Binûn

Âl-i İmrân Suresi — 4. Sayfa

Kaynak: el-Muharrerü'l-Vecîz · İbn Atıyye · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

قوله: وَيُكَلِّمُ نائب عن حال تقديرها ومكلما وذلك معطوف على قوله: وَجِيهاً [آل عمران: ٤٥] ، وجاء عطف الفعل المستقبل على اسم الفاعل لما بينهما من المضارعة كما جاز عطف اسم الفاعل على الفعل المستقبل في قوله الشاعر: [الرجز] .

Yüce Allah'ın: { وَيُكَلِّمُ } kavli, takdiri "ve mükellimen" (konuşarak) şeklinde olan bir hâlin naibidir (yerine geçmiştir) ve bu, { وَجِيهاً } [Âl-i İmrân: 45] kavline matuftur. Aralarındaki muzâraat (benzerlik) sebebiyle müstakbel (muzari) fiilin ism-i fâile atfedilmesi caiz olmuştur; nitekim şairin şu recezinde de ism-i fâilin muzari fiile atfedilmesi caiz görülmüştür:

بتّ أعشّيها بعضب باتر ... يفصد في أسوقها وجائر

[Recez] «Geceyi, develerin bacaklarını kesip kanatan ve haksızlık eden keskin bir kılıçla onları akşamlatarak geçirdim.»

وقوله: فِي الْمَهْدِ حال من الضمير في يُكَلِّمُ، وكَهْلًا حال معطوفة على قوله: فِي الْمَهْدِ، وقوله: مِنَ الصَّالِحِينَ، حال معطوفة على قوله، وَيُكَلِّمُ، وهذه الآية إخبار من الله تعالى لمريم بأن ابنها يتكلم في مهده مع الناس آية دالة على براءة أمه مما عسى أن يقذفها به متعسف ظان، والْمَهْدِ موضع اضطجاع الصبي وقت تربيته، وأخبر تعالى عنه أنه أيضا يكلم الناس كَهْلًا،

Yüce Allah'ın: { فِي الْمَهْدِ } kavli, { يُكَلِّمُ } fiilindeki zamirden hâldir. { وَكَهْلاً } ise { فِي الْمَهْدِ } kavline matuf bir hâldir. { مِنَ الصَّالِحِينَ } kavli de { وَيُكَلِّمُ } kavline matuf bir hâldir. Bu ayet, Allah Teâlâ'nın Meryem'e; haksız zan besleyen ve haddi aşan birinin kendisine atabileceği iftiralardan annesinin beraatine delalet eden bir mucize olarak oğlunun beşikteyken insanlarla konuşacağını bildirmesidir. Mehd (الْمَهْدِ); çocuğun terbiye edilip büyütüldüğü esnada yattığı yerdir (beşiktir). Allah Teâlâ onun ayrıca bir yetişkin { كَهْلاً } olarak da insanlarla konuşacağını haber vermiştir.

وفائدة ذلك إذ كلام الكهل عرف أنه إخبار لها بحياته إلى سن الكهولة، هذا قول الربيع وجماعة من المفسرين، وقال ابن زيد: فائدة قوله كَهْلًا الإخبار بنزوله عند قتله الدجال كهلا، وقال جمهور الناس:

Yetişkinin konuşması zaten bilinen tabiî bir durum olduğuna göre bunun zikredilmesindeki fayda, [Meryem'e] oğlunun kemal/yetişkinlik çağına kadar yaşayacağının müjdelenmesidir; bu er-Rebî' ve bir grup müfessirin görüşüdür. İbn Zeyd ise: «{ كَهْلاً } kavlinin faydası, Deccâl'i öldüreceği sırada yeryüzüne bir yetişkin olarak ineceğinin haber verilmesidir» demiştir. Âlimlerin ekseriyeti (cumhur) ise şöyle demiştir:

الكهل الذي بلغ سن الكهولة، وقال مجاهد: الكهل الحليم، وهذا تفسير الكهولة بعرض مصاحب لها في الأغلب، واختلف الناس في حد الكهولة، فقيل: الكهل ابن أربعين سنة، وقيل: ابن خمس وثلاثين، وقيل، ابن ثلاث وثلاثين، وقيل: ابن اثنين وثلاثين، وهذا حد أولها. وأما آخرها فاثنتان وخمسون، ثم يدخل سن الشيخوخة.

Kehl, kehûlet (yetişkinlik) çağına ulaşmış kimsedir. Mücâhid: «Kehl, hilim sahibi kimsedir» demiştir; bu, kehûleti çoğu zaman onunla birlikte bulunan bir arazla (vasıfla) açıklamaktır. İnsanlar kehûletin sınırı hususunda ihtilaf etmişlerdir: Kehl'in kırk yaşında olan kimse olduğu söylenmiştir; otuz beş yaşında, otuz üç yaşında ve otuz iki yaşında olduğu da söylenmiştir; bu onun başlangıç sınırıdır. Bitişi ise elli iki yaştır, bundan sonra şeyhûhet (yaşlılık) çağına girilir.

وقول مريم: رَبِّ أَنَّى يَكُونُ لِي وَلَدٌ استفهام عن جهة حملها واستغراب للحمل على حال بكارتها، ويَمْسَسْنِي، معناه يطأ ويجامع، والمسيس الجماع، ومريم لم تنف مسيس الأيدي، والإشارة بقوله: كَذلِكِ، يحتمل أن تكون إلى هذه القدرة التي تتضمنها البشارة بالكلمة، ويحتمل أن تكون إلى حال مريم وبكارتها، وقد تقدم شرح هذين التأويلين في أمر زكرياء ﵇، وجاءت العبارة في أمر زكريا يفعل وجاءت هنا، يَخْلُقُ من حيث أمر زكرياء داخل في الإمكان الذي يتعارف وإن قل وقصة مريم لا تتعارف البتة، فلفظ الخلق أقرب إلى الاختراع وأدل عليه، وروي أن عيسى ﵇، ولد لثمانية أشهر فلذلك لا يعيش من يولد من غيره لمثل ذلك، وقوله تعالى: إِذا قَضى معناه إذا أراد إيجاده، والأمر واحد الأمور وهو مصدر سمي به، والضمير في لَهُ عائد على الأمر والقول على جهة المخاطبة، قال مكي: وقيل المعنى يقول لأجله، وهذا ينحو إلى ما نورده عن أبي علي بعد، وقرأ جمهور السبعة «فيكون» بالرفع، وقرأ ابن عامر وحده «فيكون» بالنصب، فوجه الرفع العطف على يَقُولُ، أو تقدير فهو يكون، وأما قراءة ابن عامر فغير متجهة لأن الأمر المتقدم خطاب للمقضي وقوله: فَيَكُونُ، خطاب للمخبر، فليس كقوله قم فأحسن إليك، لكن وجهها أنه راعى الشبه اللفظي في أن تقدم في الكلام لفظ أمر كما قال أبو الحسن الأخفش في نحو قوله تعالى: قُلْ لِعِبادِيَ الَّذِينَ آمَنُوا يُقِيمُوا الصَّلاةَ [إبراهيم: ٣١] أنه مجرى جواب الأمر، وإن لم يكن له جوابا في الحقيقة، فكذلك على قراءة ابن عامر يكون قوله، فيكون بمنزلة جواب الأمر وإن لم يكن جوابا، وذهب أبو علي في هذه المسألة إلى أن القول فيها ليس بالمخاطبة المحضة، وإنما هو قول مجازي كما قال: امتلأ الحوض وقال قطني وغير ذلك، قال: لأن المنتفي ليس بكائن فلا يخاطب كما لا يؤمر، وإنما المعنى فإنما يكونه فهو يكون، فهذه نزعة اعتزالية غفر الله له.

Meryem'in: { رَبِّ أَنَّى يَكُونُ لِي وَلَدٌ } sözü, nasıl gebe kalacağına dair bir istifham (soru) ve bakirelik hâli üzere gebe kalmayı hayretle karşılamasıdır. { وَلَمْ يَمْسَسْنِي } kavli ise "bana [bir erkek] cima ve vaty etmemişken" demektir. Mesîs (المسيس) cimanın ta kendisidir; Meryem ellerin dokunmasını nefyetmemiştir. { كَذلِكِ } kavlindeki işaretin, kelime müjdesinin içerdiği bu ilâhî kudrete yönelik olması muhtemel olduğu gibi, Meryem'in durumuna ve bakireliğine yönelik olması da muhtemeldir; bu iki tevilin açıklaması Zekeriyyâ aleyhisselâm kıssasında geçmişti. Zekeriyyâ kıssasında ifade "yef'alü" (yapar) şeklinde gelmişken, burada { يَخْلُقُ } (yaratır) şeklinde gelmiştir; zira Zekeriyyâ'nın durumu az da olsa örfen bilinen imkân dahilindedir, Meryem'in kıssası ise kesinlikle örfen bilinen bir durum değildir. Bu sebeple halk (yaratma) lafzı, yoktan var etmeye (ihtirâ) daha yakın ve ona daha çok delalet edicidir. Rivayet edildiğine göre İsa aleyhisselâm sekiz aylık doğmuştur; bu yüzden ondan başka bir kimse bu sürede doğarsa yaşamaz. Allah Teâlâ'nın: { إِذا قَضى } kavli, "onu var etmeyi irade ettiği zaman" demektir. Amr (الْأَمْرِ), işler (umûr) kelimesinin tekilidir ve isim yapılmış bir mastardır. { لَهُ } ifadesindeki zamir, emre racidir ve [ona söylenen] söz hitap kabilindendir. Mekkî: «Mana 'onun için/onun sebebiyle söyler' şeklinde de açıklanmıştır» demiştir ki bu, ileride Ebû Ali'den aktaracağımız görüşe meyletmektedir. Yedi kıraat imamının cumhuru «فَيَكُونُ» kelimesini ref ile okumuştur; yalnızca İbn Âmir ise «فَيَكُونَ» şeklinde nasb ile okumuştur. Ref ile okuyuşun vechi, { يَقُولُ } fiiline atıf yapılması yahut takdirin "o da hemen oluverir" (fe-hüve yekûn) şeklinde olmasıdır. İbn Âmir'in kıraatine gelince, bu kıyasen tutarlı bir vecih değildir; zira önceki emir hükmedilene bir hitaptır, { فَيَكُونُ } kavli ise haber verene bir hitaptır; dolayısıyla «kalk da sana iyilik edeyim» (kum fe-uhsine ileyke) sözü gibi değildir. Ancak bunun vechi, Ebü'l-Hasen el-Ahfeş'in Yüce Allah'ın: { قُلْ لِعِبادِيَ الَّذِينَ آمَنُوا يُقِيمُوا الصَّلاةَ } [İbrâhîm: 31] kavli benzerinde söylediği gibi, sözün öncesinde "emir" lafzının geçmiş olmasındaki lafzî benzerliğin gözetilmesidir; yani hakikatte emrin cevabı olmasa bile emrin cevabı mecrâsında kılınmıştır. Aynı şekilde İbn Âmir'in kıraatinde de «feyekûne» kavli, hakikatte bir cevap olmasa bile emrin cevabı menzilesindedir. Ebû Ali bu meselede, buradaki sözün mutlak bir muhatap alma olmadığını, nitekim «havuz doldu ve bana yet dedi» sözünde olduğu gibi mecazi bir söz olduğunu savunmuş ve: «Çünkü yok olan şey varlık halinde değildir; dolayısıyla emredilemeyeceği gibi kendisine hitap da edilemez. Mana sadece: 'Allah onu var eder, o da hemen var olur' demektir» demiştir. Bu Mutezilî bir temayüldür, Allah onu bağışlasın.

قوله تعالى:

Yüce Allah'ın şu kavli:

[سورة آل عمران (٣) : الآيات ٤٨ الى ٤٩]

[Âl-i İmrân Suresi (3): Ayetler 48-49]

وَيُعَلِّمُهُ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ وَالتَّوْراةَ وَالْإِنْجِيلَ (٤٨) وَرَسُولاً إِلى بَنِي إِسْرائِيلَ أَنِّي قَدْ جِئْتُكُمْ بِآيَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ أَنِّي أَخْلُقُ لَكُمْ مِنَ الطِّينِ كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ فَأَنْفُخُ فِيهِ فَيَكُونُ طَيْراً بِإِذْنِ اللَّهِ وَأُبْرِئُ الْأَكْمَهَ وَالْأَبْرَصَ وَأُحْيِ الْمَوْتى بِإِذْنِ اللَّهِ وَأُنَبِّئُكُمْ بِما تَأْكُلُونَ وَما تَدَّخِرُونَ فِي بُيُوتِكُمْ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (٤٩)

{ وَيُعَلِّمُهُ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ وَالتَّوْراةَ وَالْإِنْجِيلَ (٤٨) وَرَسُولاً إِلى بَنِي إِسْرائِيلَ أَنِّي قَدْ جِئْتُكُمْ بِآيَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ أَنِّي أَخْلُقُ لَكُمْ مِنَ الطِّينِ كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ فَأَنْفُخُ فِيهِ فَيَكُونُ طَيْراً بِإِذْنِ اللَّهِ وَأُبْرِئُ الْأَكْمَهَ وَالْأَبْرَصَ وَأُحْيِ الْمَوْتى بِإِذْنِ اللَّهِ وَأُنَبِّئُكُمْ بِما تَأْكُلُونَ وَما تَدَّخِرُونَ فِي بُيُوتِكُمْ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ (٤٩) } “«Ve ona Kitab'ı, hikmeti, Tevrat'ı ve İncil'i öğretecek. Onu İsrailoğullarına bir elçi kılacak [ve o şöyle diyecek:] 'Şüphesiz ben size Rabbinizden bir mucize getirdim. Ben sizin için çamurdan kuş biçiminde bir şey yapar, ona üflerim de Allah'ın izniyle hemen bir kuş oluverir. Yine körü ve alacalıyı iyileştirir, Allah'ın izniyle ölüleri diriltirim. Evlerinizde ne yiyip ne biriktirdiğinizi de size haber veririm. Eğer inanan kimseler iseniz, şüphesiz bunda sizin için kesin bir delil vardır.'»”

قرأ نافع وعاصم «ويعلمه» بالياء، وذلك عطف على يُبَشِّرُكِ بِكَلِمَةٍ [آل عمران: ٤٥] كذا قال أبو علي: ويحتمل أن يكون في موضع الحال عطفا على وَيُكَلِّمُ [آل عمران: ٤٦] ، وقرأ الباقون، و «نعلمه» بالنون، وهي مثل قراءة الياء في المعنى لكن جاءت بنون العظمة، قال الطبري: قراءة الياء عطف

Nâfi' ve Âsım «ويعلمه» kelimesini ye ile okumuşlardır; bu, { يُبَشِّرُكِ بِكَلِمَةٍ } [Âl-i İmrân: 45] kavline matuftur; Ebû Ali böyle demiştir. { وَيُكَلِّمُ } [Âl-i İmrân: 46] kavline atıfla hâl konumunda olması da muhtemeldir. Diğer kıraat imamları ise nûn ile «ونعلمه» şeklinde okumuşlardır; bu anlamca ye ile okuyuş gibidir ancak azamet nûnu ile gelmiştir. Taberî şöyle demiştir: Ye ile okuyuş,

على قوله: يَخْلُقُ ما يَشاءُ [آل عمران: ٤٧] ، وقراءة النون عطف على قوله: نُوحِيهِ إِلَيْكَ [آل عمران: ٤٤] .

{ يَخْلُقُ ما يَشاءُ } [Âl-i İmrân: 47] kavline matuftur; nûn ile okuyuş ise { نُوحِيهِ إِلَيْكَ } [Âl-i İmrân: 44] kavline matuftur.

قال القاضي أبو محمد عبد الحق ﵁: وهذا الذي قاله خطأ في الوجهين مفسد للمعنى والْكِتابَ هو الخط باليد فهو مصدر كتب يكتب، هذا قول ابن جريج وجماعة المفسرين، وقال بعضهم: هي إشارة إلى كتاب منزل لم يعين وهذه دعوى لا حجة عليها، وأما الْحِكْمَةَ، فهي السنة التي يتكلم بها الأنبياء، في الشرعيات، والمواعظ، ونحو ذلك، مما لم يوح إليهم في كتاب ولا بملك، لكنهم يلهمون إليه وتقوى غرائزهم عليه، وقد عبر بعض العلماء عن الْحِكْمَةَ بأنها الإصابة في القول والعمل، فذكر الله تعالى في هذه الآية أنه يعلم عيسى ﵇ الحكمة، والتعليم متمكن فيما كان من الحكمة بوحي أو مأثورا عمن تقدم عيسى من نبي وعالم، وأما ما كان من حكمة عيسى الخاصة به فإنما يقال فيها يعلمه على معنى يهيىء غريزته لها ويقدره ويجعله يتمرن في استخراجها ويجري ذهنه إلى ذلك، والتَّوْراةَ هي المنزلة على موسى ﵇، ويروى أن عيسى كان يستظهر التوراة وكان أعمل الناس بما فيها، ويروى أنه لم يحفظها عن ظهر قلب إلا أربعة، موسى ويوشع بن نون وعزيز وعيسى ﵈، وذكر الْإِنْجِيلَ لمريم وهو ينزل- بعد- لأنه كان كتابا مذكورا عند الأنبياء والعلماء وأنه سينزل.

Kadı Ebû Muhammed Abdülhak radıyallâhu anh dedi ki: Taberî'nin bu söylediği iki vecihte de hatalıdır ve manayı bozmaktadır. el-Kitâb (الْكِتابَ), el ile yazı yazmaktır; "ketebe yekthübü" fiilinin mastarıdır; bu İbn Cüreyc'in ve müfessirler cemaatinin görüşüdür. Bazıları ise: «Bu, tayin edilmemiş indirilmiş bir kitaba işarettir» demiştir ki bu delili olmayan bir iddiadır. Hikmete (الْحِكْمَةَ) gelince; peygamberlerin şer'î konularda, vaazlarda ve benzeri hususlarda konuştukları sünnettir ki bunlar kendilerine ne bir kitapla ne de bir melekle vahyedilmiştir; bilakis bunlara ilham olunurlar ve fıtratları buna güçlü kılınır. Bazı âlimler hikmeti 'sözde ve fiilde isabet etmek' şeklinde açıklamışlardır. Allah Teâlâ bu ayette İsa aleyhisselâm'a hikmeti öğreteceğini bildirmiştir. Öğretme fiili, İsa'dan önceki peygamber ve âlimlerden nakledilen yahut vahyedilen hikmetlerde tam manasıyla gerçekleşir. İsa'nın kendisine has hikmetine gelince; onda 'öğretir' denilmesi, fıtratını buna hazırlaması, onu muktedir kılması, onu bu hikmetleri çıkarmaya alıştırması ve zihnini buna sevk etmesi anlamındadır. Tevrat (التَّوْراةَ), Mûsâ aleyhisselâm'a indirilendir. Rivayet edildiğine göre İsa Tevrat'ı ezberden bilir ve insanlar içinde onun hükümleriyle en çok amel edeniydi. Yine rivayet edilir ki onu ezbere (hıfzederek) sadece dört kişi bilirdi: Mûsâ, Yûşâ b. Nûn, Üzeyr ve Îsâ aleyhimüsselâm. İncil'in (الْإِنْجِيلَ) Meryem'e -henüz sonradan indirilecek olmasına rağmen- zikredilmesi, peygamberler ve âlimler katında zikredilen ve ileride indirileceği bilinen bir kitap olması sebebiyledir.

وقوله: وَرَسُولًا حال معطوفة على وَيُعَلِّمُهُ إذ التقدير، ومعلما الكتاب، فهذا كله عطف بالمعنى على قوله وَجِيهاً [آل عمران: ٤٥] ، ويحتمل أن يكون التقدير، ويجعله رسولا، وكانت رسالة عيسى ﵇ إلى بني إسرائيل، مبينا حكم التوراة ونادبا إلى العمل بها ومحللا أشياء مما حرم فيها، كالثروب ولحوم الإبل وأشياء من الحيتان والطير، ومن أول القول لمريم إلى قوله إِسْرائِيلَ خطاب لمريم، ومن قوله، أَنِّي قَدْ جِئْتُكُمْ إلى قوله مُسْتَقِيمٌ يحتمل أن يكون خطابا لمريم على معنى يكون من قوله لبني إسرائيل، كيت وكيت، ويكون في آخر الكلام متروك يدل عليه الظاهر تقديره، فجاء عيسى بني إسرائيل رسولا فقال لهم ما تقدم ذكره فلما أحس ويحتمل أن يكون المتروك مقدرا في صدر الكلام بعد قوله، إِلى بَنِي إِسْرائِيلَ فيكون تقديره، فجاء عيسى كما بشر الله رسولا إلى بني إسرائيل بأني قد جئتكم، ويكون قوله: أَنِّي قَدْ جِئْتُكُمْ ليس بخطاب لمريم، والأول أظهر، وقرأ جمهور الناس «أني قد جئتكم» بفتح الألف، تقديره بأني وقرىء في الشاذ، «إني قد جئتكم» ، وجمهور الناس قرؤوا بآية على الإفراد وفي مصحف ابن مسعود «بآيات» وكذلك في قوله بعد هذا وجئتكم بآيات من ربكم واختلف القراء في فتح الألف وكسرها من قوله: أَنِّي أَخْلُقُ، فقرأ نافع وجماعة من العلماء، «إني» بكسر الألف، وقرأ باقي السبعة وجماعة من العلماء، «أني» بفتح الألف، فوجه قراءة نافع، إما القطع والاستئناف وإما أنه فسر الآية بقوله، «إني» كما فسر المثل في قوله كمثل آدم بقوله، خلقه من تراب إلى غير ذلك من الأمثلة ووجه قراءة الباقين البدل من آية، كأنه قال: «وجئتكم بأني أخلق» ، وقيل: هي بدل من أَنِّي الأولى، وهذا كله يتقارب في المعنى وأَخْلُقُ معناه، أقدر وأهيئ بيدي، ومن ذلك قول الشاعر [زهير بن أبي سلمى] :

Yüce Allah'ın: { وَرَسُولاً } kavli, { وَيُعَلِّمُهُ } ifadesine matuf bir hâldir; zira takdiri "ve muallimen el-kitâbe" (Kitab'ı öğretici olarak) şeklindedir. Dolayısıyla bütün bunlar manen { وَجِيهاً } [Âl-i İmrân: 45] kavline matuftur. Takdirin "ve yec'alühû resûlen" (onu bir elçi kılar) şeklinde olması da muhtemeldir. İsa aleyhisselâm'ın İsrailoğullarına gönderilen elçiliği; Tevrat'ın hükümlerini açıklayıcı, onunla amel etmeye teşvik edici, deve eti, iç yağları ile bazı balık ve kuş türleri gibi Tevrat'ta haram kılınan bazı şeyleri helal kılıcı mahiyetteydi. Meryem'e yönelik hitabın başından { إِسْرائِيلَ } kavline kadar olan kısım Meryem'e hitaptır. { أَنِّي قَدْ جِئْتُكُمْ } kavlinden { مُسْتَقِيمٌ } kavline kadar olan kısmın ise, 'İsrailoğullarına şöyle şöyle söyleyecektir' anlamında Meryem'e bir hitap olması muhtemeldir; bu takdirde kelamın sonunda zahirin delalet ettiği gizli bir ifade vardır ki takdiri şöyledir: «İsa İsrailoğullarına bir elçi olarak geldi ve onlara daha önce zikredilen şeyleri söyledi; [onlardan inkârı] hissettiği vakit ise...» Gizli kısmın kelamın başında, { إِلى بَنِي إِسْرائِيلَ } ifadesinden sonra takdir edilmesi de muhtemeldir; bu durumda takdiri şöyle olur: «İsa, Allah'ın müjdelediği gibi İsrailoğullarına 'Şüphesiz ben size geldim' diyen bir elçi olarak geldi.» Bu takdirde { أَنِّي قَدْ جِئْتُكُمْ } kavli Meryem'e hitap olmaz; ancak birinci ihtimal daha açıktır (ezherdir). İnsanların cumhuru «أَنِّي قَدْ جِئْتُكُمْ» kavlini elifin fethasıyla («bienne» takdiriyle) okumuştur; şaz kıraatte ise «إِنِّي قَدْ جِئْتُكُمْ» şeklinde okunmuştur. İnsanların cumhuru { بِآيَةٍ } kelimesini tekil olarak okumuştur; İbn Mes'ûd'un mushafında ise «بآيات» (ayetlerle) şeklindedir, nitekim bundan sonra gelen { وجئتكم بآيات من ربكم } kavlinde de böyledir. Kıraat imamları { أَنِّي أَخْلُقُ } kavlindeki elifin fethası ve kesresi hususunda ihtilaf etmişlerdir: Nâfi' ve bir grup âlim elifin kesresiyle «إني» okumuştur; yedi imamın geri kalanı ve bir grup âlim ise elifin fethasıyla «أني» okumuştur. Nâfi'in kıraatinin vechi, ya kat' ve isti'nâftır yahut { كمثل آدم } kavlindeki meseli { خلقه من تراب } kavliyle tefsir ettiği gibi -ve diğer emsallerinde olduğu gibi- ayeti «إني» sözüyle tefsir etmesidir. Diğerlerinin kıraatinin vechi ise { آية } kelimesinden bedel olmasıdır; sanki 'Ben size yaratacağımla geldim' demiştir. Bunun birinci { أَنِّي } kavlinden bedel olduğu da söylenmiştir; bunların hepsi manaca birbirine yakındır. { أَخْلُقُ } kavlinin manası, 'elimle takdir eder, biçimlendirir ve hazırlarım' demektir. Şair [Züheyr b. Ebî Sülmâ]'nın şu sözü de bu kabildendir:

[الكامل] :

[Kâmil]:

ولأنت تفري ما خلقت وبع ... ض القوم يخلق ثمّ لا يفري

«Sen ölçüp biçtiğin (biçimlendirdiğin) şeyi muhakkak kesip dikersin; oysa insanların bir kısmı ölçüp biçer de sonra kesip dikemez.»

وقوله لَكُمْ تقييد لقوله، أَخْلُقُ لأنه يدل دلالة ما، على أنه لم يرد الإيجاد من العدم، ويصرح

Yüce Allah'ın: { لَكُمْ } kavli, { أَخْلُقُ } ifadesi için bir kayıttır; çünkü bu, yoktan var etmenin kastedilmediğine bir nevi delalet etmektedir. Bunu,

بذلك قوله بِإِذْنِ اللَّهِ وحقيقة الخلق في الأجرام، ويستعمل في المعاني، ومنه قوله تعالى: وَتَخْلُقُونَ إِفْكاً [العنكبوت: ١٧] ومنه قول الشاعر: [مجزوء الكامل مرفّل]

{ بِإِذْنِ اللَّهِ } kavli açıkça ifade etmektedir. Yaratmanın (halk) hakikati cisimlerde (somut varlıklarda) olur; manalar (soyut kavramlar) için de kullanılır; nitekim Allah Teâlâ'nın: { وَتَخْلُقُونَ إِفْكاً } [Ankebût: 17] “yalan uyduruyorsunuz” kavli ve şairin şu sözü bundandır: [Meczûu'l-kâmil müreffel]

من كان يخلق ما يقو ... ل فحيلتي فيه قليله

«Kim söylediği sözü uydurursa (halkederse), ona karşı benim çarem azdır.»

وجمهور الناس قرأ «كهيئة» على وزن فعلة بفتح الفاء وهو مصدر من قولك، هاء الشيء يهاء هيئا وهيئة، إذا ترتب واستقر على حال ما، وهو الذي تعديه فتقول: هيأت، وقرأ الزهري «كهيّئة الطير» ، بكسر الهاء وياء مفتوحة مشددة، وقرأ أبو جعفر بن القعقاع، «كهيئة الطائر فأنفخ فيه فيكون طائرا» على الإفراد في الموضعين، فالأول اسم الجنس والثاني مفرد، أي يكون طائرا من الطيور، وقرأ نافع وحده، «كهيئة الطير فأنفخ فيه فيكون طائرا» بالإفراد في الأخير، وهكذا قرأ في المائدة الباقون «كهيئة الطير فأنفخ فيه فيكون طيرا» بالجمع فيهما، وكذلك في سورة المائدة، ومعاني هذه القراءات بينة، والطَّيْرِ اسم جمع وليس من أبنية الجموع، وإنما البناء في جمع طائر أطيار، وجمع الجمع طيور، وحكاه أبو علي عن أبي الحسن، وقوله فَأَنْفُخُ فِيهِ ذكر الضمير هنا لأنه يحتمل أن يعود على الطين المهيأ، ويحتمل أن يريد فانفخ في المذكور، وأنث الضمير في سورة المائدة في قوله، فَتَنْفُخُ فِيها [المائدة: ١١٠] لأنه يحتمل أن يعود على الهيئة أو على تأنيث لفظ الجماعة في قوله الطَّيْرِ وكون عيسى ﵇ خالقا بيده ونافخا بفيه إنما هو ليبين تلبسه بالمعجزة، وأنها جاءت من قبله، وأما الإيجاد من العدم وخلق الحياة في ذلك الطين فمن الله تعالى وحده لا شريك له.

İnsanların cumhuru «كهيئة» kelimesini fe harfinin fethasıyla "fe'letün" vezninde okumuştur; bu, bir şey düzenli ve belirli bir hâl üzere karar kıldığı zaman söylenen "hâe'ş-şey'ü yehâü hey'en ve hey'eten" ifadesinin mastarıdır; geçişli yaptığında ise "heyye'tü" (düzenledim/şekil verdim) dersin. ez-Zührî he'nin kesresi ve şeddeli fethalı ye ile «كهيّئة الطير» şeklinde okumuştur. Ebû Ca'fer b. el-Ka'kâ' ise her iki yerde de tekil olarak «كهيئة الطائر فأنفخ فيه فيكون طائرا» okumuştur; birincisi cins ismi, ikincisi ise tekildir; yani kuşlardan bir kuş olur demektir. Nâfi' tek başına sonuncusunu müfred olarak «كهيئة الطير فأنفخ فيه فيكون طائرا» şeklinde okumuştur. el-Mâide suresinde de böyledir. Diğerleri ise her iki yerde de cemî (çoğul) olarak «كهيئة الطير فأنفخ فيه فيكون طيرا» okumuşlardır; Mâide suresinde de böyledir. Bu kıraatlerin anlamları açıktır. Tayr (الطَّيْرِ), ism-i cemdir (topluluk ismidir), çoğul kalıplarından değildir; zira "tâir"in çoğul yapısı ancak "atyâr"dır, çoğulun çoğulu (cem'u'l-cem') ise "tuyûr"dur. Ebû Ali bunu Ebü'l-Hasen'den nakletmiştir. Yüce Allah'ın: { فَأَنْفُخُ فِيهِ } kavlinde zamir müzekker kılınmıştır; çünkü şekillendirilmiş çamura raci olması muhtemel olduğu gibi, zikredilene üflerim anlamında olması da muhtemeldir. Mâide suresindeki { فَتَنْفُخُ فِيها } [Mâide: 110] kavlinde ise zamir müennes kılınmıştır; zira hey'ete (şekle) raci olması yahut { الطَّيْرِ } lafzındaki cemaat anlamının müennesliğine raci olması muhtemeldir. İsa aleyhisselâm'ın eliyle biçimlendirmesi ve ağzıyla üflemesi, sadece onun mucizeye bizzat mazhar olduğunu ve mucizenin onun vasıtasıyla zuhur ettiğini beyan etmek içindir. Yoktan var etmeye ve o çamurda hayat yaratmaya gelince; bu yalnızca hiçbir ortağı olmayan Allah Teâlâ'ya aittir.

وقوله بِإِذْنِ اللَّهِ، معناه بعلم منه تعالى أني أفعل ذلك وتمكين منه لي، وحقيقة الإذن في الشيء هي العلم بأنه يفعل والتمكين من ذلك، فإن اقترن بذلك قول فذلك أمكن في الإذن وأبلغ، ويخرج من حد الإذن إلى حد الأمر ولكن تجده أبدا في قسم الإباحة، وتأمل قوله تعالى: فَهَزَمُوهُمْ بِإِذْنِ اللَّهِ [البقرة:

Yüce Allah'ın: { بِإِذْنِ اللَّهِ } kavli, "O'nun bunu yapacağımı bilmesi ve beni buna muktedir kılmasıyla" demektir. Bir şeydeki iznin hakikati; o şeyin yapılacağını bilmek ve onu yapmaya imkân tanımaktır (temkin). Şayet buna bir söz eşlik ederse bu, izinde daha kesin ve daha beliğdir; izin sınırından emir sınırına çıkar, fakat daima ibâhe (serbestlik) kısmında bulunur. Allah Teâlâ'nın şu kavlini düşün: { فَهَزَمُوهُمْ بِإِذْنِ اللَّهِ } [Bakara: 251] “Allah'ın izniyle onları bozguna uğrattılar”,

٢٥١] ، وقول النبي ﵇، وإذنها صماتها، وروي في قصص هذه الآية، أن عيسى ﵇ كان يقول لبني إسرائيل: أي الطير أشد خلقة وأصعب أن يحكى؟ فيقولون: الخفاش، لأنه طائر لا ريش له، فكان يصنع من الطين خفافيش ثم ينفخ فيها فتطير، وكل ذلك بحضرة الناس ومعاينتهم، فكانوا يقولون:

ve Peygamber aleyhisselâm'ın: «Onun izni susmasıdır» hadisi de böyledir. Bu ayetin kıssasında şöyle rivayet edilmiştir: İsa aleyhisselâm İsrailoğullarına: «Yaratılışı en zor ve taklidi en güç olan kuş hangisidir?» derdi. Onlar da: «Yarasadır, çünkü o tüysüz bir kuştur» derlerdi. Bunun üzerine o, çamurdan yarasalar yapar, sonra onlara üfler ve onlar da uçardı; bütün bunlar insanların huzurunda ve gözleri önünde gerçekleşirdi. Onlar ise:

هذا ساحر.

«Bu bir büyücüdür» derlerdi.

قوله تعالى: أُبْرِئُ، معناه أزيل المرض يقال برأ المريض وأبرأه غيره، ويقال: برىء المريض أيضا كما يقال في الذنب والدين، واختلف المفسرون في الْأَكْمَهَ فقال مجاهد: الْأَكْمَهَ هو الذي يبصر بالنهار ولا يبصر بالليل، وقال ابن عباس والحسن والسدي: الْأَكْمَهَ الأعمى على الإطلاق، وقال عكرمة: الْأَكْمَهَ الأعمش، وحكى النقاش قولا: أن الْأَكْمَهَ هو الأبكم الذي لا يفهم ولا يفهم، الميت الفؤاد، وقال ابن

Yüce Allah'ın: { أُبْرِئُ } kavli, "hastalığı gideririm" demektir. "Bere'el-marîdu" (hasta iyileşti) ve "ebraehû gayruhû" (başkası onu iyileştirdi) denir. Günah ve borçta kullanıldığı gibi "berie'l-marîdu" da denir. Müfessirler ekmeh (الْأَكْمَهَ) kelimesinde ihtilaf etmişlerdir: Mücâhid: «Ekmeh; gündüz gören, gece görmeyen kimsedir» demiştir. İbn Abbâs, el-Hasan ve es-Süddî: «Ekmeh, mutlak manada kördür» demişlerdir. İkrime: «Ekmeh, gözü zayıf gören (a'meş) kimsedir» demiştir. en-Nakkâş ise bir kavil naklederek şöyle demiştir: «Ekmeh; anlamayan ve anlatamayan, kalbi ölmüş dilsiz kimsedir.» İbn

عباس أيضا وقتادة: الْأَكْمَهَ الذي يولد أعمى مضموم العين.

Abbâs ve Katâde de: «Ekmeh, anadan doğma kör ve göz kapakları birbirine yapışık doğan kimsedir» demişlerdir.

قال القاضي: وقد كان عيسى ﵇ يبرىء بدعائه ومسح يده كل علة، ولكن الاحتجاج على بني إسرائيل في معنى النبوة لا يقوم إلا بالإبراء من العلل التي لا يبرىء منها طبيب بوجه، فليس يتخلص من هذه الأقوال في الْأَكْمَهَ إلا القول الأخير، إذ الْأَكْمَهَ في اللغة هو الأعمى، وكمهت العين عميت، ولولا ضبط اللغة لكان القول الذي حكى النقاش حسنا في معنى قيام الحجة به، وَالْأَبْرَصَ معروف، وهو داء لا يبرأ منه إذا تمكن، وروي في إحيائه الموتى، أنه كان يضرب بعصاه الميت أو القبر أو الجمجمة، فيحيي الإنسان ويكلمه، وروي أنه أحيى سام بن نوح ﵇، وروي أن الذي كان يحييه كانت تدوم حياته، وروي أنه كان يعود لموته سريعا، وفي قصص الإحياء أحاديث كثيرة لا يوقف على صحتها، وإحياء الموتى هي آيته المعجزة المعرضة للتحدي، وهي بالمعنى متحدى بها وإن كان لم ينص على التحدي بها، وآيات عيسى ﵇ إنما تجري فيما يعارض الطب لأن علم الطب كان شرف الناس في ذلك الزمان وشغلهم وحينئذ أثيرت فيه العجائب، فلما جاء عيسى ﵇ بغرائب لا تقتضيها الأمزجة وأصول الطب، وذلك إحياء الموتى وإبراء الأكمه والأبرص علمت الأطباء أن هذه القوة من عند الله، وهذا كأمر السحرة مع موسى، والفصحاء مع محمد ﵇.

Kadı [Ebû Muhammed] dedi ki: İsa aleyhisselâm duasıyla ve elini sürmesiyle her türlü illeti iyileştirirdi; ancak İsrailoğullarına karşı peygamberlik hususunda hüccet ikame edilmesi, hiçbir tabibin hiçbir şekilde iyileştiremediği illetlerin iyileştirilmesiyle kaim olur. Dolayısıyla ekmeh (الْأَكْمَهَ) hakkındaki bu görüşler arasından ancak son görüş geçerlidir; zira lügatte ekmeh, kör demektir; "kemehati'l-aynü" ise gözün kör olmasıdır. Şayet lügatin kat'iyeti olmasaydı en-Nakkâş'ın naklettiği görüş, hüccetin ikame edilmesi manası bakımından güzel olurdu. el-Ebras (وَالْأَبْرَصَ) ise bilinen alaca hastalığıdır; yerleştiğinde şifası bulunmayan bir illettir. Ölüleri diriltmesi hakkında şöyle rivayet edilmiştir: O, asasıyla ölüye, kabre yahut kafatasına vurur, insan da dirilir ve onunla konuşurdu. Sâm b. Nûh aleyhisselâm'ı dirilttiği rivayet edilmiştir. Dirilttiği kimsenin hayatının devam ettiği de, çok geçmeden tekrar öldüğü de rivayet edilmiştir. Ölülerin diriltilmesi kıssalarında sıhhati kesinleşmeyen pek çok rivayet vardır. Ölüleri diriltmesi, onun meydan okumaya (tehaddî) konu olan mucizesidir; meydan okunduğu açıkça belirtilmese bile mana bakımından kendisiyle meydan okunandır. İsa aleyhisselâm'ın mucizeleri tıp ilmine muaraza eden hususlarda cereyan etmiştir; zira o dönemde tıp ilmi insanların en üstün gördüğü meşgalesiydi ve o çağda bu alanda harikalar ortaya konmuştu. İsa aleyhisselâm mizaçların ve tıp kurallarının gerektirmediği olağanüstü şeylerle -yani ölüleri diriltmek, anadan doğma körü ve alacalıyı iyileştirmekle- gelince tabipler bu kudretin Allah katından olduğunu anladılar. Bu durum, Mûsâ ile büyücüler ve Muhammed aleyhisselâm ile beliğ hatipler arasındaki duruma benzer.

ووقع في التواريخ المترجمة عن الأطباء أن جالينوس، كان في زمن عيسى ﵇ وأنه رحل إليه من رومية إلى الشام ليلقاه فمات في طريقه ذلك.

Tabiplerden tercüme edilen tarih kitaplarında; Câlînûs'un (Galen) İsa aleyhisselâm zamanında yaşadığı, onunla görüşmek üzere Roma'dan Şam'a doğru yola çıktığı ve bu yolculuğu esnasında vefat ettiği kaydedilmiştir.

واختلف المفسرون في معنى قوله تعالى: وَأُنَبِّئُكُمْ الآية، فقال السدي وسعيد بن جبير وابن إسحاق ومجاهد وعطاء: كان عيسى من لدن طفولته وهو في الكتّاب يخبر الصبيان بما يفعل آباؤهم في منازلهم وبما يؤكل من الطعام ويدخر حتى قال بنو إسرائيل لأبنائهم لا تخالطوا هذا الساحر، وكذلك إلى أن نبىء، فكان يقول لكل من سأله عن هذا المعنى، أكلت البارحة كذا، وادخرت كذا، قال ابن إسحاق:

Müfessirler Allah Teâlâ'nın: { وَأُنَبِّئُكُمْ } ayetinin manasında ihtilaf etmişlerdir: es-Süddî, Saîd b. Cübeyr, İbn İshâk, Mücâhid ve Atâ şöyle demişlerdir: İsa çocukluğundan itibaren mektepteyken çocuklara babalarının evlerinde ne yaptıklarını, hangi yemekleri yiyip neleri biriktirdiklerini haber verirdi; öyle ki İsrailoğulları çocuklarına: «Bu büyücüye karışmayın» derlerdi. Peygamber oluncaya kadar bu böyle devam etti; bu konuyu kendisine soran herkese: «Dün gece şunu yedin, şunu da sakladın» derdi. İbn İshâk dedi ki:

وكان معلمه يريد أن يعلمه الشيء فيسبقه إليه عيسى فيتعجب معلمه من ذلك ويذكره للناس، وقال قتادة، معنى الآية إنما هو في نزول المائدة عليهم. وذلك أنها لما أنزلت أخذ عليهم عهدا أن يأكلوا ولا يخبىء أحد شيئا ولا يدخره ويحمله إلى بيته فخانوا وجعلوا يخبئون من ثمار الجنة وطعامها الذي كان ينزل على المائدة فكان عيسى ﵇ يخبر كل أحد عما أكل وعما ادخر في بيته من ذلك وعوقبوا على ذلك، وما في قوله بِما تَأْكُلُونَ يحتمل أن تكون بمعنى الذي وتحتمل المصدرية وكذلك وَما تَدَّخِرُونَ، وقرأ الجمهور، «تدّخرون» بدال مشددة وخاء مكسورة، وهو تفتعلون من ذخرت أصله، «تذخرون» استثقل النطق بالذال والتاء، لتقاربهما في المخرج فأبدلت التاء دالا وأدغمت الذال في الدال، كما صنع في مدكر، ومطلع، بمعنى مضطلع وغير ذلك نحو قول الشاعر: [زهير] [البسيط]

Öğretmeni ona bir şey öğretmek istediğinde İsa ondan önce davranır, öğretmeni de buna hayret edip insanlara anlatırdı. Katâde ise ayetin manasının, onlara sofranın (mâide) indirilmesi hakkında olduğunu söylemiştir. Şöyle ki; sofra indirildiğinde onlardan sadece yemeleri, hiçbir şeyi saklayıp biriktirmemeleri ve evlerine götürmemeleri hususunda söz alınmıştı. Fakat onlar hıyanet edip sofraya indirilen cennet meyvelerinden ve yiyeceklerinden saklamaya başladılar. Bunun üzerine İsa aleyhisselâm herkese bundan ne yediğini ve evinde ne biriktirdiğini haber verirdi; bundan dolayı da cezalandırıldılar. { بِما تَأْكُلُونَ } kavlindeki "mâ" (ما), "ellezî" (şey) anlamında olabileceği gibi mastariyye de olabilir; { وَما تَدَّخِرُونَ } kavlindeki de öyledir. Cumhur, şeddeli dâl ve kesreli hı ile «تدّخرون» okumuştur; bu "zehartü" (biriktirdim) fiilinden tefa'ale veznindedir, aslı «تذخرون» şeklindedir. Mahreçlerinin yakınlığı sebebiyle zâl ve tâ harflerinin peş peşe telaffuzu ağır geldiğinden tâ harfi dâla tebdil edilmiş ve zâl harfi dâla idgam edilmiştir; nitekim "müddakir" ve muzdali' anlamında "muttali'" kelimelerinde ve şair [Züheyr]'in şu beytinde olduğu gibi yapılmıştır: [Basît]

إن الكريم الذي يعطيك نائله ... عفوا ويظلم أحيانا فيطّلم

«Şüphesiz kerîm olan kimse; bağışını gönül hoşluğuyla veren, bazen kendisine haksızlık edildiğinde ise bu haksızlığa katlanandır.»

بالطاء غير منقوطة، وقرأ الزهري ومجاهد وأيوب السختياني وأبو السمال «تدخرون» - بدال ساكنة وخاء مفتوحة، وقوله: إِنَّ فِي ذلِكَ إشارة إلى ما ذكر من الإحياء والإبراء والإنباء، وفي مصحف ابن

Burada noktasız tı (ط) iledir. ez-Zührî, Mücâhid, Eyyûb es-Sahtiyânî ve Ebü's-Semmâl ise sakin dâl ve fethalı hı ile «تدخرون» şeklinde okumuşlardır. Yüce Allah'ın: { إِنَّ فِي ذلِكَ } kavli; zikredilen diriltme, iyileştirme ve gayptan haber verme mucizelerine işarettir. İbn

مسعود «لآيات» على الجمع، وقوله إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ، توقيف والمعنى، لآيات نافعة هادية إن آمنتم وأبصرتم وإلا فليست بنافعة ولا هادية، فأما كونها آيات فعلى كل حال آمنوا أو كفروا، هذا كله على أن المخاطبة لمن لم يؤمن- بعد- وهو ظاهر حاله مع بني إسرائيل، وإن كان خطابه لمؤمنين، أو كما كانوا مؤمنين بموسى، فمعنى الآية التشبيت وهز النفس كما تقول لإنسان تقيم نفسه إلى شيء: ما أنت يا فلان يلزمك أن تفعل كذا وكذا إن كنت من الرجال.

Mes'ûd'un mushafında çoğul olarak «لآيات» şeklindedir. Yüce Allah'ın: { إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ } kavli bir tevkiptir (uyarı ve tespittir); manası: «Eğer iman eder ve basiretle bakarsanız bunlar kesinlikle fayda veren ve hidayete erdiren delillerdir; aksi takdirde ne fayda verir ne de hidayete ulaştırır» demektir. Bunların bizzat ayet (mucize) oluşuna gelince; onlar ister inansınlar ister inkâr etsinler her halükârda böyledir. Bütün bunlar, hitabın henüz inanmamış kimselere yönelik olduğu kabulüne göredir ki onun İsrailoğullarıyla olan zahir durumu da budur. Şayet hitap inananlara yahut Mûsâ'ya inandıkları gibi inanan kimselere yönelik ise, ayetin manası gayrete getirmek ve nefsi harekete geçirmektir; nitekim bir işe teşvik etmek istediğin kimseye: «Ey filan, eğer adamsan şöyle şöyle yapman gerekir» demen gibidir.

قوله تعالى:

Yüce Allah'ın şu kavli:

[سورة آل عمران (٣) : الآيات ٥٠ الى ٥١]

[Âl-i İmrân Suresi (3): Ayetler 50-51]

وَمُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيَّ مِنَ التَّوْراةِ وَلِأُحِلَّ لَكُمْ بَعْضَ الَّذِي حُرِّمَ عَلَيْكُمْ وَجِئْتُكُمْ بِآيَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ (٥٠) إِنَّ اللَّهَ رَبِّي وَرَبُّكُمْ فَاعْبُدُوهُ هذا صِراطٌ مُسْتَقِيمٌ (٥١)

{ وَمُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيَّ مِنَ التَّوْراةِ وَلِأُحِلَّ لَكُمْ بَعْضَ الَّذِي حُرِّمَ عَلَيْكُمْ وَجِئْتُكُمْ بِآيَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ (٥٠) إِنَّ اللَّهَ رَبِّي وَرَبُّكُمْ فَاعْبُدُوهُ هذا صِراطٌ مُسْتَقِيمٌ (٥١) } “«Benden önceki Tevrat'ı doğrulayıcı olarak ve size haram kılınan bazı şeyleri helal kılmak için [geldim]. Size Rabbinizden bir mucize getirdim; artık Allah'tan korkun ve bana itaat edin. Şüphesiz Allah benim de Rabbim, sizin de Rabbinizdir; öyleyse O'na kulluk edin. İşte dosdoğru yol budur.»”

قوله: مُصَدِّقاً حال معطوفة على قوله: أَنِّي قَدْ جِئْتُكُمْ بِآيَةٍ [آل عمران: ٤٩] ، لأن قوله بِآيَةٍ في موضع الحال، وكان عيسى ﵇ مصدقا للتوراة متبعا عاملا بما فيها، قال وهب بن منبه: كان يسبت ويستقبل بيت المقدس، وقال قتادة في تفسير قوله: وَلِأُحِلَّ لَكُمْ بَعْضَ الَّذِي حُرِّمَ عَلَيْكُمْ، كان الذي جاء به عيسى ألين من الذي جاء به موسى، وقال ابن جريج، أحل لكم لحوم الإبل والشحوم، قال الربيع: وأشياء من السمك، وما لا صيصية له من الطير، وكان في التوراة محرمات تركها شرع عيسى على حالها، فلفظة «البعض» على هذا متمكنة، وقال أبو عبيدة: «البعض» في هذه الآية بمعنى الكل، وخطأه الناس في هذه المقالة وأنشد أبو عبيدة شاهدا على قوله بيت لبيد: [الكامل]

Yüce Allah'ın: { وَمُصَدِّقاً } kavli, { أَنِّي قَدْ جِئْتُكُمْ بِآيَةٍ } [Âl-i İmrân: 49] kavline matuf bir hâldir; çünkü { بِآيَةٍ } kavli hâl mevkiindedir. İsa aleyhisselâm Tevrat'ı tasdik edici, ona tâbi olan ve içindekilerle amel eden biriydi. Vehb b. Münebbih: «Cumartesi yasağına riayet eder ve Beytü'l-Makdis'e yönelirdi» demiştir. Katâde ise Allah Teâlâ'nın: { وَلِأُحِلَّ لَكُمْ بَعْضَ الَّذِي حُرِّمَ عَلَيْكُمْ } kavlinin tefsirinde: «İsa'nın getirdiği hükümler, Mûsâ'nın getirdiğinden daha hafifti» demiştir. İbn Cüreyc: «Size deve etini ve iç yağlarını helal kıldı» demiştir. er-Rebî': «Bazı balıkları ve arka parmağı (mahmuzu) olmayan kuşları [helal kıldı]» demiştir. Tevrat'ta haram kılınmış bazı şeyler vardı ki İsa'nın şeriatı onları olduğu gibi bıraktı; dolayısıyla «bazı» (بَعْضَ) lafzı buna göre tam yerindedir. Ebû Ubeyde ise: «Bu ayetteki 'bazı' lafzı 'bütün' (küll) anlamındadır» demiş, insanlar da bu sözünden ötürü onu hatalı bulmuşlardır. Ebû Ubeyde bu görüşüne şahit olarak Lebîd'in şu beytini irat etmiştir: [Kâmil]

ترّاك أمكنة إذا لم يرضها ... أو يخترم بعض النفوس حمامها

«O, hoşlanmadığı yerleri terk edip giden biridir; yahut nefislerden bir nefsi (beni) eceli alıp götürür.»

وليست في البيت له حجة لأن لبيدا أراد نفسه فهو تبعيض صحيح، وذهب بعض المفسرين إلى أن قوله تعالى: حُرِّمَ عَلَيْكُمْ إشارة إلى ما حرمه الأحبار بعد موسى وشرعوه، فكأن عيسى رد أحكام التوراة إلى حقائقها التي نزلت من عند الله تعالى، وقال عكرمة: «حرم عليكم» بفتح الحاء والراء المشددة، وإسناد الفعل إلى الله تعالى أو إلى موسى ﵇، وقرأ الجمهور وَجِئْتُكُمْ بِآيَةٍ وفي مصحف عبد الله بن مسعود، «وجئتكم بآيات» من ربكم، وقوله تعالى: فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ تحذير ودعاء إلى الله تعالى.

Oysa bu beyitte onun için bir delil yoktur; zira Lebîd burada kendi nefsini kastetmiştir, dolayısıyla bu sahih bir cüzîlik/bazılık bildirmedir (teb'îzdir). Bazı müfessirler Allah Teâlâ'nın: { حُرِّمَ عَلَيْكُمْ } kavlinin, Mûsâ'dan sonra hahamların haram kılıp şeriat haline getirdiği şeylere işaret olduğu görüşüne varmışlardır; sanki İsa Tevrat hükümlerini Allah Teâlâ katından indirilen asıl hakikatlerine döndürmüştür. İkrime, fiili Allah Teâlâ'ya veya Mûsâ aleyhisselâm'a isnat ederek hâ ve şeddeli râ'nın fethasıyla «حرَم عليكم» (haram kıldı) şeklinde okumuştur. Cumhur { وَجِئْتُكُمْ بِآيَةٍ } şeklinde okumuştur; Abdullah b. Mes'ûd'un mushafında ise «وجئتكم بآيات من ربكم» (Rabbinizden ayetlerle geldim) şeklindedir. Allah Teâlâ'nın: { فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ } kavli ise bir sakındırma ve Allah Teâlâ'ya bir davettir.

وقرأ جمهور الناس إِنَّ اللَّهَ رَبِّي وَرَبُّكُمْ بكسر الألف على استئناف الخبر، وقرأه قوم «أن الله ربي وربكم» بفتح الألف قال الطبري: «إن» بدل من «آية» ، في قوله جِئْتُكُمْ بِآيَةٍ، وفي هذا ضعف وإنما التقدير أطيعون، لأن الله ربي وربكم، أو يكون المعنى، لأن الله ربي وربكم فاعبدوه، وقوله هذا صِراطٌ مُسْتَقِيمٌ إشارة إلى قوله: إِنَّ اللَّهَ رَبِّي وَرَبُّكُمْ فَاعْبُدُوهُ، وهو لأن ألفاظه جمعت الإيمان والطاعات، والصراط، الطريق، والمستقيم، الذي لا اعوجاج فيه.

İnsanların cumhuru habere başlangıç (isti'nâf) olmak üzere elifin kesresiyle { إِنَّ اللَّهَ رَبِّي وَرَبُّكُمْ } şeklinde okumuştur. Bir topluluk ise elifin fethasıyla «أن الله ربي وربكم» okumuştur. Taberî: «'Enne' (أن), { جِئْتُكُمْ بِآيَةٍ } kavlindeki { آيَةٍ } kelimesinden bedeldir» demiştir; fakat bu görüş zayıftır. Asıl takdir 'Bana itaat edin, çünkü Allah benim de Rabbim sizin de Rabbinizdir' şeklindedir yahut mana 'Allah benim de Rabbim sizin de Rabbiniz olduğu için yalnız O'na kulluk edin' demektir. Yüce Allah'ın: { هذا صِراطٌ مُسْتَقِيمٌ } kavli, { إِنَّ اللَّهَ رَبِّي وَرَبُّكُمْ فَاعْبُدُوهُ } kavline işarettir; çünkü bu lafızlar imanı ve taatleri bir arada toplamıştır. Sırât yol demektir; müstakîm ise içinde hiçbir eğrilik bulunmayandır.

قوله تعالى:

Yüce Allah'ın şu kavli:

[سورة آل عمران (٣) : الآيات ٥٢ الى ٥٤]

[Âl-i İmrân Suresi (3): Ayetler 52-54]

فَلَمَّا أَحَسَّ عِيسى مِنْهُمُ الْكُفْرَ قالَ مَنْ أَنْصارِي إِلَى اللَّهِ قالَ الْحَوارِيُّونَ نَحْنُ أَنْصارُ اللَّهِ آمَنَّا بِاللَّهِ وَاشْهَدْ بِأَنَّا مُسْلِمُونَ (٥٢) رَبَّنا آمَنَّا بِما أَنْزَلْتَ وَاتَّبَعْنَا الرَّسُولَ فَاكْتُبْنا مَعَ الشَّاهِدِينَ (٥٣) وَمَكَرُوا وَمَكَرَ اللَّهُ وَاللَّهُ خَيْرُ الْماكِرِينَ (٥٤)

{ فَلَمَّا أَحَسَّ عِيسى مِنْهُمُ الْكُفْرَ قالَ مَنْ أَنْصارِي إِلَى اللَّهِ قالَ الْحَوارِيُّونَ نَحْنُ أَنْصارُ اللَّهِ آمَنَّا بِاللَّهِ وَاشْهَدْ بِأَنَّا مُسْلِمُونَ (٥٢) رَبَّنا آمَنَّا بِما أَنْزَلْتَ وَاتَّبَعْنَا الرَّسُولَ فَاكْتُبْنا مَعَ الشَّاهِدِينَ (٥٣) وَمَكَرُوا وَمَكَرَ اللَّهُ وَاللَّهُ خَيْرُ الْماكِرِينَ (٥٤) } “İsa onlardan inkârı sezince dedi ki: «Allah yolunda benim yardımcılarım kimlerdir?» Havariler dediler ki: «Biz Allah'ın [dininin] yardımcılarıyız; Allah'a inandık, sen de şahit ol ki biz muhakkak Müslümanlarız. Rabbimiz! İndirdiğine inandık ve Peygamber'e uyduk; artık bizi şahitlerle beraber yaz.» [Kâfirler] tuzak kurdular, Allah da tuzak kurdu. Allah tuzak kuranların en hayırlısıdır.”

قبل هذه الآية متروك به يتم اتساق الآيات، تقديره، فجاء عيسى ﵇ كما بشر الله به فقال جميع ما ذكر لبني إسرائيل، فَلَمَّا أَحَسَّ ومعنى أحس، علم من جهة الحواس بما سمع من أقوالهم في تكذيبه ورأى من قرائن الأحوال وشدة العداوة والإعراض يقال أحسست بالشيء وحسيت به، أصله، حسست فأبدلت إحدى السينين ياء، والْكُفْرَ هو التكذيب به، وروي أنه رأى منهم إرادة قتله، فحينئذ طلب النصر، والضمير في مِنْهُمُ لبني إسرائيل، وقوله تعالى: قالَ مَنْ أَنْصارِي إِلَى اللَّهِ عبارة عن حال عيسى في طلبه من يقوم بالدين ويؤمن بالشرع ويحميه، كما كان محمد ﵇ يعرض نفسه على القبائل ويتعرض للأحياء في المواسم، وهذه الأفعال كلها وما فيها من أقوال يعبر عنها يقال مَنْ أَنْصارِي إِلَى اللَّهِ، ولا شك أن هذه الألفاظ كانت في جملة أقواله للناس، والأنصار جمع نصير، كشهيد وأشهاد وغير ذلك، وقيل جمع ناصر، كصاحب وأصحاب وقوله: إِلَى اللَّهِ يحتمل معنيين، أحدهما، من ينصرني في السبيل إلى الله؟ فتكون إِلَى دالة على الغاية دلالة ظاهرة على بابها، والمعنى الثاني، أن يكون التقدير من يضيف نصرته إلى نصرة الله لي؟ فيكون بمنزلة قوله وَلا تَأْكُلُوا أَمْوالَهُمْ إِلى أَمْوالِكُمْ [النساء: ١] فإذا تأملتها وجدت فيها معنى الغاية لأنها تضمنت إضافة شيء إلى شيء، وقد عبر عنها ابن جريج والسدي بأنها بمعنى مع ونعم، إن- مع- تسد في هذه المعاني مسد «إلى» لكن ليس يباح من هذا أن يقال إن إِلَى بمعنى مع حتى غلط في ذلك بعض الفقهاء في تأويل قوله تعالى: وَأَيْدِيَكُمْ إِلَى الْمَرافِقِ [المائدة: ٦] فقال إِلَى بمعنى مع وهذه عجمة بل إِلَى في هذه الآية، غاية مجردة، وينظر هل يدخل ما بعد إلى فيما قبلها من طريق آخر، والْحَوارِيُّونَ، قوم مر بهم عيسى ﵇، فدعاهم إلى نصره، واتباع ملته، فأجابوه وقاموا بذلك خير قيام، وصبروا في ذات الله، وروي أنه مر بهم وهم يصطادون السمك، واختلف الناس لم قيل لهم الْحَوارِيُّونَ؟ فقال سعيد بن جبير، سموا بذلك لبياض ثيابهم ونقائها، وقال أبو أرطأة، سموا بذلك لأنهم كانوا قصارين يحورون الثياب، أي يبيضونها، وقال قتادة، الحواريون أصفياء الأنبياء، الذين تصلح لهم الخلافة، وقال الضحاك نحوه.

Bu ayetten önce ayetlerin intizamını sağlayan gizli bir ifade vardır ki takdiri şöyledir: «İsa aleyhisselâm, Allah'ın müjdelediği şekilde geldi ve zikredilenlerin hepsini İsrailoğullarına söyledi. { فَلَمَّا أَحَسَّ } (Vaktaki hissetti)...» Ahassa (أَحَسَّ) kelimesinin manası; kendisini yalanlama hususunda onların sözlerinden duyduğu, hal karinelerinden gördüğü, aşırı düşmanlık ve yüz çevirmelerinden duyular vasıtasıyla anladı demektir. "Ahsestü bi'ş-şey'i" ve "haseytü bihî" denir; aslı "hasestü"dür, sîn harflerinden biri yâ'ya dönüştürülmüştür. Küfür (الْكُفْرَ), onu yalanlamaktır. Rivayet edildiğine göre İsa onlardan kendisini öldürme niyetini gördü ve o vakit yardım talebinde bulundu. { مِنْهُمُ } ifadesindeki zamir İsrailoğullarına racidir. Allah Teâlâ'nın: { قالَ مَنْ أَنْصارِي إِلَى اللَّهِ } kavli, İsa'nın dini ikame edecek, şeriata inanıp onu koruyacak kimseleri talep etme halini anlatan bir ifadedir; nitekim Muhammed aleyhisselâm da kendisini kabilelere arz eder ve hac mevsimlerinde insanlarla buluşurdu. Bütün bu fiiller ve içerdiği sözler «Allah yolunda benim yardımcılarım kimlerdir?» ifadesiyle dile getirilir. Şüphesiz bu lafızlar da onun insanlara söylediği sözler arasındaydı. Ensâr (الأنصار), "şehîd"in çoğulunun "eşhâd" olması gibi "nasîr"in çoğuludur; "sâhib"in çoğulunun "ashâb" olması gibi "nâsır"ın çoğulu olduğu da söylenmiştir. { إِلَى اللَّهِ } kavli iki manaya ihtimal taşır: Birincisi; «Allah'a giden yolda bana kim yardım eder?» demektir ki bu takdirde "ilâ" (إِلَى), kendi asıl manası üzere gayeye (hedefe) açıkça delalet eder. İkinci mana ise takdirin; «Allah'ın bana olan yardımına kendi yardımını kim ekler?» şeklinde olmasıdır; bu da Allah Teâlâ'nın: { وَلا تَأْكُلُوا أَمْوالَهُمْ إِلى أَمْوالِكُمْ } [Nisâ: 2] “onların mallarını kendi mallarınıza [katarak] yemeyin” kavli menzilesindedir. Bunu düşündüğünde içinde yine gaye anlamı bulursun; çünkü bir şeyi başka bir şeye eklemeyi içermektedir. İbn Cüreyc ve es-Süddî bunu "mea" (ile/beraber) anlamında açıklamışlardır. Evet, bu manalarda "mea" kelimesi "ilâ"nın yerini tutar; ancak bundan hareketle [mutlak olarak] "ilâ"nın "mea" manasına geldiğini söylemek caiz değildir; öyle ki bazı fakihler bu hususta yanılarak Allah Teâlâ'nın: { وَأَيْدِيَكُمْ إِلَى الْمَرافِقِ } [Mâide: 6] kavlinin tevilinde "ilâ, mea anlamındadır" demişlerdir ki bu dilde bir yabancılaşmadır (hatadır). Bilakis bu ayetteki "ilâ" yalın bir gayedir; "ilâ"dan sonrasının "ilâ"dan öncesine girip girmediğine başka bir yoldan bakılır. Havariler (الْحَوارِيُّونَ), İsa aleyhisselâm'ın yanlarına uğradığı bir topluluktur; onları kendisine yardım etmeye ve dinine uymaya davet etmiş, onlar da icabet ederek bu görevi en güzel şekilde yerine getirmiş ve Allah uğrunda sabretmişlerdir. Rivayet edildiğine göre İsa onların yanına balık avladıkları sırada uğramıştır. İnsanlar onlara neden havari dendiği hususunda ihtilaf etmişlerdir: Saîd b. Cübeyr: «Elbiselerinin beyazlığı ve temizliği sebebiyle bu ismi almışlardır» demiştir. Ebû Ertât: «Elbiseleri yıkayıp beyazlatan (tahvîr eden) çamaşırcılar oldukları için bu ismi almışlardır» demiştir. Katâde: «Havariler, peygamberlerin halifeliğe layık olan seçkin dostlarıdır» demiştir. ed-Dahhâk da buna benzer bir söz söylemiştir.

قال الفقيه الإمام أبو محمد: وهذا تقرير حال القوم، وليس بتفسير اللفظة، وعلى هذا الحد شبه النبي ﵇، ابن عمته بهم في قوله: وحواريّ الزبير، والأقوال الأولى هي تفسير اللفظ، إذ هي من الحور، وهو البياض، حورت الثوب بيضته ومنه الحواري، وقد تسمي العرب النساء الساكنات في الأمصار، الحواريات، لغلبة البياض عليهن، ومنه قول أبي جلدة اليشكري:

Fakih İmam Ebû Muhammed dedi ki: Bu [sonuncusu] topluluğun halinin tespitidir, lafzın lügat tefsiri değildir. Nitekim Peygamber aleyhisselâm da: «Zübeyr benim havarimdir» buyururken halasının oğlunu bu vasıf üzerinden onlara benzetmiştir. İlk görüşler ise lafzın asıl tefsiridir; zira bu kelime beyazlık demek olan "el-havar" (الحور) kökündendir; "havvertü's-sevbe" elbiseyi beyazlattım demektir, "el-havâriyyü" de bundandır. Araplar şehirlerde yaşayan kadınlara beyaz tenlerinin baskınlığı sebebiyle "el-havâriyyât" (beyaz tenli hanımlar) adını verirler; Ebû Celde el-Yeşkürî'nin şu beyti bundandır:

فقل للحواريات يبكين غيرنا ... ولا تبكنا إلا الكلاب النوابح

«O beyaz tenli kadınlara söyle, bizim dışımızdakilere ağlasınlar; bize ise ancak havlayan köpekler ağlasın.»

وحكى مكي: أن مريم دفعت عيسى ﵇ في صغره في أعمال شتى، وكان آخر ما دفعته إلى الحواريين وهم الذين يقصرون الثياب ثم يصبغونها فأراهم آيات وصبغ لهم ألوانا شتى من ماء واحد، وقرأ

Mekkî şöyle nakletmiştir: Meryem küçüklüğünde İsa aleyhisselâm'ı çeşitli işlere vermişti; en son verdiği kimseler ise elbiseleri yıkayıp sonra boyayan havarilerdi. İsa onlara mucizeler göstermiş ve tek bir sudan onlar için elbiseleri türlü türlü renklere boyamıştı.

جمهور الناس «الحواريّون» بتشديد الياء، واحدهم- حواريّ- وليست بياء نسب وإنما هي كياء كرسي، وقرأ إبراهيم النخعي وأبوبكر الثقفي: «الحواريون» مخففة الياء في جميع القرآن، قال أبو الفتح: العرب تعاف ضمة الياء الخفيفة المكسور ما قبلها وتمتنع منها، ومتى جاءت في نحو قولهم، العاديون والقاضيون والساعيون أعلت بأن تستثقل الضمة فتسكن الياء وتنقل حركتها ثم تحذف لسكونها وسكون الواو بعدها فيجيء العادون ونحوه، فكان يجب على هذا أن يقال، الحوارون، لكن وجه القراءة على ضعفها أن الياء خففت استثقالا لتضعيفها وحملت الضمة دلالة على أن التشديد مراد، إذ التشديد محتمل للضمة، وهذا كما ذهب أبو الحسن في تخفيف يستهزئون إلى أن أخلص الهمزة ياء البتة وحملها الضمة تذكر الحال المرادة فيها.

İnsanların cumhuru yâ harfinin şeddesiyle «الحواريّون» şeklinde okumuştur; tekili "havâriyy"dir (حواريّ) ve buradaki nispet yâ'sı değil, "kürsiyy" kelimesindeki yâ gibidir. İbrâhîm en-Nehaî ve Ebû Bekr es-Sekafî ise Kur'an'ın tamamında yâ harfinin tahfifiyle (şeddesiz olarak) «الحواريون» okumuşlardır. Ebü'l-Feth şöyle demiştir: Araplar, öncesi kesreli olan şeddesiz yâ'nın dammesini hoş karşılamaz ve bundan kaçınırlar. Nitekim "el-'âdiyûn", "el-kâdıyûn" ve "es-sâ'ıyûn" gibi kullanımlarda; damme ağır geldiği için yâ sakin kılınır, harekesi nakledilir, sonra kendisinin sükûnu ve peşindeki vâv'ın sükûnu sebebiyle yâ hazfedilerek i'lâl yapılır ve "el-'âdûn" vb. haline gelir. Buna göre kural gereği "el-havârûn" denmesi gerekirdi. Ancak bu kıraatin zayıf olmakla birlikte vechi şudur: Yâ harfi şeddesinin ağırlığı sebebiyle hafifletilmiş (şeddesiz yapılmış), şeddenin kastedildiğine delalet etmesi için de damme üzerinde bırakılmıştır; zira şeddeli harf dammeyi taşımaya elverişlidir. Bu durum, Ebü'l-Hasen'in «yestehziûn» kelimesinin tahfifinde hemzeyi tamamen yâ'ya dönüştürüp, kelimede kastedilen asıl hali hatırlatmak üzere ona damme vermesi yaklaşımı gibidir.

وقول الحواريين: وَاشْهَدْ يحتمل أن يكون خطابا لعيسى ﵇، أي اشهد لنا عند الله، ويحتمل أن يكون خطابا لله تعالى كما تقول: أنا أشهد الله على كذا، إذا عزمت وبالغت في الالتزام، ومنه قول النبي ﵇ في حجة الوداع: اللهم اشهد، قال الطبري: وفي هذه الآية توبيخ لنصارى نجران، أي هذه مقالة الأسلاف المؤمنين بعيسى، لا ما تقولونه أنتم، يا من يدعي له الألوهية.

Havarilerin: { وَاشْهَدْ } sözünün İsa aleyhisselâm'a hitap olması muhtemeldir; yani «Allah katında bizim için şahitlik et» demektir. Tıpkı bir şeye azmedip onu taahhüt etmekte mübalağa gösterdiğinde «Buna Allah'ı şahit tutarım» demen gibi Allah Teâlâ'ya hitap olması da muhtemeldir; Peygamber aleyhisselâm'ın Veda Haccı'ndaki: «Allahım, şahit ol!» sözü de bu kabildendir. Taberî: «Bu ayette Necrân Hristiyanlarına bir kınama vardır; yani İsa'ya inanan geçmişlerin sözü işte budur; ey ona ilahlık isnat edenler, sizin söylediğiniz gibi değildir!» demiştir.

وقولهم: رَبَّنا آمَنَّا بِما أَنْزَلْتَ يريدون الإنجيل وآيات عيسى، والرَّسُولَ عيسى ﵇، وقولهم: فَاكْتُبْنا مَعَ الشَّاهِدِينَ عبارة عن الرغبة في أن يكونوا عنده في عداد من شهد بالحق من مؤمني الأمم، ولما كان البشر يقيد ما يحتاج إلى علمه وتحقيقه في ثاني حال بالكتاب، عبروا عن فعل الله بهم ذلك وقال ابن عباس: قولهم مَعَ الشَّاهِدِينَ معناه اجعلنا من أمة محمد ﵇ في أن نكون ممن يشهد على الناس.

Onların: { رَبَّنا آمَنَّا بِما أَنْزَلْتَ } sözleriyle kastettikleri İncil ve İsa'nın mucizeleridir; { وَاتَّبَعْنَا الرَّسُولَ } kavlindeki elçi ise İsa aleyhisselâm'dır. { فَاكْتُبْنا مَعَ الشَّاهِدِينَ } sözleri ise, ümmetlerin hakka şahitlik eden müminleri arasında Allah katında yer alma arzusunun ifadesidir. İnsan, gelecekte bilmeye ve doğrulamaya ihtiyaç duyduğu şeyi yazıyla kayıt altına aldığı için, Allah'ın kendilerine yönelik bu muamelesini 'yazmak' lafzıyla ifade etmişlerdir. İbn Abbâs: «Onların { مَعَ الشَّاهِدِينَ } sözünün manası; 'bizi insanlara şahitlik edecek kimseler olmak üzere Muhammed aleyhisselâm'ın ümmetinden kıl' demektir» demiştir.

ثم أخبر تعالى عن بني إسرائيل الكافرين بعيسى فقال: وَمَكَرُوا يريد تحيلهم في أخذ عيسى للقتل بزعمهم، ويروى أنهم تحيلوا له، وأذكوا عليه العيون حتى دخل هو والحواريون بيتا فأخذوهم فيه، فهذا مكر بني إسرائيل، وجازاهم الله تعالى بأن طرح شبه عيسى على أحد الحواريين ورفع عيسى، وأعقب بني إسرائيل مذلة وهوانا في الدنيا والآخرة، فهذه العقوبة هي التي سماها الله مكرا في قوله وَمَكَرَ اللَّهُ وهذا مهيع أن تسمى العقوبة باسم الذنب وإن لم تكن في معناه، وعلى هذا فسر جمهور المفسرين الآية، وعلى أن عيسى قال للحواريين: من يصبر فيلقى عليه شبهي فيقتل وله الجنة؟ فقال أحدهم- أنا- فكان ذلك، وروى قوم أن بني إسرائيل دست يهوديا جاسوسا على عيسى حتى صحبه ودلهم عليه ودخل معه البيت فلما أحيط بهم ألقى الله شبه عيسى على ذلك الرجل اليهودي فأخذ وصلب، فهذا معنى قوله:

Sonra Allah Teâlâ İsa'yı inkâr eden İsrailoğullarından haber vererek şöyle buyurdu: { وَمَكَرُوا } [Kâfirler tuzak kurdular]; bununla, kendi zanlarınca öldürmek üzere İsa'yı yakalamak için hile yapmalarını kastetmektedir. Rivayet edildiğine göre onlar İsa'ya hile kurdular ve kendisiyle havariler bir eve girinceye kadar peşine casuslar taktılar ve onları evin içinde kıstırdılar; işte bu, İsrailoğullarının tuzağıdır (mekridir). Allah Teâlâ da İsa'nın benzerini (şibhini) havarilerden birinin üzerine bırakıp İsa'yı [kendi katına] yükselterek ve İsrailoğullarına dünyada ve ahirette zillet ve aşağılık vererek onlara cezalarını verdi. İşte Allah'ın: { وَمَكَرَ اللَّهُ } [Allah da tuzak kurdu] kavlinde tuzak (mekr) olarak adlandırdığı şey bu cezadır. Cezanın, bizzat o manada olmasa bile günahın ismiyle adlandırılması bilinen bir üsluptur. Müfessirlerin cumhuru ayeti bu şekilde ve İsa'nın havarilere: «Hanginiz sabreder de cennet karşılığında benim benzerim üzerine bırakılıp öldürülür?» demesi, içlerinden birinin de «Ben» demesi ve hadisenin bu şekilde vuku bulması üzerine tefsir etmişlerdir. Bir topluluk ise şöyle rivayet etmiştir: İsrailoğulları İsa'nın aleyhine casusluk yapması için bir Yahudiyi gizlice görevlendirdi; o adam İsa'ya arkadaşlık edip yerini onlara gösterdi ve onunla birlikte eve girdi. Etrafları sarıldığında Allah, İsa'nın benzerini o Yahudi adamın üzerine bıraktı; böylece o adam yakalanıp asıldı. İşte Yüce Allah'ın şu kavlinin manası budur:

وَمَكَرُوا وَمَكَرَ اللَّهُ وهذه أيضا تسمية عقوبة باسم الذنب، والمكر في اللغة، السعي على الإنسان دون أن يظهر له ذلك، بل أن يبطن الماكر ضد ما يبدي، وقوله وَاللَّهُ خَيْرُ الْماكِرِينَ معناه في أنه فاعل في حق في ذلك، والماكر من البشر فاعل باطل في الأغلب، لأنه في الأباطيل يحتاج إلى التحيل، والله سبحانه أشد بطشا وأنفذ إرادة، فهو خير من جهات لا تحصى، لا إله إلا هو، وذكر حصر عيسى ﵇، وعدة أصحابه به وأمر الشبه وغير ذلك من أمره سيأتي في موضعه إن شاء الله تعالى.

{ وَمَكَرُوا وَمَكَرَ اللَّهُ } “[Kâfirler] tuzak kurdular, Allah da tuzak kurdu.” Bu da yine cezanın günahın adıyla isimlendirilmesidir. Lügatte mekr; bir kimseye hissettirmeden aleyhinde çalışmak, bilakis tuzak kuranın açığa vurduğunun aksini içinde gizlemesidir. Yüce Allah'ın: { وَاللَّهُ خَيْرُ الْماكِرِينَ } “Allah tuzak kuranların en hayırlısıdır” kavli; Allah'ın bu hususta hak ile fail olması anlamındadır. İnsanlardan hile kuran kimse ise çoğunlukla bâtıl işler failidir; çünkü bâtıllarda hileye ihtiyaç duyar. Allah Sübhânehu ise azabı en şiddetli ve iradesi en geçerli olandır; dolayısıyla sayılamayacak kadar çok yönden en hayırlıdır, O'ndan başka ilah yoktur. İsa aleyhisselâm'ın kuşatılması, yanındaki arkadaşlarının sayısı, benzerinin verilmesi meselesi ve onun durumuna dair diğer hususlar inşallah Teâlâ kendi yerinde gelecektir.

قوله تعالى:

Yüce Allah'ın şu kavli:

[سورة آل عمران (٣) : الآيات ٥٥ الى ٥٧]

[Âl-i İmrân Suresi (3), 55-57. Âyetler]

إِذْ قالَ اللَّهُ يا عِيسى إِنِّي مُتَوَفِّيكَ وَرافِعُكَ إِلَيَّ وَمُطَهِّرُكَ مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا وَجاعِلُ الَّذِينَ اتَّبَعُوكَ فَوْقَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ ثُمَّ إِلَيَّ مَرْجِعُكُمْ فَأَحْكُمُ بَيْنَكُمْ فِيما كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ (٥٥) فَأَمَّا الَّذِينَ كَفَرُوا فَأُعَذِّبُهُمْ عَذاباً شَدِيداً فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ وَما لَهُمْ مِنْ ناصِرِينَ (٥٦) وَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ فَيُوَفِّيهِمْ أُجُورَهُمْ وَاللَّهُ لا يُحِبُّ الظَّالِمِينَ (٥٧)

{ إِذْ قالَ اللَّهُ يا عِيسى إِنِّي مُتَوَفِّيكَ وَرافِعُكَ إِلَيَّ وَمُطَهِّرُكَ مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا وَجاعِلُ الَّذِينَ اتَّبَعُوكَ فَوْقَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ ثُمَّ إِلَيَّ مَرْجِعُكُمْ فَأَحْكُمُ بَيْنَكُمْ فِيما كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ (٥٥) فَأَمَّا الَّذِينَ كَفَرُوا فَأُعَذِّبُهُمْ عَذاباً شَدِيداً فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ وَما لَهُمْ مِنْ ناصِرِينَ (٥٦) وَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ فَيُوَفِّيهِمْ أُجُورَهُمْ وَاللَّهُ لا يُحِبُّ الظَّالِمِينَ (٥٧) } “Hani Allah şöyle buyurmuştu: «Ey İsa! Şüphesiz ki seni vefat ettireceğim, seni kendime yükselteceğim, seni inkâr edenlerden arındıracağım ve sana uyanları kıyamet gününe kadar inkâr edenlerin üstünde tutacağım. Sonra dönüşünüz banadır; aranızda anlaşmazlığa düştüğünüz şeyler hakkında hükmü ben vereceğim. İnkâr edenlere gelince, onları dünyada da ahirette de çetin bir azapla cezalandıracağım; onların hiçbir yardımcısı da olmayacaktır. İman edip salih ameller işleyenlere gelince, [Allah] onların mükâfatlarını tastamam verecektir. Allah zalimleri sevmez.»”

قال الطبري: العامل في إِذْ قوله تعالى وَمَكَرَ اللَّهُ [آل عمران: ٥٤] وقال غيره من النحاة:

Taberî şöyle demiştir: { إِذْ } zarfının âmili, Yüce Allah'ın { وَمَكَرَ اللَّهُ } [Âl-i İmrân: 54] kavlidir. Diğer nahivciler ise şöyle demiştir:

العامل فعل مضمر تقديره اذكر.

Âmil, takdiri «hatırla» olan gizli bir fiildir.

قال القاضي أبو محمد: وهذا هو الأصوب، وهذا القول هو بواسطة الملك لأن عيسى ليس بمكلم، و «عيسى» اسم أعجمي معرف فلذلك لا ينصرف وهو بالسريانية- ايسوع- عدلته العرب إلى «عيسى» ، واختلف المفسرون في هذا التوفي، فقال الربيع: هي وفاة نوم، رفعه الله في منامه، وقال الحسن وابن جريج ومطر الوراق ومحمد بن جعفر بن الزبير وجماعة من العلماء: المعنى أني قابضك من الأرض، ومحصنك أني مميتك، هذا لفظ ابن عباس ولم يفسر، فقال وهب بن منبه: توفاه الله بالموت ثلاث ساعات ورفعه فيها ثم أحياه الله بعد ذلك، عنده في السماء وفي بعض الكتب، سبع ساعات، وقال الفراء: هي وفاة موت ولكن المعنى، إِنِّي مُتَوَفِّيكَ في آخر أمرك عند نزولك وقتلك الدجال، ففي الكلام تقديم وتأخير، وقال مالك في جامع العتبية: مات عيسى وهو ابن ثلاث وثلاثين سنة، ووقع في كتاب مكي عن قوم: أن معنى مُتَوَفِّيكَ متقبل عملك، وهذا ضعيف من جهة اللفظ.

Kadı Ebû Muhammed der ki: En doğru olan da budur. Bu hitap melek vasıtasıyladır; zira İsa doğrudan kendisiyle konuşulan (mükellem) biri değildir. "İsa" (عِيسى) gayriarapça (acemî) ve marife bir isimdir; bu sebeple gayrimunsarıftır. Süryanicede «Yesu‘» (ايسوع) olup Araplar onu «İsa» (عِيسى) şekline dönüştürmüştür. Müfessirler bu vefat konusunda ihtilaf etmişlerdir: Rebî‘, «Bu bir uyku vefatıdır; Allah onu uykusunda yükseltmiştir» demiştir. Hasan, İbn Cüreyc, Matar el-Varrâk, Muhammed b. Ca‘fer b. ez-Zübeyr ve bir grup âlim ise şöyle demişlerdir: «Manası; seni yeryüzünden kabzedip [kendi katıma] alacağım ve seni koruyacağımdır.» İbn Abbas'ın lafzı «Seni öldüreceğim» şeklinde olup açıklama yapmamıştır. Vehb b. Münebbih: «Allah onu üç saat boyunca ölümle vefat ettirmiş, bu süre içinde yükseltmiş, sonra gökte kendi katında tekrar diriltmiştir; bazı kitaplarda ise yedi saat denmektedir» demiştir. Ferrâ: «Bu bir ölüm vefatıdır; ancak mana, 'işinin sonunda, yere indiğinde ve Deccal'i öldürdüğünde { إِنِّي مُتَوَفِّيكَ } seni vefat ettireceğim' şeklindedir; dolayısıyla sözde takdim ve tehir vardır» demiştir. Mâlik, el-Utbiyye'nin Câmi‘inde: «İsa otuz üç yaşındayken vefat etti» demiştir. Mekkî'nin kitabında bir topluluktan naklen: «{ مُتَوَفِّيكَ } lafzının manası, amelini kabul edeceğim demektir» şeklinde yer almıştır ki bu, lafız yönünden zayıftır.

قال القاضي أبو محمد: وأجمعت الأمة على ما تضمنه الحديث المتواتر من أن عيسى ﵇ في السماء حي، وأنه ينزل في آخر الزمان فيقتل الخنزير ويكسر الصليب ويقتل الدجال ويفيض العدل ويظهر هذه الملة ملة محمد ويحج البيت ويعتمر، ويبقى في الأرض أربعا وعشرين سنة، وقيل أربعين سنة، ثم يميته الله تعالى.

Kadı Ebû Muhammed der ki: Ümmet, mütevatir hadisin içerdiği şu husus üzerinde icma etmiştir: İsa aleyhisselâm gökte diridir; ahir zamanda inecek, domuzu öldürecek, haçı kıracak, Deccal'i öldürecek, adaleti yayacak, Muhammed'in milleti olan bu dini üstün kılacak, Beytullah'ı haccedip umre yapacak, yeryüzünde yirmi dört yıl -kırk yıl da denmiştir- kalacak, sonra Allah Teâlâ onu vefat ettirecektir.

قال القاضي أبو محمد عبد الحق ﵁: فقول ابن عباس ﵁: هي وفاة موت لا بد أن يتمم، إما على قول وهب بن منبه، وإما على قول الفراء، وقوله تعالى: وَرافِعُكَ إِلَيَّ عبارة عن نقله إلى علو من سفل وقوله إِلَيَّ إضافة تشريف لما كانت سماءه والجهة المكرمة المعظمة المرجوة، وإلا فمعلوم أن الله تعالى غير متحيز في جهة، وقوله تعالى: وَمُطَهِّرُكَ حقيقة التطهير إنما هي من دنس ونحوه، واستعمل ذلك في السب والدعاوى والآثام وخلطة الشرار ومعاشرتهم، تشبيها لذلك كله بالأدناس، فطهر الله العظيم عيسى من دعاوى الكفرة ومعاشرتهم القبيحة له، وقوله تعالى: وَجاعِلُ اسم فاعل للاستقبال، وحذف تنوينه تخفيفا، وهو متعد إلى مفعولين، لأنه بمعنى مصيّر فأحدهما الَّذِينَ والآخر في قوله: فَوْقَ الَّذِينَ كَفَرُوا وقال ابن زيد: الذين اتبعوه هم النصارى والذين كفروا هم اليهود، والآية

Kadı Ebû Muhammed Abdülhak radıyallâhu anh der ki: İbn Abbas radıyallâhu anh'ın «Bu bir ölüm vefatıdır» sözü; ya Vehb b. Münebbih'in kavline ya da Ferrâ'nın kavline göre tamamlanmak zorundadır. Yüce Allah'ın: { وَرافِعُكَ إِلَيَّ } kavli, onun aşağıdan yukarıya nakledilmesinden ibarettir. { إِلَيَّ } ifadesi ise bir teşrif izafetidir; zira orası O'nun seması, ikram edilen, yüceltilen ve umulan yöndür. Yoksa Allah Teâlâ'nın bir yönde mekân tutmaktan (mütehayyiz olmaktan) münezzeh olduğu malumdur. Yüce Allah'ın: { وَمُطَهِّرُكَ } kavline gelince; temizlemenin (tathîrin) hakikati ancak pislik ve benzeri şeylerden olur. Bu ifade; sövgü, asılsız iddialar, günahlar ve kötü kimselerle karışıp düşüp kalkma hakkında, bütün bunların pisliklere benzetilmesi sebebiyle mecazen kullanılmıştır. Böylece yüce Allah İsa'yı, kâfirlerin asılsız iddialarından ve ona karşı takındıkları çirkin birliktelikten arındırmıştır. Yüce Allah'ın: { وَجاعِلُ } kavli, gelecek zaman ifade eden bir ismi faildir; tenvini tahfif için hazfedilmiştir. «Dönüştüren/kılan» (musayyir) manasında olduğu için iki mef'ûle geçişlidir (müteaddîdir); bunlardan biri { الَّذِينَ }, diğeri ise { فَوْقَ الَّذِينَ كَفَرُوا } kavlindedir. İbn Zeyd şöyle demiştir: «Sana uyanlar Hristiyanlar, inkâr edenler ise Yahudilerdir. Bu ayet,

مخبرة عن إذلال اليهود وعقوبتهم بأن النصارى فوقهم في جميع أقطار الأرض إلى يوم القيامة.

Yahudilerin alçaltılacağını ve Hristiyanların yeryüzünün her tarafında kıyamet gününe kadar onların üstünde olmasıyla cezalandırılacaklarını haber vermektedir.»

قال القاضي أبو محمد: فخصص ابن زيد المتبعين والكافرين وجعله حكما دنيويا لا فضيلة فيه للمتبعين الكفار منهم بل كونهم فوق اليهود عقوبة لليهود فقط، وقال جمهور المفسرين بعموم اللفظ في المتبعين فيدخل في ذلك أمة محمد لأنها متبعة لعيسى، نص على ذلك قتادة وغيره، وكذلك قالوا بعموم اللفظ في الكافرين، فمقتضى الآية إعلام عيسى ﵇ أن أهل الإيمان به كما يجب هم فوق الذين كفروا بالحجة والبرهان وبالعزة والغلبة، ويظهر من قول ابن جريج وغيره أن المراد المتبعون له في وقت استنصاره وهم الحواريون جعلهم الله فوق الكافرين لأنه شرفهم وأبقى لهم في الصالحين ذكرا، فهم فوقهم بالحجة والبرهان، وما ظهر عليهم من أمارات رضوان الله، وقوله تعالى ثُمَّ إِلَيَّ مَرْجِعُكُمْ الخطاب لعيسى، والمراد الإخبار بالقيامة والحشر فلذلك جاء اللفظ عاما من حيث الأمر في نفسه لا يخص عيسى وحده فكأنه قال له: ثُمَّ إِلَيَّ، أي إلى حكمي وعدلي، يرجع الناس، فخاطبه كما تخاطب الجماعة إذ هو أحدها، وإذ هي مرادة في المعنى، وفي قوله تعالى: فَأَحْكُمُ إلى آخر الآية، وعد لعيسى والمؤمنين ووعيد للكافرين.

Kadı Ebû Muhammed der ki: İbn Zeyd uyanları ve inkâr edenleri tahsis etmiş ve bunu, uyanlardan kâfir olanlar için hiçbir fazilet taşımayan, bilakis onların Yahudilerin üstünde bulunmalarını sadece Yahudilere bir ceza kılan dünyevi bir hüküm yapmıştır. Müfessirlerin cumhuru ise 'uyanlar' ifadesinin genel olduğu görüşündedir; dolayısıyla İsa'ya tabi olduğu için Muhammed'in ümmeti de buna dâhildir; Katâde ve başkaları bunu açıkça belirtmiştir. Aynı şekilde 'inkâr edenler' ifadesinin de umumi olduğunu söylemişlerdir. Ayetin gereği; İsa aleyhisselâm'a, ona gerektiği gibi iman edenlerin hüccet ve burhanla, izzet ve galebeyle inkâr edenlerin üstünde olduğunun bildirilmesidir. İbn Cüreyc ve başkalarının sözünden anlaşıldığına göre, kastedilenler ondan yardım istediği vakit ona tabi olanlardır ki onlar da havarilerdir. Allah onları kâfirlerin üstünde kılmıştır; çünkü onları şereflendirmiş ve salihler arasında anılmalarını devam ettirmiştir. Dolayısıyla onlar hüccet ve burhanla ve üzerlerinde açıkça görülen Allah'ın rızası alametleriyle onların üstündedirler. Yüce Allah'ın: { ثُمَّ إِلَيَّ مَرْجِعُكُمْ } kavlinde hitap İsa'yadır; kastedilen ise kıyameti ve haşri haber vermektir. Bu sebeple lafız, meselenin bizzat kendisi bakımından sadece İsa'ya has olmayıp genel olarak gelmiştir. Sanki ona şöyle demiştir: «Sonra insanlar bana, yani benim hükmüme ve adaletime dönecektir.» Ona, topluluğun bir ferdi olduğu ve manada o topluluk kastedildiği için, topluluğa hitap edilir gibi hitap edilmiştir. Yüce Allah'ın: { فَأَحْكُمُ } kavlinden ayetin sonuna kadar olan kısımda İsa'ya ve müminlere bir vaad, kâfirlere ise bir tehdit vardır.

وقوله تعالى: فَأَمَّا الَّذِينَ كَفَرُوا الآية، إخبار بما يجعل عليه حالهم من أول أمرهم وليس بإخبار عما يفعل بعد يوم القيامة، لأنه قد ذكر الدنيا وهي قبل، وإنما المعنى، فأما الكافرون فالصنع بهم أنهم يعذبون عَذاباً شَدِيداً فِي الدُّنْيا بالأسر والقتل والجزية والذل، ولم ينله منهم فهو تحت خوفه إذ يعلم أن شرع الإسلام طالب له بذلك، وقد أبرز الوجود هذا، وفي الْآخِرَةِ معناه، بعذاب النار، ثم ذكر قسم الإيمان وقرن به الأعمال الصالحات تنبيها على درجة الكمال ودعاء إليها، وقرأ حفص عن عاصم «فيوفيهم» بالياء على الغيبة، والفعل مسند إلى الله تعالى، وقرأ الباقون وأبوبكر عن عاصم «فنوفيهم» بالنون، وهي نون العظمة، وتوفية الأجور هي قسم المنازل في الجنة فذلك هو بحسب الأعمال، وأما نفس دخول الجنة فبرحمة الله وبفضله، وتقدم نظير قوله وَاللَّهُ لا يُحِبُّ الظَّالِمِينَ في قوله قبل فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ الْكافِرِينَ [آل عمران: ٣٢] .

Yüce Allah'ın: { فَأَمَّا الَّذِينَ كَفَرُوا } ayeti, kıyamet gününden sonra yapılacakları değil, işlerinin başından itibaren durumlarının ne kılınacağını haber vermektedir; zira ondan önce olan dünyayı zikretmiştir. Manası ancak şudur: Kâfirlere gelince, onlara yapılacak muamele; dünyada esaret, katil, cizye ve zilletle { عَذاباً شَدِيداً فِي الدُّنْيا } «çetin bir azapla» azap edilmeleridir. Bunlardan biri başına gelmeyen kimse de İslam şeriatının kendisinden bunu talep ettiğini bildiği için onun korkusu altındadır ve fiili varlık bunu ortaya koymuştur. { فِي الْآخِرَةِ } kavlinin manası ise cehennem azabıyla demektir. Sonra kemal derecesine dikkat çekmek ve ona davet etmek üzere iman kısmını zikretmiş ve salih amelleri ona bitiştirmiştir. Âsım'dan rivayetle Hafs, gaib sigasıyla ve fiil Allah Teâlâ'ya isnat edilerek { فَيُوَفِّيهِمْ } [ye ile] okumuştur. Geri kalanlar ve Âsım'dan Ebû Bekir ise azamet nunu ile { فَنُوَفِّيهِمْ } [nûn ile] okumuşlardır. Ücretlerin tastamam verilmesi cennetteki derecelerin taksimidir ki bu da amellere göredir. Cennete bizzat giriş ise Allah'ın rahmeti ve lütfiyledir. { وَاللَّهُ لا يُحِبُّ الظَّالِمِينَ } kavlinin benzeri, daha önce geçen: { فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ الْكافِرِينَ } [Âl-i İmrân: 32] kavlinde geçmişti.

قوله تعالى:

Yüce Allah'ın şu kavli:

[سورة آل عمران (٣) : الآيات ٥٨ الى ٦١]

[Âl-i İmrân Suresi (3), 58-61. Âyetler]

ذلِكَ نَتْلُوهُ عَلَيْكَ مِنَ الْآياتِ وَالذِّكْرِ الْحَكِيمِ (٥٨) إِنَّ مَثَلَ عِيسى عِنْدَ اللَّهِ كَمَثَلِ آدَمَ خَلَقَهُ مِنْ تُرابٍ ثُمَّ قالَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ (٥٩) الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ فَلا تَكُنْ مِنَ الْمُمْتَرِينَ (٦٠) فَمَنْ حَاجَّكَ فِيهِ مِنْ بَعْدِ ما جاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ فَقُلْ تَعالَوْا نَدْعُ أَبْناءَنا وَأَبْناءَكُمْ وَنِساءَنا وَنِساءَكُمْ وَأَنْفُسَنا وَأَنْفُسَكُمْ ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَلْ لَعْنَتَ اللَّهِ عَلَى الْكاذِبِينَ (٦١)

{ ذلِكَ نَتْلُوهُ عَلَيْكَ مِنَ الْآياتِ وَالذِّكْرِ الْحَكِيمِ (٥٨) إِنَّ مَثَلَ عِيسى عِنْدَ اللَّهِ كَمَثَلِ آدَمَ خَلَقَهُ مِنْ تُرابٍ ثُمَّ قالَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ (٥٩) الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ فَلا تَكُنْ مِنَ الْمُمْتَرِينَ (٦٠) فَمَنْ حَاجَّكَ فِيهِ مِنْ بَعْدِ ما جاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ فَقُلْ تَعالَوْا نَدْعُ أَبْناءَنا وَأَبْناءَكُمْ وَنِساءَنا وَنِساءَكُمْ وَأَنْفُسَنا وَأَنْفُسَكُمْ ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَلْ لَعْنَتَ اللَّهِ عَلَى الْكاذِبِينَ (٦١) } “[Ey Muhammed!] İşte bu sana okuduğumuz [haberler], ayetlerden ve hikmet dolu Zikir'dendir. Şüphesiz Allah katında İsa'nın durumu, Âdem'in durumu gibidir: Onu topraktan yarattı, sonra ona «Ol!» dedi, o da hemen oluverdi. Bu hak Rabbindendir; sakın şüpheye düşenlerden olma! Sana [bu] ilim geldikten sonra, artık kim bu konuda seninle tartışırsa de ki: «Gelin, çocuklarımızı ve çocuklarınızı, kadınlarımızı ve kadınlarınızı, kendimizi ve kendinizi çağıralım; sonra gönülden yalvarıp Allah'ın lanetini yalancıların üzerine kılalım.»”

ذلِكَ رفع بالابتداء والإشارة به إلى ما تقدم من الأنباء، ونَتْلُوهُ عَلَيْكَ خبر ابتداء وقوله مِنَ الْآياتِ لبيان الجنس، ويجوز أن تكون للتبعيض، ويصح أن يكون نَتْلُوهُ عَلَيْكَ حالا ويكون الخبر في

{ ذلِكَ } mübteda (özne) olarak merfûdur; onunla işaret edilen, geçen haberlerdir. { نَتْلُوهُ عَلَيْكَ } mübtedanın haberidir (yüklemidir). { مِنَ الْآياتِ } kavli ise cins beyanı içindir; teb'îz (kısmiyet) için olması da caizdir. { نَتْلُوهُ عَلَيْكَ } ifadesinin hâl olması ve haberin

قوله مِنَ الْآياتِ وعلى قول الكوفيين يكون قوله نَتْلُوهُ صلة لذلك، على حد قولهم في بيت ابن مفرغ الحميري:

{ مِنَ الْآياتِ } kavlinde bulunması da sahihtir. Kûfelilerin kavline göre ise { نَتْلُوهُ } kavli, İbn Müferriğ el-Himyerî'nin şu beytinde söyledikleri kural üzere { ذلِكَ } için sıla (tümleç) olur:

وهذا تحملين طليق ويكون الخبر في قوله: مِنَ الْآياتِ، وقول البصريين في البيت أن تحملين حال التقدير، وهذا محمولا، ونَتْلُوهُ معناه نسرده، ومِنَ الْآياتِ ظاهره آيات القرآن، ويحتمل أن يريد بقوله مِنَ الْآياتِ من المعجزات والمستغربات أن تأتيهم بهذه الغيوب من قبلنا، وبسبب تلاوتنا وأنت أمي لا تقرأ، ولست ممن أصحب أهل الكتاب، فالمعنى أنها آيات لنبوتك، وهذا الاحتمال إنما يتمكن مع كون نَتْلُوهُ حالا، والذِّكْرِ ما ينزل من عند الله، والْحَكِيمِ يجوز أن يتأول بمعنى المحكم، فهو فعيل بمعنى مفعول، ويصح أن يتأول بمعنى مصرح بالحكمة، فيكون بناء اسم الفاعل، قال ابن عباس، الذِّكْرِ القرآن، والْحَكِيمِ الذي قد كمل في حكمته.

«Taşıdığın şu [adam] serbest bırakılmıştır.» Haber ise { مِنَ الْآياتِ } kavlindedir. Basralıların beyitteki görüşü ise «taşıdığın» (tahmilîne) kelimesinin takdiri «şu taşınmış olarak» (hâzâ mahmûlen) şeklinde bir hâl olduğudur. { نَتْلُوهُ } kavlinin manası; peş peşe okuyoruz, aktarıyoruz demektir. { مِنَ الْآياتِ } kavlinin zahiri, Kur'an ayetleridir. { مِنَ الْآياتِ } kavli ile; sen okuma yazması olmayan, okumayan ve Ehl-i Kitap ile arkadaşlık etmemiş biri olduğun halde, tarafımızdan ve bizim okumamız sebebiyle bu gayb haberlerini onlara getirmen şeklindeki mucizelerin ve harikulade durumların kastedilmiş olması da muhtemeldir; yani bunlar senin peygamberliğinin delilleridir (ayetleridir). Bu ihtimal ancak { نَتْلُوهُ } ifadesinin hâl olması durumunda geçerlilik kazanır. Zikir (الذِّكْر), Allah katından inen vahiydir. { الْحَكِيمِ } lafzının muhkem (hükmü sağlam) manasında tevil edilmesi caizdir; bu durumda mef'ûl manasında faîl veznindedir. Hikmeti açıklayan/içeren manasında tevil edilmesi de sahihtir; bu durumda ismi fâil yapısındadır. İbn Abbas şöyle demiştir: «ez-Zikr Kur'an'dır; el-Hakîm ise hikmetinde kemale ermiş olandır.»

وذكر ابن عباس وقتادة وعكرمة والسدي وغيرهم، قالوا سبب نزول قوله تعالى: إِنَّ مَثَلَ عِيسى الآية أن وفد نصارى نجران جادلوا النبي ﷺ في أمر عيسى، وقالوا بلغنا أنك تشتم صاحبنا وتقول هو عبد، فقال النبي ﵇، وما يضر ذلك عيسى، أجل هو عبد الله، وكلمته ألقاها إلى مريم وروح منه، فقالوا فهل رأيت بشرا قط جاء من غير فحل أو سمعت به؟ وخرجوا من عند النبي فأنزل الله عليه هذه الآية. وقوله تعالى: إِنَّ مَثَلَ عبر عنه بعض الناس، بأن صفة عيسى وقرنوا ذلك بقوله تعالى: مَثَلُ الْجَنَّةِ [الرعد: ٣٥] قالوا: معناه صفة الجنة.

İbn Abbas, Katâde, İkrime, Süddî ve başkaları zikretmiş ve şöyle demişlerdir: Yüce Allah'ın: { إِنَّ مَثَلَ عِيسى } ayetinin iniş sebebi; Necran Hristiyanları heyetinin Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile İsa konusunda tartışmaları ve «Bizim arkadaşımıza sövdüğünü, onun bir kul olduğunu söylediğini işittik» demeleridir. Peygamber aleyhisselâm: «Bunun İsa'ya ne zararı var? Evet, o Allah'ın kulu ve Meryem'e ulaştırdığı kelimesi ve O'ndan bir ruhtur» buyurdu. Onlar: «Sen hiç erkek olmaksızın dünyaya gelen bir insan gördün mü veya işittin mi?» dediler ve Peygamber'in yanından çıktılar; bunun üzerine Allah ona bu ayeti indirdi. Yüce Allah'ın: { إِنَّ مَثَلَ } kavlini bazı kimseler «İsa'nın sıfatı» şeklinde ifade etmişler ve bunu Yüce Allah'ın: { مَثَلُ الْجَنَّةِ } [er-Ra'd: 35] kavli ile birleştirerek «Manası cennetin sıfatıdır» demişlerdir.

قال الإمام أبو محمد: وهذا عندي ضعف في فهم معنى الكلام وإنما المعنى: «أن المثل» الذي تتصوره النفوس والعقول من عيسى هو كالمتصور من آدم إذ الناس كلهم مجمعون على أن الله تعالى خلقه من تراب من غير فحل، وكذلك مثل الجنة عبارة عن المتصور منها، وفي هذه الآية صحة القياس، أي إذا تصوروا أمر آدم قيس عليه جواز أمر عيسى ﵇ والكاف في قوله: كَمَثَلِ اسم على ما ذكرناه من المعنى وقوله عِنْدَ اللَّهِ عبارة عن الحق في نفسه، أي هكذا هو الأمر فيما غاب عنكم، وقوله: خَلَقَهُ مِنْ تُرابٍ تفسير لمثل آدم، الذي ينبغي أن يتصور، والمثل والمثال بمعنى واحد، ولا يجوز أن يكون خَلَقَهُ صلة لآدم ولا حالا منه، قال الزجاج: إذ الماضي لا يكون حالا أنت فيها بل هو كلام مقطوع منه، مضمنه تفسير المثل، وقوله ﷿: ثُمَّ قالَ ترتيب للأخبار لمحمد ﵇، المعنى خلقه من تراب ثم كان من أمره في الأزل أن قاله له كُنْ وقت كذا، وعلى مذهب أبي علي الفارسي، في أن القول مجازي، مثل وقال قطني، وأن هذه الآية عبارة عن التكوين، ف ثُمَّ على بابها في ترتيب الأمرين المذكورين، وقراءة الجمهور «فيكون» ، بالرفع على معنى فهو يكون، وقرأ ابن عامر «فيكون» بالنصب، وهي قراءة ضعيفة الوجه، وقد تقدم توجيهها آنفا في مخاطبة مريم.

İmam Ebû Muhammed der ki: Bu bana göre sözün manasını anlamada bir zayıflıktır. Bilakis mana şudur: «İsa hakkında nefislerin ve akılların tasavvur ettiği misal/örnek», Âdem hakkında tasavvur edilen gibidir; çünkü bütün insanlar Allah Teâlâ'nın onu bir erkek olmaksızın topraktan yarattığı üzerinde icma etmiştir. Aynı şekilde cennetin meseli de ondan tasavvur edilen şeyden ibarettir. Bu ayette kıyasın sahihliği vardır; yani Âdem'in durumunu tasavvur ettiklerinde, İsa aleyhisselâm'ın durumunun caiz oluşu da ona kıyas edilir. { كَمَثَلِ } kavlindeki kâf harfi, zikrettiğimiz mana üzere isimdir. { عِنْدَ اللَّهِ } kavli, işin bizzat kendisindeki hakikatinden ibarettir; yani sizden gayb olan hususlarda durum böyledir. { خَلَقَهُ مِنْ تُرابٍ } kavli, tasavvur edilmesi gereken Âdem'in meselinin tefsiridir. Mesel ve misal aynı manadadır. { خَلَقَهُ } ifadesinin Âdem için sıla veya ondan bir hâl olması caiz değildir. Zeccâc şöyle demiştir: «Çünkü geçmiş zaman fiili, içinde bulunduğun bir hâl olamaz; bilakis o, öncesinden kesilmiş müstakil bir kelam olup içeriği meselin tefsiridir.» Yüce Allah'ın: { ثُمَّ قالَ } kavli, Muhammed aleyhisselâm'a haberlerin sıralanmasıdır (tertibidir); manası şudur: Onu topraktan yarattı, sonra ezeldeki takdirinde şu vakitte ona { كُنْ } «Ol» demesi yer aldı. Ebû Ali el-Fârisî'nin 'sözün mecazi olduğu, tıpkı 'kılıfım dedi' ifadesinde olduğu gibi yaratmaktan ibaret bulunduğu' mezhebine göre ise { ثُمَّ }, zikredilen iki emrin tertibinde kendi asıl manası üzeredir. Cumhûrun kıraati, «artık o olur» manasında merfû olarak { فَيَكُونُ } şeklindedir. İbn Âmir ise mansub olarak { فَيَكُونَ } okumuştur ki bu, yönü zayıf bir kıraattir; bunun izahı az önce Meryem'e hitap bahsinde geçmişti.

وقوله تعالى: الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ، رفع على الابتداء وخبره فيما يتعلق به، قوله مِنْ رَبِّكَ، أو الحق ذلك، أو ما قلناه لك، ويجوز أن يكون خبر ابتداء، تقديره هذا الحق والْمُمْتَرِينَ هم الشاكون، والمرية

Yüce Allah'ın: { الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ } kavli mübteda olarak merfûdur; haberi ise ona taalluk eden { مِنْ رَبِّكَ } kavlidir veya takdiri «Hak işte budur» yahut «sana söylediğimizdir» şeklindedir. Takdiri «Bu haktır» şeklinde olan bir mübtedanın haberi olması da caizdir. el-Mümterîn (الْمُمْتَرِينَ) şüphe edenlerdir. Mirye (المرية)

الشك، ونهي النبي ﵇ في عبارة اقتضت ذم الممترين، وهذا يدل على أن المراد بالامتراء غيره، ولو قيل: فلا تكن ممتريا لكانت هذه الدلالة أقل، ولو قيل فلا تمتر لكانت أقل ونهي النبي ﵇ عن الامتراء مع بعده عنه على جهة التثبيت والدوام على حاله.

şüphe demektir. Peygamber aleyhisselâm'ın şüphe edenleri yermeyi gerektiren bir ifadeyle nehyedilmesi, şüphe ile kastedilenin onun dışındakiler olduğuna delalet eder. Şayet «şüpheci olma» (felâ tekün mümteriyen) denseydi bu delalet daha az olurdu; «şüphe etme» (felâ temter) denseydi daha da az olurdu. Peygamber aleyhisselâm'ın bundan uzak olmasına rağmen şüpheden nehyedilmesi, sebat gösterme ve bulunduğu hal üzere devam etme kabilindendir.

وقوله تعالى: فَمَنْ حَاجَّكَ فِيهِ معناه جادلك ونازعك الحجة، والضمير في قوله: فِيهِ يحتمل أن يعود على عِيسى، ويحتمل أن يعود على الْحَقُّ، والعلم الذي أشير إليه بالمجيء هو ما تضمنته هذه الآيات المتقدمة من أمر عيسى وقوله تعالى: فَقُلْ تَعالَوْا الآية، استدعاء المباهلة وتَعالَوْا تفاعلوا من العلو، وهي كلمة قصد بها أولا تحسين الأدب مع المدعو ثم اطردت حتى يقولها الإنسان لعدوه وللبهيمة ونحو ذلك ونَبْتَهِلْ معناه نلتعن، ويقال عليهم بهلة الله بمعنى اللعنة، والابتهال: الجد في الدعاء بالبهلة.

Yüce Allah'ın: { فَمَنْ حَاجَّكَ فِيهِ } kavlinin manası; seninle tartışan ve hüccet yarışına girendir. { فِيهِ } kavlindeki zamirin İsa'ya dönmesi muhtemel olduğu gibi, { الْحَقُّ } lafzına dönmesi de muhtemeldir. Geldiği belirtilen ilim ise, geçen bu ayetlerin İsa'nın durumuna dair içerdiği bilgilerdir. Yüce Allah'ın: { فَقُلْ تَعالَوْا } ayeti mübaheleye (lanetleşmeye) davettir. Teâlev (تَعالَوْا), yükseklik manasındaki uluvvdur ve tefâul kalıbındadır; ilk olarak davet edilene karşı nezaket göstermek kastıyla söylenmiş bir kelimedir, sonra yaygınlaşarak öyle olmuştur ki insan bunu düşmanına, hayvana ve benzerlerine de söyler hale gelmiştir. Nebtehil (نَبْتَهِلْ) ise lanetleşelim demektir. «Onların üzerine Allah'ın behlesi olsun» denir ki lanet manasındadır. İbtihal (الابتهال): Lanet ile duada ciddiyet ve gayret göstermektir.

وروي في قصص هذه الآية: أنها نزلت بسبب محاجة نصارى نجران في عيسى ﵇ وقولهم هو الله، وكانوا يكثرون الجدال وقد روى عبد الله بن الحارث بن جزء السوائي عن النبي ﵇ أنه قال: ليت بيني وبين أهل نجران حجابا فلا أراهم ولا يروني لشدة ما كانوا يمارون فلما قرأ النبي ﵇ الآية دعاهم إلى ذلك، فروى الشعبي وغيره: أنهم وعدوه بالغد أن يلاعنوه فانطلقوا إلى السيد والعاقب فتابعاهم على أن يلاعنوا فانطلقوا إلى رجل آخر منهم عاقل فذكروا له ما صنعوا فذمهم وقال لهم:

Bu ayetin kıssasında şöyle rivayet edilmiştir: Ayet, Necran Hristiyanlarının İsa aleyhisselâm hakkındaki tartışmaları ve «O Allah'tır» demeleri sebebiyle inmiştir; zira çokça cedelleşiyorlardı. Abdullah b. Hâris b. Cez' es-Zübeydî, Peygamber aleyhisselâm'ın şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: «Aşırı derecede tartıştıkları için keşke Necran halkı ile aramda bir perde olsaydı da ne ben onları görseydim ne de onlar beni görseydi.» Peygamber aleyhisselâm ayeti okuyunca onları buna davet etti. Şa'bî ve başkaları şöyle rivayet etmiştir: Ertesi gün lanetleşmek üzere onunla sözleştiler. Seyyid ve Âkıb'a gittiler; onlar da lanetleşme konusunda kendilerine uydular. Sonra içlerinden akıllı bir adama gidip yaptıklarını ona anlattılar. O adam onları kınadı ve şöyle dedi:

إن كان نبيا ثم دعا عليكم هلكتم، وإن كان ملكا فظهر لم يبق عليكم، قالوا فكيف نصنع وقد واعدناه؟

«Eğer o bir peygamber ise ve sonra sizin aleyhinize dua ederse helak olursunuz; şayet bir hükümdar ise ve üstün gelirse sizden geriye kimseyi bırakmaz.» Onlar: «Peki ne yapalım, onunla sözleştik?» dediler.

قال: إذا غدوتم فدعاكم إلى ذلك فاستعيذوا بالله من ذلك فعسى أن يعفيكم فلما كان الغد غدا رسول الله ﷺ محتضنا حسينا آخذا بيد الحسن، وفاطمة تمشي خلفه، فدعاهم إلى الميعاد، فقالوا: نعوذ بالله فأعادوا التعوذ فقال النبي ﷺ: فإن أبيتم فأسلموا فإن أبيتم فأعطوا الجزية عن يد وأنتم صاغرون فإن أبيتم فإني أنبذ إليكم على سواء، قالوا: لا طاقة لنا بحرب العرب ولكنا نؤدي الجزية قال: فجعل عليهم كل سنة ألفي حلة ألفا في رجب وألفا في صفر وطلبوا منه رجلا أمينا يحكم بينهم فبعث معهم أبا عبيدة بن الجراح وقال ﵇: لقد أتاني البشير بهلكة أهل نجران لو تموا على الملاعنة، وروى محمد بن جعفر بن الزبير وغيره أن رسول الله ﷺ لما دعاهم قالوا: دعنا ننظر في أمرنا ثم نأتيك بما نفعل فذهبوا إلى العاقب وهو ذو رأيهم فقالوا: يا عبد المسيح ما ترى؟ فقال: يا معشر النصارى، والله لقد عرفتم أن محمدا لنبي مرسل ولقد جاءكم بالفصل من خبر صاحبكم ولقد علمتم ما لا عن قوم قط نبيا فبقي كبيرهم ولا نبت صغيرهم وإنه الاستئصال إن فعلتم، فإن أبيتم إلا إلف دينكم وما أنتم عليه من القول في صاحبكم فوادعوا الرجل وانصرفوا إلى بلادكم حتى يريكم زمن رأيه، فأتوا النبي ﵇، فقالوا: يا أبا القاسم قد رأينا ألا نلاعنك وأن نبقى على ديننا وصالحوه على أموال وقالوا له:

Dedi ki: «Sabahleyin gittiğinizde sizi buna davet ederse, bundan Allah'a sığının; umulur ki sizi muaf tutar.» Sabah olunca Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Hüseyin'i kucağına almış, Hasan'ın elinden tutmuş, Fâtıma da arkasından yürür halde sabah erkenden geldi ve onları sözleşilen yere davet etti. Onlar: «Allah'a sığınırız» dediler ve sığınmalarını tekrarladılar. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Eğer kabul etmezseniz Müslüman olun; şayet bunu da kabul etmezseniz bizzat kendi elinizle küçülmüş olarak cizyeyi verin; bunu da kabul etmezseniz aramızdaki bağı eşit şartlarda koparır savaşırım» buyurdu. Onlar: «Bizim Araplarla savaşacak gücümüz yok; fakat cizyeyi öderiz» dediler. Dedi ki: Bunun üzerine her yıl onlara bin tanesi recebde, bin tanesi saferde olmak üzere iki bin takım elbise (hulle) yükümlülüğü koydu. Aralarında hüküm vermesi için kendisinden güvenilir bir adam istediler; o da Ebû Ubeyde b. Cerrah'ı onlarla birlikte gönderdi. Peygamber aleyhisselâm şöyle buyurdu: «Şayet lanetleşmeyi tamamlasalardı, Necran halkının helak olduğu müjdesi bana gelmişti.» Muhammed b. Ca‘fer b. ez-Zübeyr ve başkaları rivayet etmiştir ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onları davet edince, «Bize mühlet ver, durumumuza bakalım, sonra ne yapacağımızı sana bildiririz» dediler ve görüş sahibi liderleri olan Âkıb'a gidip «Ey Abdülmesîh, ne dersin?» dediler. O da şöyle dedi: «Ey Hristiyan topluluğu! Vallahi çok iyi bildiniz ki Muhammed gönderilmiş bir peygamberdir ve arkadaşınızın haberine dair kesin hükmü size getirmiştir. Çok iyi bildiniz ki hiçbir topluluk bir peygamberle lanetleşip de ne büyükleri hayatta kalmış ne de küçükleri yetişmiştir. Eğer bunu yaparsanız bu kökünüzün kazınması demektir. Şayet dininize olan bağlılığınızdan ve arkadaşınız hakkındaki sözünüzden vazgeçmeyecekseniz, adamla barış yapın ve zamanın onun hakkındaki hükmünü size göstermesini beklemek üzere memleketinize dönün.» Bunun üzerine Peygamber aleyhisselâm'a gelip şöyle dediler: «Ey Ebe'l-Kâsım! Seninle lanetleşmemeye ve dinimiz üzere kalmaya karar verdik.» Mallar karşılığında onunla barıştılar ve ona şöyle dediler:

ابعث معنا رجلا من أصحابك ترضاه لنا يحكم في أشياء قد اختلفنا فيها من أموالنا فإنكم عندنا رضى، وروى السدي وغيره أن النبي ﵇ جاء هو وعلي وفاطمة والحسن والحسين ودعاهم فأبوا وجزعوا وقال لهم أحبارهم: إن فعلتم اضطرم الوادي عليكم نارا فصالحوا النبي ﵇ على ثمانين ألف درهم في العام فما عجزت عنه الدراهم ففي العروض، الحلة بأربعين وعلى أن عليهم ثلاثا وثلاثين درعا وثلاثة

«Mallarımızdan ihtilafa düştüğümüz konularda aramızda hüküm vermek üzere bizim için razı olacağın ashâbından bir adamı bizimle gönder; zira siz bizim nezdimizde güvenilir kimselersiniz.» es-Süddî ve başkaları rivayet etmiştir ki: Peygamber aleyhisselâm, kendisi, Ali, Fâtıma, Hasan ve Hüseyin ile birlikte gelip onları davet etti; fakat onlar çekinip feryat ettiler ve din adamları (ahbârları) onlara: «Eğer bunu yaparsanız vadi üzerinize ateş kesilir» dedi. Bunun üzerine Peygamber aleyhisselâm ile yılda seksen bin dirhem üzerinden barıştılar; dirhemlerin yetmediği kısım eşya ile karşılanacak, bir takım elbise kırk dirhem sayılacaktı; ayrıca her yıl otuz üç zırh, otuz

وثلاثين بعيرا وأربعا وثلاثين فرسا عارية كل سنة ورسول الله ضامن ذلك حتى يؤديها إليهم، وقال رسول الله ﷺ: لولا عنوا لاستؤصلوا من جديد الأرض، وقال أيضا: لو فعلوا لاضطرم عليهم الوادي نارا، وروى علباء بن أحمر اليشكري قال: لما نزلت هذه الآية أرسل رسول الله ﷺ إلى علي وفاطمة وابنيهما الحسن والحسين ودعا اليهود ليلاعنهم، فقال شاب من اليهود: ويحكم، أليس عهدكم بالأمس بإخوانكم الذين مسخوا قردة وخنازير؟ فلا تلاعنوا فانتهوا، وفي هذه القصة اختلافات للرواة وعبارات تجري كلها في معنى ما ذكرناه لكنا قصدنا الإيجاز وفي ترك النصارى الملاعنة لعلمهم بنبوة محمد شاهد عظيم على صحة نبوته ﷺ، وما روي من ذلك خير مما روى الشعبي من تقسيم ذلك الرجل العاقل فيهم أمر محمد بأنه إما نبي وإما ملك لأن هذا نظر دنياوي وما روى الرواة من أنهم تركوا الملاعنة لعلمهم بنبوته أحج لنا على سائر الكفرة وأليق بحال محمد ﷺ، ودعاء النساء والأنبياء للملاعنة أهز للنفوس وأدعى لرحمة الله أو لغضبه على المبطلين، وظاهر الأمر أن النبي ﵇ جاءهم بما يخصه، ولو عزموا استدعى المؤمنين بأبنائهم ونسائهم، ويحتمل أنه كان يكتفي بنفسه وخاصته فقط.

üç deve ve otuz dört atı emanet (âriyet) olarak vermeleri şart koşuldu ve bunları onlara geri verinceye kadar Resûlullah bunlara kefil oldu. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Şayet lanetleşselerdi yeryüzünden kökleri kazınırdı.» Yine şöyle buyurdu: «Şayet yapsalardı vadi üzerlerine ateş kesilirdi.» Ilbâ b. Ahmer el-Yeşkurî rivayet edip demiştir ki: Bu ayet indiğinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Ali'ye, Fâtıma'ya ve iki oğulları Hasan ile Hüseyin'e haber gönderdi ve Yahudileri kendileriyle lanetleşmeye çağırdı. Bunun üzerine Yahudilerden bir genç: «Yazıklar olsun size! Daha dün maymunlara ve domuzlara dönüştürülen kardeşlerinizin durumu aklınızda değil mi? Sakın lanetleşmeyin» dedi ve vazgeçtiler. Bu kıssada ravilerin ihtilafları ve hepsi zikrettiğimiz manada birleşen farklı ifadeler vardır; ancak biz veciz olmayı tercih ettik. Hristiyanların, Muhammed'in peygamberliğini bilmeleri sebebiyle lanetleşmeyi terk etmelerinde onun sallallâhu aleyhi ve sellem peygamberliğinin sıhhatine dair büyük bir şahitlik vardır. Bu hususta rivayet edilenler, Şa'bî'nin içlerindeki o akıllı adamdan naklettiği 'Muhammed'in durumu ya peygamberdir ya hükümdardır' şeklindeki taksiminden daha hayırlıdır; zira bu dünyevi bir bakıştır. Ravilerin 'onun peygamberliğini bildikleri için lanetleşmeyi terk ettikleri' şeklindeki rivayeti ise diğer kâfirlere karşı bizim için daha güçlü bir delildir ve Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in haline daha uygundur. Lanetleşme için kadınların ve çocukların çağrılması nefisleri daha çok sarsıcıdır ve Allah'ın rahmetini çekmeye yahut bâtıl üzere olanlara gazabını indirmeye daha elverişlidir. Meselenin zahiri; Peygamber aleyhisselâm'ın onlara bizzat kendi ailesiyle geldiğini gösterir; şayet lanetleşmeye azmetselerdi müminleri de oğulları ve kadınlarıyla çağırırdı. Sadece kendisi ve yakınlarıyla yetinmesi de muhtemeldir.

قوله تعالى:

Yüce Allah'ın şu kavli:

[سورة آل عمران (٣) : الآيات ٦٢ الى ٦٤]

[Âl-i İmrân Suresi (3), 62-64. Âyetler]

إِنَّ هذا لَهُوَ الْقَصَصُ الْحَقُّ وَما مِنْ إِلهٍ إِلاَّ اللَّهُ وَإِنَّ اللَّهَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ (٦٢) فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِالْمُفْسِدِينَ (٦٣) قُلْ يا أَهْلَ الْكِتابِ تَعالَوْا إِلى كَلِمَةٍ سَواءٍ بَيْنَنا وَبَيْنَكُمْ أَلاَّ نَعْبُدَ إِلاَّ اللَّهَ وَلا نُشْرِكَ بِهِ شَيْئاً وَلا يَتَّخِذَ بَعْضُنا بَعْضاً أَرْباباً مِنْ دُونِ اللَّهِ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُولُوا اشْهَدُوا بِأَنَّا مُسْلِمُونَ (٦٤)

{ إِنَّ هذا لَهُوَ الْقَصَصُ الْحَقُّ وَما مِنْ إِلهٍ إِلاَّ اللَّهُ وَإِنَّ اللَّهَ لَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ (٦٢) فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِالْمُفْسِدِينَ (٦٣) قُلْ يا أَهْلَ الْكِتابِ تَعالَوْا إِلى كَلِمَةٍ سَواءٍ بَيْنَنا وَبَيْنَكُمْ أَلاَّ نَعْبُدَ إِلاَّ اللَّهَ وَلا نُشْرِكَ بِهِ شَيْئاً وَلا يَتَّخِذَ بَعْضُنا بَعْضاً أَرْباباً مِنْ دُونِ اللَّهِ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُولُوا اشْهَدُوا بِأَنَّا مُسْلِمُونَ (٦٤) } “Şüphesiz bu, dosdoğru bir kıssadır. Allah'tan başka hiçbir ilah yoktur. Şüphesiz Allah, mutlak güç sahibidir, hüküm ve hikmet sahibidir. Eğer yüz çevirirlerse, şüphesiz Allah bozguncuları hakkıyla bilendir. De ki: «Ey Kitap ehli! Bizimle sizin aranızda ortak olan bir kelimeye gelin: Allah'tan başkasına kulluk etmeyelim, O'na hiçbir şeyi ortak koşmayalım ve Allah'ı bırakıp da birbirimizi rabler edinmeyelim.» Eğer yüz çevirirlerse: «Şahit olun ki biz Müslümanlarız» deyin.”

هذا خبر من الله تعالى جزم مؤكد فصل به بين المختصمين، والإشارة ب هذا هي إلى ما تقدم في أمر عيسى ﵇، قاله ابن عباس وابن جريج وابن زيد وغيرهم: والْقَصَصُ معناه الأخبار، تقول: قص يقص، قصا وقصصا، إذا تتبع الأمر يخبر به شيئا بعد شيء، قال قوم: هو مأخوذ من قص الأثر، وقوله لَهُوَ يحتمل أن يكون فصلا ويحتمل أن يكون ابتداء، ومِنْ قوله مِنْ إِلهٍ مؤكدة بعد النفي، وهي التي يتم الكلام دونها لكنها تعطي معنى التأكيد، وقوله تعالى: فَإِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِالْمُفْسِدِينَ وعيد.

Bu, Allah Teâlâ'dan kesin ve tekitli bir haberdir ki bununla hasımların arasını ayırmıştır. { هذا } ile işaret edilen, İsa aleyhisselâm'ın durumuna dair daha önce geçenlerdir; bunu İbn Abbas, İbn Cüreyc, İbn Zeyd ve başkaları söylemiştir. el-Kasas (الْقَصَصُ) haberler demektir; bir kimse bir işin izini sürüp onu peyderpey haber verdiğinde «قص يقص، قصا وقصصا» denir. Bir topluluk bunun «izin sürülmesi» (kassu'l-eser) kökünden alındığını söylemiştir. Yüce Allah'ın: { لَهُوَ } kavlinin fasl zamiri olması muhtemel olduğu gibi, mübteda olması da muhtemeldir. { مِنْ إِلهٍ } kavlindeki { مِنْ }, nefiyden sonra gelen tekit edatıdır; kelam onsuz da tamamlanır fakat tekit manası katar. Yüce Allah'ın: { فَإِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِالْمُفْسِدِينَ } kavli ise bir tehdittir.

واختلف المفسرون من المراد بقوله: قُلْ يا أَهْلَ الْكِتابِ تَعالَوْا فقال قتادة: ذكر لنا أن رسول الله ﵇ دعا يهود المدينة إلى الكلمة السواء، وهم الذين حاجوا في إبراهيم، وقاله الربيع وابن جريج، وقال محمد بن جعفر بن الزبير: نزلت الآية في وفد نجران، وقاله السدي، وقال ابن زيد: لما أبى أهل نجران ما دعوا إليه من الملاعنة، دعوا إلى أيسر من ذلك وهي «الكلمة السواء» ، والذي يظهر لي أن الآية نزلت في وفد نجران، لكن لفظ أَهْلَ الْكِتابِ يعمهم وسواهم من النصارى واليهود، فدعا النبي ﵇ بعد ذلك يهود المدينة بالآية، وكذلك كتب بها إلى هرقل عظيم الروم، وكذلك ينبغي أن يدعى بها أهل الكتاب إلى يوم القيامة، وقرأ جمهور الناس «إلى كلمة» بفتح الكاف وكسر اللام، وروى أبو

Müfessirler, Yüce Allah'ın: { قُلْ يا أَهْلَ الْكِتابِ تَعالَوْا } kavlinde kastedilen kimseler hakkında ihtilaf etmişlerdir: Katâde; «Bize anlatıldığına göre Resûlullah aleyhisselâm Medine Yahudilerini ortak kelimeye davet etmiştir ki onlar İbrahim hakkında tartışan kimselerdir» demiştir. Bunu Rebî‘ ve İbn Cüreyc de söylemiştir. Muhammed b. Ca‘fer b. ez-Zübeyr ise «Ayet Necran heyeti hakkında inmiştir» demiştir; bunu Süddî de ifade etmiştir. İbn Zeyd ise: «Necran halkı davet edildikleri lanetleşmeden kaçınınca, bundan daha kolay olanına, yani 'ortak kelimeye' davet edildiler» demiştir. Bana öyle geliyor ki bu ayet Necran heyeti hakkında inmiştir; ancak { أَهْلَ الْكِتابِ } lafzı hem onları hem de onların dışındaki Hristiyan ve Yahudileri kapsamaktadır. Nitekim Peygamber aleyhisselâm bu ayetle daha sonra Medine Yahudilerini davet etmiş, aynı şekilde Rum hükümdarı Herakleios'a da bu ayeti yazmıştır. Kıyamet gününe kadar Ehl-i Kitab'ın bu ayetle davet edilmesi de böyle gerekmektedir. İnsanların cumhuru, kâf harfinin fethası ve lâm harfinin kesresiyle { إلى كَلِمَةٍ } okumuştur. Ebû

السمال: «كلمة» بفتح الكاف وسكون اللام، وروي عنه أنه قرأ «كلمة» بكسر الكاف وسكون اللام، وذلك على إلقاء حركة اللام على الكاف كما قالوا في كبد، كبد بكسر الكاف وسكون الباء، و «الكلمة» هنا عبارة عن الألفاظ التي تتضمن المعاني المدعو إليها، وهي ما فسره بعد ذلك بقوله أَلَّا نَعْبُدَ الآية وهذا كما تسمي العرب القصيدة كلمة، وجمهور المفسرين على أن الكلمة هي ما فسر بعد، وقال أبو العالية:

es-Semmâl'den kâf harfinin fethası ve lâm harfinin sükûnuyla «kélme» (كَلْمَةٍ) okuduğu rivayet edilmiştir. Ondan kâf harfinin kesresi ve lâm harfinin sükûnuyla «kílme» (كِلْمَةٍ) okuduğu da rivayet edilmiştir; bu da tıpkı ciğer anlamına gelen kebid kelimesinde kâf harfinin kesresi ve bâ harfinin sükûnuyla «kibd» (كِبْد) dedikleri gibi, lâmın harekesinin kâf harfine aktarılması (ilka) kuralı üzeredir. Buradaki "kelime" (الْكَلِمَة), kendisine davet edilen manaları içeren lafızlardan ibarettir ki bu da daha sonra { أَلَّا نَعْبُدَ } ayetiyle tefsir ettiği husustur. Bu, tıpkı Arapların kasideye "kelime" demesi gibidir. Müfessirlerin cumhuruna göre "kelime", sonrasında tefsir edilen husustur. Ebu'l-Âliye ise şöyle demiştir:

«الكلمة السواء» ، لا إله إلا الله.

«Ortak kelime (el-Kelimetü's-sevâ'), Lâ ilâhe illallâh'tır.»

قال الفقيه الإمام: وقوله: سَواءٍ نعت للكلمة، قال قتادة والربيع وغيرهما: معناه إلى كلمة عدل، فهذا معنى «السواء» ، وفي مصحف عبد الله بن مسعود: «إلى كلمة عدل بيننا وبينكم» ، كما فسر قتادة والربيع، وقال بعض المفسرين: معناه إلى كلمة قصد.

Fakih İmam der ki: Yüce Allah'ın: { سَواءٍ } kavli, kelimenin sıfatıdır (nâtıdır). Katâde, Rebî‘ ve başkaları: «Bunun manası, adaletli bir kelimeyedir» demişlerdir; işte 'es-sevâ'' lafzının manası budur. Abdullah b. Mes‘ûd'un mushafında, Katâde ve Rebî‘in tefsir ettiği gibi: «Bizimle sizin aranızda adil olan bir kelimeye» (إلى كلمة عدل بيننا وبينكم) şeklindedir. Bazı müfessirler ise «orta yolu gözeten/dengeli (kasd) bir kelimeye» manasında olduğunu söylemişlerdir.

قال الفقيه الإمام أبو محمد: وهذا قريب في المعنى من الأول، والسواء والعدل والقصد مصادر وصف بها في هذه التقديرات كلها، والذي أقوله في لفظة سَواءٍ انها ينبغي أن تفسر بتفسير خاص بها في هذا الموضع وهو أنه دعاهم إلى معان جميع الناس فيها مستوون، صغيرهم وكبيرهم، وقد كانت سيرة المدعوين أن يتخذ بعضهم بعضا أربابا فلم يكونوا على استواء حال فدعاهم بهذه الآية إلى ما تألفه النفوس من حق لا يتفاضل الناس فيه، ف سَواءٍ على هذا التأويل بمنزلة قولك لآخر: هذا شريكي في مال سواء بيني وبينه. والفرق بين هذا التفسير وبين تفسير اللفظة بعدل، أنك لو دعوت أسيرا عندك إلى أن يسلم أو تضرب عنقه، لكنت قد دعوته إلى السواء الذي هو العدل، وعلى هذا الحد جاءت لفظة سَواءٍ في قوله تعالى:

Fakih İmam Ebû Muhammed der ki: Bu, mana bakımından birinciye yakındır. Sevâ, adl ve kasd kelimeleri, bütün bu takdirlerde kendileriyle sıfatlama yapılan masdarlardır. { سَواءٍ } lafzı hakkında benim söyleyeceğim ise; bu makamda ona has özel bir tefsirle açıklanması gerektiğidir ki o da şudur: Peygamber onları, küçüğüyle büyüğüyle bütün insanların kendisinde eşit olduğu manalara davet etmiştir. Oysa davet edilenlerin tutumu birbirlerini rabler edinmekti ve eşit bir durumda değillerdi; bu sebeple onları bu ayetle, insanların birbirine üstünlük taslamayacağı, nefislerin alışık olduğu bir hakka davet etmiştir. Dolayısıyla bu tevile göre { سَواءٍ } lafzı, bir başkasına: «Bu, benimle onun arasında eşit (sevâ) olan bir maldaki ortağımdır» demen gibidir. Bu tefsir ile lafzın adalet ile tefsir edilmesi arasındaki fark şudur: Yanındaki bir esiri Müslüman olmaya veya boynunu vurmaya davet etsen, onu adalet olan 'sevâ'ya davet etmiş olursun. Yüce Allah'ın şu kavlindeki { سَواءٍ } lafzı da bazı tevillere göre bu kural üzere gelmiştir:

فَانْبِذْ إِلَيْهِمْ عَلى سَواءٍ [الأنفال: ٥٨] على بعض التأويلات، ولو دعوت أسيرك إلى أن يؤمن فيكون حرا مقاسما لك في عيشك، لكنت قد دعوته إلى السواء، الذي هو استواء الحال على ما فسرته، واللفظة على كل تأويل فيها معنى العدل، ولكني لم أر لمتقدم أن يكون في اللفظة معنى قصد استواء الحال، وهو عندي حسن، لأن النفوس تألفه، والله الموفق للصواب برحمته.

{ فَانْبِذْ إِلَيْهِمْ عَلى سَواءٍ } [el-Enfâl: 58] “Aynı şekilde sen de [antlaşmayı bozduğunu] onlara bildir.” Şayet esirini iman edip hür olmaya ve hayatını seninle eşit paylaşmaya davet etseydin, onu açıkladığım üzere durumun eşitliği olan 'sevâ'ya davet etmiş olurdun. Bu lafız her tevil üzerinde adalet manasını barındırmaktadır; ancak daha önceki âlimlerin bu lafızda 'durumun eşitliğini kastedilme' manasını gördüklerine rastlamadım. Bu mana bana göre güzeldir; zira nefisler buna ünsiyet duyar. Rahmetiyle doğruya muvaffak kılan Allah'tır.

وقوله أَلَّا نَعْبُدَ يحتمل أن يكون في موضع خفض بمعنى، إلى أَلَّا نَعْبُدَ، فذلك على البدل من كَلِمَةٍ ويحتمل أن يكون في موضع رفع بمعنى، هي أَلَّا نَعْبُدَ وما ذكره المهدوي وغيره من أن تكون مفسرة إلى غير ذلك من الجائزات التي يلزم عنها رفع نَعْبُدَ إكثار منهم فاختصرته، واتخاذ بعضهم بعضا أربابا هو على مراتب، أعلاها اعتقادهم فيهم الألوهية، وعبادتهم لهم على ذلك، كعزير وعيسى ابن مريم، وبهذا فسر عكرمة، وأدنى ذلك طاعتهم لأساقفتهم ورؤسائهم في كل ما أمروا به من الكفر والمعاصي والتزامهم طاعتهم شرعا، وبهذا فسر ابن جريج، فجاءت الآية بالدعاء إلى ترك ذلك كله وأن يكون الممتثل ما قاله الله تعالى على لسان نبيه ﵇، وقوله تعالى: فَقُولُوا اشْهَدُوا بِأَنَّا مُسْلِمُونَ أمر بتصريح مخالفتهم بمخاطبتهم ومواجهتهم بذلك، وإشهادهم على معنى التوبيخ والتهديد، أي سترون أنتم أيها المتولون عاقبة توليكم كيف تكون.

Yüce Allah'ın: { أَلَّا نَعْبُدَ } kavlinin, { كَلِمَةٍ } lafzından bedel olarak «kulluk etmemeye» (إلى أَلَّا نَعْبُدَ) manasında cer mahallinde olması muhtemeldir; «O, kulluk etmememizdir» (هي أَلَّا نَعْبُدَ) manasında ref mahallinde olması da muhtemeldir. Mehdevî ve başkalarının bunun açıklayıcı (müfessire) olması ve { نَعْبُدَ } fiilinin merfû olmasını gerektiren diğer caiz durumlar hakkında zikrettikleri görüşler fazlalıktır; bu yüzden onları kısalttım. Birbirlerini rab edinmeleri ise dereceler üzeredir: Bunların en üstünü, Üzeyir ve Meryem oğlu İsa örneğinde olduğu gibi, onlarda ilahlık itikadında bulunup bu inançla onlara ibadet etmeleridir; İkrime ayeti böyle tefsir etmiştir. Bunların en alt derecesi ise küfür ve günahlardan emrettikleri her hususta piskoposlarına ve reislerine itaat etmeleri ve şer'an onlara itaati zorunlu görmeleridir; İbn Cüreyc ayeti böyle tefsir etmiştir. Dolayısıyla ayet bütün bunları terk etmeye ve yalnızca Allah Teâlâ'nın, Peygamberi aleyhisselâm diliyle bildirdiklerine uyulması çağrısıyla gelmiştir. Yüce Allah'ın: { فَقُولُوا اشْهَدُوا بِأَنَّا مُسْلِمُونَ } kavli; onlara hitap edip yüzlerine karşı muhalefetlerini açıkça bildirmeyi ve azarlama ile tehdit manasında onları şahit tutmayı emretmektedir; yani «Ey yüz çevirenler! Yüz çevirmenizin akıbetinin nasıl olacağını yakında göreceksiniz» demektir.

قوله تعالى:

Yüce Allah'ın şu kavli:

[سورة آل عمران (٣) : الآيات ٦٥ الى ٦٦]

[Âl-i İmrân Suresi (3), 65-66. Âyetler]

يا أَهْلَ الْكِتابِ لِمَ تُحَاجُّونَ فِي إِبْراهِيمَ وَما أُنْزِلَتِ التَّوْراةُ وَالْإِنْجِيلُ إِلاَّ مِنْ بَعْدِهِ أَفَلا تَعْقِلُونَ (٦٥) ها أَنْتُمْ هؤُلاءِ حاجَجْتُمْ فِيما لَكُمْ بِهِ عِلْمٌ فَلِمَ تُحَاجُّونَ فِيما لَيْسَ لَكُمْ بِهِ عِلْمٌ وَاللَّهُ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ (٦٦)

{ يا أَهْلَ الْكِتابِ لِمَ تُحَاجُّونَ فِي إِبْراهِيمَ وَما أُنْزِلَتِ التَّوْراةُ وَالْإِنْجِيلُ إِلاَّ مِنْ بَعْدِهِ أَفَلا تَعْقِلُونَ (٦٥) ها أَنْتُمْ هؤُلاءِ حاجَجْتُمْ فِيما لَكُمْ بِهِ عِلْمٌ فَلِمَ تُحَاجُّونَ فِيما لَيْسَ لَكُمْ بِهِ عِلْمٌ وَاللَّهُ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ (٦٦) } “Ey Kitap ehli! İbrahim hakkında niçin tartışıyorsunuz? Oysa Tevrat da İncil de ancak ondan sonra indirilmiştir. Hâlâ akıl erdirmeyecek misiniz? İşte siz böylesiniz! Hakkında bilginiz olan şeyde tartıştınız; peki hakkında hiçbir bilginiz olmayan şeyde niçin tartışıyorsunuz? Oysa Allah bilir, siz ise bilmezsiniz.”

اختلف المفسرون فيمن نزلت هذه الآية، فقال ابن عباس: اجتمعت نصارى نجران وأحبار يهود عند النبي ﵇ فتنازعوا عنده فقالت الأحبار: ما كان إبراهيم إلا يهوديا، وقالت النصارى، ما كان إبراهيم إلا نصرانيا، فأنزل الله الآية، وقال السدي وقتادة: وحكى الطبري عن مجاهد وقتادة أيضا: أنهما قالا نزلت الآية بسبب دعوى اليهود أنه منهم وأنه مات يهوديا، وجعل هذا القول تحت ترجمة مفردة له، والصحيح أن جميع المتأولين إنما نحوا منحى واحدا، وأن الآية في اليهود والنصارى، وألفاظ الآية تعطي ذلك فكيف يدافع أحد الفريقين عن ذلك؟ وهذه الآية مبينة فساد هذه الدعاوى، التي لا تشبه لقيام الدليل القاطع على فسادها، لأنهم ادعوا لإبراهيم الخليل نحلا لم تحدث في الأرض، ولا وجدت إلا بعد موته بمدة طويلة، ولما كان الدليل عقليا قال الله تعالى لهم موبخا أَفَلا تَعْقِلُونَ؟

Müfessirler bu ayetin kim hakkında indiği hususunda ihtilaf etmişlerdir. İbn Abbas şöyle demiştir: «Necran Hristiyanları ile Yahudi hahamları Peygamber aleyhisselâm'ın yanında toplandılar ve onun huzurunda tartıştılar. Hahamlar 'İbrahim ancak bir Yahudi idi' dediler; Hristiyanlar ise 'İbrahim ancak bir Hristiyandı' dediler; bunun üzerine Allah bu ayeti indirdi.» es-Süddî ve Katâde de böyle demiştir. Taberî, Mücâhid ve Katâde'den de onların «Ayet, Yahudilerin İbrahim'in kendilerinden olduğunu ve bir Yahudi olarak vefat ettiğini iddia etmeleri sebebiyle inmiştir» dediklerini nakletmiş ve bu kavli müstakil bir başlık altına almıştır. Doğru olan ise bütün müfessirlerin tek bir yöne yöneldikleridir; ayet hem Yahudiler hem de Hristiyanlar hakkındadır ve ayetin lafızları da bunu vermektedir; iki gruptan biri bunu nasıl inkâr edebilir? Bu ayet, geçersizliğine dair kesin delilin bulunması sebebiyle hiçbir tutarlılığı olmayan bu iddiaların bozukluğunu açıklamaktadır; zira onlar İbrahim el-Halîl için, yeryüzünde henüz ortaya çıkmamış ve ancak onun vefatından uzun bir süre sonra var olmuş mezhepleri iddia etmişlerdir. Delil akli olunca Allah Teâlâ onları azarlayarak: { أَفَلا تَعْقِلُونَ } “Hâlâ akıl erdirmeyecek misiniz?” buyurmuştur.

واختلف القراء في قوله ها أَنْتُمْ في المد والهمز وتركه، فقرأ ابن كثير، «هأنتم» ، في وزن هعنتم، وقرأ نافع وأبو عمرو «هانتم» استفهاما بلا همز، وقرأ الباقون، «ها أنتم» ، ممدودا مهموزا، ولم يختلفوا في مد هؤُلاءِ وأولاء، فوجه قراءة ابن كثير، أنه أبدل من همزة الاستفهام الهاء، أراد «أأنتم» ، ووجه قراءة نافع وأبي عمرو أحد أمرين، يجوز أن تكون «ها» التي للتنبيه دخلت على «أنتم» ، ويكون التنبيه داخلا على الجملة، كما دخل على قولهم هلم وكما دخلت- يا- التي للتنبيه في قوله ألا يا اسجدوا، وفي قول الشاعر:

Kurrâ, Yüce Allah'ın: { ها أَنْتُمْ } kavlinde med (uzatma), hemze ve hemzenin terk edilmesi hususunda ihtilaf etmişlerdir: İbn Kesîr «he'antum» (هأنتم) şeklinde «he'antüm» vezninde okumuştur. Nâfi‘ ve Ebû Amr hemzesiz istifham olarak «hântüm» (هانتم) okumuşlardır. Geri kalanlar ise medli ve hemzeli olarak «hâ entüm» (ها أنتم) okumuşlardır. { هؤُلاءِ } ve «ulâi» kelimelerinin meddi hususunda ise ihtilaf etmemişlerdir. İbn Kesîr'in kıraatinin izahı; istifham hemzesini he harfine bedel kılmış olmasıdır; «e-entüm» (أأنتم) demek istemiştir. Nâfi‘ ve Ebû Amr'ın kıraatinin izahı ise iki durumdan biridir: Tembih için olan "hâ" edatının «entüm» üzerine dâhil olması ve tıpkı "helümme" sözlerine dâhil olduğu ve tembih için olan "yâ" edatının { ألا يا اسجدوا } kavlinde ve şairin şu beytinde dâhil olduğu gibi:

[البسيط]

[Basît]

يا قاتل الله صبيانا تجيء بهم ... أمّ الهنيّد من زند لها واري

«Allah canını alsın o çocukların ki onları getirir ... Ümmü'l-Hüneyd, ateşi yanan çakmağından!»

وقول الآخر: [البسيط]

Ve diğer şairin şu sözünde olduğu gibi: [Basît]

يا لعنة الله والأقوام كلّهم ... والصّالحين على سمعان من جار

«Allah'ın, bütün insanların ve salihlerin laneti olsun ... Ne kötü bir komşu olan Sem'ân'ın üzerine!»

وخففت الهمزة من «أنتم» ولم تحقق بعد الألف، كما قالوا في هباءة هباة، ويجوز أن تكون الهاء في ها أَنْتُمْ بدلا من همزة الاستفهام، كوجه قراءة ابن كثير، وتكون الألف هي التي تدخل بين الهمزتين، لتفصل بينهما، ووجه قراءة الباقين «ها أنتم» مهموز ممدود يحتمل الوجهين اللذين في قراءة نافع وأبي عمرو، وحققوا الهمزة التي بعد الألف، ولم يخففوها كما خففها أبو عمرو ونافع، ومن لم ير إلحاق الألف للفصل بين الهمزتين كما يراه أبو عمرو، فينبغي أن تكون «ها» في قوله للتنبيه ولا تكون بدلا من همزة الاستفهام، وأما هؤُلاءِ ففيه لغتان، المد والقصر، وقد جمعهما بيت الأعشى في بعض الروايات:

Cümlenin bütününe tembih dâhil olmuş olması caizdir. «Entüm» kelimesindeki hemze tahfif edilmiş ve tıpkı hebe'e kelimesinde hebe dedikleri gibi eliften sonra tahkik edilmemiştir. { ها أَنْتُمْ } kavlindeki he harfinin, İbn Kesîr'in kıraatindeki izah gibi istifham hemzesinin bedeli olması ve elifin de iki hemzenin arasını ayırmak üzere aralarına giren elif olması da caizdir. Geri kalanların hemzeli ve medli olan «hâ entüm» (ها أنتم) kıraatinin izahı ise Nâfi‘ ve Ebû Amr'ın kıraatindeki iki ihtimali de barındırır; ancak onlar eliften sonraki hemzeyi, Ebû Amr ve Nâfi‘in tahfif ettiği gibi tahfif etmeyip tahkik ile okumuşlardır. Ebû Amr'ın gördüğü gibi iki hemzenin arasını ayırmak için elifin ilhak edilmesini uygun görmeyen kimseye göre ise, bu sözdeki "hâ" edatının tembih için olması gerekir ve istifham hemzesinin bedeli olamaz. { هؤُلاءِ } kelimesine gelince, onda med ve kasr olmak üzere iki lügat vardır; el-A‘şâ'nın beyti bazı rivayetlerde bu ikisini bir arada toplamıştır:

[الخفيف] .

[Hafîf]

هؤلا ثمّ هؤلاء قد أعطيت ... نعالا محذوّة بنعال

«Şunlara, sonra da şunlara verilmiştir ... Çifter çifter dikilmiş ayakkabılar.»