Binûn

Âl-i İmrân Suresi — 5. Sayfa

Kaynak: el-Muharrerü'l-Vecîz · İbn Atıyye · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وأما إعراب ها أَنْتُمْ هؤُلاءِ فابتداء وخبر، وحاجَجْتُمْ في موضع الحال لا يستغنى عنها، وهي

{ ها أَنْتُمْ هؤُلاءِ } kavlinin irabına gelince; mübteda ve haberdir. { حاجَجْتُمْ } ise kendisinden vazgeçilemeyen hâl konumundadır. O,

بمنزلة قوله تعالى: ثُمَّ أَنْتُمْ هؤُلاءِ تَقْتُلُونَ [البقرة: ٨٥] ويحتمل أن يكون هؤُلاءِ بدلا أو صفة ويكون الخبر حاجَجْتُمْ وعلى مذهب الكوفيين حاجَجْتُمْ، صلة لأولاء والخبر في قوله: فَلِمَ تُحَاجُّونَ ومعنى قوله تعالى: فِيما لَكُمْ بِهِ عِلْمٌ أي على زعمكم، وإنما المعنى فيما تشبه فيه دعواكم، ويكون الدليل العقلي لا يرد عليكم وفسر الطبري هذا الموضع بأنه فيما لهم به علم من جهة كتبهم وأنبائهم مما أيقنوه وثبت عندهم صحته.

Yüce Allah'ın: { ثُمَّ أَنْتُمْ هؤُلاءِ تَقْتُلُونَ } [Bakara: 85] kavli gibidir. { هؤُلاءِ } kelimesinin bedel veya sıfat, { حاجَجْتُمْ } kelimesinin ise haber olması da muhtemeldir. Kûfelilerin mezhebine göre ise { حاجَجْتُمْ }, «ülâi» (أولاء) kelimesinin sılası; haber ise: { فَلِمَ تُحَاجُّونَ } kavlindedir. Yüce Allah'ın: { فِيما لَكُمْ بِهِ عِلْمٌ } kavlinin anlamı; yani sizin iddianıza göredir. Asıl mana ise, davanızın benzerlik gösterdiği ve aklî delilin aleyhinize reddedilemeyeceği husustur. Taberî bu kısmı; kitapları ve haberleri cihetiyle bildikleri, kesin olarak inanıp sıhhati yanlarında sabit olan şeyler şeklinde tefsir etmiştir.

قال الفقيه الإمام: وذهب عنه ﵀ أن ما كان هكذا فلا يحتاج معهم فيه إلى محاجة، لأنهم يجدونه عند محمد ﷺ، كما كان هنالك على حقيقته، وباقي الآية بين.

Fakih İmam [İbn Atiyye] -Allah ona rahmet etsin- dedi ki: O, böyle olan bir şeyde onlarla tartışmaya ihtiyaç olmadığını gözden kaçırmıştır; çünkü onlar bunu, hakikati üzere oradaki gibi Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in yanında da bulmaktadırlar. Ayetin geri kalanı ise açıktır.

قوله تعالى:

Yüce Allah'ın şu kavli:

[سورة آل عمران (٣) : الآيات ٦٧ الى ٦٨]

[Âl-i İmrân Suresi (3), 67-68. Ayetler]

ما كانَ إِبْراهِيمُ يَهُودِيًّا وَلا نَصْرانِيًّا وَلكِنْ كانَ حَنِيفاً مُسْلِماً وَما كانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ (٦٧) إِنَّ أَوْلَى النَّاسِ بِإِبْراهِيمَ لَلَّذِينَ اتَّبَعُوهُ وَهذَا النَّبِيُّ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَاللَّهُ وَلِيُّ الْمُؤْمِنِينَ (٦٨)

{ ما كانَ إِبْراهِيمُ يَهُودِيًّا وَلا نَصْرانِيًّا وَلكِنْ كانَ حَنِيفاً مُسْلِماً وَما كانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ (٦٧) إِنَّ أَوْلَى النَّاسِ بِإِبْراهِيمَ لَلَّذِينَ اتَّبَعُوهُ وَهذَا النَّبِيُّ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَاللَّهُ وَلِيُّ الْمُؤْمِنِينَ (٦٨) } “İbrahim ne bir Yahudi ne de bir Hristiyandı; fakat o, dosdoğru (hanîf) bir Müslümandı ve müşriklerden de değildi. (67) Şüphesiz İbrahim'e insanların en yakını, ona tabi olanlar, bu Peygamber ve iman edenlerdir. Allah, müminlerin dostudur (velisidir). (68)”

أخبر الله تعالى في هذه الآية، عن حقيقة أمر إبراهيم، فنفى عنه اليهودية والنصرانية والإشراك الذي هو عبادة الأوثان، ودخل في ذلك الإشراك الذي تتضمنه اليهودية والنصرانية، وجاء ترتيب النفي على غاية الفصاحة، نفى نفس الملل وقرر الحالة الحسنة، ثم نفى نفيا بين به أن تلك الملل فيها هذا الفساد الذي هو الشرك، وهذا كما تقول: ما أخذت لك مالا بل حفظته، وما كنت سارقا، فنفيت أقبح ما يكون في الأخذ.

Yüce Allah bu ayette İbrahim'in durumunun hakikatini haber vermiş; ondan Yahudiliği, Hristiyanlığı ve putlara tapmak olan şirki nefyetmiştir (uzak kılmıştır). Yahudilik ve Hristiyanlığın içerdiği şirk de buna dâhildir. Nefyin (olumsuzlamanın) sıralanışı son derece fasih bir şekilde gelmiştir: Önce bâtıl dinlerin bizzat kendilerini nefyetmiş ve güzel hâli teyit etmiş, sonra da bu dinlerde şirk olan o fesadın bulunduğunu açıklayan bir nefyde bulunmuştur. Bu, tıpkı senin: «Senin malını almadım, bilakis onu korudum; ben hırsız değildim» demen gibidir ki, böylece alma işindeki en çirkin şeyi nefyetmiş olursun.

ثم أخبر تعالى إخبارا مؤكدا أن أولى الناس بإبراهيم الخليل ﵇ هم القوم الذين اتبعوه على ملته الحنيفية.

Sonra Yüce Allah, İbrahim el-Halîl (aleyhisselâm)'a insanların en yakını olanların, onun hanîf dini üzere ona uyan kavim olduğunu tekitli bir şekilde haber vermiştir.

قال الفقيه الإمام أبو محمد: وهنا يدخل كل من اتبع الحنيفية في الفترات وَهذَا النَّبِيُّ محمد ﷺ لأنه بعث بالحنيفية السمحة، والنَّبِيُّ في الإعراب نعت أو عطف بيان، أو بدل، وفي كونه بدلا نظر، وَالَّذِينَ آمَنُوا يعني بمحمد ﷺ وسائر الأنبياء على ما يجب دون المحرفين المبدلين، ثم أخبر أن الله تعالى وَلِيُّ الْمُؤْمِنِينَ، وعدا منه لهم بالنصر في الدنيا والنعيم في الآخرة، و «الحنيف» مأخوذ من الحنف، وهو الاستقامة وقيل هو الميل، ومنه قيل للمائل الرجل أحنف، فالحنيف من الاستقامة معناه المستقيم، ومن الميل معناه المائل عن معوج الأديان إلى طريق الحق، واختلفت عبارة المفسرين عن لفظة الحنيف، حتى قال بعضهم: الحنيف الحاج، وكلها عبارة عن الحنف بإجراء منه كالحج وغيره، وأسند الطبري عن عبد الله بن عمر عن أبيه، أن زيد بن عمرو بن نفيل خرج إلى الشام يسأل عن الدين ويتبعه، فلقي عالما من اليهود، فسأله عن دينه، وقال له: إني أريد أن أكون على دينكم، فقال اليهودي: إنك لن تكون على ديننا حتى تأخذ نصيبك من غضب الله، قال زيد: ما أفر إلا من غضب الله ولا أحمل من غضب الله شيئا أبدا وأنا أستطيع، فهل تدلني على دين ليس فيه هذا؟ قال: ما أعلمه إلا أن تكون حنيفا، قال وما الحنيف؟ قال دين إبراهيم، لم يكن يهوديا ولا نصرانيا وكان لا يعبد إلا

Fakih İmam Ebû Muhammed dedi ki: Fetret devirlerinde hanîfliğe tabi olan herkes buraya dâhildir. { وَهذَا النَّبِيُّ } yani Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem)'dir; çünkü o müsamahakâr hanîflik ile gönderilmiştir. { النَّبِيُّ } kelimesi irabda sıfat, atf-ı beyân veya bedeldir; ancak bedel olması tartışmalıdır. { وَالَّذِينَ آمَنُوا } kavli; tahrif ve tebdil edenlerin aksine Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e ve diğer peygamberlere gerektiği gibi iman edenleri kastetmektedir. Sonra Yüce Allah'ın, dünyada yardım ve ahirette nimet vaadi olarak { وَلِيُّ الْمُؤْمِنِينَ } olduğunu haber vermiştir. el-Hanîf (الحنيف) kelimesi "el-hanef"ten türemiştir; bu ise istikamet (doğruluk) demektir; eğrilmek/meyletmek olduğu da söylenmiştir. Nitekim ayağı eğri olan adama ahnef (أحنف) denir. Hanîf istikamet anlamında olursa dosdoğru; meyil anlamında olursa eğri dinlerden hak yola meyleden demektir. Müfessirlerin hanîf lafzı hakkındaki ifadeleri farklılık göstermiş, hatta bazısı: "Hanîf, haccedendir" demiştir. Bunların hepsi, hac ve benzeri amellerle hanefliği icra etmekten ibarettir. Taberî, Abdullah b. Ömer'den, o da babasından senediyle rivayet etti ki: Zeyd b. Amr b. Nüfeyl, din hakkında soru sormak ve ona tabi olmak üzere Şam'a çıkmıştı. Yahudi âlimlerinden birine rastlayıp dinini sordu ve ona: "Ben sizin dininiz üzere olmak istiyorum" dedi. Yahudi: "Allah'ın gazabından payını almadıkça bizim dinimiz üzere olamazsın" dedi. Zeyd: "Ben ancak Allah'ın gazabından kaçıyorum ve gücüm yettiğince Allah'ın gazabından hiçbir şeyi asla yüklenmem. Bana içinde bu olmayan bir din gösterebilir misin?" dedi. [Yahudi]: "Hanîf olman dışında [böyle bir din] bilmiyorum" dedi. [Zeyd]: "Hanîf nedir?" diye sordu. O da: "İbrahim'in dinidir; o ne Yahudi ne de Hristiyandı ve yalnız..." dedi

الله، فخرج من عنده فلقي عالما من النصارى، فقاوله بمثل مقاولة اليهودي، إلا أن النصراني قال:

"...Allah'a ibadet ederdi" dedi. Onun yanından çıkıp bir Hristiyan âlimine rastladı ve Yahudi ile yaptığı konuşmanın benzerini onunla da yaptı; ancak Hristiyan şöyle dedi:

بنصيبك من لعنة الله، فخرج من عنده وقد اتفقا له على دين إبراهيم فلم يزل رافعا يديه إلى الله، وقال اللهم إني أشهدك أني على دين إبراهيم، وروى عبد الله بن مسعود، عن النبي ﷺ أنه قال: لكل نبي ولاة من النبيين وإن وليي منهم أبي وخليل ربي إبراهيم، ثم قرأ إِنَّ أَوْلَى النَّاسِ بِإِبْراهِيمَ الآية.

"...Allah'ın lanetinden payını alarak." Bunun üzerine onun yanından çıktı; ikisi de onun için İbrahim'in dini üzerinde ittifak etmişti. Ellerini Allah'a kaldırmış olarak durmaksızın şöyle dedi: "Allahım! Şahitlik ederim ki ben İbrahim'in dini üzereyim." Abdullah b. Mes'ûd, Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: «Her peygamberin peygamberlerden dostları vardır; benim onlardan dostum ise babam ve Rabbimin dostu (halîli) olan İbrahim'dir.» Sonra: { إِنَّ أَوْلَى النَّاسِ بِإِبْراهِيمَ } ayetini okudu.

قوله تعالى:

Yüce Allah'ın şu kavli:

[سورة آل عمران (٣) : الآيات ٦٩ الى ٧١]

[Âl-i İmrân Suresi (3), 69-71. Ayetler]

وَدَّتْ طائِفَةٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ لَوْ يُضِلُّونَكُمْ وَما يُضِلُّونَ إِلاَّ أَنْفُسَهُمْ وَما يَشْعُرُونَ (٦٩) يا أَهْلَ الْكِتابِ لِمَ تَكْفُرُونَ بِآياتِ اللَّهِ وَأَنْتُمْ تَشْهَدُونَ (٧٠) يا أَهْلَ الْكِتابِ لِمَ تَلْبِسُونَ الْحَقَّ بِالْباطِلِ وَتَكْتُمُونَ الْحَقَّ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ (٧١)

{ وَدَّتْ طائِفَةٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ لَوْ يُضِلُّونَكُمْ وَما يُضِلُّونَ إِلاَّ أَنْفُسَهُمْ وَما يَشْعُرُونَ (٦٩) يا أَهْلَ الْكِتابِ لِمَ تَكْفُرُونَ بِآياتِ اللَّهِ وَأَنْتُمْ تَشْهَدُونَ (٧٠) يا أَهْلَ الْكِتابِ لِمَ تَلْبِسُونَ الْحَقَّ بِالْباطِلِ وَتَكْتُمُونَ الْحَقَّ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ (٧١) } “Kitap ehlinden bir grup sizi saptırmayı çok istedi. Hâlbuki onlar ancak kendilerini saptırırlar da farkına varmazlar. (69) Ey Kitap ehli! [Gerçeğe] şahit olup dururken niçin Allah'ın ayetlerini inkâr ediyorsunuz? (70) Ey Kitap ehli! Niçin hakkı bâtıla karıştırıyor ve bile bile hakkı gizliyorsunuz? (71)”

أخبر الله تعالى عن طائفة أنها تود وتشتهي أن تضل المسلمين، أي تتلفهم عن دينهم وتجعلهم في ضلال ثم فسر الطائفة بقوله: مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ فتحتمل مِنْ أن تكون للتبعيض، وتكون الطائفة الرؤساء والأحبار الذين يسكن الناس إلى قولهم، ويحتمل أن تكون لبيان الجنس وتكون الطائفة جميع أهل الكتاب، وقال الطبري: يُضِلُّونَكُمْ معناه يهلكونكم، واستشهد ببيت جرير.

Yüce Allah, bir taifenin Müslümanları saptırmayı, yani onları dinlerinden uzaklaştırıp helake sürüklemeyi ve sapıklığa düşürmeyi arzuladığını ve istediğini haber vermiştir. Sonra { مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ } kavliyle bu grubu açıklamıştır. Burada { مِنْ } edatının teb'îz (kısmîlik bildirme) için olması, bu grubun da insanların sözlerine itimat ettiği reisler ve hahamlar olması muhtemel olduğu gibi; cins beyanı için olup grubun bütün Ehl-i Kitap olması da muhtemeldir. Taberî: { يُضِلُّونَكُمْ } kavlinin anlamı "sizi helak ederler" demektir, demiş ve Cerîr'in beytini delil getirmiştir.

كنت القذى في موج أخضر مزبد ... قذف الأتيّ به فضلّ ضلالا

«Köpüren yeşil bir dalga içindeki çöp gibiydin ... Sel onu fırlatıp attı da büsbütün kaybolup helak oldu!»

وقول النابغة: [الطويل] فآب مضلّوه بعين جليّة وهذا تفسير غير خاص باللفظة وإنما اطرد له هذا الضلال في الآية وفي البيتين اقترن به هلاك، وأما أن تفسر لفظة الضلال بالهلاك فغير قويم، قوله تعالى: وَما يُضِلُّونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ إعلام بأن سوء فعلهم عائد عليهم، وأنهم ببعدهم عن الإسلام هم الضالون، ثم أعلم أنهم لا يشعرون أنهم لا يصلون إلى إضلالكم.

Ve en-Nâbiğa'nın şu sözü: [Tavîl] «Onu helake sürükleyenler apaçık bir gözle geri döndüler.» Bu tefsir lafza has bir anlam değildir; ancak bu dalâlet anlamı ayette ve iki beyitte helak ile yan yana gelmiştir. Dalâlet lafzını doğrudan helak ile tefsir etmek ise isabetli değildir. Yüce Allah'ın: { وَما يُضِلُّونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ } kavli, kötü amellerinin kendilerine döneceğini ve İslam'dan uzaklaşmaları sebebiyle asıl sapanların kendileri olduğunu bildirmektir. Sonra da sizi saptırmaya güç yetiremeyeceklerinin farkında olmadıklarını bildirmiştir.

ثم وقفهم تعالى موبخا لهم على لسان نبيه ﷺ، والمعنى: قل لهم يا محمد، لأي سبب تكفرون بآيات الله التي هي آية القرآن؟ وأنتم تشهدون أن أمره وصفة محمد الذي هو الآتي به في كتابكم، قال هذا المعنى قتادة وابن جريج والسدي، وتحتمل الآية أن يريد «بالآيات» ما ظهر على يدي محمد ﵇ من تعجيز العرب والإعلام بالغيوب وتكلم الجماعات وغير ذلك وتَشْهَدُونَ على هذا يكون بمعنى تحضرون وتعاينون، والتأويل الأول أقوى لأنه روي أن أهل الكتاب كانوا قبل ظهور محمد ﷺ يخبرون بصفة النبي الخارج وحاله، فلما ظهر كفروا به حسدا، فإخبارهم المتقدم لظهوره هو الشهادة التي وقفوا عليها، قال مكي: وقيل إن هذه الآيات عني بها قريظة والنضير وبنو قينقاع ونصارى نجران.

Sonra Yüce Allah, Peygamberi (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in diliyle onları azarlayarak hesaba çekmiştir. Mana şudur: Ey Muhammed! Onlara de ki: Kur'an ayetleri olan Allah'ın ayetlerini ne sebeple inkâr ediyorsunuz? Oysa siz, onun durumunun ve onu getiren Muhammed'in vasfının kitabınızda olduğuna şahitlik ediyorsunuz. Bu anlamı Katâde, İbn Cüreyc ve es-Süddî söylemiştir. Ayetin «ayetler» ile Muhammed (aleyhisselâm)'ın elinde zuhur eden Arapları aciz bırakma, gaybları haber verme, toplulukların konuşması ve benzeri mucizeleri kastetmiş olması da muhtemeldir. { تَشْهَدُونَ } bu durumda hazır bulunup bizzat müşahede ediyorsunuz manasında olur. Birinci tevîl daha kuvvetlidir; çünkü rivayet edildiğine göre Ehl-i Kitap, Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem) zuhur etmeden önce çıkacak olan peygamberin vasfını ve hâlini haber veriyorlardı. Ortaya çıkınca ise hasetlerinden ötürü onu inkâr ettiler. Dolayısıyla onun ortaya çıkışından önceki bu haber vermeleri, kendilerine karşı delil getirilen şehadettir. Mekkî: "Bu ayetlerle Kurayza, Nadîr, Benû Kaynukâ ve Necran Hristiyanlarının kastedildiği söylenmiştir" demiştir.

وقوله تعالى: لِمَ تَلْبِسُونَ الْحَقَّ معناه تخلطون، تقول لبست الأمر بفتح الباء بمعنى خلطته، ومنه قوله تعالى: وَلَلَبَسْنا عَلَيْهِمْ ما يَلْبِسُونَ [الأنعام: ٩] وتقول: لبست الثوب بكسر الباء، قال ابن زيد:

Yüce Allah'ın: { لِمَ تَلْبِسُونَ الْحَقَّ } kavlinin anlamı: "Niçin karıştırıyorsunuz?" demektir. Be (ب) harfinin fethasıyla "lebeste'l-emre" (لَبَسْتُ الأمر) dediğinde "işi karıştırdım" manasına gelir; Yüce Allah'ın: { وَلَلَبَسْنا عَلَيْهِمْ ما يَلْبِسُونَ } [En'âm: 9] kavli de буndandır. Be harfinin kesresiyle "lebistü's-sevbe" (لَبِسْتُ الثوب) dediğinde ise "elbiseyi giydim" manasına gelir. İbn Zeyd şöyle demiştir:

الْحَقَّ الذي لبسوه هو التوراة المنزلة، و «الباطل» الذي لبسوه به هو ما كتبوه بأيديهم ونسبوه إلى التوراة، وقال ابن عباس: الْحَقَّ إسلامهم بكرة، و «الباطل» كفرهم عشية، والآية نزلت في قول عبد الله بن الصيف وعدي بن زيد والحارث بن عوف. تعالوا نؤمن بما أنزل على محمد وجه النهار، ونكفر آخره، عسى أن نلبس على المسلمين أمرهم، وقال قتادة وابن جريج: لِمَ تَلْبِسُونَ الْحَقَّ بِالْباطِلِ معناه لم تخلطون اليهودية والنصرانية بالإسلام، وقد علمتم أن دين الله الذي لا يقبل غيره الإسلام.

Karıştırdıkları { الْحَقَّ }, indirilmiş olan Tevrat'tır; onunla karıştırdıkları "bâtıl" ise kendi elleriyle yazıp Tevrat'a nispet ettikleri şeylerdir. İbn Abbas şöyle demiştir: "Hak, sabah vakti İslam'a girmeleri; bâtıl ise akşam vakti inkâr etmeleridir." Ayet; Abdullah b. es-Sayf, Adiyy b. Zeyd ve el-Hâris b. Avf'ın: "Gelin, gündüzün başında Muhammed'e indirilene inanalım, sonunda da inkâr edelim; umulur ki Müslümanların kafasını karıştırırız" sözleri hakkında inmiştir. Katâde ve İbn Cüreyc ise şöyle demiştir: { لِمَ تَلْبِسُونَ الْحَقَّ بِالْباطِلِ } kavlinin anlamı; Allah'ın, kendisinden başkasını kabul etmeyeceği dinin İslam olduğunu bildiğiniz hâlde niçin Yahudilik ve Hristiyanlığı İslam ile karıştırıyorsunuz, demektir.

قال الفقيه الإمام أبو محمد: فكأن هذا المعنى لم تبقون على هذه الأديان وتوجدونها؟ فيكون في ذلك لبس على الناس أجمعين، وقال بعض المفسرين: الْحَقَّ الذي لبسوه قولهم: محمد نبي مرسل، و «الباطل» الذي لبسوه به قول أحبارهم: لكن ليس إلينا بل ملة موسى مؤبدة، وقوله تعالى: وَتَكْتُمُونَ الْحَقَّ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ يريد شأن محمد ﷺ، كذلك قال الربيع وابن جريج وقتادة وغيرهم، وفي قوله: وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ توقيف على العناد ظاهر، قال أبو إسحاق الزجّاج: ولو قيل وتكتموا الحق لجاز على قولك، لم تجمعون ذا وذا، على أن تكتموا في موضع نصب على الصرف في قول الكافرين، وبإضمار «أن» ، في قول أصحابنا، قال أبو علي: الصرف هاهنا يقبح، وكذلك إضمار «أن» ، لأن تَكْتُمُونَ، معطوف على موجب، فليست الآية بمنزلة قولهم: أتأكل السمك وتشرب اللبن، وبمنزلة قولك أتقوم فأقوم والعطف على الموجب مقرر وليس بمستقيم عنه، وإنما استفهم عن السبب في اللبس، واللبس موجب، والعطف على الموجب المقرر قبيح متى نصب إلا في ضرورة شعر كما روي: [الرجز] وألحق بالحجاز فاستريحا وقد قال سيبويه في قولك: أسرت حتى تدخل المدينة؟ لا يجوز إلا النصب في تدخل، لأن السير مستفهم عنه غير موجب، وإذا قلت: أيهم سار حتى يدخلها؟ رفعت، لأن السير موجب والاستفهام إنما وقع عن غيره.

Fakih İmam Ebû Muhammed dedi ki: Sanki bu mana; "Bütün insanlara bir kafa karışıklığı (iltibas) olsun diye niçin bu dinler üzere kalıyor ve onları var ediyorsunuz?" şeklindedir. Bazı müfessirler şöyle demiştir: Karıştırdıkları hak, onların "Muhammed gönderilmiş bir peygamberdir" sözleridir; onunla karıştırdıkları bâtıl ise hahamlarının "Fakat o bize gönderilmemiştir, bilakis Musa'nın dini ebedîdir" sözleridir. Yüce Allah'ın: { وَتَكْتُمُونَ الْحَقَّ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ } kavli Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in durumunu kastetmektedir; er-Rebî', İbn Cüreyc, Katâde ve başkaları böyle söylemiştir. { وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ } kavlinde apaçık bir inada dikkat çekme vardır. Ebû İshak ez-Zeccâc dedi ki: "Eğer «ve tektümu'l-hakka» (وَتَكْتُمُوا الْحَقَّ) denilseydi, senin «Niçin şunu ve şunu bir araya getiriyorsunuz?» sözün üzere caiz olurdu; şöyle ki Kûfelilerin görüşüne göre «tektümû» sarf sebebiyle nasb mahallinde, bizim [Basralı] arkadaşlarımızın görüşüne göre ise gizli bir «en» iledir." Ebû Ali dedi ki: "Burada sarf çirkin kaçar, aynı şekilde gizli «en» de öyle; çünkü { تَكْتُمُونَ } olumlu (mûceb) bir fiil üzerine matuftur. Ayet onların: «Balık yiyip süt mü içiyorsun?» veya senin «Sen kalkıyorsun da ben mi kalkayım?» sözün gibi değildir. Olumlu fiile atıf sabittir ve ondan sapmaz. Burada sadece karıştırmanın (lebs) sebebinden istifham yapılmıştır; karıştırma ise olumlu (vuku bulmuş) bir fiildir. Sabit olan olumlu fiile atıf yapıldığında nasb edilmesi -şu şiir zaruretinde rivayet edildiği gibi durumlar müstesna- çirkindir: [Recez] «Hicaz'a yetişeyim de rahatlayayım.» Sibeveyh senin: «Şehre giresin diye mi yürüdün?» sözünde «tedhule» fiilinde nasbdan başkası caiz değildir demiştir; çünkü yürümek hakkında soru sorulmuştur, olumlu/kesin değildir. «Onların hangisi şehre girene kadar yürüdü?» dediğinde ise merfû kılarsın; çünkü yürümek sabittir ve soru başkası hakkında vaki olmuştur."

[سورة آل عمران (٣) : الآيات ٧٢ الى ٧٣]

[Âl-i İmrân Suresi (3), 72-73. Ayetler]

وَقالَتْ طائِفَةٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ آمِنُوا بِالَّذِي أُنْزِلَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَجْهَ النَّهارِ وَاكْفُرُوا آخِرَهُ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ (٧٢) وَلا تُؤْمِنُوا إِلاَّ لِمَنْ تَبِعَ دِينَكُمْ قُلْ إِنَّ الْهُدى هُدَى اللَّهِ أَنْ يُؤْتى أَحَدٌ مِثْلَ ما أُوتِيتُمْ أَوْ يُحاجُّوكُمْ عِنْدَ رَبِّكُمْ قُلْ إِنَّ الْفَضْلَ بِيَدِ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشاءُ وَاللَّهُ واسِعٌ عَلِيمٌ (٧٣)

{ وَقالَتْ طائِفَةٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ آمِنُوا بِالَّذِي أُنْزِلَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَجْهَ النَّهارِ وَاكْفُرُوا آخِرَهُ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ (٧٢) وَلا تُؤْمِنُوا إِلاَّ لِمَنْ تَبِعَ دِينَكُمْ قُلْ إِنَّ الْهُدى هُدَى اللَّهِ أَنْ يُؤْتى أَحَدٌ مِثْلَ ما أُوتِيتُمْ أَوْ يُحاجُّوكُمْ عِنْدَ رَبِّكُمْ قُلْ إِنَّ الْفَضْلَ بِيَدِ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشاءُ وَاللَّهُ واسِعٌ عَلِيمٌ (٧٣) } “Kitap ehlinden bir grup şöyle dedi: ‘İman edenlere indirilene günün başında inanın, sonunda da inkâr edin; belki onlar da dönerler. (72) Ve sizin dininize uyandan başkasına inanmayın.’ De ki: ‘Şüphesiz hidayet, Allah'ın hidayetidir. Size verilenin benzerinin bir başkasına verilmesine veya Rabbinizin huzurunda size karşı delil getirmelerine [mi inanmıyorsunuz]?’ De ki: ‘Lütuf Allah'ın elindedir; onu dilediğine verir. Allah lütfu geniş olandır, her şeyi bilendir.’ (73)”

أخبر تعالى في هذه الآية أن طائفة من اليهود من أحبارهم ذهبت إلى خديعة المسلمين بهذا المنزع، قال الحسن: قالت ذلك يهود خيبر ليهود المدينة، قال قتادة وأبو مالك والسدي وغيرهم: قال بعض الأحبار:

Yüce Allah bu ayette, Yahudilerin hahamlarından bir grubun bu yöntemle Müslümanları aldatma yoluna gittiğini haber vermiştir. el-Hasan: "Bunu Hayber Yahudileri Medine Yahudilerine söylemiştir" demiştir. Katâde, Ebû Mâlik, es-Süddî ve başkaları ise şöyle demiştir: Hahamlardan bazıları şöyle dedi:

لنظهر الإيمان لمحمد صدر النهار ثم لنكفر به آخر النهار، فسيقول المسلمون عند ذلك: ما بال هؤلاء كانوا معناه ثم انصرفوا عنا؟ ما ذلك إلا لأنهم انكشفت لهم حقيقة في الأمر فيشكون، ولعلهم يرجعون عن الإيمان بمحمد ﵇.

"Günün başında Muhammed'e iman ettiğimizi gösterelim, günün sonunda da onu inkâr edelim. Müslümanlar o zaman şöyle diyeceklerdir: 'Bu adamlara ne oldu ki bizimle beraberlerdi de sonra bizden yüz çevirdiler? Bu ancak işin hakikati kendilerine açığa çıktığı içindir.' Böylece şüpheye düşerler ve umulur ki Muhammed (aleyhisselâm)'a imandan dönerler."

قال الفقيه الإمام أبو محمد: ولما كانت الأحبار يظن بهم العلم وجودة النظر والاطلاع على الكتاب القديم، طمعوا أن تنخدع العرب بهذه النزعة ففعلوا ذلك، جاؤوا إلى النبي ﷺ بكرة، فقالوا: يا محمد أنت هو الموصوف في كتابنا، ولكن أمهلنا إلى العشي حتى ننظر في أمرنا، ثم رجعوا بالعشي، فقالوا: قد نظرنا ولست به وَجْهَ على هذا التأويل منصوب بقوله آمِنُوا والمعنى أظهروا الإيمان في وَجْهَ النَّهارِ، والضمير في قوله آخِرَهُ عائد على النَّهارِ، وقال ابن عباس ومجاهد وغيرهم: نزلت الآية، لأن اليهود ذهبت إلى المكر بالمؤمنين، فصلوا مع النبي ﷺ صلاة الصبح، ثم رجعوا آخر النهار، فصلوا صلاتهم ليرى الناس أنهم بدت لهم منه ضلالة، بعد أن كانوا اتبعوه.

Fakih İmam Ebû Muhammed dedi ki: Hahamların ilim sahibi, derin kavrayışlı ve eski kitaba vakıf oldukları zannedildiğinden, Arapların bu hileyle aldanacağını umdular ve bunu yaptılar: Sabahleyin Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e gelip: "Ey Muhammed! Sen kitabımızda vasfedilen kişisin; ancak durumumuza bakmamız için bize akşama kadar mühlet ver" dediler. Akşam olunca dönüp: "Baktık ve gördük ki sen o değilsin" dediler. { وَجْهَ } kelimesi bu tevîle göre { آمِنُوا } kavliyle mensuptur; mana ise: "Günün başında { وَجْهَ النَّهارِ } imanı izhar edin" şeklindedir. { آخِرَهُ } kavlindeki zamir ise { النَّهارِ } kelimesine dönmektedir. İbn Abbas, Mücâhid ve başkaları ise şöyle demiştir: Ayet, Yahudilerin müminlere tuzak kurma yoluna gitmeleri sebebiyle inmiştir; Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile birlikte sabah namazını kıldılar, günün sonunda ise dönüp kendi namazlarını kıldılar ki insanlar, kendileri ona tabi olduktan sonra onda bir sapıklık gördüklerini sansınlar.

قال الفقيه الإمام: وهذا القول قريب من القول الأول، وقال جماعة من المفسرين: نزلت هذه الآية في أمر القبلة، وذلك أن رسول الله ﷺ صلى صلاة الصبح إلى الشام، كما كان يصلي، ثم حولت القبلة، فصلى الظهر، وقيل العصر إلى مكة، فقالت الأحبار لتبّاعهم وللعرب: آمنوا بالذي أنزل في أول النهار واكفروا بهذه القبلة الأخيرة.

Fakih İmam dedi ki: Bu görüş birinci görüşe yakındır. Bir grup müfessir ise şöyle demiştir: Bu ayet kıble meselesi hakkında inmiştir; şöyle ki Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) eskiden kıldığı gibi sabah namazını Şam'a doğru kıldı, sonra kıble çevrildi ve öğle namazını -ikindi de denilmiştir- Mekke'ye doğru kıldı. Bunun üzerine hahamlar kendi tabilerine ve Araplara: "Günün başında indirilene inanın, bu son kıbleyi ise inkâr edin" dediler.

قال الفقيه الإمام: والعامل في قوله وَجْهَ النَّهارِ على هذا التأويل قوله: أُنْزِلَ والضمير في قوله: آخِرَهُ يحتمل أن يعود على النَّهارِ أو يعود على «الذي أنزل» ، ويَرْجِعُونَ في هذا التأويل، معناه عن مكة إلى قبلتنا التي هي الشام كذلك قال قائل هذا التأويل، ووَجْهَ النَّهارِ أوله الذي يواجه منه، تشبيها بوجه الإنسان، وكذلك تقول: صدر النهار وغرة العام والشهر، ومنه قول النبي ﵇ أقتلته في غرة الإسلام؟ ومن هذا قول الربيع بن زياد العبسي: [الكامل]

Fakih İmam dedi ki: Bu tevîle göre { وَجْهَ النَّهارِ } kavlindeki âmil { أُنْزِلَ } kavlidir. { آخِرَهُ } kavlindeki zamirin { النَّهارِ } kelimesine dönmesi de "indirilen şeye" («الذي أنزل») dönmesi de muhtemeldir. { يَرْجِعُونَ } ise bu tevîlde Mekke'den bizim kıblemiz olan Şam'a [dönerler] manasındadır; bu tevîli yapan kimse böyle söylemiştir. Günün vechi ({ وَجْهَ النَّهارِ }), insanın yüzüne benzetilerek kendisiyle karşılaşılan ilk kısmıdır. Nitekim "günün sadrı" (başlangıcı), "yılın ve ayın gurresi" (ilk günleri) de dersin. Peygamber (aleyhisselâm)'ın «Onu İslam'ın gurresinde (ilk döneminde) mi öldürdün?» sözü de bu kabildendir. er-Rebî' b. Ziyâd el-Absî'nin şu beyti de bundandır: [Kâmil]

من كان مسرورا بمقتل مالك ... فليأت نسوتنا بوجه نهار

«Kimin Mâlik'in öldürülmesi hoşuna gittiyse ... Günün başında kadınlarımızın yanına gelsin!»

يجد النّساء حواسرا يندبنه ... قد قمن قبل تبلّج الأسحار

«Kadınları başları açık ona ağıt yakarken bulur ... Seher vakti aydınlanmadan önce kalkmış olarak.»

يقول هذا في مالك بن زهير بن جذيمة العبسي وكانوا قد أخذوا بثأره، وكان القتيل عندهم لا يناح عليه ولا يندب إلا بعد أخذ ثأره، فالمعنى من سره مصابنا فيه فلينظر إلى ما يدله على أنّا قد أدركنا ثأره، فيكمد لذلك ويغتم، ومن استعارة الوجه قولهم: فعلت كذا على وجه الدهر، أي في القديم.

Bunu Mâlik b. Züheyr b. Cezîme el-Absî hakkında söylemektedir; onun intikamını almışlardı. Onların nezdinde öldürülen kimseye ancak intikamı alındıktan sonra feryat edilip ağıt yakılırdı. Mana şudur: Onun hakkındaki musibetimiz kimin hoşuna gittiyse, intikamını aldığımıza delalet eden şeye baksın da bundan ötürü kahrından ölsün ve kedere boğulsun! "Vech" kelimesinin istiare yoluyla kullanımına onların: "Bunu zamanın başında/yüzünde (vechi'd-dehr) yaptım" yani eskiden yaptım sözleri de örnektir.

وذكر الله تعالى عن هذه الطائفة من أهل الكتاب، أنهم قالوا: وَلا تُؤْمِنُوا إِلَّا لِمَنْ تَبِعَ دِينَكُمْ ولا خلاف بين أهل التأويل أن هذا القول هو من كلام الطائفة، واختلف الناس في قوله تعالى: أَنْ يُؤْتى أَحَدٌ مِثْلَ ما أُوتِيتُمْ أَوْ يُحاجُّوكُمْ، فقال مجاهد وغيره من أهل التأويل: الكلام كله من قول الطائفة لأتباعهم، وقوله تعالى: قُلْ إِنَّ الْهُدى هُدَى اللَّهِ اعتراض بين الكلامين.

Yüce Allah Ehl-i Kitap'tan olan bu grubun: { وَلا تُؤْمِنُوا إِلَّا لِمَنْ تَبِعَ دِينَكُمْ } dediklerini zikretmiştir. Bu sözün o grubun kelamı olduğu hususunda tevil ehli arasında hiçbir ihtilaf yoktur. Yüce Allah'ın: { أَنْ يُؤْتى أَحَدٌ مِثْلَ ما أُوتِيتُمْ أَوْ يُحاجُّوكُمْ } kavlinde ise ihtilaf etmişlerdir. Mücâhid ve tevil ehlinden başkaları: "Sözün tamamı o grubun kendi tabilerine söylediği sözdendir; Yüce Allah'ın: { قُلْ إِنَّ الْهُدى هُدَى اللَّهِ } kavli ise iki söz arasında itiraziyye (ara cümle)dir" demişlerdir.

قال القاضي: والكلام على هذا التأويل يحتمل معاني: أحدها: ولا تصدقوا تصديقا صحيحا وتؤمنوا إلا لمن جاء بمثل دينكم كراهة أو مخافة أو حذارا أن يؤتى أحد من النبوة والكرامة مثل ما أوتيتم، وحذرا أن يحاجوكم بتصديقكم إياهم عند ربكم إذا لم تستمروا عليه، وهذا القول على هذا المعنى ثمرة الحسد والكفر، مع المعرفة بصحة نبوة محمد ﷺ، ويحتمل أن يكون التقدير، أن لا يؤتى فحذفت- لا- لدلالة الكلام، ويحتمل الكلام أن يكون معناه: ولا تصدقوا وتؤمنوا بأن يؤتى أحد مثل ما

Kadı [İbn Atiyye] dedi ki: Söz bu tevîle göre birkaç anlam taşır: Birincisi: Size verilen peygamberlik ve ikramın bir benzerinin bir başkasına verilmesini istemeyerek, bundan korkarak veya sakınarak ve onların doğrulanmasına devam etmediğiniz takdirde Rabbinizin huzurunda onları tasdik etmenizle size karşı delil getirmelerinden sakınarak, sadece sizin dininizin benzerini getiren kimseyi sahih bir tasdik ile tasdik edip inanın. Bu mana üzere bu söz; Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in peygamberliğinin sıhhatini bilmekle beraber haset ve küfrün bir neticesidir. Takdirin «en lâ yü'tâ» (أن لا يؤتى) şeklinde olup sözün delaletinden ötürü «lâ» edatının hazfedilmiş olması da muhtemeldir. Sözün anlamının şöyle olması da muhtemeldir: Bir kimseye sizin...

أوتيتم إلا لمن تبع دينكم وجاء بمثله وعاضدا له، فإن ذلك لا يؤتاه غيركم، أَوْ يُحاجُّوكُمْ عِنْدَ رَبِّكُمْ، بمعنى: إلا أن يحاجوكم، كما تقول: أنا لا أتركك أو تقتضيني حقي، وهذا القول على هذا المعنى ثمرة التكذيب بمحمد ﷺ على اعتقاد منهم أن النبوة لا تكون إلا في بني إسرائيل، ويحتمل الكلام أن يكون معناه: ولا تؤمنوا بمحمد وتقروا بنبوته، إذ قد علمتم صحتها، إلا لليهود الذين هم منكم، وأَنْ يُؤْتى أَحَدٌ مِثْلَ ما أُوتِيتُمْ، صفة لحال محمد فالمعنى، تستروا بإقراركم، ان قد أوتي أحد مثل ما أوتيتم، أو فإنهم يعنون العرب يحاجوكم بالإقرار عند ربكم، قال أبو علي وتُؤْمِنُوا تعدى بالباء المقدرة في قوله أَنْ يُؤْتى كما تعدى أول الآية في قوله، بِالَّذِي أُنْزِلَ، واللام في قوله، لِمَنْ تَبِعَ، لا يسهل أن تعلق ب تُؤْمِنُوا، وأنت قد أوصلته بالباء فتعلق بالفعل جارين، كما لا يستقيم أن تعديه إلى مفعولين إذا كان لا يتعدى إلا إلى واحد، وإنما يحمل أمر هذه اللام على المعنى، والمعنى: لا تقروا بأن الله يؤتي أحدا مثل ما أوتيتم إلا لمن، فهذا كما تقول: أقررت لزيد بألف فتكون اللام متعلة بالمعنى ولا تكون زائدة على حد إِنْ كُنْتُمْ لِلرُّءْيا تَعْبُرُونَ [يوسف: ٤٣] ولا تتعلق على حد المفعول، قال أبو علي: وقد تعدى «آمن» باللام في قوله فَما آمَنَ لِمُوسى إِلَّا ذُرِّيَّةٌ [يونس: ٨٣] وقوله آمَنْتُمْ لَهُ [طه: ٧١] [الشعراء: ٤٩] وقوله يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَيُؤْمِنُ لِلْمُؤْمِنِينَ [التوبة: ٦١] واحد، إنما دخل في هذا الكلام بسبب النفي الواقع في أوله، قوله: لا تُؤْمِنُوا كما دخلت- من- في قوله ما يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ وَلَا الْمُشْرِكِينَ أَنْ يُنَزَّلَ عَلَيْكُمْ مِنْ خَيْرٍ مِنْ رَبِّكُمْ [البقرة: ١٠٥] فكما دخلت- من- في صلة أن ينزل، لأنه مفعول النفي اللاحق لأول الكلام، فكذلك دخل أَحَدٌ في صلة- أن- في قوله أَنْ يُؤْتى أَحَدٌ لدخول النفي في أول الكلام.

...verildiğinizin benzerinin verileceğine, ancak sizin dininize uyan, onun benzerini getiren ve ona arka çıkan kimseler dışında inanıp tasdik etmeyin; zira bu sizden başkasına verilmez. { أَوْ يُحاجُّوكُمْ عِنْدَ رَبِّكُمْ } ise: «Sizinle tartışmaları müstesna» anlamındadır; tıpkı senin «Hakkımı bana ödemedikçe (veya ödeyene kadar) seni bırakmam» demen gibi. Bu mana üzere bu söz, peygamberliğin sadece İsrailoğullarında olacağına dair inançları sebebiyle Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem)'i yalanlamalarının bir neticesidir. Sözün anlamının şöyle olması da muhtemeldir: Sıhhatini bilmiş olduğunuz hâlde Muhammed'e inanıp peygamberliğini ikrar etmeyin, meğerki sizden olan Yahudilere olsun. { أَنْ يُؤْتى أَحَدٌ مِثْلَ ما أُوتِيتُمْ } kavli ise Muhammed'in hâlinin bir sıfatıdır; mana: Size verilenin benzerinin bir başkasına verildiğine dair ikrarınızı gizleyin, aksi takdirde onlar -yani Araplar- bu ikrarınız sebebiyle Rabbinizin huzurunda size karşı delil getirirler, şeklindedir. Ebû Ali dedi ki: Ayetin başında { بِالَّذِي أُنْزِلَ } kavlinde harf-i cer ile geçişli olduğu gibi { تُؤْمِنُوا } fiili { أَنْ يُؤْتى } kavlindeki takdir edilen ba harfiyle müteaddî olmuştur. { لِمَنْ تَبِعَ } kavlindeki lâm harfini ise, fiili ba ile ulaştırmışken { تُؤْمِنُوا } fiiline bağlayıp tek fiile iki cer edatı bağlamak kolay değildir; tıpkı sadece bir mef'ûle geçişli olan fiili iki mef'ûle geçişli kılmanın doğru olmadığı gibi. Bu lâm harfinin durumu ancak manaya hamledilir; mana ise şöyledir: Allah'ın, bir kimseye size verilenin benzerini verdiğini ancak şu kimseye ikrar edin... Bu tıpkı senin: «Zeyd için bin [dirhemi] ikrar ettim» demen gibidir. Böylece lâm manaya müteallık olur; { إِنْ كُنْتُمْ لِلرُّءْيا تَعْبُرُونَ } [Yûsuf: 43] ayetindeki gibi zâid olmadığı gibi doğrudan mef'ûl olarak da bağlanmaz. Ebû Ali dedi ki: «Âmene» fiili Yüce Allah'ın: { فَما آمَنَ لِمُوسى إِلَّا ذُرِّيَّةٌ } [Yûnus: 83], { آمَنْتُمْ لَهُ } [Tâhâ: 71, Şuarâ: 49] ve { يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَيُؤْمِنُ لِلْمُؤْمِنِينَ } [Tevbe: 61] kavillerinde lâm ile müteaddî olmuştur. { أَحَدٌ } kelimesi bu söze ancak başında yer alan { لا تُؤْمِنُوا } nefyinden ötürü dâhil olmuştur; tıpkı Yüce Allah'ın: { ما يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ وَلَا الْمُشْرِكِينَ أَنْ يُنَزَّلَ عَلَيْكُمْ مِنْ خَيْرٍ مِنْ رَبِّكُمْ } [Bakara: 105] kavlinde { مِنْ } edatının dahil olduğu gibi. { مِنْ } edatı, kelamın başındaki nefyin mef'ûlü olduğu için «en yünezzele» sılasına girdiği gibi; { أَحَدٌ } kelimesi de kelamın başına nefyin dâhil olması sebebiyle { أَنْ يُؤْتى أَحَدٌ } kavlinde «en» edatının sılasına dâhil olmuştur.

قال القاضي: وهذا لأن أحدا الذي فيه الشياع، لا يجيء في واجب من الكلام، لأنه لا يفيد معنى، وقرأ ابن كثير وحده بين السبعة «آن يؤتى» بالمد على جهة الاستفهام الذي هو تقرير، وفسر أبو علي قراءة ابن كثير على أن الكلام كله من قول الطائفة، إلا الاعتراض الذي هو: قُلْ إِنَّ الْهُدى هُدَى اللَّهِ فإنه لا يختلف أنه من قول الله تعالى لمحمد ﷺ قال: فلا يجوز مع الاستفهام أن يحمل أَنْ يُؤْتى على ما قبله من الفعل، لأن الاستفهام قاطع، فيجوز أن تكون- أن- في موضع رفع بالابتداء وخبره محذوف تقديره تصدقون به أو تعترفون، أو تذكرونه لغيركم، ونحو هذا مما يدل عليه الكلام ويكون يُحاجُّوكُمْ على هذا معطوفا على أَنْ يُؤْتى قال أبو علي: ويجوز أن يكون موضع- أن- منصوبا، فيكون المعنى: أتشيعون أو أتذكرون أَنْ يُؤْتى أَحَدٌ مِثْلَ ما أُوتِيتُمْ؟ ويكون ذلك بمعنى قوله تعالى عنهم أَتُحَدِّثُونَهُمْ بِما فَتَحَ اللَّهُ عَلَيْكُمْ [البقرة: ٧٦] فعلى كلا الوجهين معنى الآية، توبيخ من الأحبار للأتباع على تصديقهم بأن محمدا نبي مبعوث، ويكون قوله تعالى: أَوْ يُحاجُّوكُمْ في تأويل نصب أن أي أو تريدون أن يحاجوكم. قال أبو علي: وأَحَدٌ على قراءة ابن كثير هو الذي يدل على الكثرة، وقد منع الاستفهام القاطع من أن يشفع لدخوله النفي الذي في أول الكلام، فلم يبق إلا أن يقدر أن أحدا الذي في قولك، أحد وعشرون وهو يقع في الإيجاب لأنه بمعنى واحد، وجمع ضميره في قوله أَوْ يُحاجُّوكُمْ حملا على المعنى، إذ لأحد المراد بمثل النبوة اتباع، فهو في معنى الكثرة، قال أبو علي: وهذا موضع

Kadı [İbn Atiyye] dedi ki: Bu böyledir, çünkü umumilik (şüyû') ifade eden «ehad» kelimesi olumlu (vâcip) kelamda gelmez; zira bir anlam ifade etmez. Yedi kıraat imamı arasında sadece İbn Kesîr, takrir ifade eden istifham cihetiyle med ile «â-en yü'tâ» (آن يؤتى) okumuştur. Ebû Ali, İbn Kesîr'in kıraatini; { قُلْ إِنَّ الْهُدى هُدَى اللَّهِ } olan ve Yüce Allah'ın Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e söylediği hususunda ihtilaf bulunmayan itiraziyye müstesna, sözün tamamının o grubun sözü olduğu şeklinde tefsir etmiştir. Şöyle demiştir: İstifham ile birlikte { أَنْ يُؤْتى } kavlini kendisinden önceki fiile hamletmek caiz olmaz; çünkü istifham kesintiye uğratır (bağlantıyı keser). Dolayısıyla «en» edatının mübteda olarak ref mahallinde olması caizdir; haberi ise hazfedilmiş olup takdiri: «Bunu tasdik mi ediyorsunuz, itiraf mı ediyorsunuz veya başkasına mı söylüyorsunuz?» ve kelamın delalet ettiği benzeri ifadelerdir. { يُحاجُّوكُمْ } ise bu durumda { أَنْ يُؤْتى } üzerine matuftur. Ebû Ali dedi ki: «En» edatının mansub olması da caizdir; o zaman mana: «Size verilenin benzerinin bir başkasına verildiğini yayıyor veya söylüyor musunuz?» şeklinde olur. Bu da Yüce Allah'ın onlar hakkındaki: { أَتُحَدِّثُونَهُمْ بِما فَتَحَ اللَّهُ عَلَيْكُمْ } [Bakara: 76] kavli anlamında olur. Her iki veche göre de ayetin manası, Muhammed'in gönderilmiş bir peygamber olduğunu tasdik etmeleri sebebiyle hahamların tabilerini azarlamasıdır. Yüce Allah'ın: { أَوْ يُحاجُّوكُمْ } kavli ise mansub «en» tevilindedir; yani «veya size karşı delil getirmelerini mi istiyorsunuz?» demektir. Ebû Ali dedi ki: İbn Kesîr'in kıraatine göre { أَحَدٌ } kelimesi çokluğa delalet edendir. Kesici olan istifham, kelamın başındaki nefyin onun girişine gerekçe olmasını engellemiştir. Dolayısıyla geriye ancak senin «yirmi bir» (أحد وعشرون) sözündeki «ehad» kelimesi olarak takdir edilmesi kalmıştır ki o da «vâhid» (bir) manasında olduğu için olumlu cümlede gelir. { أَوْ يُحاجُّوكُمْ } kavlindeki zamir ise manaya hamledilerek çoğul getirilmiştir; zira peygamberlik gibisi murad edilen kişinin tabileri vardır, dolayısıyla o çokluk anlamındadır. Ebû Ali dedi ki: Bu yer,

ينبغي أن ترجح فيه قراءة غير ابن كثير على قراءة ابن كثير، لأن الأسماء المفردة ليس بالمستمر أن تدل على الكثرة.

İbn Kesîr dışındakilerin kıraatinin İbn Kesîr'in kıraatine tercih edilmesi gereken bir yerdir; çünkü tekil isimlerin çokluğa delalet etmesi sürekli/yaygın bir kural değildir."

قال القاضي: إلا أن أحدا في مثل النبوة يدل عليها من حيث يقتضي الاتباع، وقرأ الأعمش، وشعيب بن أبي حمزة- «إن يؤتى» - بكسر الهمزة بمعنى، لم يعط أحد مثل ما أعطيتم من الكرامة وهذه القراءة يحتمل بمعنى فليحاجوكم، وهذا على التصميم على أنه لا يؤتى أحد مثل ما أوتي، ويحتمل أن تكون بمعنى، إلا أن يحاجوكم، وهذا على تجويز أن تؤتى أحد ذلك إذا قامت الحجة له، فهذا ترتيب التفسير والقراءات على قول من قال: الكلام كله من قول الطائفة.

Kadı [İbn Atiyye] dedi ki: Ancak peygamberlik gibi hususlarda «ehad» lafzı, tabileri gerektirdiği cihetle çokluğa delalet eder. el-A'meş ve Şuayb b. Ebî Hamza hemzenin kesresiyle «in yü'tâ» («إن يؤتى») okumuşlardır; yani size verilen kerametin/ikramın benzeri hiçbir kimseye verilmemiştir demektir. Bu kıraat: «Öyleyse size karşı delil getirsinler» manasını muhtemel kıldığı gibi -ki bu kendilerine verilenin benzerinin hiç kimseye verilmeyeceği hususundaki kesin kararlılığa dayanır-; «size karşı delil getirmeleri müstesna» manasını da muhtemel kılar -bu da hüccet sabit olduğu takdirde bir kimseye bunun verilmesini caiz görmeye dayanır-. İşte sözün tamamının o grubun sözü olduğunu söyleyen kimsenin kavline göre tefsirin ve kıraatlerin tertibi böyledir.

وقال السدي وغيره: الكلام كله من قوله قُلْ إِنَّ الْهُدى هُدَى اللَّهِ، إلى آخر الآية هو مما أمر به محمد ﵇ أن يقوله لأمته، وحكى الزجّاج وغيره أن المعنى: قل إن الهدى هو هذا الهدى، لا يؤتى أحد مثل ما أوتيتم، وحكي عن بعض النحويين أن المعنى: أن لا يؤتي أحدا، وحذفت- لا- لأن في الكلام دليلا عليها، كما في قوله تعالى: يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ أَنْ تَضِلُّوا [النساء: ١٧٦] أي أن لا تضلوا، وحكي عن أبي العباس المبرد: لا تحذف لا، وإنما المعنى كراهة أن تضلوا، وكذلك هنا كراهة «أن يؤتى أحد مثل ما أوتيتم» ، أي ممن خالف دين الإسلام، لأن الله لا يهدي من هو كاذب كفار، فهدى الله بعيد من غير المؤمنين.

es-Süddî ve başkaları ise şöyle demiştir: { قُلْ إِنَّ الْهُدى هُدَى اللَّهِ } kavlinden ayetin sonuna kadar olan sözün tamamı, Muhammed (aleyhisselâm)'ın ümmetine söylemesi emredilen sözlerdendir. ez-Zeccâc ve başkaları mananın şöyle olduğunu nakletmiştir: «De ki: Şüphesiz hidayet işte bu hidayettir; size verilenin benzeri hiçbir kimseye verilmez.» Bazı nahivcilerden mananın «en lâ yü'tiye ehaden» (أن لا يؤتي أحدا) şeklinde olduğu, kelamda ona delalet eden bir karine bulunduğu için «lâ» edatının hazfedildiği nakledilmiştir; tıpkı Yüce Allah'ın: { يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ أَنْ تَضِلُّوا } [Nisâ: 176] yani «sapmayasınız diye» kavlinde olduğu gibi. Ebu'l-Abbâs el-Müberred'den ise şöyle nakledilmiştir: «Lâ» hazfedilmez, bilakis mana «sapmanızı istemeyerek/kerih görerek» demektir; burada da aynı şekilde İslam dinine muhalefet edenlerden «size verilenin benzerinin bir kimseye verilmesini kerih görerek» demektir; çünkü Allah yalancı ve çok nankör olan kimseyi hidayete erdirmez. Dolayısıyla Allah'ın hidayeti müminlerden başkasına uzaktır.

قال القاضي أبو محمد عبد الحق: وتبعد من هذا القول قراءة ابن كثير بالاستفهام والمد، وتحمل عليه قراءة الأعمش وابن أبي حمزة- «إن يؤتى» - بكسر الألف، كأنه ﵇ يخبر أمته أن الله لا يعطي أحدا ولا أعطى فيما سلف مثل ما أعطى أمة محمد ﵇ لكونها وسطا ويكون قوله تعالى: أَوْ يُحاجُّوكُمْ على هذه المعاني التي ترتبت في قول السدي، تحتمل معنيين أحدهما «أو فليحاجوكم عند ربكم» ، يعني اليهود، فالمعنى لم يعط أحد مثل حظكم وإلا فليحاجوكم من ادعى سوى ذلك، والمعنى الثاني: أن يكون قوله، أَوْ يُحاجُّوكُمْ بمعنى التقرير والإزراء باليهود، كأنه قال: أو هل لهم أن يحاجوكم أو يخاصموكم فيما وهبكم الله وفضلكم به؟ وقوله: هُدَى اللَّهِ على جميع ما تقدم خبران.

Kadı Ebû Muhammed Abdülhak [İbn Atiyye] dedi ki: İbn Kesîr'in istifham ve med ile olan kıraati bu görüşten uzaktır. el-A'meş ve İbn Ebî Hamza'nın elifin kesresiyle «in yü'tâ» («إن يؤتى») kıraati ise buna hamledilir; sanki Peygamber (aleyhisselâm), ümmeti vasat (hayırlı ve adil) bir ümmet olduğu için Allah'ın Muhammed (aleyhisselâm)'ın ümmetine verdiği şeyin benzerini ne bir kimseye vereceğini ne de geçmişte verdiğini ümmetine haber vermektedir. Yüce Allah'ın: { أَوْ يُحاجُّوكُمْ } kavli es-Süddî'nin sözünde tertip edilen bu anlamlara göre iki manayı muhtemel kılar: Birincisi; «Yahut Rabbinizin huzurunda sizinle tartışsınlar» -yani Yahudiler-, mana ise şudur: Sizin nasibinizin benzeri hiçbir kimseye verilmemiştir; aksi takdirde bunun aksini iddia eden kimse sizinle tartışsın! İkinci mana ise: { أَوْ يُحاجُّوكُمْ } kavlinin takrir ve Yahudileri küçümseme anlamında olmasıdır; sanki şöyle demiştir: Yoksa Allah'ın size bağışladığı ve sizi üstün kıldığı hususlarda size karşı delil getirme veya sizinle çekişme hakları mı var? { هُدَى اللَّهِ } kavli ise zikredilenlerin tamamına göre iki haberdir.

وقال قتادة والربيع: الكلام من قوله قُلْ إِنَّ الْهُدى هُدَى اللَّهِ إلى آخر الآية، هو مما أمر به محمد ﵇ أن يقوله للطائفة التي قالت وَلا تُؤْمِنُوا إِلَّا لِمَنْ تَبِعَ دِينَكُمْ وتتفق مع هذا القول قراءة ابن كثير بالاستفهام والمد، وتقدير الخبر المحذوف أَنْ يُؤْتى أَحَدٌ مِثْلَ ما أُوتِيتُمْ، حسدتم وكفرتم، ويكون قوله أَوْ يُحاجُّوكُمْ محمولا على المعنى، كأنه قال: أتحسدون أو تكفرون لأن يؤتى أحد مثل ما أوتيتم؟

Katâde ve er-Rebî' ise şöyle demiştir: { قُلْ إِنَّ الْهُدى هُدَى اللَّهِ } kavlinden ayetin sonuna kadar olan söz, Muhammed (aleyhisselâm)'ın { وَلا تُؤْمِنُوا إِلَّا لِمَنْ تَبِعَ دِينَكُمْ } diyen gruba söylemesi emredilen sözlerdendir. İbn Kesîr'in istifham ve med ile olan kıraati bu görüşle uyuşmaktadır. Hazfedilen haberin takdiri: «Size verilenin benzerinin bir başkasına verilmesine karşı { أَنْ يُؤْتى أَحَدٌ مِثْلَ ما أُوتِيتُمْ } haset edip inkâr mı ettiniz?» şeklindedir. { أَوْ يُحاجُّوكُمْ } kavli ise manaya hamledilir; sanki şöyle demiştir: «Size verilenin benzeri bir başkasına verildi diye haset mi ediyorsunuz veya inkâr mı ediyorsunuz...»

أَوْ يُحاجُّوكُمْ على ما أوتوه فإنه يغلبونكم بالحجة، وأما على قراءة غير ابن كثير بغير المد، فيحتمل أن يكون بمعنى التقرير بغير حرف استفهام، وذلك هو الظاهر من لفظ قتادة فإنه قال: يقول لما أنزل الله كتابا مثل كتابكم وبعث نبيا مثل نبيكم حسدتموهم على ذلك، ويحتمل أن يكون قوله: أَنْ يُؤْتى بدلا من قوله هُدَى اللَّهِ ويكون المعنى: قل إن الهدى هدى الله، وهو أن يؤتى أحد كالذي جاءنا نحن، ويكون قوله أَوْ يُحاجُّوكُمْ بمعنى، أو فليحاجوكم، فإنه يغلبونكم، ويحتمل قوله، أَنْ يُؤْتى خبر- «إن»

«...yahut kendilerine verilen şey hususunda sizinle tartışacaklar [diye mi?] Zira onlar delille size galip gelirler.» İbn Kesîr dışındakilerin medsiz kıraatine göre ise istifham harfi olmaksızın takrir manasında olması muhtemeldir. Katâde'nin lafzından zâhir olan da budur; zira o şöyle demiştir: «Yani Allah sizin kitabınız gibi bir kitap indirdiğinde ve sizin peygamberiniz gibi bir peygamber gönderdiğinde onları bundan dolayı kıskandınız.» { أَنْ يُؤْتى } kavlinin { هُدَى اللَّهِ } kavlinden bedel olması da muhtemeldir; bu durumda mana: «De ki: Hidayet ancak Allah'ın hidayetidir; o da bir kimseye tıpkı bize gelenin verilmesidir» şeklinde olur. { أَوْ يُحاجُّوكُمْ } kavli ise «yahut sizinle tartışsınlar; zira onlar size galip gelirler» manasında olur. { أَنْ يُؤْتى } kavlinin «inne»nin haberi olması da muhtemeldir;

ويكون قوله هُدَى اللَّهِ بدلا من الهدى، وهذا في المعنى قريب من الذي قبله، وقال ابن جريج: قوله تعالى: أَنْ يُؤْتى هو من قول محمد ﷺ لليهود، وتم الكلام في قوله أُوتِيتُمْ وقوله تعالى: أَوْ يُحاجُّوكُمْ متصل بقول الطائفة وَلا تُؤْمِنُوا إِلَّا لِمَنْ تَبِعَ دِينَكُمْ ومنه، وهذا القول يفسر معانيه ما تقدم في قول غيره من التقسيم والله المستعان.

{ هُدَى اللَّهِ } kavli ise «el-hüdâ»dan bedel olur; bu da mana bakımından bir öncekinin yakınıdır. İbn Cüreyc dedi ki: Yüce Allah'ın: { أَنْ يُؤْتى } kavli, Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in Yahudilere söylediği sözdendir; kelam { أُوتِيتُمْ } kavlinde tamamlanmıştır. Yüce Allah'ın: { أَوْ يُحاجُّوكُمْ } kavli ise o grubun: { وَلا تُؤْمِنُوا إِلَّا لِمَنْ تَبِعَ دِينَكُمْ } kavline bağlıdır ve ondandır. Bu görüşün anlamlarını, başkasının sözünde geçen taksimat açıklamaktadır; yardımına sığınılacak olan yalnız Allah'tır.

وقرأ ابن مسعود: «أن يحاجوكم» بدل أَوْ، وهذه القراءة تلتئم مع بعض المعاني التي تقدمت ولا تلتئم مع بعضها، وقوله عِنْدَ رَبِّكُمْ يجيء في بعض المعاني على معنى عند ربكم في الآخرة، ويجيء في بعضها على معنى عند كتب ربكم، والعلم الذي جعل في العباد، فأضاف ذلك إلى الرب تشريفا، وكأن المعنى أو يحاجوكم عند الحق، وقرأ الحسن «إن يؤتى» أحد بكسر الهمزة والتاء، على إسناد الفعل إلى أَحَدٌ، والمعنى: أن إنعام الله لا يشبهه إنعام أحد من خلقه، وأظهر ما في القراءة أن يكون خطابا من محمد ﵇ لأمته، والمفعول محذوف تقديره إن يؤتي أحد أحدا.

İbn Mes'ûd { أَوْ } yerine «en yühâccûküm» («أن يحاجوكم») okumuştur. Bu kıraat, daha önce geçen manaların bazılarıyla uyuşurken bazılarıyla uyuşmaz. { عِنْدَ رَبِّكُمْ } kavli bazı manalara göre «ahirette Rabbinizin huzurunda» manasına gelirken, bazılarına göre de şereflendirme gayesiyle Rabbe izafe edilerek «Rabbinizin kitaplarının ve kullara yerleştirilen ilmin huzurunda» manasına gelir; sanki mana «yahut hak katında sizinle tartışırlar» demektir. el-Hasan fiili { أَحَدٌ } kelimesine isnat ederek hemze ve tenin kesresiyle «in yü'tî ehadün» («إن يؤتِي أحد») okumuştur. Mana: «Şüphesiz Allah'ın nimeti/ihsanı, yaratıklarından hiçbirinin ihsanına benzemez» şeklindedir. Kıraatte en zâhir olanı, bunun Muhammed (aleyhisselâm)'dan ümmetine bir hitap olmasıdır; mef'ûl ise hazfedilmiş olup takdiri: «Hiçbir kimse bir başkasına vermez» (in yü'tî ehadün ehaden) şeklindedir.

قوله تعالى:

Yüce Allah'ın şu kavli:

[سورة آل عمران (٣) : الآيات ٧٣ الى ٧٥]

[Âl-i İmrân Suresi (3), 73-75. Ayetler]

وَلا تُؤْمِنُوا إِلاَّ لِمَنْ تَبِعَ دِينَكُمْ قُلْ إِنَّ الْهُدى هُدَى اللَّهِ أَنْ يُؤْتى أَحَدٌ مِثْلَ ما أُوتِيتُمْ أَوْ يُحاجُّوكُمْ عِنْدَ رَبِّكُمْ قُلْ إِنَّ الْفَضْلَ بِيَدِ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشاءُ وَاللَّهُ واسِعٌ عَلِيمٌ (٧٣) يَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ مَنْ يَشاءُ وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ (٧٤) وَمِنْ أَهْلِ الْكِتابِ مَنْ إِنْ تَأْمَنْهُ بِقِنْطارٍ يُؤَدِّهِ إِلَيْكَ وَمِنْهُمْ مَنْ إِنْ تَأْمَنْهُ بِدِينارٍ لا يُؤَدِّهِ إِلَيْكَ إِلاَّ ما دُمْتَ عَلَيْهِ قائِماً ذلِكَ بِأَنَّهُمْ قالُوا لَيْسَ عَلَيْنا فِي الْأُمِّيِّينَ سَبِيلٌ وَيَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَهُمْ يَعْلَمُونَ (٧٥)

{ وَلا تُؤْمِنُوا إِلاَّ لِمَنْ تَبِعَ دِينَكُمْ قُلْ إِنَّ الْهُدى هُدَى اللَّهِ أَنْ يُؤْتى أَحَدٌ مِثْلَ ما أُوتِيتُمْ أَوْ يُحاجُّوكُمْ عِنْدَ رَبِّكُمْ قُلْ إِنَّ الْفَضْلَ بِيَدِ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشاءُ وَاللَّهُ واسِعٌ عَلِيمٌ (٧٣) يَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ مَنْ يَشاءُ وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ (٧٤) وَمِنْ أَهْلِ الْكِتابِ مَنْ إِنْ تَأْمَنْهُ بِقِنْطارٍ يُؤَدِّهِ إِلَيْكَ وَمِنْهُمْ مَنْ إِنْ تَأْمَنْهُ بِدِينارٍ لا يُؤَدِّهِ إِلَيْكَ إِلاَّ ما دُمْتَ عَلَيْهِ قائِماً ذلِكَ بِأَنَّهُمْ قالُوا لَيْسَ عَلَيْنا فِي الْأُمِّيِّينَ سَبِيلٌ وَيَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَهُمْ يَعْلَمُونَ (٧٥) } “Ve sizin dininize uyandan başkasına inanmayın. De ki: ‘Şüphesiz hidayet, Allah'ın hidayetidir. Size verilenin benzerinin bir başkasına verilmesine veya Rabbininizin huzurunda size karşı delil getirmelerine [mi inanmıyorsunuz]?’ De ki: ‘Lütuf Allah'ın elindedir; onu dilediğine verir. Allah lütfu geniş olandır, her şeyi bilendir.’ (73) Rahmetini dilediğine tahsis eder. Allah, büyük lütuf sahibidir. (74) Kitap ehlinden öylesi vardır ki, ona yüklerle mal emanet etsen onu sana eksiksiz öder. Onlardan öylesi de vardır ki, ona bir dinar emanet etsen, tepesine dikilip durmadıkça onu sana geri vermez. Bu, onların: ‘Ümmilere karşı [yaptıklarımızdan ötürü] bizim aleyhimize bir yol (vebal) yoktur’ demelerindendir. Onlar bile bile Allah'a karşı yalan söylemektedirler. (75)”

في قوله تعالى: قُلْ إِنَّ الْفَضْلَ بِيَدِ اللَّهِ إلى قوله الْعَظِيمِ، تكذيب لليهود في قولهم: نبوءة موسى مؤبدة، ولن يؤتي الله أحدا مثل ما آتى بني إسرائيل من النبوة والشرف، وسائر ما في الآية من لفظة واسِعٌ وغير ذلك قد تقدم نظيره.

Yüce Allah'ın: { قُلْ إِنَّ الْفَضْلَ بِيَدِ اللَّهِ } kavlinden { الْعَظِيمِ } kavline kadar olan kısımda, Yahudilerin "Musa'nın peygamberliği ebedîdir; Allah peygamberlik ve şereften İsrailoğullarına verdiğinin benzerini hiçbir kimseye vermeyecektir" sözlerini yalanlama vardır. Ayette geçen { واسِعٌ } lafzı ve diğer hususların benzeri daha önce geçmişti.

ثم أخبر تعالى عن أهل الكتاب أنهم قسمان في الأمانة، ومقصد الآية ذم الخونة منهم، والتفنيد لرأيهم وكذبهم على الله، في استحلالهم أموال العرب، وفي قراءة أبي بن كعب «تيمنه» بتاء وياء في الحرفين وكذلك- تيمنا- في يوسف، قال أبو عمرو الداني: وهي لغة تميم.

Sonra Yüce Allah, emanet hususunda Ehl-i Kitab'ın iki kısım olduğunu haber vermiştir. Ayetin maksadı; onların içindeki hainleri yermek, Arapların mallarını helal sayma konusundaki görüşlerini ve Allah'a karşı söyledikleri yalanı çürütmektir. Übey b. Ka'b'ın kıraatinde her iki kelimede te ve ye ile «te'yemnehü» («تيمنه») şeklindedir; aynı şekilde Yûsuf suresinde de «te'yemennâ» («تيمنا») şeklindedir. Ebû Amr ed-Dânî: "Bu, Temîm lügatidir" demiştir.

قال القاضي: وما أراها إلا لغة قرشية، وهي كسر نون الجماعة كنستعين، وألف المتكلم كقول ابن عمر، لا إخاله، وتاء المخاطب كهذه الآية ولا يكسرون الياء في الغائب وبها قرأ أبي بن كعب في «تيمنا» وابن مسعود والأشهب العقيلي وابن وثاب، وقد تقدم القول في «القنطار» في صدر السورة وقرأ جمهور الناس، «يؤده إليك» بكسر الهاء التي هي ضمير القنطار، وكذلك في الأخرى التي هي ضمير «الدينار» ، واتفق أبو عمرو وحمزة وعاصم والأعمش على إسكان الهاء، وكذلك كل ما أشبهه في القرآن، نحو نُصْلِهِ جَهَنَّمَ [النساء: ١١٥] ونُؤْتِهِ نُوَلِّهِ إلا حرفا حكي عن أبي عمرو أنه كسره، وهو قوله تعالى: فَأَلْقِهْ إِلَيْهِمْ [النمل: ٢٨] قال أبو إسحاق: وهذا الإسكان الذي روي عن هؤلاء غلط بين لأن الهاء لا ينبغي أن تجزم، وإذا لم تجزم فلا يجوز أن تسكن في الوصل، وأما أبو عمرو فأراه كان يختلس الكسرة فغلط

Kadı [İbn Atiyye] dedi ki: Ben bunu ancak Kureyş lügati olarak görmekteyim; bu da «neste'în» (نستعين) gibi çoğul nûnunu, İbn Ömer'in «lâ îhâlühû» (لا إخاله) sözündeki gibi mütekellim elifini ve bu ayetteki gibi muhatap tesini kesreli okumaktır; gaip yesini ise kesrelemezler. Übey b. Ka'b «te'yemennâ» kelimesinde, İbn Mes'ûd, el-Eşheb el-Ukaylî ve İbn Vessâb bu lügatle okumuşlardır. «Kıntâr» (kantar) hakkındaki söz surenin başında geçmişti. İnsanların cumhuru (çoğunluğu), kantarın zamiri olan he harfinin kesresiyle «yüeddihî ileyk» («يؤده إليك») şeklinde, aynı şekilde «dinar»ın zamiri olan diğerinde de öyle okumuşlardır. Ebû Amr, Hamza, Âsım ve el-A'meş ise he harfini sükûn ile okuma hususunda ittifak etmişlerdir; Kur'an'daki { نُصْلِهِ جَهَنَّمَ } [Nisâ: 115], «nü'tihî» ve «nüvellihî» gibi benzeri bütün yerlerde de böyledir; ancak Ebû Amr'dan kesre ile okuduğu nakledilen tek yer müstesnadır ki o da Yüce Allah'ın: { فَأَلْقِهْ إِلَيْهِمْ } [Neml: 28] kavlidir. Ebû İshak dedi ki: "Bu zatlardan rivayet edilen bu sükûn apaçık bir hatadır; çünkü he harfinin meczum olmaması gerekir. Meczum olmayınca da vasl hâlinde sâkin kılınması caiz olmaz. Ebû Amr'a gelince; onun kesreyi ihtilas ile okuduğunu (kıstığını), dolayısıyla...

عليه، كما غلط عليه في بارئكم، وقد حكى عنه سيبويه، وهو ضابط لمثل هذا: أنه يكسر كسرا خفيفا، و «القنطار» في هذه الآية: مثال للمال الكثير يدخل فيه أكثر من القنطار وأقل، وأما «الدينار» فيحتمل أن يكون كذلك، مثالا لما قل، ويحتمل أن يريد طبقة لا تخون إلا في دينار فما زاد، ولم يعن لذكر الخائنين في أقل إذ هم طغام حثالة، وقرأ جمهور الناس «دمت» بضم الدال، وقرأ ابن وثاب والأعمش وأبو عبد الرحمن السلمي وابن أبي ليلى والفياض بن غزوان وغيرهم: «دمت ودمتم» ، بكسر الدال في جميع القرآن، قال أبو إسحاق: من قولهم: «دمت» ، تدام، نمت، تنام، وهي لغة، ودام معناه ثبت على حال ما، والتدويم على الشيء الاستدارة حول الشيء ومنه قول ذي الرمة: [البسيط] والشمس حيرى لها في الجوّ تدويم والدوام، الدوار يأخذ في رأس الإنسان، فيرى الأشياء تدور له، وتدويم الطائر في السماء، هو ثبوته إذا صفّ واستدار والماء الدائم وغيره هو الذي كأنه يستدير حول مركزه، وقوله قائِماً يحتمل معنيين قال الزجّاج وقتادة ومجاهد: معناه قائما على اقتضاء دينك.

...«bâriiküm» kelimesinde aleyhine hata edildiği gibi onun aleyhine hata edildiğini düşünüyorum. Bu gibi hususları çok iyi zapteden Sibeveyh, onun hafif bir kesre ile okuduğunu kendisinden nakletmiştir. Bu ayetteki «el-Kıntâr» çok mal için bir misaldir; kantarın fazlası da azı da buna dâhildir. «ed-Dînâr» kelimesinin de aynı şekilde az olan mal için bir misal olması muhtemel olduğu gibi, ancak bir dinar ve daha fazlasında hıyanet eden bir zümreyi kastetmiş olması da muhtemeldir; daha azında hıyanet edenleri zikretmeye ise gerek görmemiştir, zira onlar ayaktakımı değersiz kimselerdir. İnsanların cumhuru dâl harfinin zammesiyle «dümtü» («دمت») okumuştur. İbn Vessâb, el-A'meş, Ebû Abdirrahmân es-Sülemî, İbn Ebî Leylâ, el-Feyyâd b. Gazvân ve başkaları ise bütün Kur'an'da dâl harfinin kesresiyle «dimtü ve dimtüm» («دمت ودمتم») okumuşlardır. Ebû İshak dedi ki: Bu, onların «dimte tedâmü, nimte tenâmü» (دمت تدام نمت تنام) sözlerinden gelir ve bir lügattir. Dâme fiilinin anlamı belirli bir hâl üzere sabit kaldı demektir. Bir şeyin üzerinde tedvîm (تدويم) ise bir şeyin etrafında dönmektir; Zü'r-Rimme'nin şu beyti bundandır: [Basît] «Ve güneş şaşkındır, gök boşluğunda bir dönüşü vardır.» Devâm ise insanın başında oluşan dönmedir (baş dönmesi/devâr); böylece eşyayı etrafında dönüyor gibi görür. Kuşun gökte tedvîm etmesi, kanat çırpmadan süzülüp daire çizdiğinde sabit kalmasıdır. Dâim su ve benzeri şeyler ise sanki merkezinin etrafında dönen sudur. { قائِماً } kavli ise iki anlamı muhtemel kılar: ez-Zeccâc, Katâde ve Mücâhid: «Alacağını talep etmek üzere başında dikilmiş olarak» anlamındadır demişlerdir.

قال الفقيه الإمام أبو محمد: يريدون بأنواع الاقتضاء من الحفز والمرافعة إلى الحكام، فعلى هذا التأويل، لا تراعى هيئة هذا الدائم بل اللفظة من قيام المرء على أشغاله، أي اجتهاده فيها، وقال السدي وغيره: قائِماً في هذه الآية معناه: قائما على رأسه، على الهيئة المعروفة، وتلك نهاية الحفز، لأن معنى ذلك أنه في صدر شغل آخر، يريد أن يستقبله، وذهب إلى هذا التأويل جماعة من الفقهاء وانتزعوا من الآيات جواز السجن، لأن الذي يقوم عليه غريمه فهو يمنعه من تصرفاته في غير القضاء، ولا فرق بين المنع من التصرفات وبين السجن، وهذه الآية وما بعدها نزلت فيما روي، بسبب أن جماعة من العرب كانت لهم ديون في ذمم قوم من أهل الكتاب، فلما أسلم أولئك العرب قالت لهم اليهود: نحن لا نؤدي إليكم شيئا حين فارقتم دينكم الذي كنتم عليه، فنزلت الآية في ذلك وروي أن بني إسرائيل كانوا يعتقدون استحلال أموال العرب لكونهم أهل أوثان، فلما جاء الإسلام وأسلم من أسلم من العرب بقي اليهود فيهم على ذلك المعتقد، فنزلت الآية حامية من ذلك، وقال رسول الله ﷺ: «ألا كل شيء من أمر الجاهلية فهو تحت قدمي، إلا الأمانة فإنها مؤداة إلى البر والفاجر» .

Fakih İmam Ebû Muhammed der ki: [Müfessirler] bununla sıkıştırmak ve hâkimlere başvurmak gibi alacak talep etme çeşitlerini kastetmektedirler. Bu yoruma göre bu devamlı kimsenin [fiziki] duruş şekli dikkate alınmaz; aksine lafız, kişinin işlerinin başında durmasından, yani onlara gayret sarf etmesinden ibarettir. es-Süddî ve başkaları ise şöyle demiştir: Bu ayette { قائِماً } kavlinin anlamı, bilinen şekliyle onun başında dikilip durmasıdır; bu da sıkıştırmanın son noktasıdır, çünkü bunun manası, başlamak istediği bir başka işin arifesinde olmasıdır. Fıkıh âlimlerinden bir grup bu yoruma gitmiş ve bu ayetlerden hapsin caiz olduğu hükmünü çıkarmışlardır; zira borçlunun başında dikilen kimse, borcu ödeme dışındaki tasarruflarda bulunmaktan onu meneder; tasarruflardan menetmek ile hapsetmek arasında ise bir fark yoktur. Bu ayet ve sonrasındaki kısım, rivayet edildiğine göre, Araplardan bir grubun Ehl-i Kitap'tan bir topluluğun üzerinde alacakları bulunması sebebiyle inmiştir. O Araplar Müslüman olunca Yahudiler onlara: «Siz üzerinde bulunduğunuz dininizden ayrıldığınızda bizim size ödeyecek hiçbir şeyimiz kalmaz» dediler. Bunun üzerine bu hususta ayet indi. İsrailoğullarının, putperest olmaları sebebiyle Arapların mallarını helal saydıkları inancında oldukları rivayet edilmiştir. İslam gelip de Araplardan Müslüman olanlar olunca Yahudiler onlar hakkında yine aynı inanç üzere kaldılar; bunun üzerine ayet bundan koruyucu olarak indi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de şöyle buyurmuştur: «Haberiniz olsun, Câhiliye işlerinden her şey şu iki ayağımın altındadır; emanet müstesnadır, zira o ister iyi ister fâcir olsun sahibine ödenir.»

الإشارة ب ذلِكَ إلى كونهم لا يؤدون الأمانة في دينار فما فوقه، على أحد التأويلين، والضمير في،

İki yorumdan birine göre { ذلِكَ } ile yapılan işaret, bir dinar ve üzerindeki miktarda emaneti ödemeyişlerinedir.

قالُوا، يعني به لفيف بني إسرائيل، لأنهم كانوا يقولون: نحن أهل الكتاب، والعرب أميون أصحاب أوثان، فأموالهم لناحلال متى قدرنا على شيء منها لا حجة علينا في ذلك ولا سبيل لمعترض وناقد إلينا في ذلك، و «الأميون» القوم الذين لا يكتبون لأنهم لا يحسنون الكتابة، وقد مر في سورة البقرة اشتقاق اللفظ واستعارة السبيل، هنا في الحجة هو على نحو قول حميد بن ثور:

{ قالُوا } kavlindeki zamirle İsrailoğullarının güruhu kastedilmektedir. Çünkü onlar: «Biz kitap ehliyiz, Araplar ise ümmi putperestlerdir; dolayısıyla ellerindeki şeylerden birine güç yetirdiğimizde onların malları bize helaldir, bunda aleyhimize hiçbir delil olamaz ve bu hususta bizi kınayan ve eleştiren kimse için aleyhimize bir yol yoktur» diyorlardı. «Ümmîler» ise okuma yazmayı beceremedikleri için yazmayan topluluktur. Bakara Sûresi'nde bu lafzın iştikakı geçmişti. Burada hüccet ve delil anlamında «sebîl» (yol) istiaresi, Humeyd b. Sevr'in şu sözü kabilindendir:

وهل أنا إن عللت نفسي بسرحة ... من السرح موجود عليّ طريق

«Serh ağaçlarından bir serh ile avunsam... Aleyhime bir yol mu bulunur?»

وقوله تعالى: فَأُولئِكَ ما عَلَيْهِمْ مِنْ سَبِيلٍ [الشورى: ٤١] هو من هذا المعنى، وهو كثير في القرآن وكلام العرب، وروي أن رجلا قال لابن عباس: إنا نمر في الغزو بأموال أهل الذمة فنأخذ منها الشاة والدجاجة ونحوها قال: وتقولون ماذا؟ قال نقول: ليس علينا بأس، فقال ابن عباس: هذا كما قال أهل الكتاب: لَيْسَ عَلَيْنا فِي الْأُمِّيِّينَ سَبِيلٌ، إنهم إذا أدوا الجزية لم تحل لكم أموالهم إلا بطيب أنفسهم، وقوله تعالى: وَيَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَهُمْ يَعْلَمُونَ ذم لبني إسرائيل بأنهم يكذبون على الله تعالى في غير ما شيء، وهم علماء بمواضع الصدق لو قصدوها، ومن أخطر ذلك أمر محمد ﷺ، هذا قول جماعة من المتأولين، وروي عن السدي وابن جريج وغيرهما: أن طائفة من أهل الكتاب ادعت أن في التوراة إحلال الله لهم أموال الأميين كذبا منها وهي عالمة بكذبها في ذلك قالا: والإشارة بهذه الآية إلى ذلك الكذب المخصوص في هذا الفصل.

Yüce Allah'ın: { فَأُولئِكَ ما عَلَيْهِمْ مِنْ سَبِيلٍ } [Şûrâ: 41] “İşte onların aleyhine bir yol yoktur” kavli de bu anlamdandır; Kur'an'da ve Arap kelamında bu kullanım çoktur. Rivayet edildiğine göre bir adam İbn Abbas'a: «Biz gazve sırasında zimmîlerin mallarına rastlıyoruz da onlardan koyun, tavuk ve benzeri şeyleri alıyoruz» dedi. [İbn Abbas]: «Peki ne diyorsunuz?» diye sordu. Adam: «Bize bir günah yoktur diyoruz» dedi. Bunun üzerine İbn Abbas şöyle dedi: «Bu, tıpkı Ehl-i Kitab'ın: { لَيْسَ عَلَيْنا فِي الْأُمِّيِّينَ سَبِيلٌ } “Ümmîler hakkında aleyhimize bir yol yoktur” demesi gibidir. Onlar cizyeyi ödedikleri takdirde, ancak gönül rızalarıyla vermeleri müstesna malları size helal olmaz.» Yüce Allah'ın: { وَيَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَهُمْ يَعْلَمُونَ } “Bile bile Allah'a karşı yalan söylerler” kavli, niyet etseler doğrunun yerlerini gayet iyi bildikleri hâlde, Allah Teâlâ'ya karşı türlü türlü konularda yalan söylemeleri sebebiyle İsrailoğulları'nı yermektir; bunun en tehlikelisi ise Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in durumudur; bu, müfessirlerden bir grubun görüşüdür. es-Süddî, İbn Cüreyc ve başkalarından ise şöyle rivayet edilmiştir: Ehl-i Kitap'tan bir zümre, Tevrat'ta Allah'ın ümmîlerin mallarını kendilerine helal kıldığını iftira ederek iddia etmişlerdir; oysa bu hususta yalancı olduklarını bilmektedirler. Bu iki zat: «Bu ayetteki işaret, bu bapta geçen o özel yalana yöneliktir» demişlerdir.

قوله تعالى:

Yüce Allah'ın kavli:

[سورة آل عمران (٣) : الآيات ٧٦ الى ٧٧]

[Âl-i İmrân Sûresi (3) : 76-77. Âyetler]

بَلى مَنْ أَوْفى بِعَهْدِهِ وَاتَّقى فَإِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَّقِينَ (٧٦) إِنَّ الَّذِينَ يَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ وَأَيْمانِهِمْ ثَمَناً قَلِيلاً أُولئِكَ لا خَلاقَ لَهُمْ فِي الْآخِرَةِ وَلا يُكَلِّمُهُمُ اللَّهُ وَلا يَنْظُرُ إِلَيْهِمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَلا يُزَكِّيهِمْ وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ (٧٧)

{ بَلى مَنْ أَوْفى بِعَهْدِهِ وَاتَّقى فَإِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَّقِينَ (٧٦) إِنَّ الَّذِينَ يَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ وَأَيْمانِهِمْ ثَمَناً قَلِيلاً أُولئِكَ لا خَلاقَ لَهُمْ فِي الْآخِرَةِ وَلا يُكَلِّمُهُمُ اللَّهُ وَلا يَنْظُرُ إِلَيْهِمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَلا يُزَكِّيهِمْ وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ (٧٧) } “Hayır! Kim ahdine vefa gösterir ve sakınırsa, bilsin ki şüphesiz Allah sakınanları sever. (76) Allah'ın ahdini ve yeminlerini az bir değere değişenler var ya, işte onların âhirette hiçbir nasipleri yoktur. Kıyamet günü Allah onlarla konuşmayacak, onlara bakmayacak ve onları temize çıkarmayacaktır. Onlar için elem dolu bir azap vardır. (77)”

ثم رد الله تعالى في صدر قولهم، ليس علينا بقوله بَلى أي عليهم سبيل وحجة وتبعة، ثم أخبر على جهة الشرط أن مَنْ أَوْفى بالعهد وَاتَّقى عقوبة الله في نقضه، فإنه محبوب عند الله، وتقول العرب:

Sonra Allah Teâlâ onların «Aleyhimize [bir yol] yoktur» sözlerinin başında { بَلى } “Hayır!” buyurarak onları reddetmiştir; yani bilakis onların aleyhine yol, hüccet ve sorumluluk vardır. Ardından şart kipiyle bildirmiştir ki, { مَنْ أَوْفى } her kim ahde vefa gösterir { وَاتَّقى } ve onu bozma hususunda Allah'ın cezasından sakınırsa, muhakkak ki o kimse Allah katında sevilendir. Araplar şöyle der:

وفى بالعهد، وأوفى به بمعنى، وأوفى، هي لغة الحجاز وفسر الطبري وغيره، على أن الضمير في قوله، بِعَهْدِهِ عائد على الله تعالى، وقال بعض المفسرين: هو عائد على مَنْ.

«Vefâ bi'l-ahdi» (وفى بالعهد) ve «Evfâ bihî» (أوفى به) aynı anlamdadır; «Evfâ» (أوفى) Hicaz lügatidir. et-Taberî ve başkaları, { بِعَهْدِهِ } kavlindeki zamirin Allah Teâlâ'ya râci olduğu şeklinde tefsir etmişlerdir. Bazı müfessirler ise: «O, { مَنْ } kelimesine dönmektedir» demişlerdir.

قال الفقيه الإمام أبو محمد: والقولان يرجعان إلى معنى واحد، لأن أمر الله تعالى بالوفاء مقترن بعهد كل إنسان، وقال ابن عباس: اتَّقى في هذه الآية، معناه: اتقى الشرك، ثم خرج جواب الشرط على تعميم المتقين تشريفا للتقوى وحضّا عليها.

Fakih İmam Ebû Muhammed der ki: İki görüş de aynı manaya çıkar; zira Allah Teâlâ'nın vefa emri her insanın ahdine bitişiktir. İbn Abbas şöyle demiştir: Bu ayette { اتَّقى } lafzının anlamı, şirkten sakındı demektir. Daha sonra şartın cevabı, takvayı şereflendirmek ve ona teşvik etmek maksadıyla sakınanların tamamını kapsayacak şekilde [genel olarak] gelmiştir.

وقوله تعالى: الَّذِينَ يَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ الآية آية وعيد لمن فعل هذه الأفاعيل إلى يوم القيامة وهي آية يدخل فيها الكفر فما دونه من جحد الحقوق وختر المواثيق، وكل أحد يأخذ من وعيد الآية على قدر جريمته، واختلف المفسرون في سبب نزولها، فقال عكرمة: نزلت في أحبار اليهود، أبي رافع وكنانة بن أبي الحقيق وكعب بن الأشرف وحيي بن أخطب، تركوا عهد الله في التوراة للمكاسب والرياسة التي كانوا بسبيلها، وروي أنها نزلت بسبب خصومة الأشعث بن قيس مع رجل من اليهود في أرض فوجبت اليمين على اليهودي فقال الأشعث: إذن يحلف يا رسول الله ويذهب بمالي، فنزلت الآية، وروي أن الأشعث بن قيس اختصم في أرض مع رجل من قرابته فوجبت اليمين على الأشعث وكان في الحقيقة مبطلا قد غصب تلك الأرض في جاهليته فنزلت الآية، فنكل الأشعث عن اليمين، وتحرج وأعطى الأرض وزاد من عنده أرضا أخرى، وروي أن الآية نزلت بسبب خصومة لغير الأشعث بن قيس، وقال الشعبي: نزلت الآية في

Yüce Allah'ın: { الَّذِينَ يَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ } ayeti, kıyamet gününe kadar bu fiilleri işleyen kimseler için bir tehdit ayetidir. Bu, küfrü ve hakları inkâr etmek ile sözleşmeleri bozmak gibi küfürden daha aşağı olan [günahları] içine alan bir ayettir. Herkes bu ayetin tehdidinden işlediği suçun miktarınca payını alır. Müfessirler bu ayetin nüzul sebebi hakkında ihtilaf etmişlerdir: İkrime dedi ki: Yahudi hahamları Ebû Râfi', Kinâne b. Ebi'l-Hukayk, Kâ'b b. el-Eşref ve Huyey b. Ahtab hakkında inmiştir; onlar ellerinde bulunan kazançlar ve liderlik uğruna Tevrat'taki Allah'ın ahdini terk etmişlerdi. Bir rivayete göre ise bu ayet, el-Eş'as b. Kays ile Yahudilerden bir adam arasında bir arazi hususunda çıkan ihtilaf sebebiyle inmiştir; yemin Yahudi'ye düşünce el-Eş'as: «O zaman yemin eder yâ Resûlallah ve malımı alıp götürür» dedi; bunun üzerine ayet indi. Diğer bir rivayete göre ise el-Eş'as b. Kays akrabasından bir adamla bir arazi hususunda davalaşmıştı; yemin el-Eş'as'a düştü, oysa gerçekte haksızdı ve o araziyi Câhiliye devrinde gasp etmişti, derken ayet indi; bunun üzerine el-Eş'as yemin etmekten çekindi, günahtan sakındı ve araziyi verdiği gibi kendinden bir arazi daha ekleyip verdi. Ayetin el-Eş'as b. Kays'tan başkasına ait bir husumet sebebiyle indiği de rivayet edilmiştir. eş-Şa'bî ise şöyle demiştir: Ayet,

رجل أقام سلعة في السوق من أول النهار، فلما كان في آخره جاءه رجل فساومه فحلف حانثا لقد منعها في أول النهار من كذا وكذا ولولا المساء ما باعها، فنزلت الآية بسببه، وقال سعيد بن المسيب، اليمين الفاجرة من الكبائر، ثم تلا هذه الآية وقال ابن مسعود: كنا نرى ونحن مع نبينا أن من الذنب الذي لا يغفر يمين الصبر، إذا فجر فيها صاحبها، وقد جعل الله «الأيمان» في هذه الألفاظ مشتراة فهي مثمونة أيضا، والخلاق: الحظ والنصيب والقدر، وهو مستعمل في المستحبات، وقال الطبري: وَلا يُكَلِّمُهُمُ اللَّهُ معناه بما يسرهم وقال غيره: نفى تعالى أن يكلمهم جملة لأنه يكلم عباده المؤمنين المتقين، وقال قوم من العلماء: وهي عبارة عن الغضب، المعنى لا يحفل بهم ولا يرضى عنهم وَلا يُزَكِّيهِمْ يحتمل معنيين، أحدهما يطهرهم من الذنوب وأدرانها، والآخر ينمي أعمالهم، فهي تنمية لهم، والوجهان منفيان عنهم في الآخرة وأَلِيمٌ فعيل بمعنى، مفعل، فالمعنى، مؤلم.

günün başında çarşıda bir mal sergileyen ve günün sonunda bir adam gelip pazarlık edince yalan yere yemin ederek günün başında onu şu şu fiyata vermediğini, akşam olmasaydı satmayacağını söyleyen bir adam hakkında inmiştir; ayet onun sebebiyle nâzil olmuştur. Saîd b. el-Müseyyeb: «Yalan yemin büyük günahlardandır» demiş, sonra bu ayeti okumuştur. İbn Mes'ûd da şöyle demiştir: «Biz Peygamberimiz ile beraberken affedilmeyecek günahlardan birinin, sahibinin içinde yalan yere yemin ettiği 'yemîn-i sabr' (mahkemede zorunlu kılınan yemin) olduğunu kabul ederdik.» Allah bu lafızlarda «yeminleri» satın alınan kılmıştır; dolayısıyla onlar da bedel kılınmıştır. el-Halâk (الخلاق): Pay, hisse ve değerdir; müstehab ve iyi şeylerde kullanılır. et-Taberî dedi ki: { وَلا يُكَلِّمُهُمُ اللَّهُ } kavlinin manası, onları sevindirecek şeylerle konuşmaz demektir. Başkaları ise şöyle demiştir: Yüce Allah onlarla toptan konuşmayı nefyetmiştir, çünkü O ancak mümin ve müttaki kullarıyla konuşur. İlim ehlinden bir grup da: «Bu, gazaptan kinayedir; manası, onlara aldırmaz ve onlardan razı olmaz demektir» demişlerdir. { وَلا يُزَكِّيهِمْ } kavli iki anlamı muhtemel kılar: Biri onları günahlardan ve kirlerinden arındırmaz; diğeri ise amellerini artırmaz, yani bu onlar için bir arındırma ve artırmadır; her iki cihet de âhirette onlardan nefyedilmiştir. { أَلِيمٌ } ise «müf'il» manasında «faîl» kalıbındadır; yani elem verici (mü'lim) demektir.

قوله تعالى:

Yüce Allah'ın kavli:

[سورة آل عمران (٣) : الآيات ٧٨ الى ٧٩]

[Âl-i İmrân Sûresi (3) : 78-79. Âyetler]

وَإِنَّ مِنْهُمْ لَفَرِيقاً يَلْوُونَ أَلْسِنَتَهُمْ بِالْكِتابِ لِتَحْسَبُوهُ مِنَ الْكِتابِ وَما هُوَ مِنَ الْكِتابِ وَيَقُولُونَ هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَما هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَيَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَهُمْ يَعْلَمُونَ (٧٨) ما كانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُؤْتِيَهُ اللَّهُ الْكِتابَ وَالْحُكْمَ وَالنُّبُوَّةَ ثُمَّ يَقُولَ لِلنَّاسِ كُونُوا عِباداً لِي مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلكِنْ كُونُوا رَبَّانِيِّينَ بِما كُنْتُمْ تُعَلِّمُونَ الْكِتابَ وَبِما كُنْتُمْ تَدْرُسُونَ (٧٩)

{ وَإِنَّ مِنْهُمْ لَفَرِيقاً يَلْوُونَ أَلْسِنَتَهُمْ بِالْكِتابِ لِتَحْسَبُوهُ مِنَ الْكِتابِ وَما هُوَ مِنَ الْكِتابِ وَيَقُولُونَ هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَما هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَيَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَهُمْ يَعْلَمُونَ (٧٨) ما كانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُؤْتِيَهُ اللَّهُ الْكِتابَ وَالْحُكْمَ وَالنُّبُوَّةَ ثُمَّ يَقُولَ لِلنَّاسِ كُونُوا عِباداً لِي مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلكِنْ كُونُوا رَبَّانِيِّينَ بِما كُنْتُمْ تُعَلِّمُونَ الْكِتابَ وَبِما كُنْتُمْ تَدْرُسُونَ (٧٩) } “Onlardan bir grup vardır ki, Kitap'tan olmadığı hâlde Kitap'tan sanasınız diye dillerini Kitap'la eğip bükerler. Bir de: 'Bu Allah katındandır' derler; hâlbuki o, Allah katından değildir. Bile bile Allah'a karşı yalan söylerler. (78) Hiçbir beşer için, Allah'ın kendisine Kitabı, hikmeti ve peygamberliği vermesinden sonra, insanlara: 'Allah'ı bırakıp bana kul olun' demesi yaraşmaz; aksine: 'Kitabı öğrettiğinize ve okuyup ders yaptığınıza göre Rabbânîler (Rabb'e bağlı ihlâslı kullar) olun!' [der]. (79)”

الضمير في مِنْهُمْ، عائد على أهل الكتاب، و «الفريق» ، الجماعة من الناس هي مأخوذة من فرق، إذا فصل وأبان شيئا عن شيء، ويَلْوُونَ معناه: يحرفون ويتحيلون بتبديل المعاني من جهة اشتباه الألفاظ واشتراكها وتشعب التأويلات فيها، ومثال ذلك قولهم: راعنا واسمع غير مسمع ونحو ذلك وليس التبديل المحض بليّ، وحقيقة الليّ في الثياب والحبال ونحوها، فتلها وإراغتها، ومنه ليّ العنق ثم استعمل ذلك في الحجج والخصومات والمجادلات تشبيها بتلك الإراغة التي في الأجرام فمنه قولهم، خصم ألوى ومنه قول الشاعر: [الطويل]

{ مِنْهُمْ } kavlindeki zamir, Ehl-i Kitap'a dönmektedir. «el-Ferîk» (الفريق), insan topluluğudur; bir şeyi bir şeyden ayırıp beyan ettiğinde kullanılan «fereka» (فرق) kökünden alınmıştır. { يَلْوُونَ } kavlinin manası şudur: Lafızların benzerliği, ortaklığı ve içindeki yorumların dallanıp budaklanması cihetiyle manaları değiştirerek tahrif eder ve hile yaparlar. Buna misal, onların: «Râinâ» ve «İsma' gayra müsme'» ve benzeri sözleridir. Sırf lafız tebdili ise «leyy» (eğip bükme) değildir. Elbiseler, ipler ve benzeri şeylerde leyyin asıl hakikati bükmek ve eğip çevirmektir; boynu bükmek (leyyü'l-unuk) de bundandır. Sonra bu durum, cisimlerdeki o eğip bükmeye benzetilerek hüccetlerde, husumetlerde ve münazaralarda kullanılmıştır. Nitekim «hasmun elvâ» (خصم ألوى: inatçı, lafı büken hasım) denilmesi bundandır. Şairin şu sözü de bu kabildendir: [Tavîl]

فلو كان في ليلى شذى من خصومة ... للوّيت أعناق الخصوم الملاويا

«Eğer Leylâ'da bir husumet kokusu olsaydı... Bükücü hasımların boyunlarını bükerdim.»

وقال الآخر: [الرجز] ألفيتني ألوي بعيدا مستمر وقرأ جمهور الناس، «يلوون» ، مضارع لوى، على وزن فعل بتخفيف العين وقرأ أبو جعفر بن القعقاع، وشيبة بن نصاح، «يلوّون» بتشديد الواو وفتح اللام، من لوّى، على وزن فعّل بتشديد العين، وهو تضعيف مبالغة لا تضعيف تعدية، وقرأ حميد «يلون» بضم اللام وسكون الواو، وهي في الأصل «يلون» مثل قراءة الجماعة، فهمزت الواو المضمومة لأنها عرفها في بعض اللغات، فجاء «يلوون» فنقلت ضمة الهمزة إلى اللام فجاء «يلون» والْكِتابِ في هذا الموضع التوراة، وضمير الفاعل في قوله لِتَحْسَبُوهُ هو

Bir diğeri de şöyle demiştir: [Recez] «Beni uzak, sürekli [hakkı] büker buldun.» İnsanların cumhuru, «fe'ale» vezninde ayn harfinin tahfifiyle «levâ»nın muzarisi olarak «yelvûne» («يلوون») şeklinde okumuştur. Ebû Ca'fer b. el-Ka'kâ' ve Şeybe b. Nassâh ise «fa''ale» vezninde ayn harfinin teşdidiyle «levvâ»dan, vâv harfinin şeddesi ve lâm harfinin fethasıyla «yelüvvûne» («يلوّون») okumuşlardır; bu, geçişlilik (ta'diye) için değil mübalağa için şeddelenmedir. Humeyd ise lâm harfinin zammesi ve vâv harfinin sükûnuyla «yülvûne» («يلون») şeklinde okumuştur; bu esasında cemaatin kıraati gibi «yelvûne»dir; zammeli vâv harfi bazı lehçelerdeki kural üzere hemzelenmiş, böylece «ye'lûne» olmuş, sonra hemzenin zammesi lâm harfine nakledilerek «yülvûne» olmuştur. Bu makamda { الْكِتابِ }, Tevrat'tır. { لِتَحْسَبُوهُ } kavlindeki fail zamiri ise

للمسلمين وقوله وَما هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ نفي أن يكون منزلا كما ادعوا، وهو من عند الله بالخلق والاختراع والإيجاد ومنهم بالتكسب ولم تعن الآية إلا لمعنى التنزيل فبطل تعلق القدرية بظاهر قوله، وما هو من عند الله، وقد تقدم نظير قوله تعالى وَيَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَهُمْ يَعْلَمُونَ.

Müslümanlara aittir. { وَما هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ } kavli ise iddia ettikleri gibi onun indirilmiş olmasını nefyetmektir; oysa yaratma, icat etme ve var etme bakımından Allah katındandır, [o fiili işleyen kimseler] bakımından ise kesb iledir. Ayet ancak indirilme anlamını kastetmiştir; dolayısıyla Kaderiyye'nin { وَما هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ } kavlinin zahirine tutunması boşa çıkmıştır. Yüce Allah'ın: { وَيَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَهُمْ يَعْلَمُونَ } kavlinin benzeri daha önce geçmişti.

وقوله تعالى: ما كانَ لِبَشَرٍ معناه لأحد من الناس، والبشر اسم جنس يقع للكثير والواحد ولا مفرد له من لفظه، وهذا الكلام لفظه النفي التام كقول أبي بكر ﵁: ما كان لابن أبي قحافة أن يصلي بين يدي رسول الله ﷺ، وإنما يعلم مبلغها من النفي بقرينة الكلام الذي هي فيه، كقوله تعالى: وَما كانَ لِنَفْسٍ أَنْ تَمُوتَ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ [آل عمران: ١٤٥] وقوله تعالى: ما كانَ لَكُمْ أَنْ تُنْبِتُوا شَجَرَها [النحل: ٦٠] فهذا منتف عقلا، وأما آيتنا هذه فإن النفي على الكمال لأنّا نقطع أن الله تعالى لا يؤتي النبوة للكذبة والمدعين، والْكِتابِ في هذه الآية اسم جنس، والْحُكْمَ بمعنى الحكمة، ومنه قول النبي ﵇: إن من الشعر لحكما، وثُمَّ في قوله تعالى: ثُمَّ يَقُولَ معطية تعظيم الذنب في القول، بعد مهلة من هذا الإنعام، وقوله عِباداً هو جمع عبد، ومن جموعه عبيد وعبدى، قال بعض اللغويين، هذه الجموع بمعنى، وقال قوم، العباد لله، والعبيد والعبدى للبشر، وقال قوم: العبدى، إنما تقال في العبيد بني العبيد، وكأنه بناء مبالغة، تقتضي الإغراق في العبودية.

Yüce Allah'ın: { ما كانَ لِبَشَرٍ } kavlinin manası, insanlardan hiçbir kimse için [olmaz] demektir. «el-Beşer» cins ismidir, çoğula da tekile de denir ve kendi lafzından tekili yoktur. Bu ifadenin lafzı, Ebû Bekir radıyallâhu anh'ın: «Ebû Kuhâfe'nin oğluna Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in önünde namaz kıldırmak yaraşmaz» sözü gibi tam bir nefydir. Bu ifadenin nefiydeki derecesi ancak içinde bulunduğu kelamın karinesiyle bilinir; Yüce Allah'ın: { وَما كانَ لِنَفْسٍ أَنْ تَمُوتَ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ } [Âl-i İmrân: 145] ve Yüce Allah'ın: { ما كانَ لَكُمْ أَنْ تُنْبِتُوا شَجَرَها } [Neml: 60] kavilleri gibi; zira bu aklen imkânsızdır. Bizim bu ayetimize gelince; buradaki nefiy tamdır, zira biz Allah Teâlâ'nın yalancılara ve sahtekârlara peygamberlik vermeyeceğini kesinlikle biliriz. Bu ayetteki { الْكِتابِ } cins ismidir. { الْحُكْمَ } ise hikmet anlamındadır; Peygamber aleyhisselâm'ın: «Şüphesiz şiirin bir kısmı hikmettir (hükümdür)» sözü bundandır. Yüce Allah'ın: { ثُمَّ يَقُولَ } kavlindeki { ثُمَّ }, bu nimetin verilmesinden bir müddet sonra bu sözü söylemedeki günahın büyüklüğünü ifade eder. { عِباداً } kavli ise «abd»in çoğuludur; çoğulları arasında «abîd» ve «abdâ» da vardır. Bazı dilciler: «Bu çoğullar aynı anlamdadır» demiştir. Bir topluluk ise: «'İbâd' Allah'a, 'abîd' ve 'abdâ' ise kullara izafe edilir» demiştir. Bir diğer grup ise: «'Abdâ' ancak köle oğlu köleler hakkında söylenir; sanki kölelikte aşırılığı gerektiren mübalağa kalıbıdır» demiştir.

قال القاضي أبو محمد: والذي استقريت في لفظة العباد، أنه جمع عبد متى سيقت اللفظة في مضمار الترفيع والدلالة على الطاعة دون أن يقترن بها معنى التحقير وتصغير الشأن وانظر قوله تعالى: وَاللَّهُ رَؤُفٌ بِالْعِبادِ [البقرة: ٢٠٧] [آل عمران: ٣٠] وعِبادٌ مُكْرَمُونَ [الأنبياء: ٢٦] يا عِبادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ لا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ [الزمر: ٥٣] وقول عيسى في معنى الشفاعة والتعريض لرحمة الله إِنْ تُعَذِّبْهُمْ فَإِنَّهُمْ عِبادُكَ [المائدة: ١١٨] فنوه بهم، وقال بعض اللغويين: إن نصارى الحيرة وهم عرب لما أطاعوا كسرى ودخلوا تحت أمره سمتهم العرب العباد فلم ينته بهم إلى اسم العبيد، وقال قوم بل هم قوم من العرب من قبائل شتى اجتمعوا وتنصروا وسموا أنفسهم العباد كأنه انتساب إلى عبادة الله، وأما العبيد فيستعمل في تحقير، ومنه قول امرئ القيس: [السريع] .

Kadı Ebû Muhammed der ki: «el-İbâd» lafzı üzerinde yaptığım araştırmaya göre, bu kelime aşağılama ve küçümseme anlamı bitişmeksizin yüceltme ve itaate delalet meydanında sevk edildiği her yerde «abd»in çoğuludur. Yüce Allah'ın şu kavillerine bakınız: { وَاللَّهُ رَؤُفٌ بِالْعِبادِ } [Bakara: 207; Âl-i İmrân: 30], { عِبادٌ مُكْرَمُونَ } [Enbiyâ: 26], { يا عِبادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ لا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ } [Zümer: 53] ve İsa'nın şefaat ve Allah'ın rahmetini dile getirme sadedindeki { إِنْ تُعَذِّبْهُمْ فَإِنَّهُمْ عِبادُكَ } [Mâide: 118] kavli; burada onları yüceltmiştir. Bazı dilciler şöyle demiştir: Hîre Hıristiyanları Arap oldukları hâlde Kisrâ'ya itaat edip emri altına girdiklerinde Araplar onlara «el-İbâd» adını vermiş, onları «el-Abîd» ismine vardırmamışlardır. Bir topluluk ise: «Aksine onlar çeşitli kabilelerden toplanıp Hıristiyanlaşan ve kendilerini Allah'a ibadete nispet edercesine el-İbâd diye isimlendiren bir Arap topluluğudur» demiştir. «el-Abîd»e gelince, o tahkir makamında kullanılır; İmruülkays'ın şu beyti bundandır: [Serî']

قولا لدودان عبيد العصى ... ما غرّكم بالأسد الباسل

«Söyle Dûdân'a, ey sopanın köleleri (abîd)... Sizi bu cesur arslana karşı aldatan nedir?»

ومنه قول حمزة بن عبد المطلب: وهل أنتم إلا عبيد ومنه قول الله تعالى: وَما رَبُّكَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ [فصلت: ٤٦] لأنه مكان تشفيق وإعلام بقلة انتصارهم ومقدرتهم، وأنه تعالى ليس بظلّام لهم مع ذلك، ولما كانت لفظة العباد تقتضي الطاعة لم تقع هنا، ولذلك أنس بها في قوله تعالى: قُلْ يا عِبادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ [الزمر: ٥٣] قال الإمام أبو محمد: فهذا النوع من النظر يسلك به سبل العجائب في ميزة فصاحة القرآن العزيز على الطريقة العربية السليمة، ومعنى قوله: كُونُوا عِباداً لِي مِنْ دُونِ اللَّهِ اعبدوني واجعلوني إلها.

Hamza b. Abdilmuttalib'in: «Siz ancak köleler (abîd) değil misiniz?» sözü ve Allah Teâlâ'nın: { وَما رَبُّكَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ } [Fussilet: 46] kavli de bundandır; zira burası şefkat gösterme, onların yardım görme ve güçlerinin azlığını bildirme makamıdır ve Yüce Allah buna rağmen onlara asla zulmedici değildir. «el-İbâd» lafzı itaati gerektirdiğinde burada kullanılmamış, bu sebeple Yüce Allah'ın: { قُلْ يا عِبادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ } [Zümer: 53] kavlinde onunla ünsiyet kurulmuştur. İmam Ebû Muhammed der ki: Bu tür bir inceleme sayesinde Yüce Kur'an'ın selim Arap üslubu üzerindeki fesahat üstünlüğünün hayret verici yollarına girilir. O'nun: { كُونُوا عِباداً لِي مِنْ دُونِ اللَّهِ } kavlinin anlamı: «Bana ibadet edin ve beni ilah edinin» demektir.

واختلف المفسرون إلى من هي الإشارة بقوله تعالى: ما كانَ لِبَشَرٍ فقال النقاش وغيره: الإشارة

Müfessirler Yüce Allah'ın: { ما كانَ لِبَشَرٍ } kavlindeki işaretin kime olduğuna dair ihtilaf etmişlerdir: en-Nakkâş ve başkaları işaretin

إلى عيسى ﵇، والآية رادة على النصارى الذين قالوا: عيسى إله، وادعوا أن عبادته هي شرعة ومستندة إلى أوامره، وقال ابن عباس والربيع وابن جريج وجماعة من المفسرين: بل الإشارة إلى محمد ﵇، وسبب نزول الآية، أن أبا رافع القرظي، قال للنبي ﷺ، حين اجتمعت الأحبار من يهود والوفد من نصارى نجران: يا محمد إنما تريد أن نعبدك ونتخذك إلها كما عبدت النصارى عيسى، فقال الرئيس من نصارى نجران: أو ذلك تريد يا محمد وإليه تدعونا؟ فقال النبي ﷺ: معاذ الله ما بذلك أمرت، ولا إليه دعوت، فنزلت الآية، في ذلك، قال بعض العلماء: أرادت الأحبار أن تلزم هذا القول محمدا ﷺ، لما تلا عليهم قُلْ إِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ فَاتَّبِعُونِي [آل عمران: ٣١] وإنما معنى الآية، فاتبعوني فيما أدعوكم إليه من طاعة الله، فحرفوها بتأويلهم، وهذا من نوع ليّهم الكتاب بألسنتهم، وقرأ جمهور القراء «ثم يقول» بالنصب، وروى شبل عن ابن كثير ومحبوب عن أبي عمرو «ثم يقول» برفع اللام، وهذا على القطع وإضمار مبتدأ، وقرأ عيسى بن عمر، «عبادا لي» بتحريك الياء مفتوحة.

İsa aleyhisselâm'a olduğunu ve ayetin «İsa ilahtır» diyen ve ona ibadet etmenin onun şeriatı olup onun emirlerine dayandığını iddia eden Hıristiyanları reddettiğini söylemişlerdir. İbn Abbas, er-Rebî', İbn Cüreyc ve müfessirlerden bir grup ise: «Aksine işaret Muhammed aleyhisselâm'adır» demişlerdir. Ayetin nüzul sebebi şudur: Yahudi hahamları ile Necran Hıristiyanları heyeti toplandığında Ebû Râfi' el-Kurazî Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e: «Ey Muhammed! Hıristiyanların İsa'ya ibadet ettiği gibi senin de istediğin sana ibadet etmemiz ve seni ilah edinmemiz midir?» dedi. Necran Hıristiyanlarının reisi de: «Bunu mu istiyorsun ey Muhammed ve bizi buna mı çağırıyorsun?» dedi. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Allah'a sığınırım! Ben bununla emrolunmadım ve buna da çağırmadım» buyurdu; derken bu hususta ayet indi. Bazı âlimler şöyle demiştir: Hahamlar, kendilerine: { قُلْ إِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ فَاتَّبِعُونِي } [Âl-i İmrân: 31] ayetini okuduğunda bu sözü Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e bağlamak istemişlerdir; oysa ayetin anlamı: «Sizi Allah'a itaate davet ettiğim hususlarda bana uyun» demektir; fakat onlar yorumlarıyla bunu tahrif etmişlerdir; bu da dilleriyle Kitab'ı eğip bükmelerinin bir türüdür. Kurrâ cumhuru «sümme yekûle»yi nasb ile okumuştur; Şibl İbn Kesîr'den, Mahbûb da Ebû Amr'dan lâm harfinin ref'i ile «sümme yekûlü» rivayet etmiştir; bu ise cümlenin kesilip [yeni başlaması] ve mübtedanın gizlenmesi (izmarı) üzerinedir. Îsâ b. Ömer ise yâ harfini fethalı olarak harekeleyip «ıbâden liye» («عبادا لي») şeklinde okumuştur.

المعنى وَلكِنْ يقول: كُونُوا رَبَّانِيِّينَ وهو جمع رباني، واختلف النحاة في هذه النسبة، فقال قوم: هو منسوب إلى الرب من حيث هو العالم ما علمه، العامل بطاعته، المعلم للناس ما أمر به، وزيدت الألف والنون مبالغة كما قالوا، لحياني وشعراني في النسبة إلى اللحية والشعر، وقال قوم الرباني منسوب إلى الربان وهو معلم الناس، وعالمهم السائس لأمرهم، مأخوذ من رب يرب إذا أصلح وربى، وزيدت فيه هذه النون كما زيدت في غضبان وعطشان، ثم نسب إليه رباني، واختلف العلماء في صفة من يستحق أن يقال له رباني، فقال أبو رزين: الرباني: الحكيم العالم، وقال مجاهد: الرباني الفقيه، وقال قتادة وغيره:

Manası: { وَلكِنْ } lâkin der ki: { كُونُوا رَبَّانِيِّينَ }; bu kelime «Rabbânî»nin çoğuludur. Nahivciler bu nispet hakkında ihtilaf etmişlerdir: Bir grup: «O, bildiğini bilen, O'na itaatle amel eden ve emrettiği şeyleri insanlara öğreten kimse olması hasebiyle 'Rab'be nispet edilmiştir; sakal ve saça nispet ederken 'lihyânî' (لحياني) ve 'şa'rânî' (شعراني) dedikleri gibi mübalağa için elif ve nûn ziyade kılınmıştır» demiştir. Bir grup da: «Rabbânî, insanların muallimi, onların âlimi ve işlerini çekip çeviren idarecisi olan 'er-Rabbân'a nispet edilmiştir; ıslah etti ve terbiye etti anlamındaki 'rabbe yerubbu' (رب يرب) kökünden alınmıştır; 'gadbân' ve 'atşân' kelimelerinde ziyade kılındığı gibi buna da bu nûn ziyade edilmiş, sonra ona 'Rabbânî' olarak nispet edilmiştir» demiştir. Âlimler kime Rabbânî denmeyi hak edeceği vasfı hakkında ihtilaf etmişlerdir: Ebû Rezîn: «Rabbânî: Hakîm ve âlim kimsedir» demiştir. Mücâhid: «Rabbânî, fakihtir» demiştir. Katâde ve başkaları ise şöyle demiştir:

الرباني العالم الحليم، وقال ابن عباس: هو الحكيم الفقيه، وقال الضحاك: هو الفقيه العالم، وقال ابن زيد: الرباني والي الأمر، يرب الناس أي يصلحهم، فالربانيون الولاة والأحبار والعلماء، وقال مجاهد:

«Rabbânî: Âlim ve halîm kimsedir.» İbn Abbas: «O, hakîm ve fakihtir» demiştir. ed-Dahhâk: «O, fakih ve âlimdir» demiştir. İbn Zeyd ise: «Rabbânî işin yöneticisidir; insanları terbiye eder, yani onları ıslah eder; dolayısıyla Rabbânîler yöneticiler, hahamlar ve âlimlerdir» demiştir. Mücâhid şöyle demiştir:

الرباني فوق الحبر لأن الحبر هو العالم والرباني هو الذي جمع إلى العلم والفقه البصر بالسياسة والتدبير والقيام بأمور الرعية وما يصلحهم في دينهم ودنياهم، وفي البخاري: الرباني الذي يربي الناس بصغار العلم قبل كباره.

«Rabbânî, hibrin (büyük âlimin) üstündedir; zira hibr âlimdir, Rabbânî ise ilim ve fıkhın yanına siyaset, tedbir ve tebaanın işlerini yürütme ile onların din ve dünyalarında ıslah olacakları şeyleri bilme basiretini cemeden kimsedir.» Buhârî'de ise şöyle geçer: «Rabbânî, insanları büyük ilimlerden önce küçük ilimlerle eğiten kimsedir.»

قال الفقيه أبو محمد: فجملة ما يقال في الرباني إنه العالم بالرب والشرع المصيب في التقدير من الأقوال والأفعال التي يحاولها في الناس، وقوله بِما كُنْتُمْ معناه: بسبب كونكم عالمين دارسين، فما

Fakih Ebû Muhammed der ki: Rabbânî hakkında söylenecek sözün özü şudur: O, Rabbini ve şeriatı bilen, insanlara yönelttiği söz ve fiillerde doğru takdirde bulunan kimsedir. Yüce Allah'ın: { بِما كُنْتُمْ } kavlinin manası: Âlimler ve ders okuyan kimseler olmanız sebebiyle demektir; dolayısıyla «mâ»

مصدرية، ولا يجوز أن تكون موصولة، لأن العائد الذي كان يلزم لم يكن بد أن يتضمنه: كُنْتُمْ تُعَلِّمُونَ، ولا يصح شيء من ذلك لأن «كان» قد استوفت خبرها ظاهرا، وهو تُعَلِّمُونَ وكذلك تُعَلِّمُونَ قد استوفى مفعوله وهو الْكِتابَ ظاهرا، فلم يبق إلا أن ما مصدرية، إذ لا يمكن عائد، وتُعَلِّمُونَ بمعنى تعرفون، فهي متعدية إلى مفعول واحد، وقرأ ابن كثير ونافع وأبو عمرو: «تعلمون» بسكون العين، وتخفيف اللام، وقرأ عاصم وابن عامر وحمزة والكسائي «تعلّمون» مثقلا، بضم التاء وكسر اللام، وهذا على تعدية الفعل بالتضعيف، والمفعول الثاني على هذه القراءة محذوف، تقديره: تعلمون الناس الكتاب.

mastariyyedir; mevsûle olması ise caiz değildir, çünkü gerekli olan ait zamirinin { كُنْتُمْ تُعَلِّمُونَ } terkibinde bulunması zorunlu olurdu; oysa bunların hiçbiri sahih olmaz, zira «kâne» zahir olan haberini ({ تُعَلِّمُونَ }) tam olarak almıştır; aynı şekilde { تُعَلِّمُونَ } de zahir olan mef'ûlünü ({ الْكِتابِ }) tam olarak almıştır. Dolayısıyla ait zamiri mümkün olmadığından «mâ»nın mastariyye olmasından başka ihtimal kalmamıştır. { تُعَلِّمُونَ } «biliyorsunuz» anlamındadır ve tek mef'ûle geçişlidir. İbn Kesîr, Nâfi' ve Ebû Amr, ayn harfinin sükûnu ve lâm harfinin tahfifiyle «ta'lemûne» («تعلمون») okumuşlardır. Âsım, İbn Âmir, Hamza ve el-Kisâî ise şeddeli olarak, tâ harfinin zammesi ve lâm harfinin kesresiyle «tu'allimûne» («تعلّمون») okumuşlardır; bu da fiilin şeddeleme yoluyla geçişli kılınması üzerinedir. Bu kıraate göre ikinci mef'ûl hazfedilmiştir, takdiri: «İnsanlara Kitab'ı öğrettiğinize göre» şeklindedir.

قال الفقيه الإمام: والقراءتان متقاربتا المعنى، وقد رجحت قراءة التخفيف بتخفيفهم تَدْرُسُونَ وبأن العلم هو العلة التي توجب للموفق من الناس أن يكون ربانيا، وليس التعليم شرطا في ذلك، ورجحت الأخرى بأن التعليم يتضمن العلم، والعلم لا يتضمن التعليم، فتجيء قراءة التثقيل أبلغ في المدح.

Fakih İmam der ki: İki kıraat mana bakımından birbirine yakındır. Tahfif kıraati, { تَدْرُسُونَ } kavlini şeddesiz okumalarıyla ve ilmin, muvaffak kılınmış insanların rabbânî olmasını gerektiren illet oluşuyla ve öğretmenin bunda bir şart olmayışıyla tercih edilmiştir. Diğer kıraat ise öğretmenin ilmi içermesi, ilmin ise öğretmeyi içermemesi sebebiyle tercih edilmiştir; böylece şeddeli okuyuş övgüde daha beliğ olmaktadır.

قال الفقيه الإمام: ومن حيث العالم بحال من يعلم، فالتعليم كأنه في ضمن العلم، وقراءة التخفيف عندي أرجح، وقرأ مجاهد والحسن «تعلّمون» بفتح التاء والعين، وشد اللام المفتوحة، وقرأ جمهور الناس، «تدرسون» بضم الراء، من درس إذا أدمن قراءة الكتاب وكرره، وقرأ أبو حيوة «تدرسون» بكسر الراء، وهذا على أنه يقال في مضارع درس، يدرس ويدرس وروي عن أبي حيوة، أنه قرأ «تدرّسون» بضم التاء، وكسر الراء وشدها، بمعنى تدرسون غيركم.

Fakih İmam der ki: Âlimin öğrettiği kimsenin hâlini bilmesi cihetinden öğretmek sanki ilmin zımnındadır; tahfif kıraati bana göre daha tercihe şayandır. Mücâhid ve el-Hasan, tâ ve ayn harflerinin fethası ve fethalı lâm harfinin şeddesiyle «ta'allemûne» («تعلّمون») okumuşlardır. İnsanların cumhuru, rı harfinin zammesiyle «tedrusûne» («تدرسون») okumuştur; bu, bir kimse kitabı devamlı okuyup tekrarladığında kullanılan «derase» fiilindendir. Ebû Hayve ise rı harfinin kesresiyle «tedrisûne» («تدرسون») okumuştur; bu, «derase»nin muzarisinde «yedrusu» ve «yedrisu» denilmesine dayanır. Ebû Hayve'den, tâ harfinin zammesi, rı harfinin kesresi ve şeddesiyle başkasına ders verdirmek anlamında «tüderrisûne» («تدرّسون») okuduğu da rivayet edilmiştir.

قوله تعالى:

Yüce Allah'ın kavli:

[سورة آل عمران (٣) : الآيات ٨٠ الى ٨١]

[Âl-i İmrân Sûresi (3) : 80-81. Âyetler]

وَلا يَأْمُرَكُمْ أَنْ تَتَّخِذُوا الْمَلائِكَةَ وَالنَّبِيِّينَ أَرْباباً أَيَأْمُرُكُمْ بِالْكُفْرِ بَعْدَ إِذْ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ (٨٠) وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ النَّبِيِّينَ لَما آتَيْتُكُمْ مِنْ كِتابٍ وَحِكْمَةٍ ثُمَّ جاءَكُمْ رَسُولٌ مُصَدِّقٌ لِما مَعَكُمْ لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ وَلَتَنْصُرُنَّهُ قالَ أَأَقْرَرْتُمْ وَأَخَذْتُمْ عَلى ذلِكُمْ إِصْرِي قالُوا أَقْرَرْنا قالَ فَاشْهَدُوا وَأَنَا مَعَكُمْ مِنَ الشَّاهِدِينَ (٨١)

{ وَلا يَأْمُرَكُمْ أَنْ تَتَّخِذُوا الْمَلائِكَةَ وَالنَّبِيِّينَ أَرْباباً أَيَأْمُرُكُمْ بِالْكُفْرِ بَعْدَ إِذْ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ (٨٠) وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ النَّبِيِّينَ لَما آتَيْتُكُمْ مِنْ كِتابٍ وَحِكْمَةٍ ثُمَّ جاءَكُمْ رَسُولٌ مُصَدِّقٌ لِما مَعَكُمْ لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ وَلَتَنْصُرُنَّهُ قالَ أَأَقْرَرْتُمْ وَأَخَذْتُمْ عَلى ذلِكُمْ إِصْرِي قالُوا أَقْرَرْنا قالَ فَاشْهَدُوا وَأَنَا مَعَكُمْ مِنَ الشَّاهِدِينَ (٨١) } “Ve size melekleri ve peygamberleri rabler edinmenizi emretmesi de [olacak şey değildir]. Siz Müslüman olduktan sonra size inkârı mı emreder? (80) Hani Allah peygamberlerin kesin sözünü almıştı: 'Andolsun ki size Kitap ve hikmet verdikten sonra, beraberinizdekini doğrulayan bir elçi geldiğinde ona mutlaka inanacak ve ona mutlaka yardım edeceksiniz. Bunu ikrar ettiniz mi ve bu hususta ağır ahdimi yüklenip kabul ettiniz mi?' demişti. Onlar da: 'İkrar ettik' demişlerdi. [Allah]: 'O hâlde şahit olun, ben de sizinle beraber şahitlerdenim' buyurdu. (81)”

وقرأ ابن كثير ونافع وأبو عمرو والكسائي: «ولا يأمركم» برفع الراء، وكان أبو عمرو يختلس حركة الراء تخفيفا، وقرأ عاصم وابن عامر وحمزة: «وَلا يَأْمُرَكُمْ» نصبا، ولا خلاف في الراء من قوله: أَيَأْمُرُكُمْ إلا اختلاس أبي عامر، فمن رفع قوله: «ولا يأمركم» ، فهو على القطع، قال سيبويه: المعنى ولا يأمركم الله، وقال ابن جريج وغيره: المعنى ولا يأمركم هذا البشر الذي أوتي هذه النعم، وهو محمد ﷺ، وفي قراءة ابن مسعود: «ولن يأمركم» ، فهذه قراءة تدل على القطع، وأما قراءة من نصب الراء، فهي عطف على قوله: أَنْ يُؤْتِيَهُ [آل عمران: ٧٩] والمعنى ولا له أن يأمركم، قاله أبو علي وغيره، وقال الطبري: قوله وَلا يَأْمُرَكُمْ بالنصب، معطوف على قوله، ثُمَّ يَقُولَ [آل عمران: ٧٩] .

İbn Kesîr, Nâfi', Ebû Amr ve el-Kisâî, rı harfinin ref'i ile «velâ ye'muruküm» («ولا يأمركم») okumuşlardır; Ebû Amr ise hafifletmek maksadıyla rı harfinin harekesini ihtilas ile okurdu. Âsım, İbn Âmir ve Hamza ise nasb ile «velâ ye'muraküm» («وَلا يَأْمُرَكُمْ») okumuşlardır. Ebû Âmir'in ihtilası müstesna { أَيَأْمُرُكُمْ } kavlindeki rı harfinde ihtilaf yoktur. «Velâ ye'muruküm» kavlini merfu okuyan kimseye göre bu, cümlenin kesilip müstakil olması üzerinedir. Sîbeveyh dedi ki: Manası, «Allah da size emretmez» demektir. İbn Cüreyc ve başkaları ise: Manası, «Kendisine bu nimetler verilen bu beşer -ki o Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'dir- de size emretmez» demektir. İbn Mes'ûd'un kıraatinde «velen ye'muraküm» («ولن يأمركم») şeklindedir ki bu da cümlenin müstakil olduğuna delalet eden bir kıraattir. Rı harfini nasb ile okuyanların kıraatine gelince; bu, { أَنْ يُؤْتِيَهُ } [Âl-i İmrân: 79] kavline atıftır ve manası: «Size emretmesi de onun için olacak şey değildir» şeklindedir; bunu Ebû Ali ve başkaları söylemiştir. et-Taberî ise: Nasb ile gelen { وَلا يَأْمُرَكُمْ } kavli, { ثُمَّ يَقُولَ } [Âl-i İmrân: 79] kavline matuftur demiştir.

قال الفقيه أبو محمد: وهذا خطأ لا يلتئم به المعنى، والأرباب في هذه الآية وقوله تعالى:

Fakih Ebû Muhammed der ki: Bu hatalıdır ve anlam bununla uyuşmaz. Bu ayetteki rabler ve Yüce Allah'ın:

أَيَأْمُرُكُمْ بِالْكُفْرِ تقرير على هذا المعنى الظاهر فساده.

{ أَيَأْمُرُكُمْ بِالْكُفْرِ } kavli, bozukluğu açık olan bu manayı kınama ve reddetme sadedinde bir sorgulamadır (takrîrdir).

وقوله تعالى: وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ النَّبِيِّينَ الآية، المعنى واذكر يا محمد «إذ» ويحتمل أن يكون «أخذ» هذا الميثاق حين أخرج بني آدم من ظهر آدم نسما، ويحتمل أن يكون هذا الأخذ على كل نبي في زمنه ووقت بعثه، ثم جمع اللفظ في حكاية الحال في هذه الآية، والمعنى: أن الله تعالى أخذ ميثاق كل نبي بأنه يلتزم هو ومن آمن به، الإيمان بمن أوتي بعده من الرسل، الظاهرة براهينهم والنصرة له، واختلف

Yüce Allah'ın: { وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ النَّبِيِّينَ } ayetinin manası: Ey Muhammed, «Hani...» vaktini hatırla demektir. Bu mîsâkın «alınması» Âdemoğullarını Âdem'in sırtından zürriyetler olarak çıkardığı vakit olması muhtemel olduğu gibi, bu ahdin her peygamberden kendi asrında ve gönderildiği vakitte alınmış olması da muhtemeldir; ardından bu ayette hâlin hikâye edilmesinde lafız cem kılınmıştır. Manası şudur: Allah Teâlâ her peygamberden, kendisinin ve ona iman edenlerin, kendisinden sonra delilleri apaçık olarak gönderilen peygamberlere inanmayı ve ona yardım etmeyi taahhüt ettiklerine dair kesin söz almıştır. Müfessirler

المفسرون في العبارة عن مقتضى ألفاظ هذه الآية، فقال مجاهد والربيع: إنما أخذ ميثاق أهل الكتاب، لا ميثاق النبيين، وفي مصحف أبي بن كعب وابن مسعود: «وإذ أخذ الله ميثاق الذين أوتوا الكتاب» ، قال مجاهد: هكذا هو القرآن، وإثبات «النبيين» خطأ من الكتاب.

bu ayetin lafızlarının gerektirdiği manayı ifade etme hususunda ihtilaf etmişlerdir: Mücâhid ve er-Rebî' dediler ki: «Söz ancak Ehl-i Kitap'tan alınmıştır, peygamberlerin mîsâkı değildir.» Übey b. Kâ'b ve İbn Mes'ûd'un mushafında ise: «Ve iz ehazallâhu mîsâka'llezîne ûtü'l-Kitâb» («وإذ أخذ الله ميثاق الذين أوتوا الكتاب») şeklindedir. Mücâhid: «Kur'an böyledir; 'en-nebiyyîn' kelimesinin yazılması kâtiplerin hatasıdır» demiştir.

قال الفقيه الإمام: وهذا لفظ مردود بإجماع الصحابة على مصحف عثمان ﵁، وقال ابن عباس ﵁: إنما أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ النَّبِيِّينَ على قومهم، فهو أخذ لميثاق الجميع، وقال طاوس:

Fakih İmam der ki: Bu söz, Sahâbe'nin Osman radıyallâhu anh'ın mushafı üzerindeki icmâı ile merduttur. İbn Abbas radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: { أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ النَّبِيِّينَ } kavli onların kavimleri üzerinedir; dolayısıyla bu, hepsinden mîsâk alınmasıdır. Tâvûs ise şöyle demiştir:

أخذ الله ميثاق النبيين أن يصدق بعضهم بعضا، وقال علي بن أبي طالب ﵁: ما بعث الله نبيا، آدم فمن بعده، إلا أخذ عليه العهد في محمد لئن بعث وهو حي ليؤمنن به ولينصرنه، وأمره بأخذه على قومه، ثم تلا هذه الآية، وقاله السدي: وروي عن طاوس أنه قال: صدر الآية أخذ الميثاق على النبيين وقوله: ثُمَّ جاءَكُمْ مخاطبة لأهل الكتاب بأخذ الميثاق عليهم.

«Allah peygamberlerden birbirlerini tasdik etmelerine dair mîsâk almıştır.» Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh ise şöyle demiştir: «Allah, Âdem ve ondan sonraki peygamberlerden kimi gönderdiyse mutlaka Muhammed hakkında; şayet o hayattayken gönderilirse kesinlikle ona inanacağına ve ona kesinlikle yardım edeceğine dair söz almış ve bu sözü kavminden de almasını ona emretmiştir.» Sonra bu ayeti okumuştur. Bunu es-Süddî de söylemiştir. Tâvûs'tan şöyle dediği de rivayet edilmiştir: Ayetin başı peygamberlerden mîsâk alınmasıdır; { ثُمَّ جاءَكُمْ } kavli ise üzerlerine mîsâk alınması hususunda Ehl-i Kitab'a hitaptır.

قال الفقيه الإمام أبو محمد: حكاه الطبري وهو قول يفسده إعراب الآية، وهذه الأقوال كلها ترجع إلى ما قاله علي بن أبي طالب وابن عباس، لأن الأخذ على الأنبياء أخذ على الأمم.

Fakih İmam Ebû Muhammed der ki: Bunu et-Taberî nakletmiştir; ancak bu, ayetin irabının çürüttüğü bir sözdür. Bu görüşlerin tamamı Ali b. Ebî Tâlib ile İbn Abbas'ın söylediğine döner; çünkü peygamberlerden söz almak ümmetlerden söz almaktır.

وقرأ حمزة وغيره سوى السبعة: «لما» بكسر اللام، وهي لام الجر، والتقدير لأجل ما آتيناكم، إذ أنتم القادة والرؤوس، ومن كان بهذه الحال فهو الذي يؤخذ ميثاقه، و «ما» في هذه القراءة بمعنى الذي الموصولة، والعائد إليها من الصلة تقديره آتيناكموه، و «من» لبيان الجنس، وقوله، ثُمَّ جاءَكُمْ الآية، جملة معطوفة على الصلة، ولا بد في هذه الجملة من ضمير يعود على الموصول، فتقديره عند سيبويه:

Hamza ve Yedi imam dışındakiler, lâm harfinin kesresiyle «limâ» («لِما») okumuşlardır; bu cer lâmıdır. Takdiri: «Önderler ve reisler olduğunuz ve bu durumda bulunan kimseden mîsâk alındığı için size verdiğimiz şeyler sebebiyle» şeklindedir. Bu kıraatteki «mâ», sıla zamirinden ona dönen takdiri «âteynâkûmûhu» olan «ellezî» (mevsûl) anlamındadır; «min» ise cinsi beyan içindir. { ثُمَّ جاءَكُمْ } ayeti ise sılaya matuf bir cümledir ve bu cümlede mevsûle dönen bir zamirin bulunması şarttır; Sîbeveyh'e göre bunun takdiri:

رسول به مصدق لما معكم، وحذف تخفيفا كما حذف الذي في الصلة بعينها لطول الكلام، كما قال تعالى: أَهذَا الَّذِي بَعَثَ اللَّهُ رَسُولًا [الفرقان: ٤١] والحذف من الصلات كثير جميل، وأما أبو الحسن الأخفش، فقال قوله تعالى: لِما مَعَكُمْ. هو العائد عنده على الموصول، إذ هو في المعنى بمنزلة الضمير الذي قدر سيبويه، وكذلك قال الأخفش في قوله تعالى: إِنَّهُ مَنْ يَتَّقِ وَيَصْبِرْ فَإِنَّ اللَّهَ لا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ [يوسف: ٩٠] لأن المعنى لا يضيع أجرهم، إذ المحسنون هم من يتقي ويصبر، وكذلك قوله تعالى: إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ إِنَّا لا نُضِيعُ أَجْرَ مَنْ أَحْسَنَ عَمَلًا [الكهف: ٣٠] وكذلك ما ضارع هذه الآيات، وسيبويه ﵀ لا يرى أن يضع المظهر موقع المضمر، كما يراه أبو الحسن، واللام في لَتُؤْمِنُنَّ، هي اللام المتعلقة للقسم الذي تضمنه أخذ الميثاق وفصل بين القسم والمقسم عليه بالجار والمجرور وذلك جائز.

«Resûlün bihî musaddikun limâ meaküm» şeklindedir; kelam uzadığı için tıpkı sılanın kendisinde bulunan zamir hazfedildiği gibi hafifletmek maksadıyla hazfedilmiştir. Nitekim Yüce Allah: { أَهذَا الَّذِي بَعَثَ اللَّهُ رَسُولًا } [Furkân: 41] “Allah'ın elçi olarak gönderdiği bu mudur?” buyurmuştur. Sılalardan [zamirin] hazfi çok ve güzeldir. Ebü'l-Hasan el-Ahfeş'e gelince; o, Yüce Allah'ın: { لِما مَعَكُمْ } kavlinin kendi nezdinde mevsûle dönen ait zamiri olduğunu söylemiştir; zira o manada Sîbeveyh'in takdir ettiği zamir konumundadır. el-Ahfeş Yüce Allah'ın: { إِنَّهُ مَنْ يَتَّقِ وَيَصْبِرْ فَإِنَّ اللَّهَ لا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ } [Yûsuf: 90] kavlinde de böyle demiştir; çünkü mana «onların ecrini zayi etmez» demektir, zira muhsinler sakınan ve sabreden kimselerdir. Aynı şekilde Yüce Allah'ın: { إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ إِنَّا لا نُضِيعُ أَجْرَ مَنْ أَحْسَنَ عَمَلًا } [Kehf: 30] kavlinde ve bu ayetlere benzeyen yerlerde de durum böyledir. Sîbeveyh rahimehullâh ise Ebü'l-Hasan'ın gördüğü gibi zahir ismi zamir yerine koymayı kabul etmez. { لَتُؤْمِنُنَّ } kavlindeki lâm, mîsâk almanın içerdiği yemine bağlanan lâm-ı kasemdir; yemin ile üzerine yemin edilen şeyin arası car ve mecrur ile ayrılmıştır ve bu caizdir.

وقرأ سائر السبعة: «لما» بفتح اللام، وذلك يتخرج على وجهين، أحدهما أن تكون «ما» موصولة في موضع رفع بالابتداء، واللام لام الابتداء، وهي متلقية لما أجري مجرى القسم من قوله تعالى: وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ وخبر الابتداء قوله لَتُؤْمِنُنَّ، ولَتُؤْمِنُنَّ متعلق بقسم محذوف، والمعنى والله لتؤمنن، هكذا قال أبو علي الفارسي، وفيه من جهة المعنى نظر، إذا تأملت على أي شيء وقع التحليف لكنه متوجه بأن الحلف يقع مرتين تأكيدا فتأمل، والعائد الذي في الصلة، والعائد الذي في الجملة المعطوفة على الصلة هنا في هذه القراءة هما على حد ما ذكرنا هما في قراءة حمزة، أما أن هذا التأويل يقتضي عائدا من

Yedi imamın diğerleri ise lâm harfinin fethasıyla «lemâ» («لَما») okumuşlardır; bu iki veçhe ayrılır: Birincisi «mâ»nın ibtida ile ref' mahallinde mevsûle olmasıdır; lâm ise lâm-ı ibtidadır ve Yüce Allah'ın: { وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ } kavlinden yemin yerine geçen kelamı karşılamaktadır; ibtidanın haberi ise { لَتُؤْمِنُنَّ } kavlidir; { لَتُؤْمِنُنَّ } ise hazfedilmiş bir yemine bağlıdır ve manası «Vallahi mutlaka inanacaksınız» şeklindedir. Ebû Ali el-Fârisî böyle demiştir; neyin üzerine yemin ettirildiğini düşündüğünde mana yönünden bunda bir kapalılık vardır, ancak yeminin tekit için iki defa yapılmasıyla bu yön bulur, iyi düşün! Sıladaki ait zamiri ve buradaki sılaya matuf cümledeki ait zamiri, Hamza'nın kıraatinde zikrettiğimiz gibidir. Ancak bu tevil,

الخبر الذي هو لَتُؤْمِنُنَّ فهو قوله تعالى: بِهِ فالهاء من بِهِ عائدة على «ما» ولا يجوز أن تعود على رَسُولٌ فيبقى الموصول حينئذ غير عائد عليه من خبره ذكر، والوجه الثاني الذي تتخرج عليه قراءة القراء «لما» بفتح اللام، هو أن تكون «ما» للجزاء شرطا، فتكون في موضع نصب بالفعل الذي بعدها وهو مجزوم وجاءَكُمْ معطوف في موضع جزم، واللام الداخلة على «ما» ليست المتلقية للقسم، ولكنها الموطئة المؤذنة بمجيء لام القسم، فهي بمنزلة اللام في قوله تعالى: لَئِنْ لَمْ يَنْتَهِ الْمُنافِقُونَ وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ [الأحزاب: ٦٠] لأنها مؤذنة بمجيء المتلقية للقسم في قوله، لنغرينك بهم وكذلك هذه مؤذنة بمجيء المتلقية للقسم في قوله: لَتُؤْمِنُنَّ وهذه اللام الداخلة على «أن» لا يعتمد القسم عليها، فلذلك جاز حذفها تارة وإثباتها تارة، كما قال تعالى: وَإِنْ لَمْ يَنْتَهُوا عَمَّا يَقُولُونَ لَيَمَسَّنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ [المائدة: ٧٣] . قال الزجاج: لأن قولك، والله لئن جنتني لأكرمنك، إنما حلف على فعلك، لأن الشرط معلق به، فلذلك دخلت اللام على الشرط، وما في هذا الوجه من كونها جزاء لا تحتاج إلى عائد لأنها مفعولة والمفعول لا يحتاج إلى ذكر عائد.

haber olan { لَتُؤْمِنُنَّ } kavlinden bir ait zamirini gerektirir ki o da Yüce Allah'ın: { بِهِ } kavlidir; dolayısıyla { بِهِ } kavlindeki he zamiri «mâ»ya döner; { رَسُولٌ } kelimesine dönmesi caiz değildir, aksi takdirde mevsûlün haberinden kendisine dönen hiçbir anma kalmaz. Kurrâların lâm harfinin fethasıyla «lemâ» okuyuşlarının dayandığı ikinci vecih ise, «mâ»nın şart için ceza olmasıdır; bu durumda kendisinden sonraki fiille nasb mahallinde olur ve o fiil meczumdur; { جاءَكُمْ } ise meczum mahalde matuftur. «Mâ»nın başına gelen lâm ise yemini karşılayan lâm değildir, aksine kasem lâmının geleceğini bildiren muvattıe lâmıdır; dolayısıyla Yüce Allah'ın: { لَئِنْ لَمْ يَنْتَهِ الْمُنافِقُونَ وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ } [Ahzâb: 60] kavlindeki lâm gibidir; çünkü o, { لنغرينك بهم } kavlindeki yemini karşılayan lâmın geleceğini bildirmektedir; aynı şekilde bu da { لَتُؤْمِنُنَّ } kavlindeki yemini karşılayacak olanın geleceğini bildirmektedir. «İn»in başına gelen bu lâma yemin dayanmaz; bu sebeple Yüce Allah'ın: { وَإِنْ لَمْ يَنْتَهُوا عَمَّا يَقُولُونَ لَيَمَسَّنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ } [Mâide: 73] kavlinde olduğu gibi bazen hazfedilmesi bazen sabit kılınması caiz olmuştur. ez-Zeccâc dedi ki: «Çünkü senin: 'Vallahi eğer bana gelirsen sana ikram ederim' sözün ancak senin fiilin üzerine edilmiş bir yemindir, çünkü şart ona bağlanmıştır; işte bu sebeple lâm şartın üzerine girmiştir.» Bu vecihteki «mâ», ceza şartı olması hasebiyle ait zamirine ihtiyaç duymaz; çünkü o mef'ûldür ve mef'ûl ait zamirine ihtiyaç göstermez.

والضمير في قوله تعالى: لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ عائد على رَسُولٌ، وكذلك هو على قراءة من كسر اللام، وأما الضمير في قوله وَلَتَنْصُرُنَّهُ فلا يحتمل بوجه إلا العود على رسول، قال أبو علي في الإغفال: وجزاء الشرط محذوف بدلالة قوله لَتُؤْمِنُنَّ عليه، قال سيبويه: سألته، يعني الخليل عن قوله تعالى: وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ النَّبِيِّينَ لَما آتَيْتُكُمْ فقال: «ما» هنا بمنزلة الذي ودخلتها اللام كما دخلت على إن، حين قلت: لئن فعلت لأفعلن، ثم استمر يفسر وجه الجزاء قال أبو علي: أراد الخليل بقوله: هي بمنزلة الذي، أنها اسم كما أن الذي اسم ولم يرد أنها موصولة كالذي، وإنما فرّ من أن تكون «ما» حرفا كما جاءت حرفا في قوله تعالى: وَإِنَّ كُلًّا لَمَّا لَيُوَفِّيَنَّهُمْ رَبُّكَ أَعْمالَهُمْ [هود: ١١١] وفي قوله وَإِنْ كُلُّ ذلِكَ لَمَّا مَتاعُ الْحَياةِ الدُّنْيا [الزخرف: ٣٥] ، والله المستعان، وحكى المهدوي ومكي عن سيبويه والخليل: أن خبر الابتداء فيمن جعل «ما» ابتداء على قراءة من فتح اللام هو في قوله: مِنْ كِتابٍ وَحِكْمَةٍ ولا أعرف من أين حكياه لأنه مفسد لمعنى الآية لا يليق بسيبويه، والخليل، وإنما الخبر في قوله، لَتُؤْمِنُنَّ كما قال أبو علي الفارسي ومن جرى مجراه كالزجاج وغيره، وقرأ الحسن: «لمّا آتيناكم» بفتح اللام وشدها قال أبو إسحاق:

Yüce Allah'ın: { لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ } kavlindeki zamir { رَسُولٌ } kelimesine dönmektedir; lâmı kesreli okuyan kimsenin kıraatinde de böyledir. { وَلَتَنْصُرُنَّهُ } kavlindeki zamire gelince, hiçbir vechile elçiden başkasına dönme ihtimali taşımaz. Ebû Ali el-İgfâl'de şöyle demiştir: «Şartın cezası, { لَتُؤْمِنُنَّ } kavlinin ona delalet etmesi sebebiyle hazfedilmiştir.» Sîbeveyh dedi ki: «Ona, yani el-Halîl'e Yüce Allah'ın: { وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ النَّبِيِّينَ لَما آتَيْتُكُمْ } kavlini sordum, o da şöyle dedi: 'mâ' burada 'ellezî' konumundadır ve tıpkı 'Eğer yaparsan mutlaka yaparım' dediğinde 'in'in başına girdiği gibi bunun başına da lâm girmiştir.» Sonra ceza cihetini tefsir etmeye devam etti. Ebû Ali dedi ki: «el-Halîl 'ellezî konumundadır' sözüyle, tıpkı ellezî'nin isim olduğu gibi onun da bir isim olduğunu kastetmiştir; yoksa ellezî gibi sıla edatı (mevsûl) olduğunu kastetmemiştir; o ancak 'mâ'nın harf olmasından kaçınmıştır; nitekim Yüce Allah'ın: { وَإِنَّ كُلًّا لَمَّا لَيُوَفِّيَنَّهُمْ رَبُّكَ أَعْمالَهُمْ } [Hûd: 111] kavlinde ve { وَإِنْ كُلُّ ذلِكَ لَمَّا مَتاعُ الْحَياةِ الدُّنْيا } [Zuhruf: 35] kavlinde harf olarak gelmiştir. Yardımına sığınılacak ancak Allah'tır.» el-Mehdevî ve Mekkî, Sîbeveyh ve el-Halîl'den şunu nakletmişlerdir: Lâmı fethalı okuyan kimsenin kıraatinde «mâ»yı mübteda kılanlara göre ibtidanın haberi { مِنْ كِتابٍ وَحِكْمَةٍ } kavlindedir. Bunu nereden naklettiklerini bilmiyorum; çünkü bu ayetin manasını bozar, Sîbeveyh ve el-Halîl'e yakışmaz; haber ancak Ebû Ali el-Fârisî ve ez-Zeccâc gibi onun yolundan gidenlerin dediği gibi { لَتُؤْمِنُنَّ } kavlindedir. el-Hasan ise lâm harfinin fethası ve şeddesiyle «lemmâ âteynâkûm» («لمّا آتيناكم») okumuştur. Ebû İshak dedi ki:

أي لما آتاكم الكتاب والحكمة أخذ الميثاق، وتكون اللام تؤول إلى الجزاء، كما تقول لما جئتني أكرمتك.

Yani: «Onlara Kitap ve hikmeti verdiği zaman mîsâkı aldı» demektir; lâm ise tıpkı «Bana geldiğinde sana ikram ettim» dediğin gibi cezaya dönüşür.