوحة، «زَكَرِيَّا» مقصورا في جميع القرآن، وفي رواية أبي بن كعب، و «أكفلها زكرياء» بفتح الفاء على التعدية بالهمزة، وقرأ مجاهد، «فتقبلها» بسكون اللام على الدعاء «ربّها» بنصب الباء على النداء و «أنبتها» بكسر الباء على الدعاء، و «كفلها» بكسر الفاء وشدها على الدعاء زكرياء منصوبا ممدودا، وروي عن عبد الله بن كثير، وأبي عبد الله المزني، «وكفلها» بكسر الفاء خفيفة وهي لغة يقال: كفل يكفل بضم العين في المضارع، وكفل بكسر العين يكفل بفتحها في المضارع، «زكرياء» اسم أعجمي يمد ويقصر، قال أبو علي: لما عرب صادق العربية في بنائه فهو كالهيجاء تمد وتقصر، قال الزجاج: فأما ترك صرفه فلأن فيه في المد ألفي تأنيث وفي القصر ألف التأنيث، قال أبو علي: ألف زكرياء ألف تأنيث ولا يجوز أن تكون ألف إلحاق، لأنه ليس في الأصول شيء على وزنه، ولا يجوز أن تكون منقلبة، ويقال في لغة زكرى منون معرب، قال أبو علي: هاتان ياء نسب ولو كانتا اللتين في زَكَرِيَّا لوجب ألا ينصرف الاسم للعجمة والتعريف وإنما حذفت تلك وجلبت ياء النسب، وحكى أبو حاتم، زكرى بغير صرف وهو غلط عند النحاة، ذكره مكي.

Ebû Muhammed dedi ki: Bu kur'a ilkinden farklıdır. Bunda amaç onun bakımını devretmek, ilkinde ise onu yanına almaktır. Bu rivayetin gerektirdiği mana, Zekeriyyâ'nın ona kur'a olmaksızın çocukluğundan itibaren baktığıdır. Ancak o henüz annesinin karnındayken babası ölmüştü, ardından annesi de vefat etti; Zekeriyyâ karısının akrabası olduğu için onu yanına aldı. İbn İshâk böyle demiştir. İnsanların benimsediği görüş ise, Zekeriyyâ'nın adanmış çocuğa kimin bakacağı konusundaki çekişmeleri sebebiyle kur'a yoluyla kefil olduğudur. İbn Kesîr, Nâfi', Ebû Amr ve İbn Âmir fa harfinin fethası ve şeddesiz haliyle "ve kefelehâ Zekeriyyâu" (وَكَفَلَهَا زَكَرِيَّاءُ), 'Zekeriyyâ' lafzını merfû ve medli okumuşlardır. Âsım Ebû Bekir rivayetinde, bütün Kur'an'da fa harfinin şeddesiyle "ve keffelehâ" şeklinde, 'Zekeriyyâe' lafzını ise mensup ve medli okumuştur. Hamza, Kisâî ve Hafs rivayetinde Âsım, bütün Kur'an'da fa harfinin şeddesi ve fethasıyla "keffelehâ", 'Zekeriyyâ' lafzını ise maksûr okumuşlardır. Übey b. Ka'b'ın rivayetinde hemze ile geçişli kılınarak fa harfinin fethasıyla "ve ekfelehâ Zekeriyyâe" şeklindedir. Mücâhid, dua anlamında lâm harfinin sükûnuyla "fetekabbelhâ" (فَتَقَبَّلْهَا), nida anlamında ba harfinin nasbıyla "rabbehâ" (رَبَّهَا), dua anlamında te harfinin kesresiyle "ve enbithâ" (وَأَنْبِتْهَا) ve dua anlamında fa harfinin kesresi ve şeddesiyle "ve keffilhâ Zekeriyyâe" şeklinde 'Zekeriyyâ'yı mensup ve medli okumuştur. Abdullah b. Kesîr ve Ebû Abdillâh el-Müzenî'den fa harfinin kesresi ve şeddesiz haliyle "ve kefilehâ" okuduğu rivayet edilmiştir ki bu bir lehçedir; muzaride ayn harfinin dammesiyle "kefele yekfulu", muzaride ayn harfinin fethasıyla "kefile yekfelu" denir. "Zekeriyyâ" yabancı kökenli bir isimdir; hem medli hem maksûr okunur. Ebû Ali: "Araplaştırıldığında yapısı bakımından Arapçaya uyum sağlamıştır; nitekim el-heycâ (الهيجاء) kelimesi de hem medli hem maksûr okunur" demiştir. ez-Zeccâc: "Gayr-i munsarif olmasına gelince; medli okunuşunda onda iki tenis elifi, maksûr okunuşunda ise bir tenis elifi bulunması sebebiyledir" demiştir. Ebû Ali: "Zekeriyyâ'daki elif tenis elifidir; ilhak elifi olması caiz değildir, zira asıl kelimeler arasında onun vezninde bir şey yoktur; munkalip (dönüşmüş) olması da caiz değildir. Bir lehçede mureb ve tenvinli olarak 'Zekeriyyun' (زكري) denir" demiştir. Ebû Ali: "Bu ikisi nispet yasıdır; şayet Zekeriyyâ'daki yalar olsaydı, ismin ucme ve marifelikten dolayı gayr-i munsarif olması gerekirdi; ancak onlar hazfedilmiş ve nispet yası getirilmiştir" demiştir. Ebû Hâtim gayr-i munsarif olarak 'Zekeriyye' (زكرى) nakletmiştir ki Mekkî'nin zikrettiğine göre nahivcilere göre bu bir hatadır.

وقوله تعالى: كُلَّما ظرف والعامل فيه وَجَدَ، والْمِحْرابَ المبنى الحسن كالغرف والعلالي ونحوه، ومحراب القصر أشرف ما فيه ولذلك قيل لأشرف ما في المصلى وهو موقف الإمام محراب، وقال الشاعر:

Yüce Allah'ın: { كُلَّما } kavli bir zarftır ve amili { وَجَدَ } fiilidir. { الْمِحْرابَ } ise oda, köşkün üst katları ve benzeri güzel yapılardır. Sarayın mihrabı, onun en şerefli kısmıdır; bu sebeple mescidin en şerefli yeri olan imamın durduğu yere de mihrap denmiştir. Şair şöyle demiştir:

[وضاح اليمن] [السريع]

[Vaddâh el-Yemen] [Serî']

ربّة محراب إذا جئتها ... لم ألقها أو أرتقي سلّما

Bir mihrap sahibesi ki yanına vardığımda, bir merdivenden çıkmadıkça ona ulaşamazdım.

ومثل قول الآخر: [عدي بن زيد] [الخفيف]

Diğer bir şairin şu sözü de bunun gibidir: [Adiy b. Zeyd] [Hafîf]

كدمى العاج في المحاريب أو كال ... بيض في الرّوض زهره مستنير

Mihraplardaki fildişi heykeller gibi yahut çiçeği ışıldayan bahçedeki devekuşu yumurtaları gibi.

وقوله تعالى: وَجَدَ عِنْدَها رِزْقاً، معناه طعاما تتغذى به ما لم يعهده ولا عرف كيف جلب إليها، وكانت فيما ذكر الربيع، تحت سبعة أبواب مغلقة وحكى مكي أنها كانت في غرفة يطلع إليها بسلم، وقال ابن عباس: وجد عندها عنبا في مكتل في غير حينه، وقاله ابن جبير ومجاهد، وقال الضحاك ومجاهد أيضا وقتادة: كان يجد عندها فاكهة الشتاء في الصيف، وفاكهة الصيف في الشتاء، وقال ابن عباس: كان يجد عندها ثمار الجنة: فاكهة الصيف في الشتاء وفاكهة الشتاء في الصيف، وقال الحسن: كان يجد عندها رزقا من السماء ليس عند الناس ولو أنه علم أن ذلك الرزق من عنده لم يسألها عنه، وقال ابن إسحاق: هذا الدخول الذي ذكر الله تعالى في قوله كُلَّما دَخَلَ عَلَيْها إنما هو دخول زكرياء عليها وهي في كفالة جريج

Yüce Allah'ın: { وَجَدَ عِنْدَها رِزْقاً } “yanında bir rızık bulurdu” kavlinin manası; alışık olmadığı ve oraya nasıl getirildiğini bilmediği, beslendiği bir yiyecek bulurdu demektir. er-Rebî'in zikrettiğine göre Meryem kilitli yedi kapının ardındaydı. Mekkî ise onun merdivenle çıkılan bir odada bulunduğunu nakletmiştir. İbn Abbâs: "Onun yanında mevsimi dışında bir sepette üzüm bulurdu" demiştir; İbn Cübeyr ve Mücâhid de böyle söylemiştir. ed-Dahhâk, yine Mücâhid ve Katâde: "Yazın onun yanında kış meyvesi, kışın ise yaz meyvesi bulurdu" demişlerdir. İbn Abbâs: "Onun yanında cennet meyvelerinden kışın yaz meyvesi, yazın ise kış meyvesi bulurdu" demiştir. el-Hasan: "Onun yanında insanlarda bulunmayan, gökten inen bir rızık bulurdu. Şayet bu rızkın insanların yanından geldiğini bilseydi ona sormazdı" demiştir. İbn İshâk ise: Allah Teâlâ'nın { كُلَّما دَخَلَ عَلَيْها } “onun yanına her girdiğinde” kavlinde zikrettiği bu giriş, Zekeriyyâ'nın Meryem Cüreyc'in kefaleti altındayken

أخيرا، وذلك أن جريجا كان يأتيها بطعامها فينميه الله ويكثره، حتى إذا دخل عليها زكرياء عجب من كثرته فقال: يا مَرْيَمُ أَنَّى لَكِ هذا والذي عليه الناس أقوى مما ذكره ابن إسحاق، وقوله أَنَّى معناه كيف ومن أين؟ وقولها: هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ، دليل على أنه ليس من جلب بشر، وهكذا تلقى زكرياء المعنى وإلا فليس كان يقنع بهذا الجواب، قال الزجاج: وهذا من الآية التي قال تعالى: وَجَعَلْناها وَابْنَها آيَةً لِلْعالَمِينَ [الأنبياء: ٩١] وروي أنها لم تلقم ثديا قط، وقولها: إِنَّ اللَّهَ يَرْزُقُ مَنْ يَشاءُ بِغَيْرِ حِسابٍ تقرير لكون ذلك الرزق من عند الله، وذهب الطبري إلى أن ذلك ليس من قول مريم وأنه خبر من الله تعالى لمحمد ﵇، والله تعالى لا تنتقص خزائنه، فليس يحسب ما يخرج منها، وقد يعبر بهذه العبارة عن المكثرين من الناس أنهم ينفقون بغير حساب، وذلك مجاز وتشبيه، والحقيقة هي فيما ينتفق من خزائن الله تعالى.

sonradan yanına girmesidir. Şöyle ki Cüreyc ona yiyeceğini getirir, Allah da onu bereketlendirip çoğaltırdı. Zekeriyyâ onun yanına girdiğinde çokluğuna hayret ederek: { يا مَرْيَمُ أَنَّى لَكِ هذا } “Ey Meryem! Bu sana nereden geldi?” derdi, demiştir. İnsanların çoğunluğunun benimsediği görüş İbn İshâk'ın zikrettiğinden daha kuvvetlidir. { أَنَّى } lafzının manası: "Nasıl ve nereden?" demektir. Onun: { هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ } “Bu, Allah katındandır” sözü, onun bir insan tarafından getirilmediğine delildir. Zekeriyyâ da bu anlamı böyle anlamıştır; aksi takdirde bu cevapla ikna olmazdı. ez-Zeccâc şöyle demiştir: Bu, Allah Teâlâ'nın: { وَجَعَلْناها وَابْنَها آيَةً لِلْعالَمِينَ } [el-Enbiyâ: 91] “Onu da oğlunu da âlemler için bir ibret kıldık” buyurduğu ayettendir. Onun hiçbir zaman meme emmediği de rivayet edilmiştir. Onun: { إِنَّ اللَّهَ يَرْزُقُ مَنْ يَشاءُ بِغَيْرِ حِسابٍ } “Şüphesiz Allah dilediğine hesapsız rızık verir” sözü, bu rızkın Allah katından olduğunu pekiştirmedir. Taberî, bunun Meryem'in sözü olmayıp Allah Teâlâ'dan Muhammed aleyhisselâm'a bir haber olduğu görüşüne gitmiştir. Allah Teâlâ'nın hazineleri eksilmez, dolayısıyla oradan çıkanı sayıp hesap etmez. Çok malı olan insanlar hakkında da hesapsız harcarlar diye bu ifade kullanılabilir; ancak bu mecaz ve benzetmedir. Hakikat ise Allah Teâlâ'nın hazinelerinden harcanan şeydedir.

قوله تعالى:

Yüce Allah'ın kavli:

[سورة آل عمران (٣) : الآيات ٣٨ الى ٣٩]

[Âl-i İmrân Suresi (3): Ayetler 38-39]

هُنالِكَ دَعا زَكَرِيَّا رَبَّهُ قالَ رَبِّ هَبْ لِي مِنْ لَدُنْكَ ذُرِّيَّةً طَيِّبَةً إِنَّكَ سَمِيعُ الدُّعاءِ (٣٨) فَنادَتْهُ الْمَلائِكَةُ وَهُوَ قائِمٌ يُصَلِّي فِي الْمِحْرابِ أَنَّ اللَّهَ يُبَشِّرُكَ بِيَحْيى مُصَدِّقاً بِكَلِمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَسَيِّداً وَحَصُوراً وَنَبِيًّا مِنَ الصَّالِحِينَ (٣٩)

{ هُنالِكَ دَعا زَكَرِيَّا رَبَّهُ قالَ رَبِّ هَبْ لِي مِنْ لَدُنْكَ ذُرِّيَّةً طَيِّبَةً إِنَّكَ سَمِيعُ الدُّعاءِ (٣٨) فَنادَتْهُ الْمَلائِكَةُ وَهُوَ قائِمٌ يُصَلِّي فِي الْمِحْرابِ أَنَّ اللَّهَ يُبَشِّرُكَ بِيَحْيى مُصَدِّقاً بِكَلِمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَسَيِّداً وَحَصُوراً وَنَبِيًّا مِنَ الصَّالِحِينَ (٣٩) } “Orada Zekeriyyâ Rabbine dua edip: «Rabbim! Bana katından tertemiz bir zürriyet ihsan et. Şüphesiz sen duayı hakkıyla işitensin» dedi. Mabette durup namaz kılarken melekler ona şöyle seslendi: «Allah sana, Allah'tan bir kelimeyi doğrulayıcı, bir efendi, nefsine hâkim ve salihlerden bir peygamber olarak Yahyâ'yı müjdeliyor.»”

هناك في كلام العرب إشارة إلى مكان فيه بعد أو زمان، وهُنالِكَ باللام أبلغ في الدلالة على البعد، ولا يعرب هُنالِكَ لأنه إشارة فأشبه الحروف التي جاءت لمعنى، ومعنى هذه الآية: أن في الوقت الذي رأى زكرياء رزق الله لمريم ومكانتها منه وفكر في أنها جاءت أمها بعد أن أسنت وأن الله تقبلها وجعلها من الصالحات تحرك أمله لطلب الولد وقوي رجاؤه وذلك منه على حال سن ووهن عظم واشتعال شيب وذلك لخوفه الموالي من ورائه حسبما يتفسر في سورة مريم إن شاء الله فدعا ربه أن يهب له ذرية طيبة، و «الذرية» اسم جنس يقع على واحد فصاعدا كما الولي يقع على اسم جنس كذلك، وقال الطبري: إنما أراد هنا بالذرية واحدا ودليل ذلك طلبه وليا ولم يطلب أولياء، وأنث «الطيبة» حملا على لفظ الذرية كما قال الشاعر: [الوافر]

Arap kelâmında 'hunâke' (هناك), uzaklık bulunan bir mekâna yahut bir zamana işarettir. Lâm harfiyle gelen { هُنالِكَ } lafzı ise uzaklığa delalette daha beliğdir. { هُنالِكَ } irab edilmez; zira o işaret ismidir ve bir mana için gelen harflere benzemiştir. Bu ayetin anlamı şudur: Zekeriyyâ Allah'ın Meryem'e olan rızkını ve onun Allah katındaki yerini görüp, annesi yaşlandıktan sonra dünyaya geldiğini ve Allah'ın onu kabul edip salihlerden kıldığını tefekkür edince, çocuk isteme arzusu depreşti ve ümidi kuvvetlendi. Bu da onun yaşlılık, kemiklerinin zayıflaması ve saçlarının ağarması halinde gerçekleşti; zira inşallah Meryem Suresi'nde tefsir edileceği üzere arkasından gelecek akrabalarından (mevâlî) endişe etmişti. Bunun üzerine tertemiz bir zürriyet bağışlaması için Rabbine dua etti. "Zürriyet" kelimesi, bir ve daha fazlasına delalet eden bir cins ismidir; nitekim "veliyy" de aynı şekilde cins ismidir. Taberî: "Burada zürriyet ile tek bir kişiyi kastetmiştir; bunun delili ise evliyâ (çoğul) değil, veliyy (tekil) istemiş olmasıdır" demiştir. Şairin şu sözünde olduğu gibi, { طَيِّبَةً } kelimesi "zürriyet" lafzına hamledilerek müennes kılınmıştır: [Vâfir]

أبوك خليفة ولدته أخرى ... وأنت خليفة ذاك الكمال

Senin baban bir halifedir ki onu bir diğeri doğurmuştur; sen de o kemâlin halifesisin.

وكما قال الآخر:

Diğer şairin şu sözünde olduğu gibi:

فما تزدري من حيّة جبليّة؟ ... سكات إذا ما عضّ ليس بأدردا

Dağdaki sessiz bir yılandan neyi hor görürsün? O ısırdığı zaman dişsiz değildir.

وفيما قال الطبري تعقب وإنما الذرية والولي اسما جنس يقعان للواحد فما زاد، وهكذا كان طلب زكرياء ﵇، وطَيِّبَةً معناه سليمة في الخلق والدين نقية، وسَمِيعُ في هذه الآية بناء اسم فاعل.

Taberî'nin söylediği hususta eleştiriye açık bir yön vardır; zira zürriyet ve veliyy bir ve birden fazlası için kullanılan iki cins ismidir. Zekeriyyâ aleyhisselâm'ın talebi de bu minvalde idi. { طَيِّبَةً } kavlinin manası: Hilkat ve din bakımından kusursuz, tertemiz demektir. { سَمِيعُ } bu ayette ism-i fâil kalıbındadır.

ثم قال تعالى: فَنادَتْهُ الْمَلائِكَةُ وترك محذوف كثير دل ما ذكر عليه، تقديره فقبل الله دعاءه ووهبه

Sonra Allah Teâlâ: { فَنادَتْهُ الْمَلائِكَةُ } “melekler ona seslendi” buyurdu. Zikredilen ifadenin delalet ettiği birçok hazif bırakılmıştır; takdiri: "Allah onun duasını kabul etti, ona

يحيى وبعث الملك أو الملائكة بذلك إليه فنادته، وذكر أنه كان بين دعائه والاستجابة له بالبشارة أربعون سنة، وذكر جمهور المفسرين: أن المنادي المخبر إنما كان جبريل وحده وهذا هو العرف في الوحي إلى الأنبياء، وقال قوم: بل نادت ملائكة كثيرة حسبما تقتضيه ألفاظ الآية، وقد وجدنا الله تعالى بعث ملائكة إلى لوط وإلى إبراهيم ﵇ وفي غير ما قصة، وفي مصحف عبد الله بن مسعود وقراءته «فناداه جبريل وهو قائم يصلي» ، وقرأ ابن كثير ونافع وعاصم وابن عامر وأبو عمرو: «فنادته» بالتاء «الملائكة» ، وقرأ حمزة والكسائي «فناداه الملائكة» بالألف وإمالة الدال، قال أبو علي: من قرأ بالتاء فلموضع الجماعة والجماعة ممن يعقل في جمع التكسير تجري مجرى ما لا يعقل، ألا ترى أنك تقول: هي الرجال كما تقول: هي الجذوع وهي الجمال، ومثله: قالَتِ الْأَعْرابُ [الحجرات: ١٤] .

Yahyâ'yı bağışladı ve bununla meleği yahut melekleri ona gönderdi, onlar da/o da ona seslendi" şeklindedir. Duası ile müjdeyle icabet edilmesi arasında kırk yıl bulunduğu zikredilmiştir. Müfessirlerin cumhuru, haber veren seslenicinin sadece Cibrîl olduğunu zikretmiştir; peygamberlere vahiydeki mutat durum da budur. Bir topluluk ise: "Bilakis ayetin lafızlarının gerektirdiği üzere birçok melek seslendi" demiştir. Nitekim Allah Teâlâ'nın Lût'a, İbrâhim aleyhisselâm'a ve başka kıssalarda melekler gönderdiğini görmekteyiz. Abdullah b. Mes'ûd'un mushafında ve kıraatinde "O namazda dururken Cibrîl ona seslendi" şeklindedir. İbn Kesîr, Nâfi', Âsım, İbn Âmir ve Ebû Amr ta harfiyle "fenâdethu'l-melâiketu" okumuşlardır. Hamza ve Kisâî ise elif ile ve dal harfinin imalesiyle "fenâdâhu'l-melâiketu" okumuşlardır. Ebû Ali şöyle demiştir: Ta ile okuyan kimse cemaat mevkiine göre okumuştur; akıl sahiplerinin cemaati mükesser cemide akıl sahibi olmayanlar gibi muamele görür. Görmez misin ki 'hiye'l-cüzû'' (bunlar kütüklerdir) ve 'hiye'l-cimâl' (bunlar develerdir) dediğin gibi 'hiye'r-ricâl' (bunlar adamlardır) dersin. { قالَتِ الْأَعْرابُ } [el-Hucurât: 14] “Bedeviler dedi ki” ayeti de böyledir.

قال الفقيه الإمام: ففسر أبو علي على أن المنادي ملائكة كثيرة، والقراءة بالتاء على قول من يقول:

Fakih İmam dedi ki: Ebû Ali bunu seslenenin birçok melek olduğu esasına göre tefsir etmiştir. Seslenenin sadece Cibrîl olduğunu söyleyenin kavline göre ta harfiyle okuyuş ise

المنادي جبريل وحده متجهة على مراعاة لفظ الملائكة، وعبر عن جبريل بالملائكة إذ هو منهم، فذكر اسم الجنس كما قال تعالى: الَّذِينَ قالَ لَهُمُ النَّاسُ [آل عمران: ١٧٣] قال أبو علي: ومن قرأ «فناداه الملائكة» ، فهو كقوله تعالى: وَقالَ نِسْوَةٌ فِي الْمَدِينَةِ [يوسف: ٣٠] .

melekler lafzının gözetilmesine hamledilir. Cibrîl onlardan biri olduğu için melekler lafzıyla ifade edilmiş ve Yüce Allah'ın: { الَّذِينَ قالَ لَهُمُ النَّاسُ } [Âl-i İmrân: 173] “O kimseler ki insanlar onlara dedi” kavlinde olduğu gibi cins ismi zikredilmiştir. Ebû Ali şöyle demiştir: "Fenâdâhu'l-melâiketu" şeklinde okuyan kimsenin okuyuşu, Yüce Allah'ın: { وَقالَ نِسْوَةٌ فِي الْمَدِينَةِ } [Yûsuf: 30] “Şehirdeki kadınlar dedi ki” kavli gibidir.

قال القاضي: وهذا على أن المنادي كثير، ومن قال إنه جبريل وحده كالسدي وغيره فأفرد الفعل مراعاة للمعنى، وعبر عن جبريل ﵇ بالملائكة إذ هو اسم جنسه، وقوله تعالى: فَنادَتْهُ عبارة تستعمل في التبشير وفيما ينبغي أن يسرع به وينهى إلى نفس السامع ليسر به فلم يكن هذا من الملائكة إخبارا على عرف الوحي بل نداء كما نادى الرجل الأنصاري كعب بن مالك من أعلى الجبل، وقوله تعالى:

Kadı dedi ki: Bu da seslenenin çok olması esasına göredir. es-Süddî ve başkaları gibi seslenenin yalnızca Cibrîl olduğunu söyleyen kimse ise anlama riayet ederek fiili müfred getirmiştir; Cibrîl aleyhisselâm'ı kendi cinsinin adı olması sebebiyle melekler lafzıyla ifade etmiştir. Yüce Allah'ın: { فَنادَتْهُ } “ona seslendi” kavli; müjdelemede ve sevinmesi için dinleyenin nefsine ulaştırılması ve acele edilmesi gereken şeylerde kullanılan bir ibaredir. Dolayısıyla meleklerden gelen bu hitap vahiy geleneği üzere kuru bir haber verme değil, tıpkı Ensârî adamın dağın tepesinden Kâ'b b. Mâlik'e seslenmesi gibi bir nidadır. Yüce Allah'ın:

وَهُوَ قائِمٌ جملة في موضع الحال، ويُصَلِّي صفة لقائم، والْمِحْرابِ في هذا الموضع موقف الإمام من المسجد، وقرأ ابن عامر وحمزة: «إن الله» بكسر الألف، قال أبو علي: وهذا على إضمار القول، كأنه قال فَنادَتْهُ الْمَلائِكَةُ فقالت وهذا كقوله تعالى: فَدَعا رَبَّهُ أَنِّي مَغْلُوبٌ [القمر: ١٠] على قراءة من كسر الألف، وقال بعض النحاة: كسرت بعد النداء والدعاء لأن النداء والدعاء أقوال، وقرأ الباقون بفتح الألف من قوله: أَنَّ اللَّهَ يُبَشِّرُكَ قال أبو علي: المعنى فنادته بأن الله فلما حذف الجار منها وصل الفعل إليها فنصبها، ف «أن» في موضع نصب، وعلى قياس قول الخليل في موضع جر، وفي قراءة عبد الله «في المحراب، يا زكرياء إن الله» ، قال أبو علي: فقوله «يا زكرياء» في موضع نصب بوقوع النداء عليه، ولا يجوز فتح الألف في «إن» على هذه القراءة لأن نادته قد استوفت مفعوليها أحدهما الضمير، والآخر المنادى، فإن فتحت «إن» لم يبق لها شيء متعلق به، قال أبو علي: وكلهم قرأ فِي الْمِحْرابِ بفتح الراء إلا ابن عامر فإنه أمالها، وأطلق ابن مجاهد القول في إمالة ابن عامر الألف من محراب ولم يخص به الجر من غيره، وقال غير ابن مجاهد: إنما نميله في الجر فقط.

{ وَهُوَ قائِمٌ } “O ayakta iken” cümlesi hal konumundadır. { يُصَلِّي } “namaz kılarken” lafzı kâim için sıfattır. { الْمِحْرابِ } bu mevkide mescitte imamın durduğu yerdir. İbn Âmir ve Hamza elifin kesresiyle "İnnallâhe" okumuşlardır. Ebû Ali: "Bu, sözün takdir edilmesi üzeredir; sanki melekler ona seslendi ve dedi ki... demiştir. Bu, elifi kesre ile okuyanın kıraatine göre Yüce Allah'ın: { فَدَعا رَبَّهُ أَنِّي مَغْلُوبٌ } [el-Kamer: 10] “Bunun üzerine Rabbine: «Ben yenik düştüm» diye dua etti” kavli gibidir" demiştir. Bazı nahivciler: "Nida ve duadan sonra kesrelenmiştir; çünkü nida ve dua söz hükmündedir" demişlerdir. Diğerleri ise { أَنَّ اللَّهَ يُبَشِّرُكَ } “Allah'ın sana müjdelediğini” kavlinde elifin fethasıyla "Ennallâhe" okumuşlardır. Ebû Ali: "Anlamı, melekler ona Allah'ın müjdelediğini seslendi şeklindedir; harf-i cer hazfedilince fiil ona ulaşıp onu nasbetti. Dolayısıyla 'enne' nasb mahallindedir; Halîl'in kavlinin kıyasına göre ise cer mahallindedir" demiştir. Abdullah'ın kıraatinde: "Mihrapta iken: Ey Zekeriyyâ! Şüphesiz Allah..." şeklindedir. Ebû Ali: "Onun 'Ey Zekeriyyâ' sözü nidanın vaki olmasıyla nasb mahallindedir. Bu kıraate göre 'inne'deki elifin fethalanması caiz değildir; zira 'nâdethu' fiili mefullerini almıştır; biri zamir diğeri münadadır. Şayet 'enne' fethalanırsa bağlanacağı bir şey kalmaz" demiştir. Ebû Ali: "Hepsi { فِي الْمِحْرابِ } lafzını ra harfinin fethasıyla okumuştur; sadece İbn Âmir onu imale yapmıştır. İbn Mücâhid, İbn Âmir'in mihrap kelimesindeki elifi imale etmesi hakkındaki sözü mutlak tutmuş, cer halini diğerlerinden ayırmamıştır. İbn Mücâhid'den başkası ise: 'Biz onu sadece cer halinde imale ederiz' demiştir."

وقرأ ابن كثير وأبو عمرو: «يبشرك» ، بضم الياء وفتح الباء والتشديد في كل القرآن إلا في «عسق» فإنهما قرآ ذلِكَ الَّذِي يُبَشِّرُ اللَّهُ عِبادَهُ [الشورى: ٢٣] بفتح الياء، وسكون الباء، وضم الشين، وقرأ نافع وعاصم وابن عامر، «يبشّرك» بشد الشين المكسورة في كل القرآن، وقرأ حمزة «يبشر» خفيفا بضم الشين

İbn Kesîr ve Ebû Amr; Şûrâ Suresi hariç bütün Kur'an'da ya harfinin zammesi, ba harfinin fethası ve şedde ile "yübeşşiruke" okumuşlardır. Şûrâ Suresi'nde ise { ذلِكَ الَّذِي يُبَشِّرُ اللَّهُ عِبادَهُ } [eş-Şûrâ: 23] “İşte Allah'ın kullarına müjdelediği budur” ayetini ya harfinin fethası, ba harfinin sükûnu ve şîn harfinin zammesiyle "yebşuru" okumuşlardır. Nâfi', Âsım ve İbn Âmir, bütün Kur'an'da kesreli şîn harfinin şeddesiyle "yübeşşiruke" okumuşlardır. Hamza, şîn harfinin dammesiyle şeddesiz olarak "yübşiru"

مما لم يقع في كل القرآن إلا قوله تعالى، فَبِمَ تُبَشِّرُونَ [الحجر: ٥٤] وقرأ الكسائي «يبشر» مخففة في خمسة مواضع في آل عمران في قصة زكرياء وقصة مريم وفي سورة بني إسرائيل والكهف، ويبشر المؤمنين، وفي «عسق» يُبَشِّرُ اللَّهُ عِبادَهُ، قال غير واحد من اللغويين: في هذه اللفظة ثلاث لغات، بشّر بشد الشين، وبشر بتخفيفها، وأبشر يبشر إبشارا، وهذه القراءات كلها متجهة فصيحة مروية، وفي قراءة عبد الله بن مسعود «يبشرك» بضم الباء وتخفيف الشين المكسورة من- أبشر- وهكذا قرأ في كل القرآن.

okumuştur ki bütün Kur'an'da bu ancak Yüce Allah'ın: { فَبِمَ تُبَشِّرُونَ } [el-Hicr: 54] “Beni ne ile müjdeliyorsunuz?” kavlinde vaki olmuştur. el-Kisâî beş yerde şeddesiz "yübşiru" okumuştur: Âl-i İmrân'da Zekeriyyâ kıssasında ve Meryem kıssasında, İsrâ Suresi'nde ve Kehf'te "ve yübşira'l-mü'minîn" ayetlerinde, Şûrâ Suresi'nde ise { يُبَشِّرُ اللَّهُ عِبادَهُ } ayetinde. Dilcilerden birden fazla kişi şöyle demiştir: Bu lafızda üç lehçe vardır: Şîn harfinin şeddesiyle 'beşşere', şeddesiz haliyle 'beşere' ve 'ebşere yübşiru ibşâran'. Bu kıraatlerin hepsi tutarlı, fasih ve rivayet edilmiştir. Abdullah b. Mes'ûd'un kıraatinde 'ebşere' fiilinden ba harfinin zammesi ve meksûr şîn harfinin şeddesiz haliyle "yübşiruke" şeklindedir; o bütün Kur'an'da böyle okumuştur.

و «يحيى» اسم سماه الله به قبل أن يولد، قال أبو علي: هو اسم بالعبرانية صادف «هذا البناء، والمعنى من العربية، قال الزجاج: لا ينصرف لأنه إن كان أعجميا ففيه التعريف والعجمة، وإن كان عربيا فالتعريف ووزن الفعل، وقال قتادة: سماه الله يحيى لأنه أحياه بالإيمان ومُصَدِّقاً نصب على الحال وهي مؤكدة بحسب حال هؤلاء الأنبياء ﵈، وقوله تعالى: بِكَلِمَةٍ مِنَ اللَّهِ، قال ابن عباس ومجاهد وقتادة والحسن والسدي وغيرهم، «الكلمة» هنا يراد بها عيسى ابن مريم.

"Yahyâ" doğmadan önce Allah'ın kendisine verdiği bir isimdir. Ebû Ali: "O İbranice bir isimdir; Arapçadaki bu yapıya ve anlama rast gelmiştir" demiştir. ez-Zeccâc: "Gayr-i munsariftir; çünkü şayet yabancı kökenli ise onda marifelik ve ucme vardır; şayet Arapça ise marifelik ve fiil vezni vardır" demiştir. Katâde: "Allah onu iman ile ihya ettiği için Yahyâ olarak isimlendirmiştir" demiştir. { مُصَدِّقاً } “doğrulayıcı olarak” hal olarak mensuptur ve bu peygamberlerin aleyhimüsselâm durumuna göre tekit edicidir. Yüce Allah'ın: { بِكَلِمَةٍ مِنَ اللَّهِ } “Allah'tan bir kelimeyi” kavline gelince; İbn Abbâs, Mücâhid, Katâde, el-Hasan, es-Süddî ve başkaları: "Buradaki 'kelime' ile Meryem oğlu İsa kastedilmektedir" demişlerdir.

قال الفقيه الإمام أبو محمد: وسمى الله تعالى عيسى كلمة إذ صدر عن كلمة منه تعالى لا بسبب إنسان آخر كعرف البشر، وروى ابن عباس: أن امرأة زكرياء قالت لمريم وهما حاملتان: إني أجد ما في بطني يتحرك لما في بطنك، وفي بعض الروايات، يسجد لما في بطنك قال، فذلك تصديقه.

Fakih İmam Ebû Muhammed dedi ki: Allah Teâlâ İsa'yı 'kelime' olarak isimlendirmiştir; zira o insanların adeti gibi başka bir insanın sebebiyle değil, Allah Teâlâ'dan bir kelime ile meydana gelmiştir. İbn Abbâs rivayet etmiştir ki: Zekeriyyâ'nın karısı ikisi de hamile iken Meryem'e: "Karnımdakinin karnındakine doğru hareket ettiğini hissediyorum" demiştir; bazı rivayetlerde ise "karnındakine secde ettiğini" şeklindedir. İşte onun tasdiki budur demiştir.

قال الفقيه أبو محمد: أي أول التصديق، وقال بعض الناس: بِكَلِمَةٍ مِنَ اللَّهِ، معناه بكتاب من الله الإنجيل وغيره من كتب الله فأوقع المفرد موقع الجمع، فكلمة اسم جنس، وعلى هذا النظر سمت العرب القصيدة الطويلة كلمة، وقوله تعالى: وَسَيِّداً قال فيه قتادة: اي والله سيد في الحلم والعبادة والورع، وقال مرة: معناه في العلم والعبادة، وقال ابن جبير: وَسَيِّداً أي حليما، وقال مرة: السيد التقي وقال الضحاك: وَسَيِّداً أي تقيا حليما، وقال ابن زيد: السيد الشريف، وقال ابن المسيب: السيد الفقيه العالم، وقال ابن عباس: وَسَيِّداً يقول، تقيا حليما، وقال عكرمة: السيد الذي لا يغلبه الغضب.

Fakih Ebû Muhammed dedi ki: Yani tasdikin ilkidir. Bazı kimseler: { بِكَلِمَةٍ مِنَ اللَّهِ } “Allah'tan bir kelimeyi” kavlinin manası İncil ve Allah'ın diğer kitaplarından Allah'a ait bir kitap demektir, dolayısıyla müfredi çoğul yerine koymuştur; zira 'kelime' cins ismidir demişlerdir. Bu yaklaşıma göre Araplar uzun kasideye de 'kelime' adını vermişlerdir. Yüce Allah'ın: { وَسَيِّداً } “bir efendi” kavli hakkında Katâde: "Evet vallahi, hilim, ibadet ve takvada efendi" demiştir; bir defasında da: "İlim ve ibadette efendi demektir" demiştir. İbn Cübeyr: "{ وَسَيِّداً } yani halim kimse" demiş; bir defasında da: "Seyyid, muttaki kimsedir" demiştir. ed-Dahhâk: "{ وَسَيِّداً } yani muttaki ve halim" demiştir. İbn Zeyd: "Seyyid, şerefli kimsedir" demiştir. İbnü'l-Müseyyeb: "Seyyid, fakih ve alim kimsedir" demiştir. İbn Abbâs: "{ وَسَيِّداً } kavli muttaki ve halim kimseyi ifade eder" demiştir. İkrime: "Seyyid, öfkenin kendisine galip gelemediği kimsedir" demiştir.

قال القاضي أبو محمد عبد الحق ﵁: كل من فسر من هؤلاء العلماء المذكورين السؤدد بالحلم فقد أحرز أكثر معنى السؤدد ومن جرد تفسيره بالعلم والتقى ونحوه فلم يفسر بحسب كلام العرب، وقد تحصل العلم ليحيى ﵇ بقوله ﷿ مُصَدِّقاً بِكَلِمَةٍ مِنَ اللَّهِ وتحصل التقى بباقي الآية، وخصه الله بذكر السؤدد الذي هو الاحتمال في رضى الناس على أشرف الوجوه دون أن يوقع في باطل، هذا لفظ يعم السؤدد، وتفصيله أن يقال: بذل الندى، وهذا هو الكرم وكف الأذى، وهنا هي العفة بالفرج واليد واللسان واحتمال العظائم، وهنا هو الحلم وغيره من تحمل الغرامات وجبر الكسير والإفضال على المسترفد، والإنقاذ من الهلكات، وانظر أن النبي ﵇ قال: أنا سيد ولد آدم ولا فخر يجمع الله الأولين والآخرين، وذكر حديث شفاعته في إطلاق الموقف، وذلك منه احتمال في رضى ولد آدم فهو سيدهم بذلك، وقد يوجد من الثقات العلماء من لا يبرز في هذه الخصال، وقد يوجد من يبرز في هذه فيسمى سيدا وإن قصر في كثير من الواجبات أعني واجبات الندب والمكافحة في الحق وقلة المبالاة باللائمة، وقد قال عبد الله بن عمر ﵁: ما رأيت أحدا أسود من معاوية بن أبي سفيان قيل له،

Kadı Ebû Muhammed Abdülhak radıyallâhu anh dedi ki: Zikredilen bu âlimlerden efendiliği (sü'ded) hilim ile tefsir eden herkes efendiliğin en kapsamlı manasını elde etmiştir. Onu sırf ilim, takva ve benzeriyle tefsir eden kimse ise Arap kelâmına göre tefsir etmemiştir. Yahyâ aleyhisselâm için ilim, Yüce Allah'ın: { مُصَدِّقاً بِكَلِمَةٍ مِنَ اللَّهِ } “Allah'tan bir kelimeyi doğrulayıcı” kavliyle; takva ise ayetin geri kalanıyla hâsıl olmuştur. Allah onu, bâtıla düşmeksizin insanların rızası yolunda en şerefli vechelerle tahammül göstermek demek olan sü'dedi zikretmekle tahsis etmiştir. Bu lafız sü'dedi kapsar; tafsilatı ise şöyle denilmesidir: Cömertlik göstermek ki bu keremdir; eziyet vermekten kaçınmak ki bu iffet, el ve dil emniyeti ile büyük sıkıntılara göğüs germektir; burada ise hilim, borçları üstlenmek, kırılanı onarmak, yardım isteyene ihsanda bulunmak ve felaketlerden kurtarmaktır. Bakınız ki Hz. Peygamber aleyhisselâm: "Ben Âdemoğlunun efendisiyim, övünmek yok. Allah öncekileri ve sonrakileri toplayacaktır" buyurmuş ve mahşer yerinde beklemenin sona erdirilmesine dair şefaat hadisini zikretmiştir. Bu onun Âdemoğlunun rızası uğruna bir tahammülüdür ve o bununla onların efendisidir. Güvenilir âlimlerden bu hasletlerde temayüz etmeyen kimseler bulunabileceği gibi, bu hususlarda temayüz edip vaciplerin çoğunda -yani müstehap kabilinden olan vaciplerde, hak uğrunda mücadelede ve kınayıcının kınamasından çekinmeme hususunda- kusur etse bile efendi (seyyid) olarak isimlendirilenler de bulunabilir. Nitekim Abdullah b. Ömer radıyallâhu anh: "Muâviye b. Ebî Süfyân'dan daha seyyid birini görmedim" demiştir. Kendisine:

وأبو بكر وعمر؟ قال: هما خير من معاوية ومعاوية أسود منهما، فهذه إشارة إلى أن معاوية برز في هذه الخصال ما لم يواقع محذورا، وأن أبا بكر وعمر كانا من الاستضلاع بالواجبات وتتبع ذلك من أنفسهما وإقامة الحقائق على الناس بحيث كانا خيرا من معاوية ومع تتبع الحقائق وحمل الناس على الجادة وقلة المبالاة برضاهم والوزن بقسطاس الشريعة تحريرا ينخرم كثير من هذه الخصال التي هي السؤدد ويشغل الزمن عنها، والتقى والعلم والأخذ بالأشد أوكد وأعلى من السؤدد، أما إنه يحسن بالتقي العالم أن يأخذ من السؤدد بكل ما لا يخل بعلمه وتقاه، وهكذا كان يحيى ﵇، وليس هذا الذي يحسن بواجب ولا بد، كما ليس التتبع والتحرير في الشدة بواجب ولا بد، وهما طرفا خير حفتهما الشريعة، فمن صائر إلى هذا ومن صائر إلى هذا، ومثال ذلك، حاكم صليب معبس فظ على من عنده أدنى عوج لا يعتني في حوائج الناس، وآخر بسط الوجه بسام يعتني فيما يجوز، ولا يتتبع ما لم يرفع إليه وينفذ الحكم مع رفق بالمحكوم عليه فهما طريقان حسنان.

"Peki Ebû Bekir ve Ömer?" diye sorulunca: "Onlar Muâviye'den daha hayırlıdır, Muâviye ise onlardan daha seyyiddir" demiştir. Bu, Muâviye'nin mahzurlu bir şeye düşmedikçe bu hasletlerde öne çıktığına; Ebû Bekir ve Ömer'in ise vacipleri eksiksiz yerine getirme, bunu nefislerinde titizlikle takip etme ve hakikatleri insanlara tatbik etme hususunda Muâviye'den daha hayırlı olduklarına bir işarettir. Zira hakikatlerin peşine düşmek, insanları dosdoğru yola sevk etmek, onların rızasını önemsememek ve şeriatın adalet terazisiyle titizce tartmakla sü'ded (efendilik) denilen bu hasletlerin birçoğu zedelenebilir ve zaman bunlardan alıkoyabilir. Takva, ilim ve en azimetli olanı tercih etmek, sü'dedden daha kuvvetli ve daha yücedir. Şüphesiz muttaki ve alim kimsenin ilmine ve takvasına halel getirmeyen her sü'ded hasletini kuşanması güzeldir; Yahyâ aleyhisselâm da böyle idi. Bu güzel olan davranış farz ve kaçınılmaz olmadığı gibi, şiddetteki titizlik ve hakikat araştırması da farz ve kaçınılmaz değildir. Bunlar şeriatın çevrelediği iki hayır ucudur; kimi buna yönelir kimi şuna. Bunun misali; en ufak eğriliği olan kimseye karşı sert, asık suratlı ve katı davranan, insanların ihtiyaçlarıyla ilgilenmeyen tavizsiz bir hakim ile güler yüzlü, tebessüm eden, caiz olan hususlarda ilgilenen, kendisine intikal etmeyenin peşine düşmeyen ve hükmü aleyhine hüküm verilen kimseye rıfk ile uygulayan diğer bir hakim gibidir; bunların ikisi de güzel yollardır.

وقوله تعالى: وَحَصُوراً أصل هذه اللفظة الحبس والمنع، ومنه الحصير لأنه يحصر من جلس عليه ومنه سمي السجن حصيرا وجهنم حصيرا، ومنه حصر العدو وإحصار المرض والعذر، ومنه قيل للذي لا ينفق مع ندمائه حصور، قال الأخطل: [البسيط]

Yüce Allah'ın: { وَحَصُوراً } “nefsine hâkim” kavline gelince; bu lafzın aslı hapsetmek ve menetmektir. Üzerine oturanı hapsettiği için hasıra bu ad verilmiştir; bundan ötürü zindana ve cehenneme 'hasîr' denmiştir. Düşmanın kuşatması, hastalığın ve mazeretin alıkoyması da bu köktendir. İçki arkadaşlarıyla birlikte harcama yapmayan kimseye de 'hasûr' denmiştir. el-Ahtal şöyle demiştir: [Basît]

وشارب مربح بالكأس نادمني ... لا بالحصور ولا فيها بسوّار

Kadehle [bana] ikramda bulunan cömert bir içki arkadaşı benimle sohbet edip içti; o ne eli sıkı bir hasûrdur ne de içkideyken sataşan biri.

ويقال للذي يكتم السر حصور وحصر، قال جرير: [الكامل]

Sırrı gizleyen kimseye de "hasûr" ve "hasır" denir. Cerîr şöyle demiştir: [Kâmil]

ولقد تساقطني الوشاة فصادفوا ... حصرا بسرّك يا أميم ضنينا

Koğucular benim ağzımı yokladılar da ey Ümeyme, senin sırrını saklayan ve onu kıskanıp vermeyen ketum biriyle karşılaştılar.

وأجمع من يعتدّ بقوله من المفسرين على أن هذه الصفة ليحيى ﵇ إنما هي الامتناع من وطء النساء إلا ما حكى مكي من قول من قال: إنه الحصور عن الذنوب أي لا يأتيها، وروى ابن المسيب عن ابن العاصي إما عبد الله وإما أبوه عن النبي ﵇، أنه قال: كل بني آدم يأتي يوم القيامة وله ذنب إلا ما كان من يحيى بن زكرياء، قال: ثم دلّى رسول الله ﷺ بيده إلى الأرض فأخذ عويدا صغيرا، ثم قال: وذلك أنه لم يكن له ما للرجال إلا مثل هذا العود، ولذلك سماه الله سيدا وحصورا، وقال ابن مسعود «الحصور» العنين، وقال مجاهد وقتادة، «الحصور» الذي لا يأتي النساء، وقال ابن عباس والضحاك: الحصور الذي لا ينزل الماء.

Mekkî'nin naklettiği; onun "günahlardan hasûr olduğu yani günah işlemediği" görüşü müstesna, sözü muteber müfessirler, Yahyâ aleyhisselâm'ın bu sıfatının kadınlarla cinsel ilişkiden uzak durması olduğu hususunda icma etmişlerdir. İbnü'l-Müseyyeb, İbnü'l-Âs'tan -ya Abdullah'tan ya da babasından- Peygamber aleyhisselâm'ın şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: «Âdemoğullarının her biri kıyamet günü günahıyla gelir, Yahyâ b. Zekeriyyâ müstesna.» Dedi ki: Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem eliyle yere doğru uzandı ve küçük bir çöp aldı, ardından şöyle buyurdu: «Bu da şundandır ki, erkeklerde bulunan şey onda ancak şu çöp kadardı. İşte bu yüzden Allah onu seyyid ve hasûr olarak isimlendirmiştir.» İbn Mes'ûd: "Hasûr, iktidarsız olandır" demiştir. Mücâhid ve Katâde: "Hasûr, kadınlara yaklaşmayandır" demiştir. İbn Abbâs ve Dahhâk ise: "Hasûr, menisi gelmeyendir" demiştir.

قال القاضي: ذهب بعض العلماء إلى أن حصر يحيى ﵇ كان لأنه لم يكن له إلا مثل الهدبة، وذهب بعضهم إلى أن حصره كان لأنه كان عنينا لا يأتي النساء وإن كانت خلقته غير ناقصة، وذهب بعضهم إلى أن حصره كان بأنه كان يمسك نفسه تقى وجلدا في طاعة الله وكانت به القدرة على جماع النساء، قالوا: وهذا أمدح له وليس له في التأويلين الأولين مدح، إلا بأن الله يسر له شيئا لا تكسب له فيه، وباقي الآية بيّن، وروي من صلاحه ﵇ أنه كان يعيش من العشب وأنه كان كثير البكاء من خشية الله حتى خدد الدمع في وجهه طرقا وأخاديد.

Kadı şöyle demiştir: Bazı ilim ehli, Yahyâ aleyhisselâm'ın hasûr olmasının, onda bir püskül kadarından fazlası bulunmamasından kaynaklandığı görüşüne gitmiştir. Bazıları ise, yaratılışında bir noksanlık bulunmasa da kadınlara yaklaşamayan bir iktidarsız olduğu için hasûr sayıldığı görüşünü benimsemiştir. Diğer bazıları da onun, kadınlarla ilişkiye girmeye gücü yettiği halde Allah'a itaat uğruna takva ve sabır göstererek nefsini tutmasıyla hasûr olduğu görüşüne varmışlardır. Onlar: "Bu [sonuncusu] onun için daha övücüdür; zira ilk iki yorumda, kendi kesbi olmayan bir şeyi Allah'ın ona kolaylaştırmasından başka bir övgü payı yoktur" demişlerdir. Ayetin geri kalanı açıktır. Onun aleyhisselâm salih amellerinden biri olarak otla beslendiği ve Allah korkusundan çokça ağladığı, öyle ki gözyaşlarının yüzünde izler ve yarıklar açtığı rivayet edilmiştir.

قوله تعالى:

Yüce Allah'ın şu kavli:

[سورة آل عمران (٣) : آية ٤٠]

[Âl-i İmrân Suresi (3): Ayet 40]

قالَ رَبِّ أَنَّى يَكُونُ لِي غُلامٌ وَقَدْ بَلَغَنِيَ الْكِبَرُ وَامْرَأَتِي عاقِرٌ قالَ كَذلِكَ اللَّهُ يَفْعَلُ ما يَشاءُ (٤٠)

{ قالَ رَبِّ أَنَّى يَكُونُ لِي غُلامٌ وَقَدْ بَلَغَنِيَ الْكِبَرُ وَامْرَأَتِي عاقِرٌ قالَ كَذلِكَ اللَّهُ يَفْعَلُ ما يَشاءُ } “[Zekeriyyâ] dedi ki: «Rabbim! Yaşlılık bana ulaşmış, karım da kısırken benim nasıl bir oğlum olabilir?» [Allah] buyurdu ki: «Öyledir, Allah dilediğini yapar.»”

اختلف المفسرون لم قال زكرياء رَبِّ أَنَّى يَكُونُ لِي غُلامٌ فقال عكرمة والسدي: إنه نودي بهذه البشارة، جاء الشيطان يكدر عليه نعمة ربه فقال هل تدري من ناداك؟ قال: نادتني ملائكة ربي قال بل ذلك الشيطان ولو كان هذا من عند ربك لأخفاه لك كما أخفيت نداءك قال: فخالطت قلبه وسوسة وشك مكانه، فقال: أَنَّى يَكُونُ لِي غُلامٌ وذهب الطبري وغيره إلى أن زكرياء لما رأى حال نفسه وحال امرأته وأنها ليست بحال نسل سأل عن الوجه الذي به يكون الغلام، أتبدل المرأة خلقتها أم كيف يكون؟

Müfessirler Zekeriyyâ'nın niçin: { رَبِّ أَنَّى يَكُونُ لِي غُلامٌ } “Rabbim! Benim nasıl bir oğlum olabilir?” dediği hususunda ihtilaf etmişlerdir. İkrime ve Süddî şöyle demiştir: Kendisine bu müjde seslenilince, Rabbinin nimetini ona bulandırmak için şeytan geldi ve: «Sana seslenenin kim olduğunu biliyor musun?» dedi. [Zekeriyyâ]: «Rabbimin melekleri bana seslendi» deyince, o: «Hayır, o şeytandır; şayet bu Rabbin katından olsaydı, senin yakarışını gizlediğin gibi O da bunu senden gizlerdi» dedi. [Rivayete göre] böylece kalbine o anda bir vesvese ve şüphe karıştı da: { أَنَّى يَكُونُ لِي غُلامٌ } “Benim nasıl bir oğlum olabilir?” dedi. Taberî ve başkaları ise şu görüşe varmışlardır: Zekeriyyâ kendi durumunu ve karısının durumunu, yani nesil vermeye elverişli bir halde olmadıklarını görünce, bu çocuğun ne şekilde olacağını; kadının yaratılışının mı değişeceğini yoksa durumun nasıl gerçekleşeceğini sormuştur.

قال الفقيه أبو محمد: وهذا تأويل حسن يليق بزكرياء ﵇ وقال مكي: وقيل إنما سأل لأنه نسي دعاءه لطول المدة بين الدعاء والبشارة وذلك أربعون سنة.

Fakih Ebû Muhammed şöyle demiştir: Bu, Zekeriyyâ aleyhisselâm'a yakışan güzel bir tefsirdir. Mekkî ise şöyle demiştir: Dua ile müjde arasındaki sürenin uzunluğu -ki bu kırk yıldır- sebebiyle duasını unuttuğu için sorduğu da söylenmiştir.

قال الفقيه أبو محمد: وهذا قول ضعيف المعنى، وأَنَّى معناها كيف ومن أين، وقوله بَلَغَنِيَ الْكِبَرُ استعارة كأن الزمان طريق والحوادث تتساوق فيه فإذا التقى حادثان فكأن كل واحد منهما قد بلغ صاحبه وحقيقة البلوغ في الأجرام أن ينتقل البالغ إلى المبلوغ إليه، وحسن في الآية: بَلَغَنِيَ الْكِبَرُ من حيث هي عبارة واهن منفعل وبلغت عبارة فاعل مستعل، فتأمله ولا يعترض على هذا بقوله: وَقَدْ بَلَغْتُ مِنَ الْكِبَرِ عِتِيًّا [مريم: ٨] لأنه قد أفصح بضعف حاله في ذكر العتيّ، والعاقر الإنسان الذي لا يلد، يقال ذلك للمرأة والرجل، قال عامر بن الطفيل:

Fakih Ebû Muhammed şöyle demiştir: Bu, anlam bakımından zayıf bir görüştür. { أَنَّى } lafzının manası "nasıl" ve "nereden" demektir. { بَلَغَنِيَ الْكِبَرُ } kavli ise bir istiaredir; sanki zaman bir yoldur ve olaylar onda peş peşe akmaktadır, iki hadise karşılaştığında sanki her biri diğerine ulaşmış gibi olur. Cisimlerde ulaşmanın (bülûğ) hakikati ise ulaşanın ulaşılan yere intikal etmesidir. Ayetteki { بَلَغَنِيَ الْكِبَرُ } "yaşlılık bana ulaştı" ifadesinin güzelliği, zayıf ve etkilenen bir failin ifadesi olmasındandır; "ben yaşlılığa ulaştım" (belağtü) ifadesi ise üstün gelen bir etkenin ifadesidir. Bunu iyi düşün! Buna karşılık { وَقَدْ بَلَغْتُ مِنَ الْكِبَرِ عِتِيًّا } [Meryem: 8] ayeti itiraz olarak öne sürülemez; çünkü orada "ıtiyyâ" (aşırı yaşlılık) zikriyle halinin zayıflığını zaten açıkça ifade etmiştir. "Âkır" (عاقر) doğurmayan insan demektir; bu kelime hem kadın hem de erkek için kullanılır. Âmir b. et-Tufeyl şöyle demiştir:

لبئس الفتى إن كنت أعور عاقرا ... جبانا فما عذري لدى كل مشهد؟

Eğer tek gözlü, kısır ve korkak biri isem ne kötü bir yiğidim ben; öyleyse her meydanda benim mazeretim ne olabilir?

و «عاقر» بناء فاعل وهو على النسب وليس بجار على الفعل، والإشارة بذلك في قوله: كَذلِكَ اللَّهُ، يحتمل أن تكون إلى هذه الغريبة التي بشر بها أي كهذه القدرة المستغربة هي قدرة الله، ففي الكلام حذف مضاف، والكلام تام في قوله: كَذلِكَ اللَّهُ وقوله: يَفْعَلُ ما يَشاءُ شرح الإبهام الذي في ذلك، ويحتمل أن تكون الإشارة بذلك إلى حال زكرياء وحال امرأته كأنه قال: ربّ على أي وجه يكون لنا غلام ونحن بحال كذا؟ فقال له: كما أنتما يكون لكما الغلام، والكلام تام على هذا التأويل في قوله: كَذلِكَ وقوله: اللَّهُ يَفْعَلُ ما يَشاءُ جملة مبينة مقررة في النفس وقوع هذا الأمر المستغرب.

{ عاقِرٌ } kelimesi fâil kalıbındadır ve nisbet anlamı taşır, fiilden türemiş [müteaddî] olarak cari değildir. { كَذلِكَ اللَّهُ } kavlindeki { ذلِكَ } ile yapılan işaretin, kendisine müjdelenen bu olağanüstü hadiseye olması muhtemeldir; yani «bu yadırganan kudret gibi olan, Allah'ın kudretidir» demektir; bu durumda sözde bir muzaf hazfi vardır ve kelam { كَذلِكَ اللَّهُ } sözünde tamamlanmaktadır. { يَفْعَلُ ما يَشاءُ } kavli ise bu işaret edilen şeydeki kapalılığı açıklamaktadır. Bu işaretin, Zekeriyyâ'nın ve hanımının durumuna olması da muhtemeldir; sanki: "Rabbim, biz bu haldeyken nasıl oğlumuz olur?" demiş, [Allah da] ona: "Siz ikiniz bu halde olduğunuz gibi sizin bir oğlunuz olacaktır" buyurmuştur. Bu tefsire göre söz { كَذلِكَ } kelimesinde tamam olur; { اللَّهُ يَفْعَلُ ما يَشاءُ } kavli ise bu yadırganan işin meydana geleceğini nefiste pekiştiren açıklayıcı bir müstakil cümledir.

قوله تعالى:

Yüce Allah'ın şu kavli:

[سورة آل عمران (٣) : آية ٤١]

[Âl-i İmrân Suresi (3): Ayet 41]

قالَ رَبِّ اجْعَلْ لِي آيَةً قالَ آيَتُكَ أَلاَّ تُكَلِّمَ النَّاسَ ثَلاثَةَ أَيَّامٍ إِلاَّ رَمْزاً وَاذْكُرْ رَبَّكَ كَثِيراً وَسَبِّحْ بِالْعَشِيِّ وَالْإِبْكارِ (٤١)

{ قالَ رَبِّ اجْعَلْ لِي آيَةً قالَ آيَتُكَ أَلاَّ تُكَلِّمَ النَّاسَ ثَلاثَةَ أَيَّامٍ إِلاَّ رَمْزاً وَاذْكُرْ رَبَّكَ كَثِيراً وَسَبِّحْ بِالْعَشِيِّ وَالْإِبْكارِ } “[Zekeriyyâ] dedi ki: «Rabbim! Bana bir işaret ver.» [Allah] buyurdu ki: «Senin işaretin, işaretleşme dışında insanlarla üç gün konuşamamandır. Rabbini çokça an, akşam ve sabah O'nu tesbih et.»”

«الآية» العلامة، وقال الربيع والسدي وغيرهما: إن زكرياء قال: يا رب إن كان ذلك الكلام من قبلك والبشارة حق، فاجعل لي علامة أعرف صحة ذلك بها، فعوقب على هذا الشك في أمر الله، بأن منع الكلام

Âyet, alamet demektir. Rebî', Süddî ve başkaları şöyle demişlerdir: Zekeriyyâ: "Ey Rabbim, şayet bu söz senin katından ise ve bu müjde hak ise, doğruluğunu bileceğim bir alamet ver" dedi. Allah'ın emrindeki bu şüphesinden ötürü, konuşmaktan alıkonulmakla cezalandırıldı

ثلاثة أيام مع الناس، وقالت فرقة من المفسرين: لم يشك قط زكرياء وإنما سأل عن الجهة التي بها يكون الولد وتتم البشارة فلما قيل له كَذلِكَ اللَّهُ يَفْعَلُ ما يَشاءُ [آل عمران: ٤٠] سأل علامة على وقت الحمل ليعرف متى يحمل بيحيى.

insanlarla üç gün boyunca. Müfessirlerden bir grup ise şöyle demiştir: Zekeriyyâ asla şüphe etmemiştir; o yalnızca çocuğun hangi yolla olacağını ve müjdenin nasıl tamamlanacağını sormuştu. Kendisine: { كَذلِكَ اللَّهُ يَفْعَلُ ما يَشاءُ } [Âl-i İmrân: 40] denilince, Yahyâ'ya ne zaman hamile kalınacağını bilmek için hamilelik vaktine dair bir alamet istedi.

واختلف المفسرون هل كان منعه الكلام لآفة نزلت به أم كان ذلك لغير آفة فقال جبير بن نفير، ربا لسانه في فيه حتى ملأه ثم أطلقه الله بعد ثلاث، وقال الربيع وغيره: عوقب لأن الملائكة شافهته بالبشارة فسأل بعد ذلك علامة فأخذ الله عليه لسانه، فجعل لا يقدر على الكلام، وقال قوم من المفسرين: لم تكن آفة، ولكنه منع محاورة الناس فلم يقدر عليها، وكان يقدر على ذكر الله قاله الطبري، وذكر نحوه عن محمد بن كعب، ثم استثنى الرمز، وهو استثناء منقطع، وذهب الفقهاء في الإشارة ونحوها، إلى أنها في حكم الكلام في الإيمان ونحوها، فعلى هذا يجيء الاستثناء متصلا، والكلام المراد بالآية إنما هو النطق باللسان لا الإعلام بما في النفس، فحقيقة هذا الاستثناء، أنه منقطع، وقرأ جمهور الناس رَمْزاً بفتح الراء وسكون الميم، وقرأ علقمة بن قيس، «رمزا» بضمها، وقرأ الأعمش «رمزا» بفتحها، والرمز في اللغة حركة تعلم بما في نفس الرامز بأي شيء كانت الحركة من عين أو حاجب أو شفة أو يد أو عود أو غير ذلك، وقد قيل للكلام المحرف عن ظاهره رموز، لأنها علامات بغير اللفظ الموضوع للمعنى المقصود الإعلام به، وقد يقال للتصويت الدال على معنى رمز، ومنه قول جوية بن عائد: [الوافر]

Müfessirler, onun konuşmaktan alıkonulmasının başına gelen bir hastalıktan ötürü mü yoksa bir hastalık olmaksızın mı olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir. Cübeyr b. Nüfeyr: "Dili ağzında büyüyüp ağzını doldurdu, sonra üç günün ardından Allah onu çözdü" demiştir. Rebî' ve başkaları ise şöyle demiştir: Melekler kendisiyle bizzat müjdeyi konuştuktan sonra bir de alamet istediği için cezalandırıldı; böylece Allah onun dilini tuttu ve konuşamaz hale geldi. Müfessirlerden bir topluluk da şöyle demiştir: Bir hastalık yoktu, fakat insanlarla konuşmaktan alıkonuldu ve buna güç yetiremedi; ancak Allah'ı zikretmeye gücü yetiyordu. Bunu Taberî söylemiş ve benzerini Muhammed b. Kâ'b'dan nakletmiştir. Ardından remz (işaret) istisna edilmiştir ki bu munkatı bir istisnadır. Fakihler ise yeminlerde ve benzeri konularda işaret ve emsalinin söz hükmünde olduğu görüşüne gitmişlerdir; buna göre istisna muttasıl olur. Ayette kastedilen konuşma (kelam) ise nefsindekini bildirmek değil, ancak dille telaffuz etmektir; dolayısıyla bu istisnanın hakikati munkatıdır. İnsanların cumhuru { رَمْزاً } kelimesini ra harfinin fethası ve mimin sükûnu ile okumuştur. Alkame b. Kays mimin zammesiyle "rumzen" okumuş, A'meş ise mimin fethasıyla "ramezen" okumuştur. Dilde remz; göz, kaş, dudak, el, değnek veya başka bir şeyle olsun, işaret eden kimsenin içindekini bildiren her türlü harekettir. Zahirinden saptırılmış sözlere de semboller/remizler denmiştir; çünkü bunlar bildirilmek istenen manaya konulmuş lafzın dışındaki işaretlerdir. Bir manaya delalet eden ses çıkarmaya da remz denilebilir; Cuveyye b. Âiz'in şu sözü bu kabildendir: [Vâfir]

وكان تكلّم الأبطال رمزا ... وغمغمة لهم مثل الهدير

Kahramanların konuşması ancak bir remiz ve [develerin] gürlemesi gibi anlaşılmaz bir homurtudan ibaretti.

وأما المفسرون فخصص كل واحد منهم نوعا من الرمز في تفسيره هذه الآية، فقال مجاهد: إِلَّا رَمْزاً معناه إلا تحريكا بالشفتين، وقال الضحاك: معناه إلا إشارة باليد والرأس، وبه قال السدي وعبد الله ابن كثير، وقال الحسن: أمسك لسانه فجعل يشير بيده إلى قومه، وقال قتادة: إِلَّا رَمْزاً، معناه إلا إيماء، وقرأ جمهور الناس: أَلَّا تُكَلِّمَ النَّاسَ بنصب الفعل بأن، وقرأ ابن أبي عبلة، «ألا تكلم» برفع الميم، وهذا على أن تكون «أن» مخففة من الثقيلة ويكون فيها ضمير الأمر والشأن التقدير آيتك أنه لا تكلم الناس، والقول بأن هذه الآية نسخها قول النبي ﵇: لا صمت يوما إلى الليل قول ظاهر الفساد من جهات، وأمره تعالى بالذكر لربه كثيرا لأنه لم يحل بينه وبين ذكر الله، وهذا قاض بأنه لم تدركه آفة ولا علة في لسانه، وقال محمد بن كعب القرظي: لو كان الله رخص لأحد في ترك الذكر لرخص لزكرياء ﵇ حيث قال: «آيتك أن لا تكلم الناس ثلاثة أيام إلا رمزا» ، لكنه قال له: وَاذْكُرْ رَبَّكَ كَثِيراً، وقوله تعالى: وَسَبِّحْ معناه قل سبحان الله، وقال قوم معناه: صلّ والقول الأول أصوب لأنه يناسب الذكر ويستغرب مع امتناع الكلام مع الناس، و «العشي» في اللغة من زوال الشمس إلى مغيبها ومنه قول القاسم بن محمد: ما أدركت الناس إلا وهم يصلون الظهر بعشي، و «العشي» من حين يفيء الفيء، ومنه قول حميد بن ثور:

Müfessirlerin her biri ise bu ayetin tefsirinde remzin bir türünü tahsis etmiştir. Mücâhid: { إِلَّا رَمْزاً } "ancak dudakları kımıldatmak müstesna" manasındadır demiştir. Dahhâk: "El ve baş ile işaret etmek müstesna" manasındadır demiştir; Süddî ve Abdullah b. Kesîr de bu görüştedir. Hasan: "Dili tutuldu, o da kavmine eliyle işaret etmeye başladı" demiştir. Katâde ise: { إِلَّا رَمْزاً } "ancak ima müstesna" manasındadır demiştir. İnsanların cumhuru { أَلَّا تُكَلِّمَ النَّاسَ } ifadesini fiili "en" edatıyla nasb ederek okumuştur. İbn Ebî Able ise mimin ref'i ile "ellâ tükellimü" okumuştur; bu, "en" edatının şeddeli "enne"den hafifletilmiş olması ve içinde zamîru'ş-şe'n bulunması takdirine göredir, takdiri ise: «Senin alametin, senin insanlarla konuşmamandır» şeklindedir. Bu ayetin, Peygamber aleyhisselâm'ın: «Gündüzden geceye kadar [bütün gün] susma orucu yoktur» hadisiyle neshedildiğini söylemek birçok yönden bozukluğu açık bir sözdür. Yüce Allah'ın, Rabbini çokça zikretmesini emretmesi, onunla Allah'ın zikri arasına bir engel girmediği içindir; bu da diline bir arıza veya illetin isabet etmediğine hükmetmektedir. Muhammed b. Kâ'b el-Kurazî şöyle demiştir: "Şayet Allah bir kimseye zikri terk etme hususunda ruhsat verecek olsaydı, { آيَتُكَ أَلَّا تُكَلِّمَ النَّاسَ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ إِلَّا رَمْزًا } buyurduğunda Zekeriyyâ aleyhisselâm'a ruhsat verirdi; fakat buna rağmen ona: { وَاذْكُرْ رَبَّكَ كَثِيراً } buyurmuştur." Yüce Allah'ın: { وَسَبِّحْ } kavlinin manası "Sübhânallah de" demektir. Bir topluluk ise "namaz kıl" manasındadır demiştir; birinci görüş daha doğrudur, zira zikre uygundur ve insanlarla konuşmaktan alıkonulmuşken [yapılması] hayranlık uyandırıcıdır. Dilde "aşiyy" (عشي), güneşin zevalinden batışına kadar olan vakittir. Kāsım b. Muhammed'in: "İnsanları ancak öğle namazını aşiyy vaktinde kılarken buldum" sözü bu kabildendir. "Aşiyy", gölgenin doğuya döndüğü andan itibaren başlar; Humeyd b. Sevr'in şu sözü de bu kabildendir:

فلا الظل من برد الضحى تستطيعه ... ولا الفيء من برد العشيّ تذوق

Ne kuşluk serinliğinin gölgesine güç yetirebilirsin, ne de akşam serinliğinin koyu gölgesini tadabilirsin.

و «العشي» اسم مفرد عند بعضهم، وجمع عشية عند بعضهم كسفينة وسفين والْإِبْكارِ مصدر أبكر

Bazılarına göre "aşiyy" tekil bir isimdir; bazılarına göre ise sefîne-sefîn gibi "aşiyye"nin çoğuludur. { الْإِبْكارِ } ise "ebkera"

الرجل إذا بادر أمره من لدن طلوع الشمس، وتتمادى البكرة شيئا بعد طلوع الشمس يقال أبكر الرجل وبكر فمن الأول قول ابن أبي ربيعة: [الطويل] أمن آل نعمى أنت غاد فمبكر ومن الثاني قول جرير: [الطويل]

fiilinin mastarıdır; kişi güneşin doğuşundan itibaren işine erken başladığında bu kullanılır; "bükre" vakti güneş doğduktan sonra bir miktar devam eder. Kişi erken davrandığında "ebkera" ve "bekkera" denir. Birincisine İbn Ebî Rebîa'nın şu sözü örnektir: [Tavîl] «Nu'm ailesinden sabah erkenden mi yola çıkıp gideceksin?» İkincisine ise Cerîr'in şu sözü örnektir: [Tavîl]

ألا بكرت سلمى فجدّ بكورها ... وشقّ العصا بعد اجتماع أميرها

Haberin olsun, Selmâ sabah erkenden yola çıktı, erkenciliği ciddileşti ve birliği sağlandıktan sonra emîrinin asası bölündü.

وقال مجاهد في تفسير الْإِبْكارِ: أول الفجر، والعشي ميل الشمس حتى تغيب.

Mücâhid { الْإِبْكارِ } tefsirinde: "Fecrin ilk vakti; aşiyy ise güneşin meyletmesinden batışına kadar olan süredir" demiştir.

قوله تعالى:

Yüce Allah'ın şu kavli:

[سورة آل عمران (٣) : الآيات ٤٢ الى ٤٣]

[Âl-i İmrân Suresi (3): Ayetler 42-43]

وَإِذْ قالَتِ الْمَلائِكَةُ يا مَرْيَمُ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفاكِ وَطَهَّرَكِ وَاصْطَفاكِ عَلى نِساءِ الْعالَمِينَ (٤٢) يا مَرْيَمُ اقْنُتِي لِرَبِّكِ وَاسْجُدِي وَارْكَعِي مَعَ الرَّاكِعِينَ (٤٣)

{ وَإِذْ قالَتِ الْمَلائِكَةُ يا مَرْيَمُ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفاكِ وَطَهَّرَكِ وَاصْطَفاكِ عَلى نِساءِ الْعالَمِينَ (٤٢) يا مَرْيَمُ اقْنُتِي لِرَبِّكِ وَاسْجُدِي وَارْكَعِي مَعَ الرَّاكِعِينَ (٤٣) } “Hani melekler: «Ey Meryem! Şüphesiz Allah seni seçti, seni tertemiz kıldı ve seni âlemlerin kadınlarına üstün kılıp seçti» demişlerdi. «Ey Meryem! Rabbine divan dur, secde et ve rükû edenlerle birlikte rükû et.»”

قال الطبري: العامل في إِذْ قوله سَمِيعٌ فهو عطف على قوله: إِذْ قالَتِ امْرَأَتُ عِمْرانَ [آل عمران: ٣٥] ، وقال كثير من النحاة: العامل في إِذْ في هذه الآية فعل مضمر تقديره «واذكر» وهذا هو الراجح لأن هذه الآيات كلها إنما هي إخبارات بغيب تدل على نبوة محمد ﵇، مقصد ذكرها هو الأظهر في حفظ رونق الكلام، وقرأ عبد الله بن عمر وابن مسعود، «وإذ قال الملائكة» ، واختلف المفسرون هل المراد هنا بالملائكة جبريل وحده أو جمع من الملائكة؟ وقد تقدم القول على معنى مثلها في قوله تعالى: فَنادَتْهُ الْمَلائِكَةُ [آل عمران: ٣٩] واصْطَفاكِ مأخوذ من صفا يصفو وزنه- افتعل- وبدلت التاء طاء التناسب الصاد، فالمعنى تخيرك لطاعته وقوله تعالى: وَطَهَّرَكِ معناه من كل ما يصم النساء في خلق أو خلق أو دين قاله مجاهد وغيره، وقال الزجّاج: قد جاء في التفسير أن معناه طهرك من الحيض والنفاس.

Taberî şöyle demiştir: { إِذْ } kelimesindeki âmil { سَمِيعٌ } kavlidir, dolayısıyla bu: { إِذْ قالَتِ امْرَأَتُ عِمْرانَ } [Âl-i İmrân: 35] kavline matuftur. Pek çok nahivci ise: Bu ayetteki { إِذْ } kelimesindeki âmil takdiri "hatırla" (vezkür) olan gizli bir fiildir demiştir; tercih edilen görüş de budur, çünkü bu ayetlerin tamamı Muhammed aleyhisselâm'ın peygamberliğine delalet eden gaybî haberlerdir, dolayısıyla zikredilmesinin maksadı sözün güzelliğini korumada en zahir olanıdır. Abdullah b. Ömer ve İbn Mes'ûd: "Ve iz kâle'l-melâiketü" şeklinde okumuşlardır. Müfessirler burada meleklerden kastın yalnızca Cibrîl mi yoksa melekler topluluğu mu olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir. Yüce Allah'ın: { فَنادَتْهُ الْمَلائِكَةُ } [Âl-i İmrân: 39] kavlinde bunun bir benzerinin manasına dair açıklama geçmişti. { اصْطَفاكِ } kelimesi "safâ yasfû" kökünden türemiştir, vezni "ifteale"dir; tâ harfi sâd harfine uyum sağlaması için tı harfine dönüştürülmüştür; anlamı ise O'na itaat etmen için seni seçti demektir. Yüce Allah'ın: { وَطَهَّرَكِ } kavlinin manası ise Mücâhid ve başkalarının dediğine göre kadınları gerek yaratılış gerek ahlak gerekse din bakımından lekeleyen her şeyden seni arındırdı demektir. Zeccâc: "Tefsirde bunun anlamının seni hayız ve nifastan arındırdı şeklinde geldiği sabittir" demiştir.

قال الفقيه أبو محمد: وهذا يحتاج إلى سند قوي وما أحفظه.

Fakih Ebû Muhammed şöyle demiştir: Bu, güçlü bir senede muhtaçtır ve ben böyle bir şey ezberimde tutmuyorum.

وقوله تعالى: وَاصْطَفاكِ عَلى نِساءِ الْعالَمِينَ إن جعلنا الْعالَمِينَ عاما فيمن تقدم وتأخر جعلنا الاصطفاء مخصوصا في أمر عيسى ﵇ وأنها اصطفيت لتلد من غير فحل، وإن جعلنا الاصطفاء عاما جعلنا قوله تعالى: الْعالَمِينَ مخصوصا في عالم ذلك الزمان، قاله ابن جريج وغيره، وقد روي عن رسول الله ﷺ أنه قال: «خير نساء الجنة مريم بنت عمران، وخير نساء الجنة، خديجة بنت خويلد» وروي عنه أنه قال: «خير نسائها مريم بنت عمران، وخير نسائها خديجة بنت خويلد» فذهب الطبري وغيره إلى أن الضمير في قوله- نسائها- يراد به الجنة، وذهب قوم إلى أنه يراد به الدنيا، أي كل امرأة في زمانها، وقال النبي ﵇، «خير نساء ركبن الإبل، صالح نساء قريش، أحناه على ولد في صغره، وأرعاه إلى زوج في ذات يده» ، وقال أبو هريرة راوي الحديث: ولم تركب مريم بنت عمران بعيرا قط، وهذه الزيادة فيها غيب، فلا يتأول أن أبا هريرة ﵁، قالها إلا عن سماع من النبي صلى الله

Yüce Allah'ın: { وَاصْطَفاكِ عَلى نِساءِ الْعالَمِينَ } kavlinde şayet { الْعالَمِينَ } kelimesini geçmiş ve gelecek [bütün kadınları kapsayan] umumi bir ifade kılarsak, bu seçilmeyi (ıstıfâ) İsa aleyhisselâm meselesine ve onun bir erkek olmaksızın doğurmak üzere seçilmesine has kılarız. Şayet seçilmeyi umumi kılarsak, Yüce Allah'ın { الْعالَمِينَ } kavlini o dönemin âlemine mahsus kılarız; bunu İbn Cüreyc ve başkaları söylemiştir. Nitekim Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: «Cennet kadınlarının en hayırlısı İmran kızı Meryem'dir; cennet kadınlarının en hayırlısı Huveylid kızı Hatice'dir.» Yine ondan şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: «Onun [cennetin veya yerin] kadınlarının en hayırlısı İmran kızı Meryem'dir; onun kadınlarının en hayırlısı Huveylid kızı Hatice'dir.» Taberî ve başkaları, "onun kadınları" (nisâihâ) ifadesindeki zamirle cennetin kastedildiği görüşüne varmışlar; bir topluluk ise bununla dünyanın kastedildiği, yani her kadının kendi zamanında [en hayırlı olduğu] görüşüne gitmiştir. Peygamber aleyhisselâm: «Develere binen kadınların en hayırlısı Kureyş'in salih kadınlarıdır; onlar çocuklarına küçüklüğünde en şefkatli, kocalarına da elindeki mal hususunda en gözetici olanlardır» buyurmuştur. Hadisin râvisi Ebû Hureyre: "İmran kızı Meryem ise asla bir deveye binmemiştir" demiştir. Bu ziyade gaybî bir bilgidir; dolayısıyla Ebû Hureyre radıyallâhu anh'ın bunu ancak Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den işiterek söylediğinden başka bir şekilde yorumlanamaz.

عليه وسلم، وروى أنس بن مالك ﵁، أن رسول الله ﷺ قال، «خير نساء العالمين أربع، مريم بنت عمران، وآسية بنت مزاحم، امرأة فرعون، وخديجة بنت خويلد، وفاطمة بنت محمد» ، وقد أسند الطبري، أن النبي ﵇، قال لفاطمة بنته، «أنت سيدة نساء أهل الجنة، إلا مريم بنت عمران، البتول» ، وأنه قال، «فضلت خديجة على نساء أمتي، كما فضلت مريم على نساء العالمين» .

Enes b. Mâlik radıyallâhu anh, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: «Âlemlerin kadınlarının en hayırlısı dörttür: İmran kızı Meryem, Firavun'un hanımı Müzâhim kızı Âsiye, Huveylid kızı Hatice ve Muhammed'in kızı Fâtıma.» Taberî, Peygamber aleyhisselâm'ın kızı Fâtıma'ya: «Kendini tamamen ibadete veren İmran kızı Meryem müstesna, sen cennet ehli kadınlarının hanımefendisisin» buyurduğunu ve: «Meryem âlemlerin kadınlarına üstün kılındığı gibi Hatice de ümmetimin kadınlarına üstün kılınmıştır» buyurduğunu senediyle rivayet etmiştir.

قال الفقيه الإمام أبو محمد: وإذا تأملت هذه الأحاديث وغيرها مما هو في معناها، وجدت مريم فيها متقدمة، فسائغ أن يتأول عموم الاصطفاء على الْعالَمِينَ عموما أيضا، وقد قال بعض الناس، إن مريم نبية، قال ابن إسحاق، كانت الملائكة تقبل على مريم فتقول، يا مَرْيَمُ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفاكِ، الآية، فيسمع ذلك زكريا فيقول، إن لمريم لشأنا، فمن مخاطبة الملائكة لها، جعلها هذا القائل نبية، وجمهور الناس على أنه لم تنبأ امرأة.

Fakih İmam Ebû Muhammed şöyle demiştir: Bu hadisleri ve aynı manadaki diğer rivayetleri düşündüğünde, Meryem'in bunlarda önde tutulduğunu görürsün. Dolayısıyla { الْعالَمِينَ } üzerindeki seçilmenin umumiliğini genel manada yorumlamak da caizdir. Bazı kimseler Meryem'in peygamber olduğunu söylemiştir. İbn İshak şöyle demiştir: Melekler Meryem'e yönelip: "Ey Meryem! Şüphesiz Allah seni seçti..." ayetini söylerlerdi; Zekeriyyâ bunu işitir ve: "Meryem'in şüphesiz büyük bir şânı vardır" derdi. Meleklerin ona hitap etmesinden ötürü bu sözü söyleyen kişi onu peygamber saymıştır; insanların cumhuru ise hiçbir kadının peygamber yapılmadığı görüşündedir.

واقْنُتِي معناه اعبدي وأطيعي، قاله قتادة والحسن، وروى أبو سعيد الخدري، عن النبي ﵇ قال، كل قنوت في القرآن فهو بمعنى طاعة الله، ويحتمل أن يكون معناه، أطيلي القيام في الصلاة، وهذا هو قول الجمهور، وهو المناسب في المعنى لقوله، وَاسْجُدِي وَارْكَعِي وبه قال مجاهد، وابن جريج، والربيع، وروى مجاهد أنها لما خوطبت بهذا، قامت حتى ورمت قدماها، وروى الأوزاعي، أنها قامت حتى سال الدم والقيح من قدميها، وروي أن الطير كانت تنزل على رأسها، تظنها جمادا لسكونها في طول قيامها، وقال سعيد بن جبير، اقْنُتِي لِرَبِّكِ، معناه أخلصي لربك، واختلف المتأولون، لم قدم السجود على الركوع؟ فقال قوم: كان ذلك في شرع زكرياء وغيره منهم وقال قوم: الواو لا تعطي رتبة، وإنما المعنى، افعلي هذا وهذا، وقد علم تقديم الركوع، وهذه الآية أكثر إشكالا من قولنا، قام زيد وعمرو، لأن قيام زيد وعمرو ليس له رتبة معلومة، وهذه الآية قد علم أن السجود بعد الركوع، فكيف جاءت الواو بعكس ذلك، فالقول عندي في ذلك، أن مريم أمرت بفصلين ومعلمين من معالم الصلاة، وهما طول القيام والسجود، وخصا بالذكر لشرفهما في أركان الصلاة، وإذا العبد يقرب في وقت سجوده من الله تعالى: وهذان يختصان بصلاتها مفردة، وإلا فمن يصلي وراء إمام، فليس يقال له أطل قيامك، ثم أمرت- بعد- بالصلاة في الجماعة، فقيل لها، وَارْكَعِي مَعَ الرَّاكِعِينَ وقصد هنا معلم من معالم الصلاة، لئلا يتكرر لفظ، ولم يرد بالآية السجود والركوع، الذي هو منتظم في ركعة واحدة والله أعلم.

{ واقْنُتِي } kavlinin manası "ibadet et ve itaat et" demektir; bunu Katâde ve Hasan söylemiştir. Ebû Saîd el-Hudrî, Peygamber aleyhisselâm'dan rivayet ettiğine göre o şöyle buyurmuştur: «Kur'an'daki her kunût, Allah'a itaat manasındadır.» Bunun, "namazda kıyamı uzat" manasına gelmesi de muhtemeldir ki cumhurun görüşü budur; { وَاسْجُدِي وَارْكَعِي } kavlinin anlamına uygun olan da budur; Mücâhid, İbn Cüreyc ve Rebî' de bu görüşü benimsemiştir. Mücâhid'den rivayet edildiğine göre, Meryem'e bu hitap yapıldığında, ayakları şişinceye kadar kıyamda durmuştur. Evzâî'den rivayet edildiğine göre ise, ayaklarından kan ve irin akıncaya kadar kıyamda durmuştur. Yine rivayet edilmiştir ki, uzun kıyamındaki hareketsizliği sebebiyle kuşlar onu cansız bir varlık zannederek başına konardı. Saîd b. Cübeyr: { اقْنُتِي لِرَبِّكِ } kavlinin manası "Rabbine ihlasla bağlan" demektir demiştir. Yorumcular, secdenin rükûdan niçin önce zikredildiği hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bir topluluk: "Bu, Zekeriyyâ'nın ve onların diğer şeriatlarında böyleydi" demiştir. Bir başka topluluk ise: "Vav harfi sıra bildirmez; anlam sadece 'şunu ve şunu yap' demektir; rükûun önce olduğu zaten bilinmektedir" demiştir. Bu ayet, bizim "Zeyd ve Amr ayağa kalktı" sözümüzden daha müşkildir; çünkü Zeyd ve Amr'ın kalkışında bilinen bir sıra yoktur; bu ayette ise secdenin rükûdan sonra olduğu kesinlikle bilinmektedir, öyleyse vav nasıl bunun aksine gelmiştir? Benim bu husustaki görüşüm şudur: Meryem'e namazın alametlerinden iki özel rükün emredilmiştir ki bunlar kıyamın uzatılması ve secdedir; namazın rükünleri arasındaki şereflerinden ve kulun secde anında Yüce Allah'a en yakın olmasından ötürü bunlar özellikle zikredilmiştir. Bu ikisi onun tek başına kıldığı namaza mahsustur; zira imama uyan kişiye "kıyamını uzat" denilmez. Ardından cemaatle namaz kılması emredilerek ona: { وَارْكَعِي مَعَ الرَّاكِعِينَ } denilmiştir. Burada lafız tekrarı olmasın diye namazın alametlerinden biri kastedilmiştir; ayetle tek bir rekât içinde sıralı olan secde ve rükû kastedilmemiştir. Doğrusunu Allah bilir.

قوله تعالى:

Yüce Allah'ın şu kavli:

[سورة آل عمران (٣) : الآيات ٤٤ الى ٤٥]

[Âl-i İmrân Suresi (3): Ayetler 44-45]

ذلِكَ مِنْ أَنْباءِ الْغَيْبِ نُوحِيهِ إِلَيْكَ وَما كُنْتَ لَدَيْهِمْ إِذْ يُلْقُونَ أَقْلامَهُمْ أَيُّهُمْ يَكْفُلُ مَرْيَمَ وَما كُنْتَ لَدَيْهِمْ إِذْ يَخْتَصِمُونَ (٤٤) إِذْ قالَتِ الْمَلائِكَةُ يا مَرْيَمُ إِنَّ اللَّهَ يُبَشِّرُكِ بِكَلِمَةٍ مِنْهُ اسْمُهُ الْمَسِيحُ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ وَجِيهاً فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ وَمِنَ الْمُقَرَّبِينَ (٤٥)

{ ذلِكَ مِنْ أَنْباءِ الْغَيْبِ نُوحِيهِ إِلَيْكَ وَما كُنْتَ لَدَيْهِمْ إِذْ يُلْقُونَ أَقْلامَهُمْ أَيُّهُمْ يَكْفُلُ مَرْيَمَ وَما كُنْتَ لَدَيْهِمْ إِذْ يَخْتَصِمُونَ (٤٤) إِذْ قالَتِ الْمَلائِكَةُ يا مَرْيَمُ إِنَّ اللَّهَ يُبَشِّرُكِ بِكَلِمَةٍ مِنْهُ اسْمُهُ الْمَسِيحُ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ وَجِيهاً فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ وَمِنَ الْمُقَرَّبِينَ (٤٥) } “İşte bunlar sana vahyettiğimiz gayb haberlerindendir. Meryem'i hangisi himayesine alacak diye kalemlerini atarlarken sen onların yanında değildin; çekiştikleri sırada da onların yanında değildin. Hani melekler şöyle demişti: «Ey Meryem! Allah sana kendisinden bir kelimeyi müjdeliyor; adı Meryem oğlu İsa Mesih'tir; dünyada da ahirette de itibarlıdır ve [Allah'a] yakın kılınanlardandır.»”

هذه المخاطبة لمحمد ﵇، والإشارة ب ذلِكَ إلى ما تقدم ذكره من القصص، والأنباء الأخبار،

Bu hitap Muhammed aleyhisselâm'adır. { ذلِكَ } ile yapılan işaret daha önce zikredilen kıssalaradır. { أَنْباءِ } haberler demektir.

والْغَيْبِ ما غاب عن مدارك الإنسان، ونُوحِيهِ معناه نلقيه في نفسك في خفاء، وحد الوحي إلقاء المعنى في النفس في خفاء، ثم تختلف أنواعه، فمنه بالملك، ومنه بالإلهام، ومنه بالإشارة، ومنه بالكتاب، كما قال كعب بن زهير: [الطويل]

{ الْغَيْبِ } insanın idrakinden gizli kalan şeylerdir. { نُوحِيهِ } kavlinin manası ise: "Onu senin nefsine gizlice ilka ediyoruz" demektir. Vahyin tanımı, bir manayı nefse gizlilik içinde bırakmaktır. Sonra bunun çeşitleri farklılaşır; melek vasıtasıyla olanı vardır, ilhamla olanı vardır, işaretle olanı vardır ve yazıyla olanı vardır; nitekim Kâ'b b. Züheyr şöyle demiştir: [Tavîl]

أتى العجم والآفاق منه قصائد ... بقين بقاء الوحي في الحجر الأصمّ

Ondan acemlere ve ufuklara öyle kasideler ulaştı ki, sert taş üzerindeki yazının (vahyin) kalışı gibi kalıcı oldular.

تقول العرب: أوحى، وتقول وحي، وفي هذه الآية بيان لنبوة محمد ﵇، إذ جاءهم بغيوب لا يعلمها إلا من شاهدها وهو لم يكن لديهم، أو من قرأها في كتب أهل الكتاب، ومحمد ﵇ أمي من قوم أميين، أو من أعلمه الله بها وهو ذاك ﷺ، ولديهم معناه عندهم ومعهم، وقد تقدم القول في الأقلام والكفل، وجمهور العلماء على أنه استهام لأخذها والمنافسة فيها، وقال ابن إسحاق: إنما كان استهامهم حين نالتهم المجاعة دفعا منها لتحمل مؤونتها، ويَخْتَصِمُونَ معناه يتراجعون القول الجهير في أمرها، وفي هذه الآية استعمال القرعة والقرعة سنة، وكان النبي ﷺ إذا سافر أقرع بين نسائه، وقال ﵇: لو يعلمون ما في الصف الأول لاستهموا عليه، وجمهور الأمة على تجويز القرعة إلا من شذ فظنها قمارا، وهذا كله فيما يصلح التراضي بكونه دون قرعة فكأن القرعة محسنة لذلك الاختصاص، وأما حيث لا يجوز التراضي كعتق العبيد في ثلث ميت فجوزها الجمهور ومنعها أبو حنيفة، وفي الحديث أن النبي ﷺ أقرع بين ستة أعبد، فأعتق اثنين وأرقّ أربعة، وقوله:

Araplar "evhâ" (أوحى) dedikleri gibi "vahâ" (وحى) da derler. Bu ayette Muhammed aleyhisselâm'ın peygamberliğine bir delil vardır; zira o, kendilerine ancak bizzat şahit olanın bilebileceği gaybları getirmiştir ki o onların yanında bulunmamıştı; yahut bunları Ehl-i Kitab'ın kitaplarından okuyan biri bilebilirdi, oysa Muhammed aleyhisselâm ümmî bir toplumdan gelen bir ümmîdir; yahut bunu ancak Allah'ın bildirdiği kimse bilebilirdi ki o da bizzat kendisidir sallallâhu aleyhi ve sellem. { لَدَيْهِمْ } ifadesi "onların yanında ve onlarla beraber" demektir. Kalemler ve kefalet hakkındaki söz daha önce geçmişti. İlim ehlinin cumhuru, bunun Meryem'i almak ve onun bakımını üstlenmek için yarışarak kur'a çekmek olduğu görüşündedir. İbn İshak ise: "Onların kur'a çekmesi, üzerlerine kıtlık çöktüğünde onun nafaka yükünden kurtulmak içindi" demiştir. { يَخْتَصِمُونَ } kavlinin manası, onun meselesinde yüksek sesle karşılıklı münakaşa etmeleridir. Bu ayette kur'a kullanımı yer almaktadır ve kur'a sünnettir; nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem sefere çıktığında hanımları arasında kur'a çekerdi. Yine o aleyhisselâm: «Eğer ilk safta ne olduğunu bilselerdi, onun için kur'a çekerlerdi» buyurmuştur. Ümmetin cumhuru, bunu kumar zanneden istisnai görüşler hariç, kur'anın meşruiyeti üzerinde ittifak etmiştir. Bütün bunlar, kur'a olmaksızın da karşılıklı rıza ile hallolması caiz olan konulardadır; sanki kur'a bu tahsisi güzelleştirmektedir. Ölen bir kimsenin malının üçte birinden kölelerin azat edilmesinde olduğu gibi karşılıklı rızanın caiz olmadığı durumlarda ise cumhur kur'aya cevaz vermiş, Ebû Hanîfe ise menetmiştir. Hadiste geldiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem altı köle arasında kur'a çekmiş, ikisini azat edip dördünü kölelikte bırakmıştır. Yüce Allah'ın şu kavline gelince:

أَيُّهُمْ يَكْفُلُ مَرْيَمَ ابتداء وخبر في موضع نصب بالفعل الذي تقديره، ينظرون، أَيُّهُمْ يَكْفُلُ مَرْيَمَ، والعامل في قوله إِذْ قالَتِ الْمَلائِكَةُ فعل مضمر تقديره اذكر إذ قالت الملائكة وهكذا يطرد وصف الآية وتتوالى الإعلامات بهذه الغيوب، وقال الزجّاج: العامل فيها يَخْتَصِمُونَ، ويجوز أن يتعلق بقوله:

{ أَيُّهُمْ يَكْفُلُ مَرْيَمَ } mübteda ve haberdir; takdiri "bakıyorlar/gözetliyorlar" (yenzurûne) olan fiilin mef'ûlü olarak nasb mahallindedir; yani [bakıyorlardı ki] hangisi Meryem'e kefil olacak. { إِذْ قالَتِ الْمَلائِكَةُ } kavlindeki âmil ise takdiri "Hatırla hani melekler demişti" (izkür iz kâleti'l-melâiketü) olan gizli bir fiildir; bu şekilde ayetin nitelemesi intizam kazanır ve bu gayb bildirimleri peş peşe gelir. Zeccâc ise: Buradaki âmil { يَخْتَصِمُونَ } fiilidir demiştir; bunun şu kavle taalluk etmesi de caizdir:

وَما كُنْتَ لَدَيْهِمْ إِذْ قالَتِ الْمَلائِكَةُ وهذا كله يرده المعنى، لأن الاختصام لم يكن عند قول الملائكة، وقرأ ابن مسعود وعبد الله بن عمر: «إذ قال الملائكة» واختلف المتأولون هل الملائكة هنا عبارة عن جبريل وحده أو عن جماعة من الملائكة؟ وقد تقدم معنى ذلك كله في قوله آنفا، فَنادَتْهُ الْمَلائِكَةُ [آل عمران: ٣٩] فتأمله، وتقدم ذكر القراءات في قوله يُبَشِّرُكِ.

{ وَما كُنْتَ لَدَيْهِمْ إِذْ قالَتِ الْمَلائِكَةُ } Fakat bütün bunları mana reddetmektedir; zira çekiştikleri an meleklerin söylediği an değildi. İbn Mes'ûd ve Abdullah b. Ömer: "İz kâle'l-melâiketü" şeklinde okumuşlardır. Müfessirler buradaki meleklerin sadece Cibrîl'den mi yoksa bir melekler topluluğundan mı ibaret olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir; bütün bunların manası az önce geçen: { فَنادَتْهُ الْمَلائِكَةُ } [Âl-i İmrân: 39] kavlinde anlatılmıştı, onu iyi düşün! { يُبَشِّرُكِ } kavlindeki kıraatlerin zikri de daha önce geçmişti.

واختلف المفسرون لم عبر عن عيسى ﵇ بِكَلِمَةٍ؟ فقال قتادة: جعله «كلمة» إذ هو موجود بكلمة وهي قوله تعالى: لمرادته- كن- وهذا كما تقول في شيء حادث هذا قدر الله أي هو عند قدر الله وكذلك تقول هذا أمر الله، وترجم الطبري فقال: وقال آخرون: بل الكلمة اسم لعيسى سماه الله بها كما سمى سائر خلقه بما شاء من الأسماء، فمقتضى هذه الترجمة أن الكلمة اسم مرتجل لعيسى ثم أدخل الطبري تحت الترجمة عن ابن عباس أنه قال: «الكلمة» هي عيسى، وقول ابن عباس يحتمل أن يفسر بما قال قتادة وبغير ذلك مما سنذكره الآن وليس فيه شيء مما ادعى الطبري ﵀، وقال قوم من أهل العلم: سماه الله «كلمة» من حيث كان تقدم ذكره في توراة موسى وغيرها من كتب الله وأنه سيكون، فهذه كلمة سبقت فيه من الله، فمعنى الآية، أنت يا مريم مبشرة بأنك المخصوصة بولادة الإنسان الذي قد تكلم الله بأمره وأخبر به في ماضي كتبه المنزلة على أنبيائه، واسْمُهُ في هذا الموضع، معناه تسميته، وجاء الضمير مذكرا من أجل المعنى، إذ «الكلمة» عبارة عن ولد.

Müfessirler İsa aleyhisselâm'dan niçin { بِكَلِمَةٍ } "bir kelime" olarak bahsedildiği hususunda ihtilaf etmişlerdir. Katâde: "O bir kelimeyle yani Yüce Allah'ın dilediği şeye 'Ol' demesiyle var olduğu için onu 'kelime' kılmıştır" demiştir; bu tıpkı meydana gelen bir şey hakkında "bu Allah'ın kaderidir" yani O'nun kaderiyle olmuştur demen ve aynı şekilde "bu Allah'ın emridir" demen gibidir. Taberî bir başlık açarak şöyle demiştir: "Başkaları ise şöyle demiştir: Bilakis Kelime, İsa için bir isimdir; Allah diğer yarattıklarını dilediği isimlerle isimlendirdiği gibi onu da bu isimle isimlendirmiştir." Bu başlığın gereği, Kelime'nin İsa için mürtcel (türetilmemiş özel) bir isim olmasıdır. Ardından Taberî bu başlık altına İbn Abbâs'tan onun: «Kelime, İsa'dır» dediğini nakletmiştir. Oysa İbn Abbâs'ın sözünün Katâde'nin dediğiyle ve az sonra zikredeceğimiz başka şekillerle tefsir edilmesi muhtemeldir; onda Taberî'nin rahimehullâh iddia ettiği şeyden hiçbir unsur yoktur. İlim ehlinden bir topluluk ise şöyle demiştir: Allah onu "Kelime" olarak isimlendirmiştir; çünkü Musa'nın Tevrat'ında ve Allah'ın diğer kitaplarında onun daha önceden zikri geçmiş ve var olacağı bildirilmiştir; dolayısıyla bu, onun hakkında Allah'tan önceden geçmiş bir sözdür (kelimedir). Buna göre ayetin manası şudur: «Ey Meryem! Sen, Allah'ın peygamberlerine indirdiği geçmiş kitaplarında durumunu konuştuğu ve haber verdiği o insanı doğurmakla hususi kılınacağın müjdelenmektesin.» Bu makamda { اسْمُهُ } kavlinin manası "onun isimlendirilmesi" demektir; { كَلِمَةٍ } lafzı bir çocuktan ibaret olduğu için mana gözetilerek zamir müzekker (eril) gelmiştir.

واختلف الناس في اشتقاق لفظة الْمَسِيحُ فقال قوم، هو من ساح يسيح في الأرض، إذا ذهب ومشى أقطارها فوزنه مفعل، وقال جمهور الناس: هو من- مسح- فوزنه- فعيل، واختلفوا- بعد- في صورة اشتقاقه من- مسح- فقال قوم من العلماء، سمي بذلك من مساحة الأرض لأنه مشاها فكأنه مسحها، وقال آخرون: سمي بذلك لأنه ما مسح بيده على ذي علة إلا برىء، فهو على هذين القولين- فعيل- بمعنى- فاعل- وقال ابن جبير: سمي بذلك لأنه مسح بالبركة، وقال آخرون: سمي بذلك لأنه مسح بدهن القدس فهو على هذين القولين- فعيل- بمعنى مفعول، وكذلك هو في قول من قال: مسحه الله، فطهره من الذنوب، قال إبراهيم النخعي: المسيح الصديق، وقال ابن جبير عن ابن عباس: الْمَسِيحُ الملك، وسمي بذلك لأنه ملك إحياء الموتى، وغير ذلك من الآيات، وهذا قول ضعيف لا يصح عن ابن عباس.

İnsanlar { الْمَسِيحُ } lafzının iştikakında (türeyişinde) ihtilaf etmişlerdir. Bir topluluk: "Bu, yeryüzünde gezip dolaştı, onun bölgelerini katetti manasındaki 'sâha yesîhu' kökündendir ve vezni 'mef'al'dir" demiştir. İnsanların cumhuru ise: "Bu 'meseha' kökündendir ve vezni 'faîl'dir" demiştir. Ardından 'meseha' kökünden türeyiş biçiminde de ihtilaf etmişlerdir. İlim ehlinden bir grup: "Yeryüzünü adımlayıp dolaştığı, sanki onu sildiği/ölçtüğü için yerin mesahasından dolayı bu adı almıştır" demiştir. Diğerleri ise: "Eliyle hangi hastaya meshetse mutlaka iyileştiği için bu adı almıştır" demişlerdir; bu iki görüşe göre 'faîl' vezni 'fâil' (etken) anlamındadır. İbn Cübeyr: "Bereketle meshedildiği için bu adı almıştır" demiştir. Başkaları da: "Kutsal yağ ile meshedildiği için bu adı almıştır" demişlerdir; bu iki görüşe göre ise 'faîl' vezni 'mef'ûl' (edilgen) anlamındadır. Aynı şekilde: "Allah onu meshetti ve günahlardan arındırdı" diyenlerin görüşünde de [mef'ûl anlamındadır]. İbrâhim en-Nehaî: "Mesih, sıddîk demektir" demiştir. İbn Cübeyr, İbn Abbâs'tan: "{ الْمَسِيحُ } melik/hükümran demektir; ölüleri diriltmeye ve diğer ayetlere malik kılındığı için bu adı almıştır" rivayetinde bulunmuştur ki bu zayıf bir sözdür ve İbn Abbâs'tan sahih olarak gelmemiştir.

وقوله: عِيسَى يحتمل من الإعراب ثلاثة أوجه، البدل من الْمَسِيحُ، وعطف البيان، وأن يكون خبرا بعد خبر، ومنع بعض النحاة أن يكون خبرا بعد خبر وقال: كان يلزم أن تكون أسماؤه على المعنى أو أسماؤها على اللفظ للكلمة، ويتجه أن يكون عِيسَى خبر ابتداء مضمر، تقديره، هو عيسى ابن مريم، ويدعو إلى هذا كون قوله، ابْنُ مَرْيَمَ صفة ل عِيسَى إذ قد أجمع الناس على كتبه دون ألف، وأما على البدل أو عطف البيان فلا يجوز أن يكون ابْنُ مَرْيَمَ صفة ل عِيسَى لأن الاسم هنا لم يرد به الشخص، هذه النزعة لأبي علي، وفي صدر الكلام نظر، ووَجِيهاً، نصب على الحال وهو من الوجه، أي له وجه ومنزلة عند الله والمعنى في الوجيه أنه حيثما أقبل بوجهه، عظم وروعي أمره، وتقول العرب: فلان له وجه في الناس وله جاه، وهذا على قلب في اللفظة، يقولون جاهني يجوهني بكذا أي واجهني به، وجاه عيسى ﵇ في الدنيا نبوته وذكره، ورفعه في الآخرة مكانته ونعيمه وشفاعته، وَمِنَ الْمُقَرَّبِينَ، معناه من الله تعالى.

Yüce Allah'ın: { عِيسَى } kavli irap bakımından üç veçhe ihtimal taşır: { الْمَسِيحُ } kelimesinden bedel olması, atf-ı beyân olması ve haberden sonra ikinci bir haber olmasıdır. Bazı nahivciler bunun haberden sonra haber olmasını menetmiş ve: "Kelimeye raci olarak manaya göre 'esmâuhu' veya lafza göre 'esmâuhâ' denilmesi gerekirdi" demiştir. { عِيسَى } kelimesinin takdiri "O, Meryem oğlu İsa'dır" (hüve Îsâbnu Meryem) olan gizli bir mübtedanın haberi olması da mümkündür. { ابْنُ مَرْيَمَ } ifadesinin { عِيسَى } için sıfat olması buna sevk etmektedir; zira insanlar onun elifsiz yazılması üzerinde icma etmişlerdir. Bedel veya atf-ı beyân olmasına gelince; burada isim ile şahsın kendisi kastedilmediği için { ابْنُ مَرْيَمَ } ifadesinin { عِيسَى } kelimesine sıfat olması caiz olmaz; bu yaklaşım Ebû Ali'ye aittir, ancak sözün baş tarafında tutarsızlık vardır. { وَجِيهاً } kelimesi hâl olarak nasb edilmiştir ve "vech" (yüz/itibar) kökündendir; yani Allah katında bir itibarı ve makamı olan demektir. Vecîh kelimesindeki mana, yüzünü nereye dönse tazim edilmesi ve durumunun gözetilmesidir. Araplar: "Falancanın insanlar arasında vechi (itibarı) ve câhı (saygınlığı) vardır" derler; bu lafızdaki harf inkılabından (maklûb) ileri gelir, nitekim: «Bana şöylece yüzleşti/karşıma çıktı» anlamında "câhenî yecûhünî bi-kezâ" derler. İsa aleyhisselâm'ın dünyadaki vech/câhı peygamberliği ve anılmasıdır; ahiretteki yüceliği ise makamı, nimetleri ve şefaatidir. { وَمِنَ الْمُقَرَّبِينَ } kavli ise "Allah Teâlâ'ya yakın kılınanlardan" demektir.

قوله تعالى:

Yüce Allah'ın şu kavli:

[سورة آل عمران (٣) : الآيات ٤٦ الى ٤٧]

[Âl-i İmrân Suresi (3): Ayetler 46-47]

وَيُكَلِّمُ النَّاسَ فِي الْمَهْدِ وَكَهْلاً وَمِنَ الصَّالِحِينَ (٤٦) قالَتْ رَبِّ أَنَّى يَكُونُ لِي وَلَدٌ وَلَمْ يَمْسَسْنِي بَشَرٌ قالَ كَذلِكِ اللَّهُ يَخْلُقُ ما يَشاءُ إِذا قَضى أَمْراً فَإِنَّما يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ (٤٧)

{ وَيُكَلِّمُ النَّاسَ فِي الْمَهْدِ وَكَهْلاً وَمِنَ الصَّالِحِينَ (٤٦) قالَتْ رَبِّ أَنَّى يَكُونُ لِي وَلَدٌ وَلَمْ يَمْسَسْنِي بَشَرٌ قالَ كَذلِكِ اللَّهُ يَخْلُقُ ما يَشاءُ إِذا قَضى أَمْراً فَإِنَّما يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ (٤٧) } “«O, beşikte de yetişkinlikte de insanlarla konuşacak ve salihlerden olacaktır.» [Meryem] dedi ki: «Rabbim! Bana hiçbir beşer dokunmamışken benim nasıl çocuğum olabilir?» [Melek] dedi ki: «Öyledir; Allah dilediğini yaratır. Bir işe hükmettiğinde ona sadece 'Ol' der, o da hemen oluverir.»”