قال القاضي أبو محمد عبد الحق ﵁: ويظهر أن «لما» هذه هي الظرفية أي لما كنتم بهذه الحال، رؤساء الناس وأماثلهم، أخذ عليكم الميثاق، إذ على القادة يؤخذ، فيجيء هذا المعنى كالمعنى في قراءة حمزة، وذهب ابن جني في «لما» في هذه الآية إلى أن أصلها «لمن ما» ، وزيدت «من» في الواجب على مذهب الأخفش، ثم أدغمت، كما يجب في مثل هذا، فجاء لهما، فثقل اجتماع ثلاث ميمات فحذفت الميم الأولى فبقي «لما» ، وتتفسر هذه القراءة على هذا التوجيه المحلق تفسر «لما» بفتح الميم مخففة، وقد تقدم، وقرأ نافع وحده، «آتيناكم» بالنون، وقرأ الباقون، «آتيناكم» بالتاء، ورَسُولٌ في هذه الآية اسم جنس، وقال كثير من المفسرين: الإشارة بذلك إلى محمد ﷺ، وفي مصحف ابن مسعود: «مصدقا» بالنصب على الحال.
Kadı Ebû Muhammed Abdülhak -Allah ondan razı olsun- dedi ki: Görünüşe göre bu «lemmâ» zarfiyedir; yani: «Siz bu halde, insanların reisleri ve ileri gelenleri olduğunuz zaman üzerinizden misak alındı; çünkü [misak] önderlerin üzerinden alınır» demektir. Böylece bu anlam, Hamza'nın kıraatindeki anlama benzer şekilde ortaya çıkar. İbn Cinnî bu ayetteki «lemmâ»nın aslının «li-men mâ» (لِمَنْ مَا) olduğu görüşüne gitmiştir; Ahfeş'in mezhebine göre vacipte «min» zait kılınmış, sonra bunun gibi yerlerde vacip olduğu üzere idgam edilmiş ve «li-mimmâ» (لِمِمّا) olmuştur; üç mimin yan yana gelmesi ağır gelince de birinci mim hazfedilmiş ve geriye «lemmâ» (لَمّا) kalmıştır. Bu kıraat, bu derin tahlile göre mimin fethası ve şeddesiz oluşuyla «lemâ» (لَما) olarak tefsir edilir; bunun açıklaması daha önce geçmişti. Nâfi tek başına nun harfiyle «âteynâkûm» (آتَيْناكُمْ) şeklinde okumuş, diğer kurrâ ise te harfiyle «âteytüküm» (آتَيْتُكُمْ) okumuştur. Bu ayette geçen «resûl» (رَسُولٌ) cins ismidir. Müfessirlerin çoğu: «Bununla Muhammed'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) işaret edilmektedir» demiştir. İbn Mes'ûd'un mushafında ise hal olarak nasb ile «musaddikan» («مُصَدِّقاً») şeklindedir.
قالَ أَأَقْرَرْتُمْ....
[Allah]: «İkrar ettiniz mi?...» buyurdu.
هذه الآية هي وصف توقيف الأنبياء على إقرارهم بهذا الميثاق والتزامهم له وأخذ عهد الله فيه، وذلك يحتمل موطن القسم، ويحتمل أن يراد بهذه العبارة الجامعة وصف ما فعل مع كل نبي في زمنه، وَأَخَذْتُمْ في هذه الآية عبارة عما تحصل لهم من إيتاء الكتاب والحكمة فمن حيث أخذ عليهم أخذوا هم أيضا وقال الطبري: أَخَذْتُمْ في هذه الآية معناه: قبلتم، و «الإصر» : العهد، لا تفسير له في هذا الموضع إلا لذلك، وقوله تعالى فَاشْهَدُوا يحتمل معنيين: أحدهما فاشهدوا على أممكم المؤمنين بكم، وعلى أنفسكم بالتزام هذا العهد، هذا قول الطبري وجماعة، والمعنى الثاني، بثوا الأمر عند أممكم واشهدوا به، وشهادة الله تعالى هذا التأويل، وفي التي في قوله وَأَنَا مَعَكُمْ مِنَ الشَّاهِدِينَ هي إعطاء المعجزات وإقرار نبوءاتهم، هذا قول الزجّاج وغيره.
Bu ayet; peygamberlerin bu misakı ikrar etmeleri, onu kabullenip bağlanmaları ve bu hususta Allah'ın ahdini almaları konusundaki sorgulanmalarının (tavkîf) bir tasviridir. Bu, yemin [misakı] mevkiine ihtimal taşıdığı gibi, bu kapsayıcı ifade ile her peygambere kendi zamanında yapılan muamelenin tasvirinin kastedilmiş olmasına da ihtimal taşır. Bu ayetteki { وَأَخَذْتُمْ } ifadesi, kendilerine Kitap ve hikmet verilmesinden hasıl olan şeyden kinayedir; zira onların üzerinden [sorumluluk] alındığı cihetten, onlar da bunu almışlardır. Taberî şöyle demiştir: Bu ayette { أَخَذْتُمْ } ifadesinin anlamı, «kabul ettiniz» demektir. «el-İsr» (الْإِصْر) ise ahit demektir; bu makamda bundan başka bir tefsiri yoktur. Yüce Allah'ın: { فَاشْهَدُوا } kavli iki manaya ihtimal taşır: Birincisi; «Sizlere inanan ümmetlerinize ve bu ahde bağlanma hususunda kendi nefislerinize şahitlik edin» demektir. Bu, Taberî ve bir topluluğun görüşüdür. İkinci mana ise: «Bu emri ümmetleriniz arasında yayın ve buna şahitlik edin» demektir. Bu yoruma göre ve { وَأَنَا مَعَكُمْ مِنَ الشَّاهِدِينَ } kavlindeki Allah Teâlâ'nın şahitliği, mucizeler vermesi ve onların nübüvvetlerini ikrar edip onaylamasıdır. Bu, ez-Zeccâc ve başkalarının görüşüdür.
قال القاضي أبو محمد: فتأمل أن القول الأول هو إيداع الشهادة واستحفاظها، والقول الثاني هو الأمر بأدائها قوله تعالى:
Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Düşün ki birinci görüş şahitliği tevdi etmek ve korunmasını istemektir; ikinci görüş ise onun eda edilmesini emretmektir. Yüce Allah'ın şu kavli:
[سورة آل عمران (٣) : الآيات ٨٢ الى ٨٣]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyetler 82-83]
فَمَنْ تَوَلَّى بَعْدَ ذلِكَ فَأُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُونَ (٨٢) أَفَغَيْرَ دِينِ اللَّهِ يَبْغُونَ وَلَهُ أَسْلَمَ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ طَوْعاً وَكَرْهاً وَإِلَيْهِ يُرْجَعُونَ (٨٣)
{ فَمَنْ تَوَلَّى بَعْدَ ذلِكَ فَأُولئِكَ هُمُ الْفاسِقُونَ (٨٢) أَفَغَيْرَ دِينِ اللَّهِ يَبْغُونَ وَلَهُ أَسْلَمَ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ طَوْعاً وَكَرْهاً وَإِلَيْهِ يُرْجَعُونَ (٨٣) } “Artık kim bundan sonra yüz çevirirse, işte onlar yoldan çıkmışların ta kendileridir. Onlar, Allah'ın dininden başkasını mı arıyorlar? Oysa göklerde ve yerde olanların hepsi ister istemez O'na teslim olmuştur ve O'na döndürüleceklerdir.”
وحكم الله تعالى بالفسق على من تولى من الأمم بعد هذا الميثاق، قاله علي بن أبي طالب ﵁ وغيره ويحتمل أن يريد بعد الشهادة عند الأمم بهذا الميثاق على أن قوله، فَاشْهَدُوا أمر بالأداء وقرأ أبو عمرو: «يبغون» بالياء مفتوحة، و «ترجعون» بالتاء مضمومة، وقرأ عاصم، «يبغون» و «يرجعون» بالياء معجمة من تحت فيهما، وقرأ الباقون بالتاء فيهما، ووجوه هذه القراءات لا تخفى بأدنى تأمل وتبغون معناه: تطلبون، وأَسْلَمَ في هذه الآية بمعنى: استسلم عند جمهور المفسرين، ومَنْ في هذه الآية تعم الملائكة والثقلين، واختلفوا في معنى قوله طَوْعاً وَكَرْهاً فقال مجاهد: هذه الآية كقوله تعالى: وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ [الزمر: ٣٨] فالمعنى أن إقرار كل كافر بالصانع هو إسلام كرها.
Allah Teâlâ, bu misaktan sonra ümmetlerden yüz çevirenlerin fasık olduğuna hükmetmiştir; bunu Ali b. Ebî Tâlib (radıyallâhu anh) ve başkaları söylemiştir. { فَاشْهَدُوا } kavlinin eda emri olmasına binaen, ümmetler nezdinde bu misaka şahitlik edildikten sonra [yüz çevirenleri] kastetmiş olması da muhtemeldir. Ebû Amr, fethalı ye ile «yebgûn» («يبغون») ve zammeli te ile «turceûn» («ترجعون») şeklinde okumuştur. Âsım ise her ikisinde de alttan noktalı ye ile «yebgûn» ve «yurceûn» («يبغون ويرجعون») şeklinde okumuştur. Diğer kurrâ ise her ikisinde de te ile okumuştur. Bu kıraat vecihleri en küçük bir düşünmeyle bile gizli kalmaz. «Tebgûn» kelimesinin anlamı «talep ediyorsunuz / arıyorsunuz» demektir. Müfessirlerin cumhuruna göre bu ayette { أَسْلَمَ } kelimesi «boyun eğdi (istesleme)» anlamındadır. Bu ayetteki { مَنْ } kelimesi melekleri ve sekaleyni (insan ve cinleri) kapsar. { طَوْعاً وَكَرْهاً } kavlinin anlamında ihtilaf etmişlerdir; Mücâhid dedi ki: «Bu ayet, Yüce Allah'ın: { وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ } [Zümer: 38] kavli gibidir.» Buna göre mana şudur: Her kâfirin Yaratıcı'yı ikrar etmesi, kerhen (zoraki) bir teslimiyettir.
قال الفقيه الإمام أبو محمد: فهذا عموم في لفظ الآية، لأنه لا يبقى من لا يسلم على هذا التأويل وأَسْلَمَ فيه بمعنى استسلم، وقال بمثل هذا القول أبو العالية رفيع، وعبارته ﵀: كل آدمي فقد أقر على نفسه بأن الله ربي وأنا عبده، فمن أشرك في عبادته فهذا الذي أسلم كرها، ومن أخلص فهذا الذي أسلم طوعا، وقال ابن عباس ﵄: بل إسلام الكاره منهم كان حين أخذ الميثاق، وروي عن مجاهد أنه قال: الكره في هذه الآية هو بسجود ظل الكافر فيسجد المؤمن طوعا ويسجد الكافر وهو كاره، وقال الشعبي: الآية عبارة عن استقادة جميع البشر لله وإذعانهم لقدرته وإن نسب بعضهم الألوهية إلى غيره، وذلك هو الذي يسجد كرها.
Fakih İmam Ebû Muhammed dedi ki: Bu, ayetin lafzındaki bir umumiliktir; çünkü bu tefsire göre teslim olmayan hiç kimse kalmaz ve buradaki { أَسْلَمَ } «boyun eğdi (istesleme)» anlamındadır. Bu görüşün benzerini Ebû'l-Âliye Rufey' de söylemiştir; onun -Allah ona rahmet etsin- ifadesi şöyledir: «Her âdemoğlu kendi aleyhine 'Allah benim Rabbimdir, ben de O'nun kuluyum' diye ikrarda bulunmuştur. Kim O'na ibadette şirk koşarsa, işte o kerhen teslim olandır; kim de ihlaslı davranırsa, işte o da gönüllü olarak teslim olandır.» İbn Abbas (radıyallâhu anhümâ) ise şöyle demiştir: «Aksine, onlardan istemeyerek teslim olanların teslimiyeti misak alındığı zamandaydı.» Mücâhid'den şöyle dediği rivayet edilmiştir: «Bu ayetteki kerahet (isteksizlik), kâfirin gölgesinin secde etmesidir; mümin gönüllü olarak secde eder, kâfir ise istemediği halde secde eder.» Şa'bî dedi ki: «Ayet, bazısı uluhiyeti başkasına nispet etse bile, bütün insanların Allah'a boyun eğmesinden ve O'nun kudretine ram olmasından kinayedir; işte o, kerhen secde edendir.»
قال الفقيه الإمام: وهذا هو قول مجاهد وأبي العالية المتقدم وإن اختلفت العبارات، وقال الحسن بن
Fakih İmam dedi ki: İfadeler farklı olsa da bu, Mücâhid ve Ebû'l-Âliye'nin daha önce geçen görüşüdür. Hasan b.
أبي الحسن: معنى الآية: أنه أسلم قوم طوعا، وأسلم قوم خوف السيف، وقال مطر الوراق: أسلمت الملائكة طوعا، وكذلك الأنصار وبنو سليم وعبد القيس، وأسلم سائر الناس كرها حذر القتال والسيف.
Ebi'l-Hasan şöyle demiştir: «Ayetin anlamı şudur: Bir topluluk gönüllü olarak teslim olup Müslüman oldu, bir topluluk da kılıç korkusuyla teslim olup Müslüman oldu.» Matar el-Varrâk ise şöyle demiştir: «Melekler gönüllü olarak teslim oldu; Ensâr, Benî Süleym ve Abdülkays da böyledir. İnsanların geri kalanı ise savaştan ve kılıçtan sakınarak kerhen teslim oldu.»
قال الفقيه الإمام: وهذا قول الإسلام فيه هو الذي في ضمنه الإيمان، والآية ظاهرها العموم، ومعناها الخصوص، إذ من أهل الأرض من لم يسلم طوعا ولا كرها على هذا الحد، وقال قتادة: الإسلام كرها هو إسلام الكافر عند الموت والمعاينة حيث لا ينفعه.
Fakih İmam dedi ki: Bu görüşe göre İslam, zımnında imanı barındıran şeydir; ayetin lafzı umumi, anlamı ise hususidir; çünkü bu ölçüye göre yeryüzü halkından ne gönüllü ne de kerhen teslim olmayanlar vardır. Katâde ise şöyle demiştir: «Kerhen teslimiyet (İslam), kâfirin ölüm ve [azabı] gözle görme anında, kendisine fayda vermeyeceği sıradaki teslimiyetidir.»
قال الفقيه الإمام: ويلزم على هذا أن كل كافر يفعل ذلك، وهذا غير موجود إلا في أفراد، والمعنى في هذه الآية، يفهم كل ناظر أن هذا القسم الذي هو الكره إنما هو في أهل الأرض خاصة، والتوقيف بقوله أَفَغَيْرَ إنما هو لمعاصري محمد ﷺ من الأحبار والكفار، وقرأ أبو بكر عن عاصم، «أصري» ، بضم الألف وهي لغة.
Fakih İmam dedi ki: Buna göre her kâfirin böyle yapması gerekir; bu ise sadece bazı fertlerde mevcuttur. Bu ayetteki anlamdan her bakan kimse anlar ki, kerahet (zoraki olma) kısmı sadece yeryüzü ehline mahsustur. { أَفَغَيْرَ } sözüyle yapılan sorgulama (tavkîf) ise sadece Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) çağdaşı olan hahamlara ve kâfirlere yöneliktir. Ebû Bekir, Âsım'dan elifin zammesiyle «usrî» («أُصْرِي») şeklinde okumuştur ki bu da bir lehçedir.
قوله تعالى:
Yüce Allah'ın şu kavli:
[سورة آل عمران (٣) : الآيات ٨٤ الى ٨٥]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyetler 84-85]
قُلْ آمَنَّا بِاللَّهِ وَما أُنْزِلَ عَلَيْنا وَما أُنْزِلَ عَلى إِبْراهِيمَ وَإِسْماعِيلَ وَإِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ وَالْأَسْباطِ وَما أُوتِيَ مُوسى وَعِيسى وَالنَّبِيُّونَ مِنْ رَبِّهِمْ لا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ (٨٤) وَمَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الْإِسْلامِ دِيناً فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْهُ وَهُوَ فِي الْآخِرَةِ مِنَ الْخاسِرِينَ (٨٥)
{ قُلْ آمَنَّا بِاللَّهِ وَما أُنْزِلَ عَلَيْنا وَما أُنْزِلَ عَلى إِبْراهِيمَ وَإِسْماعِيلَ وَإِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ وَالْأَسْباطِ وَما أُوتِيَ مُوسى وَعِيسى وَالنَّبِيُّونَ مِنْ رَبِّهِمْ لا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ (٨٤) وَمَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الْإِسْلامِ دِيناً فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْهُ وَهُوَ فِي الْآخِرَةِ مِنَ الْخاسِرِينَ (٨٥) } “De ki: 'Biz Allah'a, bize indirilene, İbrahim'e, İsmail'e, İshak'a, Yakub'a ve torunlarına indirilenlere; Mûsâ'ya, Îsâ'ya ve peygamberlere Rableri tarafından verilenlere iman ettik. Onlardan hiçbirinin arasında ayrım yapmayız ve biz O'na teslim olanlarız.' Kim İslâm'dan başka bir din ararsa, bu kendisinden asla kabul edilmeyecektir ve o, ahirette hüsrana uğrayanlardan olacaktır.”
المعنى: قل يا محمد أنت وأمتك: آمَنَّا بِاللَّهِ وَما أُنْزِلَ عَلَيْنا وهو القرآن وأمر محمد ﷺ والإنزال على نبي الأمة إنزال عليها، وقدم إسماعيل لسنة، وسائر الآية بين، ثم حكم تعالى في قوله وَمَنْ يَبْتَغِ الآية بأنه لا يقبل من آدمي دينا غير دين الإسلام، وهو الذي وافق في معتقداته دين كل من سمي من الأنبياء، وهو الحنيفية السمحة، وقال عكرمة: لما نزلت قال أهل الملل للنبي ﷺ: قد أسلمنا قبلك ونحن المسلمون، فقال الله له: فحجهم يا محمد وأنزل عليه وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ
Mana şudur: Ey Muhammed! Sen ve ümmetin deyin ki: { آمَنَّا بِاللَّهِ وَما أُنْزِلَ عَلَيْنا } «Biz Allah'a ve bize indirilene iman ettik.» Bu [indirilen], Kur'an'dır ve Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) emridir; ümmetin peygamberine indirilmesi, ümmete indirilmesi demektir. İsmail yaşı sebebiyle öne geçirilmiştir; ayetin geri kalanı ise açıktır. Sonra Yüce Allah: { وَمَنْ يَبْتَغِ } ayetinde hiçbir âdemoğlundan İslam dininden başka bir dinin kabul edilmeyeceğine hükmetmiştir; o din ki inanç esasları bakımından ismi anılan peygamberlerin hepsinin dini ile uyuşmaktadır ve o, müsamahakâr Hanifliktir. İkrime dedi ki: «Bu ayet inince, diğer din mensupları Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem): 'Biz senden önce teslim olduk (Müslüman olduk), asıl Müslümanlar biziz' dediler. Bunun üzerine Allah ona: 'Onlara karşı delil getir ey Muhammed' buyurdu ve ona: { وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ }
[آل عمران: ٩٧] فحج المسلمون وقعد الكفار، وأسند الطبري عن ابن عباس أنه قال: نزلت إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هادُوا وَالنَّصارى وَالصَّابِئِينَ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ، إلى قوله وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ [البقرة: ٦٢] فأنزل الله بعدها، وَمَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الْإِسْلامِ دِيناً فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْهُ الآية.
[Âl-i İmrân: 97] ayetini indirdi.» Bunun üzerine Müslümanlar hacca gitti, kâfirler ise geri durdu. Taberî, İbn Abbas'tan isnadıyla şöyle dediğini rivayet etmiştir: «{ إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هادُوا وَالنَّصارى وَالصَّابِئِينَ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ } kavlinden { وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ } [Bakara: 62] kavline kadar olan kısım indi; ardından Allah: { وَمَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الْإِسْلامِ دِيناً فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْهُ } ayetini indirdi.»
قال الفقيه الإمام: فهذه إشارة إلى نسخ، وقوله فِي الْآخِرَةِ متعلق بمقدر، تقديره خاسر في الآخرة لأن الألف واللام في الْخاسِرِينَ في معنى الموصول، وقال بعض المفسرين: إن قوله مَنْ يَبْتَغِ الآية، نزلت في الحارث بن سويد، ولم يذكر ذلك الطبري.
Fakih İmam dedi ki: Bu neshe bir işarettir. { فِي الْآخِرَةِ } kavli takdir edilmiş bir kelimeye taalluk eder; takdiri: «ahirette hüsrana uğrayandır» şeklindedir, çünkü { الْخاسِرِينَ } kelimesindeki elif ve lâm mevsûl anlamındadır. Bazı müfessirler: «{ مَنْ يَبْتَغِ } ayeti el-Hâris b. Süveyd hakkında inmiştir» demişlerdir; ancak Taberî bunu zikretmemiştir.
قوله تعالى:
Yüce Allah'ın şu kavli:
[سورة آل عمران (٣) : الآيات ٨٦ الى ٨٩]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyetler 86-89]
كَيْفَ يَهْدِي اللَّهُ قَوْماً كَفَرُوا بَعْدَ إِيمانِهِمْ وَشَهِدُوا أَنَّ الرَّسُولَ حَقٌّ وَجاءَهُمُ الْبَيِّناتُ وَاللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ (٨٦) أُولئِكَ جَزاؤُهُمْ أَنَّ عَلَيْهِمْ لَعْنَةَ اللَّهِ وَالْمَلائِكَةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ (٨٧) خالِدِينَ فِيها لا يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذابُ وَلا هُمْ يُنْظَرُونَ (٨٨) إِلاَّ الَّذِينَ تابُوا مِنْ بَعْدِ ذلِكَ وَأَصْلَحُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٨٩)
{ كَيْفَ يَهْدِي اللَّهُ قَوْماً كَفَرُوا بَعْدَ إِيمانِهِمْ وَشَهِدُوا أَنَّ الرَّسُولَ حَقٌّ وَجاءَهُمُ الْبَيِّناتُ وَاللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ (٨٦) أُولئِكَ جَزاؤُهُمْ أَنَّ عَلَيْهِمْ لَعْنَةَ اللَّهِ وَالْمَلائِكَةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ (٨٧) خالِدِينَ فِيها لا يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذابُ وَلا هُمْ يُنْظَرُونَ (٨٨) إِلاَّ الَّذِينَ تابُوا مِنْ بَعْدِ ذلِكَ وَأَصْلَحُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٨٩) } “İman ettikten, Resûl'ün hak olduğuna şahitlik ettikten ve kendilerine apaçık deliller geldikten sonra inkâr eden bir kavmi Allah nasıl hidayete erdirir? Allah, zalimler topluluğunu hidayete erdirmez. İşte onların cezası; Allah'ın, meleklerin ve bütün insanların lanetinin üzerlerine olmasıdır. Orada ebedî kalıcıdırlar. Onlardan azap hafifletilmez ve kendilerine mühlet de verilmez. Ancak bundan sonra tövbe edip ıslah olanlar müstesnadır. Şüphesiz Allah, çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.”
قال ابن عباس ﵄: نزلت هذه الآيات من قوله: كَيْفَ يَهْدِي اللَّهُ نزلت في الحارث بن سويد الأنصاري، كان مسلما ثم ارتد ولحق بالشرك، ثم ندم فأرسل إلى قومه أن يسألوا رسول الله ﷺ هل لي من توبة؟
İbn Abbas (radıyallâhu anhümâ) dedi ki: { كَيْفَ يَهْدِي اللَّهُ } kavlinden başlayan bu ayetler, el-Hâris b. Süveyd el-Ensârî hakkında indi. O Müslümandı, sonra irtidat edip şirke katıldı; ardından pişman oldu ve kavmine haber göndererek Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem): «Benim için tövbe imkânı var mı?» diye sormalarını istedi.
قال: فنزلت كَيْفَ يَهْدِي اللَّهُ الآيات، إلى قوله إِلَّا الَّذِينَ تابُوا فأرسل إليه قومه فأسلم، وقال مجاهد: حمل الآيات إليه رجل من قومه فقرأها عليه، فقال له الحارث: إنك والله لما علمت لصدوق، وإن رسول الله ﷺ لأصدق منك، وإن الله لأصدق الثلاثة، قال: فرجع الحارث فأسلم وحسن إسلامه، وقال السدي: نسخ الله تعالى، بقوله: إِلَّا الَّذِينَ تابُوا قوله أُولئِكَ جَزاؤُهُمْ أَنَّ عَلَيْهِمْ لَعْنَةَ اللَّهِ.
Dedi ki: Bunun üzerine { كَيْفَ يَهْدِي اللَّهُ } ayetleri { إِلَّا الَّذِينَ تابُوا } kavline kadar indi; kavmi bunu ona gönderdi, o da Müslüman oldu. Mücâhid dedi ki: «Kavminden bir adam bu ayetleri ona götürdü ve ona okudu. el-Hâris ona dedi ki: 'Vallahi bildiğim kadarıyla sen çok doğru sözlüsün; Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) senden daha doğru sözlüdür; Allah ise üçünüzün en doğru sözlüsüdür.' Dedi ki: Bunun üzerine el-Hâris geri dönüp Müslüman oldu ve İslam'ı güzel oldu.» es-Süddî dedi ki: «Allah Teâlâ { إِلَّا الَّذِينَ تابُوا } kavliyle { أُولئِكَ جَزاؤُهُمْ أَنَّ عَلَيْهِمْ لَعْنَةَ اللَّهِ } kavlini neshetmiştir.»
قال الفقيه أبو محمد: وفي هذه العبارة تجوز كثير، وليس هذا بموضع نسخ، وقال عكرمة: نزلت هذه الآية في أبي عامر الراهب والحارث بن سويد بن الصامت ووحوح بن الأسلت في اثني عشر رجلا، رجعوا عن الإسلام ولحقوا بقريش ثم كتبوا إلى أهليهم هل لنا من توبة؟ فنزلت هذه الآيات وقال ابن عباس أيضا والحسن بن أبي الحسن: إن هذه الآيات نزلت في اليهود والنصارى، شهدوا بنعت الرسول ﷺ وآمنوا به، فلما جاء من العرب حسدوه، وكفروا به ورجح الطبري هذا القول، وقال النقاش: نزلت هذه الآيات في طعيمة بن أبيرق.
Fakih Ebû Muhammed dedi ki: Bu ifadede hayli mecaz (gevşeklik) vardır; burası nesh makamı değildir. İkrime şöyle demiştir: «Bu ayet; Ebû Âmir er-Râhib, el-Hâris b. Süveyd b. Sâmit ve Vahvah b. el-Eslet'in de aralarında bulunduğu on iki kişi hakkında inmiştir. Bunlar İslam'dan dönüp Kureyş'e katılmışlar, sonra da ailelerine: 'Bizim için tövbe var mı?' diye mektup yazmışlardı. Bunun üzerine bu ayetler indi.» İbn Abbas ve Hasan b. Ebi'l-Hasan da şöyle demişlerdir: «Bu ayetler Yahudiler ve Hristiyanlar hakkında inmiştir; onlar Resûl'ün (sallallâhu aleyhi ve sellem) vasfına şahitlik edip ona iman etmişlerdi, o Araplardan gelince ona haset edip inkâr ettiler.» Taberî bu görüşü tercih etmiştir. en-Nakkâş ise: «Bu ayetler Tu'me b. Übeyrık hakkında inmiştir» demiştir.
وقال الفقيه القاضي: وكل من ذكر فألفاظ الآية تعممه.
Fakih Kadı dedi ki: Zikredilenlerin hepsini ayetin lafızları kapsamaktadır.
وقوله تعالى: كَيْفَ سؤال عن حال لكنه سؤال توقيف على جهة الاستبعاد للأمر كما قال ﵇: كيف تفلح أمة أدمت وجه نبيها؟ فالمعنى أنهم لشدة هذه الجرائم يبعد أن يهديهم الله تعالى، وقوله تعالى: وَشَهِدُوا عطف على كَفَرُوا بحكم اللفظ، والمعنى مفهوم أن الشهادة قبل الكفر، والواو لا ترتب، وقال قوم: معنى قوله بَعْدَ إِيمانِهِمْ بعد أن آمنوا، فقوله وَشَهِدُوا عطف على هذا التقدير، وقوله تعالى وَاللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ عموم معناه الخصوص فيمن حتم كفره وموافاته عليه، ويحتمل أن يريد الإخبار عن أن الظالم في ظلمه ليس على هدى من الله، فتجيء الآية عامة تامة العموم، و «اللعنة» الإبعاد وعدم الرحمة والعطف، وذلك مع قرينة الكفر زعيم بتخليدهم في النار، ولعنة الملائكة قول، والنَّاسِ: بنو آدم، ويظهر من كلام أبي علي الفارسي في بعض تعاليقه، أن الجن يدخلون في لفظة الناس، وأنشد على ذلك: [الوافر]
Yüce Allah'ın: { كَيْفَ } kavli bir durum sorusudur; fakat tıpkı aleyhisselamın: «Peygamberinin yüzünü kanatan bir kavim nasıl felaha erer?» buyurması gibi, işi uzak görme (istib'âd) cihetiyle bir ikrar ve kınama (tavkîf) sorusudur. Mana şudur: Bu cürümlerin ağırlığından ötürü Allah Teâlâ'nın onları hidayete erdirmesi uzaktır. Yüce Allah'ın: { وَشَهِدُوا } kavli lafız gereği { كَفَرُوا } kavline atfedilmiştir; manadan anlaşılan ise şahitliğin küfürden önce olduğudur ve vav harfi tertip (sıralama) bildirmez. Bir topluluk şöyle demiştir: { بَعْدَ إِيمانِهِمْ } kavlinin anlamı: «İman ettikten sonra» demektir; dolayısıyla { وَشَهِدُوا } kavli bu takdire matuftur. Yüce Allah'ın: { وَاللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ } kavli umumi olup manası, küfrü kesinleşmiş ve ömrünü bu hal üzere tamamlayacak olan kimselere hastır. Zulmü içindeyken zalimin Allah'tan gelen bir hidayet üzerinde olmadığını haber vermeyi kastetmiş olması da muhtemeldir; o takdirde ayet tam anlamıyla umumi olur. «Lanet», uzaklaştırmak, merhamet ve şefkat göstermemektir; bu durum küfür karinesiyle birlikte onların ateşte ebedî kalmalarını gerektirir. Meleklerin laneti bir sözdür. «en-Nâs» (النَّاسِ) ise âdemoğullarıdır. Ebû Ali el-Fârisî'nin bazı notlarından anlaşıldığına göre cinler de «insanlar» (nâs) lafzına dahil olmaktadır ve buna dair şu beyti okumuştur: [Vâfir vezninde] «Yemeğe [gelin] dedim, onlardan birtakım kimseler (insanlar): / 'İnsanlar bu yemeği kıskanıyor' dediler.»
فقلت إلى الطّعام فقال منهم ... أناس يحسد الأنس الطّعاما
«Yemeğe [gelin] dedim, onlardan birtakım kimseler: / 'İnsanlar bu yemeği kıskanıyor' dediler.»
قال القاضي أبو محمد عبد الحق ﵁: والذي يظهر، أن لفظة النَّاسِ إذا جاءت مطلقة، فإنما هي في كلام العرب بنو آدم لا غير، فإذا جاءت مقيدة بالجن، فذلك على طريقة الاستعارة، إذ هي
Kadı Ebû Muhammed Abdülhak -Allah ondan razı olsun- dedi ki: Açık olan şudur ki, «en-nâs» (النَّاسِ) lafzı mutlak olarak geldiğinde, Arapların kelamında sadece âdemoğullarıdır, başkası değildir. Cin ile mukayyet olarak geldiğinde ise bu istiare yoluyladır; zira o da
جماعة كجماعة، وكذلك بِرِجالٍ مِنَ الْجِنِّ [الجن: ٦] وكذلك نَفَرٌ مِنَ الْجِنِّ [الجن: ١] ، ولفظة النفر أقرب إلى الاشتراك من رجال وناس، وقوله تعالى: مِنَ الْجِنَّةِ وَالنَّاسِ [الناس: ٦] قاض بتباين الصنفين، وقوله تعالى: وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ إما يكون لمعنى الخصوص في المؤمنين ويلعن بعضهم بعضا، فيجيء من هذا في كل شخص منهم أن لعنة جميع الناس، وإما أن يريد أن هذه اللعنة تقع في الدنيا من جميع الناس على من هذه صفته، وكل من هذه صفته- وقد أغواه الشيطان- يلعن صاحب الصفات ولا يشعر من نفسه أنه متصف بها، فيجيء من هذا أنهم يلعنهم جميع الناس في الدنيا حتى أنهم ليلعنون أنفسهم، لكن على غير تعيين، والضمير في قوله، خالِدِينَ فِيها قال الطبري: يعود على عقوبة الله التي يتضمنها معنى اللعنة، وقال قوم من المفسرين: الضمير عائد على اللعنة.
bir topluluk gibi topluluktur. Nitekim { بِرِجالٍ مِنَ الْجِنِّ } [Cin: 6] ve aynı şekilde { نَفَرٌ مِنَ الْجِنِّ } [Cin: 1] ifadeleri de böyledir; «nefer» lafzı ortak kullanıma «ricâl» ve «nâs» lafızlarından daha yakındır. Yüce Allah'ın: { مِنَ الْجِنَّةِ وَالنَّاسِ } [Nâs: 6] kavli ise bu iki sınıfın birbirinden farklı olduğuna hükmeder. Yüce Allah'ın: { وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ } kavli ya müminlere has bir mana taşır ve onlar birbirlerine lanet ederler; bundan da onların her bir şahsına bütün insanların lanetinin ulaştığı anlamı çıkar. Ya da bu lanetin dünyada bütün insanlar tarafından bu sıfata sahip olan kimselere yapıldığını kastetmiştir; zira bu sıfata sahip olan ve şeytanın saptırdığı her fert, bu sıfatların sahibine lanet eder ve kendisinin de bunlarla nitelendiğinin farkına varmaz; buradan da dünyada bütün insanların onlara lanet ettiği, hatta kendilerinin bile bilmeyerek kendilerine lanet ettikleri neticesi çıkar. { خالِدِينَ فِيها } kavlindeki zamir hakkında Taberî: «Lanet manasının içerdiği Allah'ın cezasına döner» demiştir. Müfessirlerden bir topluluk ise: «Zamir lanete dönmektedir» demiştir.
قال الفقيه الإمام أبو محمد: وقرائن الآية تقتضي أن هذه اللعنة مخلدة لهم في جهنم، فالضمير عائد على النار، وإن كان لم يجر لها ذكر، لأن المعنى يفهمها في هذا الموضع كما يفهم قوله تعالى: كُلُّ مَنْ عَلَيْها فانٍ [الرحمن: ٢٦] أنها الأرض، وقد قال بعض الخراسانيين في قوله تعالى: إِنَّما أَنْتَ مُنْذِرُ مَنْ يَخْشاها [النازعات: ٤٥] إن الضمير عائد على النار ويُنْظَرُونَ في هذه الآية، بمعنى يؤخرون، ولا راحة إلا في التخفيف أو التأخير فهما مرتفعان عنهم، ولا يجوز أن يكون يُنْظَرُونَ هنا من نظر العين إلا على توجيه غير فصيح لا يليق بكتاب الله تعالى وقوله جل وعز إِلَّا الَّذِينَ تابُوا استثناء متصل يبين ذلك قوله تعالى: مِنْ بَعْدِ ذلِكَ التوبة: الرجوع، والإصلاح عام في القول والعمل، وقوله تعالى: فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ وعد، وقرأ الحسن بن أبي الحسن: «والناس أجمعون» .
Fakih İmam Ebû Muhammed dedi ki: Ayetin karineleri bu lanetin onları cehennemde ebedî kıldığını gerektirmektedir; dolayısıyla zikri geçmemiş olsa bile zamir ateşe dönmektedir. Çünkü tıpkı Yüce Allah'ın: { كُلُّ مَنْ عَلَيْها فانٍ } [Rahmân: 26] kavlindeki zamirden yerin anlaşılması gibi mana bu makamda onu anlar. Nitekim Horasanlılardan bazıları Yüce Allah'ın: { إِنَّما أَنْتَ مُنْذِرُ مَنْ يَخْشاها } [Nâziât: 45] kavlinde zamirin ateşe döndüğünü söylemişlerdir. Bu ayetteki { يُنْظَرُونَ } kelimesi «ertelenirler / mühlet verilirler» anlamındadır; rahatlama ise ya hafifletilmede ya da ertelenmededir, bu ikisi de onlardan kaldırılmıştır. Buradaki { يُنْظَرُونَ } kelimesinin gözle bakmaktan olması, Allah Teâlâ'nın Kitabına yakışmayan fasih dışı bir tevcih dışında caiz değildir. Yüce ve Aziz olanın: { إِلَّا الَّذِينَ تابُوا } kavli muttasıl bir istisnadır; bunu Yüce Allah'ın: { مِنْ بَعْدِ ذلِكَ } kavli açıklamaktadır. Tövbe, dönmektir; ıslah ise sözde ve amelde umumidir. Yüce Allah'ın: { فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ } kavli bir vaaddir. Hasan b. Ebi'l-Hasan «ve'n-nâsu ecmaûn» («والناس أجمعون») şeklinde okumuştur.
قوله تعالى:
Yüce Allah'ın şu kavli:
[سورة آل عمران (٣) : الآيات ٩٠ الى ٩١]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyetler 90-91]
إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بَعْدَ إِيمانِهِمْ ثُمَّ ازْدادُوا كُفْراً لَنْ تُقْبَلَ تَوْبَتُهُمْ وَأُولئِكَ هُمُ الضَّالُّونَ (٩٠) إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَماتُوا وَهُمْ كُفَّارٌ فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْ أَحَدِهِمْ مِلْءُ الْأَرْضِ ذَهَباً وَلَوِ افْتَدى بِهِ أُولئِكَ لَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ وَما لَهُمْ مِنْ ناصِرِينَ (٩١)
{ إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بَعْدَ إِيمانِهِمْ ثُمَّ ازْدادُوا كُفْراً لَنْ تُقْبَلَ تَوْبَتُهُمْ وَأُولئِكَ هُمُ الضَّالُّونَ (٩٠) إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَماتُوا وَهُمْ كُفَّارٌ فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْ أَحَدِهِمْ مِلْءُ الْأَرْضِ ذَهَباً وَلَوِ افْتَدى بِهِ أُولئِكَ لَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ وَما لَهُمْ مِنْ ناصِرِينَ (٩١) } “Şüphesiz iman ettikten sonra inkâr eden, sonra da inkârlarını artıranların tövbeleri asla kabul edilmeyecektir. İşte onlar, sapıkların ta kendileridir. Şüphesiz inkâr edip kâfir olarak ölenlerin hiçbirinden, yeryüzü dolusu altın fidye verecek olsa dahi asla kabul edilmeyecektir. İşte onlar için acı bir azap vardır ve onların hiçbir yardımcıları da yoktur.”
اختلف المتأولون في كيف يترتب كفر بعد إيمان، ثم زيادة كفر، فقال الحسن وقتادة وغيرهما: الآية في اليهود كفروا بعيسى بعد الإيمان بموسى ثم ازْدادُوا كُفْراً بمحمد ﷺ.
Müfessirler, imandan sonra küfrün ve ardından küfrün artmasının nasıl sıralandığı konusunda ihtilaf etmişlerdir. Hasan, Katâde ve başkaları şöyle demiştir: «Ayet Yahudiler hakkındadır; Mûsâ'ya iman ettikten sonra Îsâ'yı inkâr ettiler, { ثُمَّ ازْدادُوا كُفْراً } sonra da Muhammed'i (sallallâhu aleyhi ve sellem) [inkâr ederek] küfürlerini artırdılar.»
قال الإمام أبو محمد: وفي هذا القول اضطراب، لأن الذي كفر بعيسى بعد الإيمان بموسى ليس بالذي كفر بمحمد ﷺ، فالآية على هذا التأويل تخلط الأسلاف بالمخاطبين، وقال أبو العالية رفيع: الآية في اليهود، كفروا بمحمد ﷺ بعد إيمانهم بصفاته وإقرارهم أنها في التوراة، ثم ازدادوا كفرا بالذنوب التي أصابوها في خلاف النبي ﷺ، من الافتراء والبهت والسعي على الإسلام وغير ذلك.
İmam Ebû Muhammed dedi ki: Bu görüşte bir tutarsızlık vardır; çünkü Mûsâ'ya iman ettikten sonra Îsâ'yı inkâr edenler, Muhammed'i (sallallâhu aleyhi ve sellem) inkâr edenler değildir. Bu tefsire göre ayet, geçmiştekilerle muhatapları birbirine karıştırmış olur. Ebû'l-Âliye Rufey' dedi ki: «Ayet Yahudiler hakkındadır; Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) sıfatlarına iman edip bunların Tevrat'ta olduğunu ikrar ettikten sonra onu inkâr ettiler; sonra da Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) muhalefet ederek iftira, bühtan, İslam aleyhine çalışma ve benzeri işledikleri günahlarla küfürlerini artırdılar.»
قال الإمام أبو محمد: وعلى هذا الترتيب يدخل في الآية المرتدون اللاحقون بقريش وغيرهم، وقال
İmam Ebû Muhammed dedi ki: Bu tertibe göre, dinden dönüp Kureyş'e ve başkalarına katılan mürtedler de ayete dahil olur.
مجاهد: معنى قوله ثُمَّ ازْدادُوا كُفْراً أي تموا على كفرهم وبلغوا الموت به، فيدخل في هذا القول اليهود والمرتدون، وقال السدي نحوه، ثم أخبر تعالى أن توبة هؤلاء لن تقبل، وقد قررت الشريعة أن توبة كل كافر تقبل، سواء كفر بعد إيمان وازداد كفرا، أو كان كافرا من أول أمره، فلا بد في هذه الآية من تخصيص تحمل عليه ويصح به نفي قبول التوبة فقال الحسن وقتادة ومجاهد والسدي: نفي قبول توبتهم مختص بوقت الحشرجة والغرغرة والمعاينة، فالمعنى لَنْ تُقْبَلَ تَوْبَتُهُمْ عند المعاينة، وقال أبو العالية:
Mücâhid: «{ ثُمَّ ازْدادُوا كُفْراً } kavlinin anlamı: 'Küfürleri üzere devam ettiler ve bu hal üzere ölüme ulaştılar' demektir» demiştir. Dolayısıyla bu söze Yahudiler ve mürtedler dahil olur. es-Süddî de benzerini söylemiştir. Sonra Yüce Allah bunların tövbelerinin asla kabul edilmeyeceğini haber vermiştir. Oysa şeriat; imandan sonra inkâr edip küfrünü artıran olsun, ilk baştan beri kâfir olan olsun, her kâfirin tövbesinin kabul edileceğini hükme bağlamıştır. Bu sebeple bu ayette, tövbenin kabulünün nefyedilmesinin üzerine hamledileceği ve bununla sıhhat kazanacağı bir tahsisin bulunması zorunludur. Hasan, Katâde, Mücâhid ve es-Süddî şöyle demişlerdir: «Onların tövbelerinin kabulünün nefyi, can boğaza geldiği, hırıltı başladığı ve [azabın] gözle görüldüğü vakte hastır. Mana: 'Gözle görme anında tövbeleri kabul edilmeyecektir' şeklindedir.» Ebû'l-Âliye ise şöyle demiştir:
معنى الآية: لن تقبل توبتهم من تلك الذنوب التي أصابوها مع إقامتهم على الكفر بمحمد ﷺ، فإنهم كانوا يقولون في بعض الأحيان: نحن نتوب من هذه الأفعال، وهم مقيمون على كفرهم، فأخبر الله تعالى، أنه لا يقبل تلك التوبة.
«Ayetin manası: Muhammed'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) küfür üzere devam ederlerken, işledikleri o günahlardan yapacakları tövbeleri kabul edilmeyecektir. Zira onlar kimi zaman: 'Biz bu fiillerden tövbe ediyoruz' derler, bir yandan da küfürleri üzerinde kalmaya devam ederlerdi. Allah Teâlâ da bu tövbeyi kabul etmeyeceğini haber vermiştir.»
قال الفقيه الإمام: وتحتمل الآية عندي أن تكون إشارة إلى قوم بأعيانهم من المرتدين ختم الله عليهم بالكفر، وجعل ذلك جزاء لجريمتهم ونكايتهم في الدين، وهم الذين أشار إليهم بقوله كَيْفَ يَهْدِي اللَّهُ قَوْماً [آل عمران: ٨٦] فأخبر عنهم أنهم لا تكون لهم توبة فيتصور قبولها، فتجيء الآية بمنزلة قول الشاعر:
Fakih İmam dedi ki: Bana göre ayet, mürtedlerden belirli bir topluluğa işaret olma ihtimalini taşır; Allah onların kalbini küfürle mühürlemiş ve bunu cürümlerinin ve dine verdikleri zararın bir cezası kılmıştır. Bunlar, { كَيْفَ يَهْدِي اللَّهُ قَوْماً } [Âl-i İmrân: 86] kavliyle işaret ettiği kimselerdir. Allah, kabul edilmesi tasavvur olunabilecek bir tövbelerinin olmayacağını haber vermiştir; böylece ayet şairin şu sözü mesabesinde olur: «İşaretiyle yol bulunamayan apaçık bir yolda»
(على لا حب لا يهتدى بمناره) أي قد جعلهم الله من سخطه في حيز من لا تقبل له توبة إذ ليست لهم، فهم لا محالة يموتون على الكفر، ولذلك بيّن حكم الذين يموتون كفارا بعقب الآية، فبانت منزلة هؤلاء، فكأنه أخبر عن هؤلاء المعينين، أنهم يموتون كفارا، ثم أخبر الناس عن حكم من يموت كافرا والضَّالُّونَ المخطئون الطريق القويم في الأقوال والأفعال، وقرأ عكرمة: «لن نقبل» بنون العظمة «توبتهم» بنصب التاء.
(İşaretiyle yol bulunamayan apaçık bir yolda) Yani Allah gazabından ötürü onları tövbesi kabul edilmeyecek kimseler konumuna koymuştur, çünkü onların tövbesi yoktur; onlar kaçınılmaz olarak küfür üzere öleceklerdir. İşte bu sebeple ayetin hemen ardından kâfir olarak ölenlerin hükmünü beyan etmiş ve bunların konumu açığa çıkmıştır. Sanki bu muayyen kişilerin kâfir olarak öleceklerini haber vermiş, ardından da kâfir olarak ölen kimsenin hükmünü insanlara bildirmiştir. «ed-Dâllûn» (الضَّالُّونَ) ise söz ve fiillerde dosdoğru yolu şaşıranlardır. İkrime, azamet nunu ile «len nakbele» («لن نقبل») ve te'nin nasbı ile «tevbetehum» («توبتهم») şeklinde okumuştur.
وقوله تعالى: إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَماتُوا وَهُمْ كُفَّارٌ الآية، جزم للحكم على كل مواف على الكفر إلى يوم القيامة، وقرأ عكرمة: «فلن نقبل» بنون العظمة «ملء الأرض» بالنصب، و «الملء» ما شحن به الوعاء، فهو بكسر الميم الاسم وبفتحها المصدر، تقول ملأت الشيء أملؤه ملأ والملء اسم ما ملأت به، وقرأ أبو جعفر بن القعقاع وأبو السمال: «مل» دون همزة، ورويت عن نافع وذَهَباً نصب على التمييز، وقرأ ابن أبي عبلة: «ذهبا لو افتدى» به، دون واو، واختلف الناس في هذه الآية في قوله وَلَوِ افْتَدى فقال الطبري: هي متعلقة بمحذوف في آخر الكلام دل عليه دخول الواو، كما دخلت في قوله وَلِيَكُونَ مِنَ الْمُوقِنِينَ [الأنعام: ٧٥] لمتروك من الكلام، تقديره وليكون من الموقنين أريناه ملكوت السماوات والأرض.
Yüce Allah'ın: { إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَماتُوا وَهُمْ كُفَّارٌ } ayeti, kıyamet gününe kadar küfür üzere ölen herkes hakkındaki hükmün kesinleşmesidir. İkrime, azamet nunu ile «felen nakbele» («فلن نقبل») ve nasb ile «mil'el-ardı» («ملء الأرض») şeklinde okumuştur. «el-Mil'» (الْمِلْءُ), kabın içine doldurulan şeydir; mimin kesresiyle isim, fethasıyla ise mastardır. «Bir şeyi doldurdum, doldururum, doldurmak» dersin; «el-mil'» ise kendisiyle doldurduğun şeyin ismidir. Ebû Ca'fer b. el-Ka'kâ' ve Ebû's-Semmâl hemzesiz olarak «mil» («مل») şeklinde okumuşlardır; bu Nâfi'den de rivayet edilmiştir. { ذَهَباً } kelimesi temyiz olarak mansubdur. İbn Ebî Able ise vav harfi olmaksızın «zeheben leviftedâ» («ذهبا لو افتدى») şeklinde okumuştur. Bu ayetteki { وَلَوِ افْتَدى } kavli hakkında insanlar ihtilaf etmişlerdir. Taberî şöyle demiştir: «Bu ifade, tıpkı { وَلِيَكُونَ مِنَ الْمُوقِنِينَ } [En'âm: 75] kavlinde kelamdan hazfedilmiş bir şeye girip onun 've yakinen inananlardan olsun diye ona göklerin ve yerin melekûtunu gösterdik' takdirinde olması gibi, vavın girmesinin delalet ettiği kelamın sonundaki mahzuf bir şeye taalluk etmektedir.»
قال الفقيه الإمام: وفي هذا التمثيل نظر فتأمله، وقال الزجّاج: المعنى: لن يقبل من أحدهم إنفاقه وتقرباته في الدنيا «ولو أنفق ملء الأرض ذهبا ولو افتدى» أيضا به في الآخرة لم يقبل منه، قال: فأعلم الله أنه لا يثيبهم على أعمالهم من الخير، ولا يقبل منهم الافتداء من العذاب.
Fakih İmam dedi ki: Bu temsilde düşündürücü bir yön vardır, onu iyice incele. ez-Zeccâc dedi ki: «Mana şudur: Onlardan birinin dünyadaki infakı ve [Allah'a] yakınlaşma çabaları kabul edilmeyecektir; yeryüzü dolusu altın infak etse ve ahirette de onunla fidye verse dahi kendisinden kabul edilmez.» Dedi ki: «Allah böylece onların hayır nevinden amellerine sevap vermeyeceğini ve azaptan kurtulmak için verecekleri fidyeyi de kabul etmeyeceğini bildirmiştir.»
قال الفقيه الإمام أبو محمد: وهذا قول حسن، وقال قوم: الواو زائدة وهذا قول مردود، ويحتمل أن
Fakih İmam Ebû Muhammed dedi ki: Bu güzel bir sözdür. Bir topluluk: «Vav zaittir» demiştir; ancak bu merdut bir görüştür. Şöyle olması da muhtemeldir:
يكون المعنى نفي القبول جملة على كل الوجوه، ثم خص من تلك الوجوه أليقها وأحراها بالقبول، كما تقول: أنا لا أفعل لك كذا بوجه، ولو رغبت إليّ، وباقي الآية وعيد بيّن.
Mana, bütün yönleriyle kabulün toptan nefyedilmesi, ardından da o yönlerden kabule en layık ve en uygun olanının tahsis edilmesidir; nitekim: 'Bana yalvarsan dahi sana bunu hiçbir şekilde yapmam' dersin. Ayetin geri kalanı ise açık bir tehdittir.
قوله تعالى:
Yüce Allah'ın şu kavli:
[سورة آل عمران (٣) : الآيات ٩٢ الى ٩٣]
[Âl-i İmrân Suresi (3), Âyetler 92-93]
لَنْ تَنالُوا الْبِرَّ حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ وَما تُنْفِقُوا مِنْ شَيْءٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ (٩٢) كُلُّ الطَّعامِ كانَ حِلاًّ لِبَنِي إِسْرائِيلَ إِلاَّ ما حَرَّمَ إِسْرائِيلُ عَلى نَفْسِهِ مِنْ قَبْلِ أَنْ تُنَزَّلَ التَّوْراةُ قُلْ فَأْتُوا بِالتَّوْراةِ فَاتْلُوها إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (٩٣)
{ لَنْ تَنالُوا الْبِرَّ حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ وَما تُنْفِقُوا مِنْ شَيْءٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ (٩٢) كُلُّ الطَّعامِ كانَ حِلاًّ لِبَنِي إِسْرائِيلَ إِلاَّ ما حَرَّمَ إِسْرائِيلُ عَلى نَفْسِهِ مِنْ قَبْلِ أَنْ تُنَزَّلَ التَّوْراةُ قُلْ فَأْتُوا بِالتَّوْراةِ فَاتْلُوها إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (٩٣) } “Sevdiğiniz şeylerden infak etmedikçe asla iyiliğe (bire) erişemezsiniz. Her ne infak ederseniz, şüphesiz Allah onu hakkıyla bilendir. Tevrat indirilmeden önce, İsrail'in (Yakub'un) kendisine haram kıldığı şeyler dışında, bütün yiyecekler İsrailoğullarına helal idi. De ki: 'Eğer doğru sözlü iseniz Tevrat'ı getirin de onu okuyun!'”
ذهب بعض الناس إلى أن يصل معاني هذه الآيات بعضها ببعض، من حيث أخبر تعالى: أنه لا يقبل من الموافي على الكفر مِلْءُ الْأَرْضِ ذَهَباً [آل عمران: ٩١] وقد بان أنه يقبل من المؤمن القليل والكثير، فحض على الإنفاق من المحبوب المرغوب فيه، ثم ذكر تقرب إسرائيل ﵇، بتحريم ما كان يحب على نفسه، ليدل تعالى على أن جميع التقربات تدخل بالمعنى في جملة الإنفاق من المحبوب، وفسر جمهور المفسرين هذه الآيات، على أنها معان منحازة، نظمتها الفصاحة المعجزة أجمل نظم، وقوله تعالى لَنْ تَنالُوا الآية، خطاب لجميع المؤمنين، وقال السدي وعمرو بن ميمون: الْبِرَّ الجنة.
Bazı kimseler bu ayetlerin manalarını birbiriyle irtibatlandırma yoluna gitmişlerdir; şöyle ki: Allah Teâlâ kâfir olarak ölen kimseden { مِلْءُ الْأَرْضِ ذَهَباً } [Âl-i İmrân: 91] yeryüzü dolusu altını bile kabul etmeyeceğini haber verince ve müminden ise az olsun çok olsun kabul ettiği açığa çıkınca, sevilen ve rağbet edilen şeylerden infak etmeye teşvik etmiştir. Ardından İsrail'in (aleyhisselam) sevdiği şeyi kendisine haram kılarak [Allah'a] yakınlaşma çabasını zikretmiştir; ta ki Allah Teâlâ bütün yakınlaşma çabalarının mana bakımından sevilen şeyden infak cümlesine dahil olduğuna delalet etsin. Müfessirlerin cumhuru ise bu ayetleri, mu'ciz bir fesahatin en güzel şekilde dizdiği müstakil manalar olarak tefsir etmiştir. Yüce Allah'ın: { لَنْ تَنالُوا } ayeti bütün müminlere bir hitaptır. es-Süddî ve Amr b. Meymûn: «{ الْبِرَّ } cennettir» demişlerdir.
قال الفقيه الإمام: وهذا تفسير بالمعنى، وإنما الخاص باللفظة أنه ما يفعله البر من أفاعيل الخير، فتحتمل الآية أن يريد: لن تنالوا بر الله تعالى بكم، أي رحمته ولطفه، ويحتمل أن يريد: لن تنالوا درجة الكمال من فعل البر حتى تكونوا أبرارا، إلا بالإنفاق المنضاف إلى سائر أعمالكم، وبسبب نزول هذه الآية، تصدق أبو طلحة بحائطه، المسمى بيرحاء، وتصدق زيد بن حارثة بفرس كان يحبها، فأعطاها رسول الله ﷺ أسامة ابنه، فكأن زيدا شق عليه فقال له النبي: أما إن الله قد قبل صدقتك، وكتب عمر بن الخطاب إلى أبي موسى الأشعري أن يشتري له جارية من سبي جلولاء وقت فتح مدائن كسرى على يدي سعد بن أبي وقاص فسيقت إليه وأحبها فدعا بها يوما وقال: إن الله يقول لَنْ تَنالُوا الْبِرَّ حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ، فأعتقها.
Fakih İmam dedi ki: Bu manayla yapılmış bir tefsirdir; lafza has olan ise, iyi kimsenin (el-berr) yaptığı hayır işleridir. Ayet, «Allah Teâlâ'nın size olan birrine, yani rahmetine ve lütfuna erişemezsiniz» anlamını kastetmiş olabileceği gibi, «Diğer amellerinize eklenen infak olmadıkça, iyi kimseler (ebrâr) oluncaya dek hayır işlemenin kemal derecesine erişemezsiniz» anlamını kastetmiş olması da muhtemeldir. Bu ayetin inişi sebebiyle Ebû Talha, «Beyruhâ» denilen bahçesini tasadduk etmiştir. Zeyd b. Hârise de çok sevdiği bir kısrağını tasadduk etmiş, Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) de onu oğlu Üsâme'ye vermiştir; bu durum Zeyd'e biraz ağır gelmiş gibi olunca Peygamber ona: «Bilesin ki Allah senin sadakanı kabul etmiştir» buyurmuştur. Ömer b. el-Hattâb, Sa'd b. Ebî Vakkâs'ın eliyle Kisrâ'nın Medâin şehri fethedildiği sırada Ebû Mûsâ el-Eş'arî'ye Celûlâ esirlerinden kendisine bir cariye satın almasını yazmıştı; cariye ona getirildi ve onu çok beğendi. Bir gün onu çağırdı ve: «Şüphesiz Allah: { لَنْ تَنالُوا الْبِرَّ حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ } buyuruyor» dedi ve onu azat etti.
قال الفقيه الإمام أبو محمد: فهذا كله حمل للآية على أن قوله تعالى: مِمَّا تُحِبُّونَ أي من رغائب الأموال التي يضن بها، ويتفسر بقول النبي ﷺ: خير الصدقة أن تصدق وأنت صحيح شحيح تخشى الفقر وتأمل الغنى- الحديث- وذهب قوم من العلماء إلى أن ما يحب من المطعومات على جهة الاشتهاء يدخل في الآية، فكان عبد الله بن عمر، يشتهي أكل السكر بالوز فكان يشتري ذلك ويتصدق به ويتلو الآية.
Fakih İmam Ebû Muhammed dedi ki: Bunların tamamı, ayetteki { مِمَّا تُحِبُّونَ } kavlinin kıyılamayan değerli mallardan olduğu anlamına hamledilmesidir. Nitekim bu durum Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) şu sözüyle de tefsir edilmektedir: «Sadakanın en hayırlısı; sıhhatli ve cimri olduğun, fakirlikten korkup zenginliği umduğun anda verdiğin sadakadır...» -hadis-. Âlimlerden bir topluluk, arzu duyularak sevilen yiyeceklerin de ayete dahil olduğu görüşüne gitmiştir. Abdullah b. Ömer, şekerli kaz eti yemeyi çok arzu eder, bunu satın alıp sadaka olarak verir ve bu ayeti okurdu.
قال الفقيه الإمام أبو محمد: وإذا تأملت جميع الطاعات، وجدتها إنفاقا مما يحب الإنسان، إما من ماله، وإما من صحته، وإما من دعته وترفهه، وهذه كلها محبوبات، وسأل رجل أبا ذر الغفاري ﵁، أي الأعمال أفضل؟ فقال: الصلاة عماد الإسلام، والجهاد سنام العمل، والصدقة شي عجيب، فقال
Fakih İmam Ebû Muhammed dedi ki: Bütün itaatleri düşündüğünde, bunların insanın sevdiği şeylerden; ya malından ya sağlığından ya da rahatından ve lüksünden infak etmesi olduğunu görürsün ki bunların hepsi sevilen şeylerdir. Bir adam Ebû Zerr el-Gıfârî'ye (radıyallâhu anh): «Hangi amel daha üstündür?» diye sordu. O da: «Namaz İslam'ın direğidir, cihad amelin zirvesidir, sadaka ise şaşılacak bir şeydir» dedi. Bunun üzerine...
له الرجل: أراك تركت شيئا وهو أوثقها في نفسي الصيام، فقال أبوذر: قربة وليس هناك، ثم تلا لَنْ تَنالُوا الْبِرَّ الآية، وقوله تعالى وَما تُنْفِقُوا مِنْ شَيْءٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ شرط وجواب فيه وعد، أي عليم مجاز به وإن قل.
...adam ona: «Görüyorum ki benim nazarımda en sağlam olan bir şeyi, orucu terk ettin!» dedi. Ebû Zerr: «O bir yakınlaşma vesilesidir (kurbet) fakat onun [sadakanın] mertebesinde değildir» dedi ve ardından: { لَنْ تَنالُوا الْبِرَّ } ayetini okudu. Yüce Allah'ın: { وَما تُنْفِقُوا مِنْ شَيْءٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ } “Her ne infak ederseniz, şüphesiz Allah onu hakkıyla bilendir.” kavli, içinde vaat barındıran bir şart ve cevaptır; yani az da olsa onu bilip karşılığını verendir.
قوله تعالى: كُلُّ الطَّعامِ الآية، إخبار بمغيب عن محمد ﷺ وجميع الأميين لا يعلمه إلا الله وعلماء أهل الكتاب، وذهب كثير من المفسرين إلى أن معنى الآية: الرد على اليهود في قولهم في كل ما حرموه على أنفسهم من الأشياء: إنها محرمة عليهم بأمر الله في التوراة، فأكذبهم الله بهذه الآية، وأخبر أن جميع الطعام كان حلا لهم، إلا ما حرم إسرائيل على نفسه خاصة، ولم يرد به ولده، فلما استنوا هم به جاءت التوراة بتحريم ذلك عليهم، وليس من التوراة شيء من الزوائد التي يدعون أن الله حرمها، وإلى هذا تنحو ألفاظ السدي، وقال: إن الله تعالى حرم ذلك عليهم في التوراة عقوبة لاستنانهم في تحريم شيء إنما فعله يعقوب خاصة لنفسه، قال: فذلك قوله تعالى: فَبِظُلْمٍ مِنَ الَّذِينَ هادُوا حَرَّمْنا عَلَيْهِمْ طَيِّباتٍ أُحِلَّتْ لَهُمْ [النساء: ١٦٠] قال القاضي أبو محمد عبد الحق ﵁: والظاهر في لفظة ظلم أنها مختصة بتحريم ونحوه، يدل على ذلك أن العقوبة وقعت بذلك النوع، وذهب قوم من العلماء إلى أن معنى الآية: الرد على قوم من اليهود قالوا: إن ما نحرمه الآن على أنفسنا من الأشياء التي لم تذكر في التوراة كان علينا حراما في ملة أبينا إبراهيم، فأكذبهم الله وأخبر أن الطعام كله كان حلالا لهم قبل التوراة إِلَّا ما حَرَّمَ إِسْرائِيلُ في خاصته، ثم جاءت التوراة بتحريم ما نصت عليه، وبقيت هذه الزوائد في حيز افترائهم وكذبهم، وإلى هذا تنحو ألفاظ ابن عباس ﵄ وترجم الطبري في تفسير هذه الآية بتراجم، وأدخل تحتها أقوالا توافق تراجمه، وحمل ألفاظ الضحاك أن الاستثناء منقطع وكأن المعنى: كل الطعام كان حلا لهم قبل نزول التوراة وبعد نزولها.
Yüce Allah'ın: { كُلُّ الطَّعامِ } ayeti, Muhammed'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) ve bütün ümmilere gayb olan, Allah ve Ehl-i Kitap âlimleri dışında kimsenin bilmediği bir şeyin haber verilmesidir. Müfessirlerin çoğu, ayetin manasının; Yahudilerin kendilerine haram kıldıkları her şey hakkında söyledikleri «Bunlar Tevrat'ta Allah'ın emriyle bize haram kılınmıştır» sözlerine bir reddiye olduğu görüşüne gitmişlerdir. Allah bu ayetle onları yalanlamış ve İsrail'in çocuklarını kastetmeksizin sadece kendi nefsine haram kıldığı şey müstesna, bütün yiyeceklerin onlara helal olduğunu haber vermiştir. Onlar bunu adet/sünnet haline getirince Tevrat bunu onlara haram kılarak gelmiştir; onların Allah'ın haram kıldığını iddia ettikleri ilave şeylerin hiçbiri ise Tevrat'ta yoktur. es-Süddî'nin lafızları da bu yöndedir ve o şöyle demiştir: Allah Teâlâ, Ya'kûb'un yalnızca kendi nefsi için yaptığı bir şeyi haram kılma hususunda ona tabi olup sünnet edindikleri için bir ceza olarak bunu Tevrat'ta onlara haram kılmıştır. Dedi ki: Yüce Allah'ın: { فَبِظُلْمٍ مِنَ الَّذِينَ هادُوا حَرَّمْنا عَلَيْهِمْ طَيِّباتٍ أُحِلَّتْ لَهُمْ } [en-Nisâ: 160] “Yahudilerin zulmü sebebiyle kendilerine helal kılınmış temiz şeyleri onlara haram kıldık” kavli işte budur. Kadı Ebû Muhammed Abdülhak (radıyallâhu anh) dedi ki: Zulüm lafzında zahir olan, bunun haram kılma ve benzerine mahsus olmasıdır; cezanın da bu türden vuku bulması buna delalet eder. Âlimlerden bir topluluk ise ayetin manasının, Yahudilerden; «Tevrat'ta zikredilmeyen ve şu anda kendi nefsimize haram kıldığımız şeyler, atamız İbrahim'in dininde de bize haramdı» diyen bir topluluğa reddiye olduğu görüşüne gitmiştir. Allah onları yalanlamış ve Tevrat'tan önce İsrail'in şahsına haram kıldığı şey hariç bütün yiyeceklerin onlara helal olduğunu haber vermiştir; sonra Tevrat bizzat nass ile belirttiklerini haram kılarak gelmiş, bu ilaveler ise onların iftira ve yalan sahasında kalmıştır. İbn Abbas'ın (radıyallâhu anhümâ) lafızları da bu yöndedir. et-Taberî bu ayetin tefsirinde başlıklar açmış ve bu başlıkların altına onlara uygun görüşler dahil etmiştir. ed-Dahhâk'ın lafızlarını ise istisnanın munkatı' olduğu ve mananın sanki «Bütün yiyecekler Tevrat inmeden önce de indikten sonra da onlara helaldi» şeklinde olduğu anlamına hamletmiştir.
قال الفقيه الإمام أبو محمد: فيرجع المعنى إلى القول الأول الذي حكيناه، وحمل الطبري قول الضحاك إن معناه: لكن إسرائيل حرم على نفسه خاصة ولم يحرم الله على بني إسرائيل في توراة ولا غيرها.
Fakih İmam Ebû Muhammed dedi ki: Böylece mana naklettiğimiz ilk görüşe döner. et-Taberî, ed-Dahhâk'ın sözünü şu manaya hamletmiştir: Fakat İsrail bunu yalnızca kendi nefsine haram kılmış, Allah ise ne Tevrat'ta ne de başka bir yerde İsrâiloğulları'na [bunu] haram kılmamıştır.
قال الفقيه الإمام: وهذا تحميل يرد عليه قوله تعالى: حَرَّمْنا عَلَيْهِمْ [الأنعام: ١٤٦] وقوله ﷺ: حرمت عليهم الشحوم إلى غير ذلك من الشواهد، وقوله تعالى: حِلًّا معناه: حلالا، وإِسْرائِيلَ هو يعقوب، وانتزع من هذه الآية أن للأنبياء أن يحرموا باجتهادهم على أنفسهم ما اقتضاه النظر لمصلحة أو قربة أو زهد، ومن هذا على جهة المصلحة تحريم النبي ﷺ جاريته، فعاتبه الله تعالى في ذلك ولم يعاتب يعقوب، فقيل: إن ذلك لحق آدمي ترتب في نازلة نبينا محمد ﷺ وقيل: إن هذا تحريم تقرب وزهد، وتحريم الجارية تحريم غضب ومصلحة نفوس، واختلف الناس في الشيء الذي حرمه يعقوب على نفسه فقال يوسف بن ماهك: جاء أعرابي إلى ابن عباس فقال له: إنه جعل امرأته عليه حراما، فقال ابن عباس: إنها ليست عليك بحرام، فقال الأعرابي: ولم؟
Fakih İmam dedi ki: Bu, Yüce Allah'ın: { حَرَّمْنا عَلَيْهِمْ } [el-En'âm: 146] “onlara haram kıldık” kavli ve Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) «Onlara iç yağları haram kılındı» hadisi ile diğer şahitlerin reddettiği bir yorumlamadır. Yüce Allah'ın: { حِلًّا } kavlinin manası «helal»dir; { إِسْرائِيلَ } ise Ya'kûb'dur. Bu ayetten, peygamberlerin bir maslahat, Allah'a yakınlaşma veya zühd amacıyla aklın gerektirdiği şeyleri kendi içtihatlarıyla nefislerine haram kılabilecekleri hükmü çıkarılmıştır. Maslahat yönüyle buna örnek, Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) cariyesini [kendine] haram kılmasıdır; Allah Teâlâ bu hususta onu muaheze etmiş (uyarmış), fakat Ya'kûb'u muaheze etmemiştir. Denildi ki: Bu, Peygamberimiz Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) meselesinde terettüp eden bir kul hakkı sebebiyledir. Yine denildi ki: Bu [Ya'kûb'unki] bir yakınlaşma ve zühd haram kılmasıdır, cariyenin haram kılınması ise bir öfke ve nefislerin maslahatı haram kılmasıdır. İnsanlar Ya'kûb'un kendi nefsine haram kıldığı şey hususunda ihtilaf etmişlerdir. Yûsuf b. Mâhek dedi ki: Bir bedevi İbn Abbas'a gelip hanımını kendisine haram kıldığını söyledi. İbn Abbas: «O sana haram değildir» dedi. Bedevi: «Neden?
والله تعالى يقول في كتابه إِلَّا ما حَرَّمَ إِسْرائِيلُ عَلى نَفْسِهِ فضحك ابن عباس وقال: وما يدريك ما حرم إسرائيل؟ ثم أقبل على القوم يحدثهم، فقال: إن إسرائيل عرضت له الأنساء فأضنته فجعل لله أن شفاه من ذلك أن لا يطعم عرقا، قال: فلذلك اليهود تنزع العروق من اللحم، وقال بمثل هذا القول قتادة وأبو مجلز وغيرهم، وقال ابن عباس والحسن بن أبي الحسن وعبد الله بن كثير ومجاهد أيضا: إن الذي حرم إسرائيل هو لحوم الإبل وألبانها، ولم يختلف فيما علمت أن سبب التحريم هو بمرض أصابه، فجعل تحريم ذلك شكرا لله تعالى إن شفي، وقيل: هو وجع عرق النسا، وفي حديث عن النبي ﷺ أن عصابة من بني إسرائيل قالوا له: يا محمد ما الذي حرم إسرائيل على نفسه؟ فقال لهم: أنشدكم بالله هل تعلمون أن يعقوب مرض مرضا شديدا فطال سقمه منه فنذر لله نذرا إن عافاه الله من سقمه ليحرمنّ أحب الطعام والشراب إليه، وكان أحب الطعام إليه لحوم الإبل وألبانها؟ قالوا: اللهم نعم، وظاهر الأحاديث والتفاسير في هذه الأمر أن يعقوب ﵇ حرم لحوم الإبل وألبانها، وهو يحبها، تقربا إلى الله بذلك، إذ ترك الترفه والتنعم من القرب، وهذا هو الزهد في الدنيا، وإليه نحا عمر بن الخطاب ﵁ بقوله:
Halbuki Allah Teâlâ Kitabında: { إِلَّا ما حَرَّمَ إِسْرائِيلُ عَلى نَفْسِهِ } “İsrail'in kendi nefsine haram kıldığı müstesna” buyuruyor?» dedi. İbn Abbas güldü ve: «İsrail'in neyi haram kıldığını sen nereden biliyorsun?» dedi. Sonra oradaki topluluğa dönüp anlatmaya başladı ve şöyle dedi: «İsrail siyatik (ırku'n-nesâ) ağrısına yakalandı ve bu onu bitkin düşürdü; o da Allah Teâlâ kendisini bundan iyileştirirse hiçbir damarı/siniri yememeyi Allah için adadı». Dedi ki: «İşte bu yüzden Yahudiler etten damarları/sinirleri çıkarırlar». Katâde, Ebû Miclez ve başkaları da buna benzer bir söz söylemişlerdir. İbn Abbas, el-Hasan b. Ebi'l-Hasan, Abdullah b. Kesîr ve Mücâhid de: «İsrail'in haram kıldığı şey deve eti ve deve sütüdür» demişlerdir. Bildiğim kadarıyla haram kılma sebebinin ona isabet eden bir hastalık olduğu konusunda ihtilaf edilmemiştir; iyileşirse Allah Teâlâ'ya şükür olarak bunu haram kılmıştır. Bunun siyatik ağrısı olduğu da söylenmiştir. Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) gelen bir hadiste, İsrâiloğulları'ndan bir grubun ona: «Ey Muhammed! İsrail'in kendi nefsine haram kıldığı şey nedir?» diye sordukları rivayet edilmiştir. Onlara şöyle buyurmuştur: «Allah adına size soruyorum, biliyor musunuz ki Ya'kûb şiddetli bir hastalığa yakalanıp hastalığı uzayınca, eğer Allah kendisini bu hastalıktan kurtarırsa en sevdiği yiyecek ve içeceği kesinlikle haram kılacağına dair Allah'a adakta bulundu ve en sevdiği yiyecek de deve eti ve deve sütü idi?» Onlar: «Allah'a yemin olsun ki evet» dediler. Bu meselede hadislerin ve tefsirlerin zahiri şudur ki: Ya'kûb (aleyhisselam), deve etini ve sütünü sevdiği halde, bununla Allah'a yakınlaşmak amacıyla haram kılmıştır; zira rahatı ve lezzeti terk etmek yakınlaşma vesilelerindendir ve bu da dünyada zühddür. Ömer b. el-Hattâb (radıyallâhu anh) da şu sözüyle bu yöne meyletmiştir:
إياكم وهذه المجازر فإن لها ضراوة كضراوة الخمر ومن ذلك قول أبي حازم الزاهد، وقد مر بسوق الفاكهة فرأى محاسنها فقال: موعدك الجنة إن شاء الله، وحرم يعقوب ﵇ أيضا العروق، لكن بغضة لها لما كان امتحن بها، وهذا شيء يعتري نفوس البشر في غير ما شيء وليس في تحريم العروق قربة فيما يظهر، والله أعلم، وقد روي عن ابن عباس: أن يعقوب حرم العروق ولحوم الإبل، وأمر الله نبيه محمدا ﷺ أن يأمرهم بالإتيان بالتوراة، حتى يبين منها كيف الأمر، المعنى: فإنه أيها اليهود، كما أنزل الله عليّ لا كما تدعون أنتم، قال الزجّاج: وفي هذا تعجيز لهم وإقامة الحجة عليهم، وهي كقصة المباهلة مع نصارى نجران.
«Bu mezbahalardan sakının; zira onların şarabın düşkünlüğü gibi bir düşkünlüğü/alışkanlığı vardır». Zâhid Ebû Hâzim'in, meyve çarşısından geçip güzelliklerini görünce: «İnşallah seninle buluşma yerimiz cennettir» demesi de bu kabildendir. Ya'kûb (aleyhisselam) damarları/sinirleri de haram kılmıştır; fakat bunu onlarla imtihan edildiği için onlara duyduğu buğuzdan ötürü yapmıştır. Bu, pek çok şeyde insan nefsinin başına gelen bir durumdur ve damarları haram kılmada görünüşe göre bir yakınlaşma (kurbet) yoktur, en doğrusunu Allah bilir. İbn Abbas'tan Ya'kûb'un damarları ve deve etini haram kıldığı da rivayet edilmiştir. Allah Peygamberi Muhammed'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) işin aslının nasıl olduğu oradan açıklansın diye onlara Tevrat'ı getirmelerini emretmesini buyurmuştur. Manası: «Ey Yahudiler! Mesele sizin iddia ettiğiniz gibi değil, Allah'ın bana indirdiği gibidir». ez-Zeccâc dedi ki: Bunda onları aciz bırakma ve aleyhlerine hüccet ikame etme vardır; bu da Necrân Hristiyanları ile yapılan mübâhele kıssası gibidir.
قوله تعالى:
Yüce Allah'ın şu kavli:
[سورة آل عمران (٣) : الآيات ٩٤ الى ٩٦]
[Âl-i İmrân Suresi (3): Ayet 94-96]
فَمَنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ فَأُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ (٩٤) قُلْ صَدَقَ اللَّهُ فَاتَّبِعُوا مِلَّةَ إِبْراهِيمَ حَنِيفاً وَما كانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ (٩٥) إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِي بِبَكَّةَ مُبارَكاً وَهُدىً لِلْعالَمِينَ (٩٦)
{ فَمَنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ فَأُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ (٩٤) قُلْ صَدَقَ اللَّهُ فَاتَّبِعُوا مِلَّةَ إِبْراهِيمَ حَنِيفاً وَما كانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ (٩٥) إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِي بِبَكَّةَ مُبارَكاً وَهُدىً لِلْعالَمِينَ (٩٦) } “Artık bundan sonra kim Allah'a karşı yalan uydurursa, işte onlar zalimlerin ta kendileridir. (94) De ki: 'Allah doğru söylemiştir. Öyleyse hanif olarak İbrahim'in dinine uyun; o müşriklerden değildi.' (95) Şüphesiz insanlar için kurulan ilk ev, Bekke'de (Mekke'de) bulunan, âlemlere bereket ve hidayet kaynağı olan [evdir]. (96)”
قوله: فَمَنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ
Yüce Allah'ın: { فَمَنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ } “Artık bundan sonra kim Allah'a karşı yalan uydurursa” kavlinde...
تحتمل الإشارة- بذلك- أن تكون إلى ثلاثة أشياء: أحدها: أن تكون إلى التلاوة إذ مضمنها بيان المذهب وقيام الحجة، أي فمن كذب منا على الله تعالى أو نسب إلى كتب الله ما ليس فيها فهو ظالم واضع الشيء غير موضعه، والآخر: أن تكون الإشارة إلى استقرار التحريم في التوراة، لأن معنى الآية: كُلُّ الطَّعامِ كانَ حِلًّا لِبَنِي إِسْرائِيلَ إِلَّا ما حَرَّمَ إِسْرائِيلُ عَلى نَفْسِهِ [آل عمران: ٩٣] ، ثم حرمته التوراة عليهم عقوبة لهم، فَمَنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ
...«{ بِذلِكَ } (bundan sonra)» ifadesindeki işaretin üç şeye yönelik olması muhtemeldir: Birincisi: [Tevrat'ın] tilavetine işaret olmasıdır; zira bunun içeriği tutulan yolun beyanı ve hüccetin ikamesidir. Yani bizden kim Allah Teâlâ'ya yalan söyler veya Allah'ın kitaplarına onda olmayan bir şeyi nispet ederse, o bir şeyi yerine koymayan bir zalimdir. İkincisi: İşaretin, Tevrat'ta haram kılmanın kesinleşmesine olmasıdır; çünkü ayetin manası: { كُلُّ الطَّعامِ كانَ حِلًّا لِبَنِي إِسْرائِيلَ إِلَّا ما حَرَّمَ إِسْرائِيلُ عَلى نَفْسِهِ } [Âl-i İmrân: 93] “İsrail'in kendi nefsine haram kıldığı müstesna, yiyeceklerin hepsi İsrâiloğulları'na helaldi” olup, sonra Tevrat onlara bir ceza olarak bunu haram kılmıştır. Dolayısıyla { فَمَنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ }...
، وزاد في المحرمات فهو الظالم، والثالث: أن تكون الإشارة إلى الحال بعد تحريم إسرائيل على نفسه، وقبل نزول التوراة، أي من تسنن بيعقوب وشرع ذلك دون إذن من الله، ومن حرم شيئا ونسبه إلى ملة إبراهيم فهو
...kim Allah'a karşı yalan uydurup haramları artırırsa zalim olan işte odur. Üçüncüsü: İşaretin, İsrail'in kendi nefsine haram kılmasından sonraki ve Tevrat inmeden önceki duruma olmasıdır. Yani kim Ya'kûb'u sünnet/örnek edinip bunu Allah'ın izni olmadan şeriat haline getirirse ve kim bir şeyi haram kılıp bunu İbrahim'in dinine nispet ederse işte...
الظالم، ويؤيد هذا الاحتمال الأخير، قوله تعالى فَبِظُلْمٍ مِنَ الَّذِينَ هادُوا حَرَّمْنا عَلَيْهِمْ طَيِّباتٍ أُحِلَّتْ لَهُمْ [النساء: ١٦٠] فنص على أنه كان لهم ظلم في معنى التحليل والتحريم، وكانوا يشددون فشدد الله عليهم، كما فعلوا في أمر البقرة، وبخلاف هذه السيرة جاء الإسلام في قوله ﷺ: يسروا ولا تعسروا، وقوله: دين الله يسر وقوله: بعثت بالحنيفية، ثم أمر الله تعالى نبيه أن يصدع بالخلاف والجدال مع الأحبار بقوله قُلْ صَدَقَ اللَّهُ أي الأمر كما وصف لا كما تكذبون أنتم، فإن كنتم تعتزون بإبراهيم فاتبعوا ملته على ما ذكر الله، وقرأ أبان بن تغلب: «قل صدق» ، بإدغام اللام في الصاد، وكذلك:
...zalim odur. Bu son ihtimali Yüce Allah'ın: { فَبِظُلْمٍ مِنَ الَّذِينَ هادُوا حَرَّمْنا عَلَيْهِمْ طَيِّباتٍ أُحِلَّتْ لَهُمْ } [en-Nisâ: 160] “Yahudilerin zulmü sebebiyle kendilerine helal kılınmış temiz şeyleri onlara haram kıldık” kavli desteklemektedir. Zira helal kılma ve haram kılma hususunda onların bir zulmü olduğunu açıkça belirtmiştir; onlar zorlaştırıyorlardı, Allah da inek meselesinde yaptıkları gibi onların üzerine zorlaştırdı. Bu tutumun aksine İslam, Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem): «Kolaylaştırınız, zorlaştırmayınız», «Allah'ın dini kolaylıktır» ve «Ben haniflik ile gönderildim» buyruklarıyla gelmiştir. Sonra Allah Teâlâ: { قُلْ صَدَقَ اللَّهُ } “De ki: Allah doğru söylemiştir” kavliyle Peygamberine hahamlarla olan ihtilafı ve tartışmayı açıkça ortaya koymasını emretmiştir; yani mesele sizin yalan söylediğiniz gibi değil, [Allah'ın] vasfettiği gibidir; eğer kendinizi İbrahim'e nispet edip övünüyorsanız, Allah'ın zikrettiği şekilde onun dinine uyunuz. Ebân b. Tağlib, lam harfini sâd harfine idğam ederek «Kul sadaka» şeklinde okumuştur. Aynı şekilde:
قل سيروا، قرأها بإدغام اللام في السين، قال أبو الفتح: علة جواز ذلك فشو هذين الحرفين في الفم وانتشار الصدى المنبث عنهما فقاربا بذلك مخرج اللام، فجاز إدغامهما فيهما، وقرأ جمهور الناس: «وضع» على بناء الفعل للمفعول على معنى وضعه الله، فالآية على هذا ابتداء معنى منقطع من الكلام الأول، وقرأ عكرمة، «وضع» بفتح الواو والضاد، فيحتمل أن يريد: وضع الله، فيكون المعنى منقطعا كما هو في قراءة الجمهور، ويحتمل أن يريد وضع إبراهيم ﵇، فيكون المعنى متصلا بالذي قبله، وتكون هذه الآية استدعاء لهم إلى ملته، في الحج وغيره على ما روى عكرمة: أنه لما نزلت وَمَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الْإِسْلامِ دِيناً الآية، قال اليهود: نحن على الإسلام فقرئت، وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ [آل عمران: ٩٧] قيل له: أحجهم يا محمد، إن كانوا على ملة إبراهيم التي هي الإسلام.
{ قُلْ سِيرُوا } kavlini de lam harfini sîn harfine idğam ederek okumuştur. Ebu'l-Feth dedi ki: Bunun caiz oluşunun illeti, bu iki harfin ağızda yayılması ve bunlardan çıkan sesin dağılarak lam harfinin mahrecine yaklaşmasıdır; bu yüzden lamın bunlara idğamı caiz olmuştur. İnsanların cumhuru «vudia» (وُضِعَ) şeklinde, Allah'ın koyduğu/kurduğu manasında meçhul fiil olarak okumuştur; bu kıraate göre ayet önceki kelamdan bağımsız yeni bir başlangıçtır. İkrime ise vâv ve dâd harflerinin fethasıyla «vada'a» (وَضَعَ) şeklinde okumuştur. Bununla «Allah koydu/kurdu» anlamını kastetmiş olması muhtemeldir ki bu durumda mana cumhurun kıraatindeki gibi munkatı' (müstakil) olur; İbrahim'in (aleyhisselam) koyduğunu/inşa ettiğini kastetmiş olması da muhtemeldir ki bu takdirde mana bir öncekiyle irtibatlı olur. İkrime'nin rivayetine göre bu ayet hacda ve diğer hususlarda onları İbrahim'in dinine bir çağrıdır: { وَمَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الْإِسْلامِ دِيناً } “Kim İslam'dan başka bir din ararsa...” ayeti indiğinde Yahudiler: «Biz İslam üzereyiz» dediler; bunun üzerine { وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ } [Âl-i İmrân: 97] “Oraya yol bulabilenlerin beyti haccetmesi Allah'ın insanlar üzerindeki hakkıdır” ayeti okundu ve ona: «Ey Muhammed! Eğer İslam olan İbrahim'in dini üzere iseler onları hacca çağır» denildi.
قال القاضي أبو محمد: ويؤيد هذا التأويل ما قال أبو ذر ﵁ قال: قلت يا رسول الله أي مسجد وضع أول؟ قال: المسجد الحرام، قلت ثم أي؟ قال: المسجد الأقصى، قلت: كم بينهما؟ قال أربعون سنة، فيظهر من هذا أنهما من وضع إبراهيم جميعا، ويضعف ما قال الزجّاج: من أن بيت المقدس من بناء سليمان بن داود، اللهم إلا أن يكون جدده، وأين مدة سليمان من مدة إبراهيم؟ ولا مرية في أن إبراهيم وضع بيت مكة، وإنما الخلاف هل وضع بدأة أو وضع تجديد؟ واختلف المفسرون في معنى هذه الأولية التي في قوله: إِنَّ أَوَّلَ فقال علي بن أبي طالب ﵁: معنى الآية أن أول بيت وضع مباركا وهدى هذا البيت الذي ببكة وقد كانت قبله بيوت لم توضع وضعه من البركة والهدى، وقال قوم: بل هو أول بيت خلق الله تعالى ومن تحته دحيت الأرض.
Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Bu tevili Ebû Zerr'in (radıyallâhu anh) şu sözü desteklemektedir: «Ey Allah'ın Resûlü! İlk olarak hangi mescid inşa edildi?» dedim. «Mescid-i Harâm» buyurdu. «Sonra hangisi?» dedim. «Mescid-i Aksâ» buyurdu. «Aralarında ne kadar süre vardı?» dedim. «Kırk yıl» buyurdu. Buradan ikisinin de İbrahim tarafından inşa edildiği anlaşılmaktadır. ez-Zeccâc'ın Beytü'l-Makdis'in Süleyman b. Dâvûd'un binası olduğuna dair sözü zayıf kalmaktadır; meğerki onu yenilemiş olsun; zira Süleyman'ın dönemi nerede, İbrahim'in dönemi nerede? İbrahim'in Mekke'deki Beyt'i inşa ettiğinde ise hiçbir şüphe yoktur; ihtilaf ancak sıfırdan ilk bina olarak mı yoksa yenileme olarak mı inşa ettiği hususundadır. Müfessirler: { إِنَّ أَوَّلَ } kavlindeki bu önceliğin manasında ihtilaf etmişlerdir. Ali b. Ebî Tâlib (radıyallâhu anh) şöyle demiştir: Ayetin manası; bereketli ve hidayet kaynağı olarak kurulan ilk ev Bekke'deki bu evdir; ondan önce evler vardı fakat onun gibi bereket ve hidayet üzere kurulmamışlardı. Bir topluluk ise: «Aksine o, Allah Teâlâ'nın yarattığı ilk evdir ve yeryüzü onun altından yayılıp döşenmiştir» demiştir.
قال الفقيه القاضي أبو محمد: ورويت في هذا أقاصيص من نزول آدم به من الجنة ومن تحديد ما بين خلقه ودحو الأرض، ونحو ما قال الزجّاج: من أنه البيت المعمور أسانيدها ضعاف فلذلك تركتها، وعلى هذا القول يجيء رفع إبراهيم القواعد تجديدا، قال قتادة: ذكر لنا أن البيت أهبط مع آدم ورفع وقت الطوفان، واختلف الناس في «بكة» ، فقال الضحاك وجماعة من العلماء: «بكة» هي مكة، فكأن هذا من إبدال الباء بالميم، على لغة مازن وغيرهم، وقال ابن جبير وابن شهاب وجماعة كثيرة من العلماء مكة الحرم كله، و «بكة» مزدحم الناس حيث يتباكون، وهو المسجد وما حول البيت، وقال مالك في سماع ابن القاسم من العتبية: «بكة» موضع البيت، ومكة غيره من المواضع، قال ابن القاسم: يريد القرية، قال الطبري: ما خرج عن موضع الطواف فهو مكة لا بكة، وقال قوم: «بكة» ، ما بين الجبلين ومكة، الحرم كله، ومُبارَكاً نصب على الحال، والعامل فيه على قول علي بن أبي طالب إنه أول بيت وضع بهذه الحال،
Fakih Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Bu konuda Âdem'in onunla cennetten inmesi, onun yaratılışı ile yeryüzünün döşenmesi arasındaki sürenin belirlenmesi ve ez-Zeccâc'ın onun Beyt-i Ma'mûr olduğuna dair sözü gibi nakledilen kıssaların senetleri zayıftır, bu yüzden onları terk ettim. Bu görüşe göre İbrahim'in temelleri yükseltmesi bir yenileme olur. Katâde: «Bize zikredildiğine göre Beyt Âdem ile birlikte indirilmiş ve Tufan vaktinde göğe kaldırılmıştır» dedi. İnsanlar «Bekke» hakkında ihtilaf etmişlerdir. ed-Dahhâk ve âlimlerden bir grup: «Bekke, Mekke'nin ta kendisidir; bu, Mâzin kabilesi ve diğerlerinin lehçesinde bâ harfinin mîm harfine dönüştürülmesindendir» demişlerdir. İbn Cübeyr, İbn Şihâb ve pek çok âlim ise: «Mekke bütün Harem bölgesidir; Bekke ise insanların birbirini sıkıştırdığı/toplandığı yer olup Mescid ve Beyt'in etrafıdır» demişlerdir. Mâlik, el-Utbiyye'de İbnü'l-Kâsım'ın semâında şöyle demiştir: «Bekke Beyt'in bulunduğu yerdir, Mekke ise diğer yerlerdir». İbnü'l-Kâsım: «Şehri/beldeyi kastediyor» demiştir. et-Taberî: «Tavaf yerinin dışına çıkan kısım Mekke'dir, Bekke değildir» demiştir. Bir topluluk ise: «Bekke iki dağ arasıdır, Mekke ise bütün Harem bölgesidir» demiştir. { مُبارَكاً } hâl olarak mansubdur; Ali b. Ebî Tâlib'in görüşüne göre onda amel eden âmil, onun bu hâl üzere kurulan ilk ev olmasıdır...
قوله: وُضِعَ والعامل فيه على القول الآخر الفعل الذي تتعلق به باء الجر في قوله بِبَكَّةَ تقديره:
...yani { وُضِعَ } fiilidir. Diğer görüşe göre ise onda amel eden âmil, { بِبَكَّةَ } kavlindeki cer harfi olan bâ'nın taalluk ettiği fiildir; takdiri şöyledir:
استقر ببكة مباركا، وفي وصف البيت ب هُدىً مجازية بليغة، لأنه مقوم مصلح، فهو مرشد، وفيه إرشاد، فجاء قوله، وَهُدىً بمعنى وذا هدى، ويحتمل أن يكون هُدىً في هذه الآية، بمعنى الدعاء، أي من حيث دعي العالمون إليه.
«Bekke'de bereketli olarak yerleşti/karar kıldı». Beyt'in { هُدىً } ile vasfedilmesinde beliğ bir mecaz vardır; çünkü o doğrultan ve ıslah edendir, dolayısıyla yol göstericidir ve onda hidayet/rehberlik vardır; bu sebeple { وَهُدىً } kavli «hidayet sahibi» anlamında gelmiştir. Bu ayette { هُدىً } lafzının davet manasında olması da muhtemeldir; yani âlemler ona davet edildiği cihetle böyledir.
قوله تعالى:
Yüce Allah'ın şu kavli:
[سورة آل عمران (٣) : آية ٩٧]
[Âl-i İmrân Suresi (3): Ayet 97]
فِيهِ آياتٌ بَيِّناتٌ مَقامُ إِبْراهِيمَ وَمَنْ دَخَلَهُ كانَ آمِناً وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطاعَ إِلَيْهِ سَبِيلاً وَمَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنِ الْعالَمِينَ (٩٧)
{ فِيهِ آياتٌ بَيِّناتٌ مَقامُ إِبْراهِيمَ وَمَنْ دَخَلَهُ كانَ آمِناً وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطاعَ إِلَيْهِ سَبِيلاً وَمَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنِ الْعالَمِينَ (٩٧) } “Onda apaçık deliller, İbrahim'in makamı vardır. Oraya giren güvende olur. Oraya yol bulabilenlerin beyti haccetmesi Allah'ın insanlar üzerindeki hakkıdır. Kim inkâr ederse, şüphesiz Allah âlemlerden müstağnidir (hiçbir şeye muhtaç değildir). (97)”
الضمير في قوله: فِيهِ عائد على البيت، وساغ ذلك مع كون «الآيات» خارجة عنه لأن البيت إنما وضع بحرمه وجميع فضائله، فهي فيه وإن لم تكن داخل جدرانه، وقرأ جمهور الناس: «آيات بينات» بالجمع، وقرأ أبي بن كعب وعمرو ابن عباس: «آية بينة» على الإفراد، قال الطبري: يريد علامة واحدة المقام وحده، وحكي ذلك عن مجاهد.
{ فِيهِ } kavlindeki zamir Beyt'e aittir. «Ayetlerin/delillerin» onun dışında olmasına rağmen bu kullanımın caiz olması, Beyt'in haremi ve bütün faziletleriyle birlikte tesis edilmiş olmasındandır; dolayısıyla duvarlarının içinde olmasa bile onun içindedir. İnsanların cumhuru cemi (çoğul) olarak «âyâtün beyyinât» (آيات بينات) şeklinde okumuştur. Übey b. Ka'b ile İbn Abbas'tan Amr ise müfred (tekil) olarak «âyetün beyyinetün» (آية بينة) şeklinde okumuşlardır. et-Taberî: «Tek bir alameti, sadece Makam'ı kastediyor» demiştir; bu görüş Mücâhid'den de rivayet edilmiştir.
قال القاضي أبو محمد: ويحتمل أن يراد بالآية اسم الجنس فيقرب من معنى القراءة الأولى، واختلف عبارة المفسرين عن «الآيات البينات» فقال ابن عباس: من الآيات المقام، يريد الحجر المعروف والمشعر وغير ذلك.
Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Ayet kelimesiyle cins isminin kastedilmiş olması da muhtemeldir; böylece ilk kıraatin manasına yaklaşır. Müfessirlerin «apaçık deliller/ayetler» hakkındaki ifadeleri farklılık göstermiştir. İbn Abbas: «Ayetlerden biri Makam'dır» demiştir; bilinen taşı, Meş'ar'ı ve diğerlerini kastetmektedir.
قال القاضي أبو محمد ﵁: وهذا يدل على أن قراءته «آية» بالإفراد إنما يراد بها اسم الجنس، وقال الحسن بن أبي الحسن: «الآيات البينات» مقام إبراهيم، وإن من دخله كان آمنا، وقال مجاهد: المقام الآية، وقوله: وَمَنْ دَخَلَهُ كانَ آمِناً كلام آخر.
Kadı Ebû Muhammed (radıyallâhu anh) dedi ki: Bu da onun müfred olarak «âyet» şeklindeki kıraatinde cins isminin kastedildiğine delalet eder. el-Hasan b. Ebi'l-Hasan: «Apaçık ayetler/deliller; İbrahim'in makamı ve oraya girenin güvende olmasıdır» demiştir. Mücâhid ise: «Makam tek başına o ayettir/delildir; { وَمَنْ دَخَلَهُ كانَ آمِناً } “Oraya giren güvende olur” kavli ise başka bir sözdür» demiştir.
قال القاضي أبو محمد: فرفع مَقامُ على قول الحسن ومجاهد على البدل من آياتٌ، أو على خبر ابتداء تقديره هن مقام إبراهيم، وعلى قول ابن عباس ومن نحا نحوه: هو مرتفع بالابتداء وخبره محذوف مقدم تقديره: منهن مَقامُ إِبْراهِيمَ.
Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Hasan ve Mücâhid'in görüşüne göre { مَقامُ } kelimesinin merfu olması, { آياتٌ } kelimesinden bedel olmasından veya takdiri «onlar İbrahim'in makamıdır» şeklinde olan mübtedanın haberi olmasındandır. İbn Abbas ve onun gibi düşünenlerin görüşüne göre ise mübteda olarak merfudur ve haberi öne geçmiş olup mahzuftur; takdiri ise «onlardan biri { مَقامُ إِبْراهِيمَ } [İbrahim'in makamıdır]» şeklindedir.
قال القاضي: والمترجح عندي أن المقام وأمن الداخل جعلا مثالا مما في حرم الله من الآيات، وخصا بالذكر لعظمهما، وأنهما تقوم بهما الحجة على الكفار، إذ هم مدركون لهاتين الآيتين بحواسهم، ومن آيات الحرم والبيت التي تقوم بها الحجة على الكفار أمر الفيل، ورمي طير الله عنه بحجارة السجيل، وذلك أمر لم تختلف كافة العرب في نقله وصحته إلى أن أنزله الله في كتابه، ومن آياته كف الجبابرة عنه على وجه الدهر، ومن آياته الحجر الأسود، وما روي فيه أنه من الجنة وما أشربت قلوب العالم من تعظيمه قبل الإسلام، ومن آياته حجر المقام، وذلك أنه قام عليه إبراهيم ﵇، وقت رفعه القواعد من البيت، لما طال له البناء فكلما علا الجدار، ارتفع الحجر به في الهواء، فما زال يبني وهو قائم عليه وإسماعيل يناوله الحجارة والطين حتى أكمل الجدار، ثم إن الله تعالى، لما أراد إبقاء ذلك آية للعالمين لين الحجر، فغرقت فيه قدما إبراهيم ﵇ كأنها في طين، فذلك الأثر العظيم باق في الحجر إلى اليوم، وقد نقلت كافة العرب ذلك في الجاهلية على مرور الأعصار، وقال أبو طالب: [الطويل]
Kadı dedi ki: Bana göre tercih edilen görüş; Makam'ın ve oraya girenin güvende oluşunun, Allah'ın haremindeki ayetlerden/delillerden birer örnek kılınmış olmasıdır. Büyüklüklerinden ve kafirlere karşı hüccet teşkil ettiklerinden dolayı özellikle zikredilmişlerdir; zira onlar bu iki ayeti duyularıyla idrak etmektedirler. Kafirlere karşı hüccet teşkil eden Harem ve Beyt ayetlerinden biri de Fil hadisesi ve Allah'ın kuşlarının Beyt'i korumak için onları pişkin tuğladan taşlarla taşlamasıdır; bu, Allah kitabında indirene kadar bütün Arapların naklinde ve sıhhatinde ihtilaf etmediği bir meseledir. Yine onun ayetlerinden biri, tarih boyunca zorbaların ondan uzak tutulmasıdır. Ayetlerinden biri Hacerülesved ve onun cennetten olduğuna dair rivayet edilenler ile İslam'dan önce âlemin kalplerine sindirilmiş olan saygısıdır. Ayetlerinden biri Makam taşıdır; şöyle ki İbrahim (aleyhisselam) Beyt'in temellerini yükseltirken bina uzayınca onun üzerine çıkmıştır. Duvar yükseldikçe taş da onunla birlikte havada yükselmiş, İbrahim onun üzerinde ayakta inşa etmeye ve İsmail de ona taş ile harç vermeye devam etmiş ve nihayet duvarı tamamlamıştır. Sonra Allah Teâlâ bunu âlemlere bir ibret/ayet olarak baki kılmak isteyince taşı yumuşatmış ve İbrahim'in (aleyhisselam) ayakları sanki çamurdaymış gibi taşın içine gömülmüştür. İşte bu muazzam iz bugüne kadar taşta kalmıştır. Bütün Araplar da asırlar boyunca Câhiliye döneminde bunu nakletmişlerdir. Ebû Tâlib şöyle demiştir: [Tavîl]
وموطىء إبراهيم في الصّخر رطبة ... على قدميه حافيا غير ناعل
Ve İbrahim'in kaya üzerindeki ayak izi ıslak ve yumuşaktır / Yalınayak olup ayakkabısız olan iki ayağı üzerinde
فما حفظ أن أحدا من الناس نازع في هذا القول، ومن آياته البينات زمزم في نبعها لهاجر بهمز جبريل ﵇ الأرض بعقبه، وفي حفر عبد المطلب لها آخرا بعد دثورها بتلك الرؤيا المشهورة، وبما نبع من الماء تحت خف ناقته في سفره، إلى منافرة قريش ومخاصمتها في أمر زمزم، ذكر ذلك ابن إسحاق مستوعبا، ومن آيات البيت نفع ماء زمزم لما شرب له، وأنه يعظم ماؤها في الموسم، ويكثر كثرة خارقة للعادة في الآبار، ومن آياته، الأمنة الثابتة فيه على قديم الدهر، وأن العرب كانت تغير بعضها على بعض ويتخطف الناس بالقتل، وأخذ الأموال وأنواع الظلم إلا في الحرم، وتركب على هذا أمن الحيوان فيه، وسلامة الشجر، وذلك كله للبركة التي خصه الله بها، والدعوة من الخليل ﵇ في قوله، اجعل هذا بلدا آمنا، وإذعان نفوس العرب وغيرهم قاطبة لتوقير هذه البقعة دون ناه، ولا زاجر، آية عظمى تقوم بها الحجة، وهي التي فسرت بقوله تعالى: وَمَنْ دَخَلَهُ كانَ آمِناً ومن آياته كونه بواد غير ذي زرع، والأرزاق من كل قطر تجيء إليه عن قرب وعن بعد، ومن آياته، ما ذكر ابن القاسم العتقي ﵀، قال في النوادر وغيرها: سمعت أن الحرم يعرف بأن لا يجيء سيل من الحل فيدخل الحرم.
İnsanlardan hiçbirinin bu söze itiraz ettiği nakledilmemiştir. Onun apaçık ayetlerinden biri de; Cebrâil'in (aleyhisselam) topuğuyla yere vurmasıyla Hâcer için fışkıran Zemzem, kaybolduktan sonra meşhur rüya üzerine Abdülmuttalib'in onu yeniden kazması, yolculuğunda devesinin ayağının altından suyun fışkırması ve Kureyş'in Zemzem meselesinde onunla çekişip davalaşmasıdır; bunu İbn İshâk ayrıntılı olarak zikretmiştir. Beyt'in ayetlerinden biri de Zemzem suyunun ne niyetle içilirse ona fayda vermesi, hac mevsiminde suyunun çoğalması ve kuyularda görülmedik harikulade bir bolluğa ulaşmasıdır. Ayetlerinden biri, tarih boyunca onda sabit olan güvenliktir; Araplar birbirine baskınlar düzenler, insanlar öldürülür, mallar yağmalanır ve türlü zulümler işlenirdi; ancak Harem'de asla yapılmazdı. Buna bağlı olarak oradaki hayvanların güvende olması ve ağaçların dokunulmazlığı da yer alır. Bütün bunlar, Allah'ın ona bahşettiği bereket ve Halîl'in (aleyhisselam) «Bu şehri güvenli kıl» duasının sonucudur. Arapların ve diğerlerinin nefislerinin hiçbir yasaklayıcı ve engelleyici olmaksızın bu mekana hürmet göstermeye boyun eğmesi, aleyhlerine hüccet teşkil eden büyük bir ayettir ki bu da Yüce Allah'ın: { وَمَنْ دَخَلَهُ كانَ آمِناً } “Oraya giren güvende olur” kavliyle tefsir edilmiştir. Ayetlerinden biri, ekinsiz bir vadide bulunmasına rağmen rızıkların yakın ve uzak her diyardan ona akıp gelmesidir. Ayetlerinden biri de İbnü'l-Kâsım el-Utekî'nin (rahimehullâh) zikrettiği husustur; en-Nevâdir ve diğer eserlerde şöyle demiştir: «Harem'in, Hill bölgesinden hiçbir selin gelip Harem'e girmemesiyle bilindiğini işittim».
قال القاضي أبو محمد: هذا والله أعلم، لأن الله تعالى جعله ربوة أو في حكمها ليكون أصون له، والحرم فيما حكى ابن أبي زيد في الحج الثاني من النوادر. مما يلي المدينة نحو من أربعة أميال إلى منتهى التنعيم، ومما يلي العراق نحو من ثمانية أميال إلى مكان يقال له المقطع، ومما يلي عرفة تسعة أميال، ومما يلي طريق اليمن سبعة أميال، إلى موضع يقال له أضاة، ومما يلي جدة عشرة أميال إلى منتهى الحديبية، قال مالك في العتبية: والحديبية في الحرم، ومن آياته فيما ذكر مكي وغيره، أن الطير لا تعلوه، وإن علاه طائر فإنما ذلك لمرض به، فهو يستشفي بالبيت، وهذا كله عندي ضعيف، والطير تعاين تعلوه، وقد علته العقاب التي أخذت الحية المشرفة على جداره، وتلك كانت من آياته ومن آياته فيما ذكر الناس قديما وحديثا، أنه إذا عمه المطر من جوانبه الأربعة في العام الواحد، أخصبت آفاق الأرض، وإن لم يصب جانبا منه لم يخصب ذلك الأفق الذي يليه ذلك العام، واختلف الناس في مَقامُ إِبْراهِيمَ، فقال الجمهور: هو الحجر المعروف، وقال قوم: البيت كله مقام إبراهيم لأنه بناه وقام في جميع أقطاره، وقال قوم من العلماء مكة كلها مقام إبراهيم، وقال قوم: الحرم كله مقام إبراهيم، والضمير في قوله، وَمَنْ دَخَلَهُ عائد على الحرم في قول من قال: مقام إبراهيم هو الحرم، وعائد على البيت في قول الجمهور، إذ لم يتقدم ذكر لغيره، إلا أن المعنى يفهم منه أن من دخل الحرم فهو في الأمن، إذ الحرم جزء من البيت، إذ هو بسببه ولحرمته.
Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Bu —en doğrusunu Allah bilir— Allah Teâlâ'nın onu daha iyi korunsun diye bir tepe veya tepe hükmünde kılmasından dolayıdır. İbn Ebî Zeyd'in en-Nevâdir'in hacla ilgili ikinci bahsinde naklettiğine göre Harem sınırları şöyledir: Medine cihetinden Ten'îm'in sonuna kadar yaklaşık dört mil; Irak cihetinden el-Maktâ' denilen yere kadar yaklaşık sekiz mil; Arafat cihetinden dokuz mil; Yemen yolu cihetinden Edât denilen yere kadar yedi mil; Cidde cihetinden Hudeybiye'nin sonuna kadar on mildir. Mâlik el-Utbiyye'de: «Hudeybiye Harem'dendir» demiştir. Mekkî ve başkalarının zikrettiğine göre onun ayetlerinden biri de kuşların onun üzerinden uçmamasıdır; şayet bir kuş üzerinden uçarsa bu ancak onda bir hastalık bulunduğu içindir ve o Beyt ile şifa aramaktadır. Bana göre bunların hepsi zayıftır; kuşların onun üzerinden uçtuğu bizzat görülmektedir; nitekim duvarına yaklaşan yılanı kapan kartal da onun üzerine konmuştur ve bu da onun ayetlerindendir. İnsanların geçmişte ve günümüzde zikrettiği ayetlerinden biri de şudur: Bir yıl içinde yağmur dört bir yanını birden kaplarsa yeryüzünün her tarafında bolluk ve bereket olur; şayet bir tarafına yağmazsa o yıl ona komşu olan o cihette bolluk olmaz. İnsanlar { مَقامُ إِبْراهِيمَ } hakkında ihtilaf etmişlerdir. Cumhur: «O bilinen taştır» demiştir. Bir topluluk: «Onu bina ettiği ve her tarafında durduğu için Beyt'in tamamı İbrahim'in makamıdır» demiştir. Âlimlerden bir grup: «Bütün Mekke İbrahim'in makamıdır» derken, diğer bir grup: «Bütün Harem İbrahim'in makamıdır» demiştir. «İbrahim'in makamı Harem'dir» diyenlerin görüşüne göre { وَمَنْ دَخَلَهُ } kavlindeki zamir Harem'e; cumhurun görüşüne göre ise öncesinde başka bir şey zikredilmediği için Beyt'e racidir. Ancak manadan anlaşılan şudur ki Harem'e giren kimse güvendedir; zira Harem onun sebebiyle ve onun hürmetine var olduğu için Beyt'in bir parçası hükmündedir.
واختلف الناس في معنى قوله كانَ آمِناً فقال الحسن وقتادة وعطاء ومجاهد وغيرهم: هذه وصف حال كانت في الجاهلية أن الذي يجر جريرة ثم يدخل الحرم، فإنه كان لا يتناول ولا يطلب فأما في الإسلام وأمن جميع الأقطار، فإن الحرم لا يمنع من حد من حدود الله، من سرق فيه قطع، ومن زنى رجم، ومن قتل قتل، واستحسن كثير ممن قال هذا القول أن يخرج من وجب عليه القتل إلى الحل فيقتل
İnsanlar: { كانَ آمِناً } “güvende olur” kavlinin manasında ihtilaf etmişlerdir. el-Hasan, Katâde, Atâ, Mücâhid ve başkaları şöyle demişlerdir: Bu, Câhiliye dönemindeki bir durumun vasfıdır; zira bir suç işleyip sonra Harem'e giren kimseye dokunulmaz ve peşine düşülmezdi. İslam gelip bütün beldeler güvene kavuşunca ise Harem, Allah'ın hadlerinden (cezalarından) hiçbirine engel teşkil etmez; orada hırsızlık yapanın [eli] kesilir, zina eden recmedilir, adam öldüren de öldürülür. Bu görüşü savunanların birçoğu, üzerine ölüm cezası gereken kimsenin Hill bölgesine çıkarılıp orada öldürülmesini...
هنالك، وقال ابن عباس ﵄: من أحدث حدثا ثم استجار بالبيت فهو آمن، وإن الأمن في الإسلام كما كان في الجاهلية، والإسلام زاد البيت شرفا وتوقيرا، فلا يعرض أحد بمكة لقاتل وليه، إلا أنه يجب على المسلمين ألا يبايعوا ذلك الجاني ولا يكلموه ولا يؤوه حتى يتبرم فيخرج من الحرم فيقام عليه الحد، وقال بمثل هذا عبيد بن عمير والشعبي وعطاء بن أبي رباح والسدي وغيرهم، إلا أن أكثرهم قالوا هذا فيمن يقتل خارج الحرم ثم يعوذ بالحرم، فأما من يقتل في الحرم، فإنه يقام عليه الحد في الحرم.
...güzel görmüşlerdir. İbn Abbas (radıyallâhu anhümâ) ise şöyle demiştir: «Bir suç işleyip de Beyt'e sığınan kimse güvendedir. İslam'daki güvenlik Câhiliye'deki gibidir; hatta İslam Beyt'in şerefini ve hürmetini artırmıştır. Bu yüzden Mekke'de hiç kimse velisini öldüren katile müdahale edemez; ancak Müslümanların o suçluyla alışveriş yapmaması, onunla konuşmaması ve onu barındırmaması gerekir; ta ki o bunalıp Harem'den çıksın ve had cezası uygulansın». Ubeyd b. Umeyr, eş-Şa'bî, Atâ b. Ebî Rabâh, es-Süddî ve başkaları da buna benzer bir görüş belirtmişlerdir; ne var ki onların çoğu bu hükmün Harem dışında adam öldürüp sonra Harem'e sığınan kimse hakkında geçerli olduğunu, Harem'de adam öldüren kimseye ise cezasının bizzat Harem'de uygulanacağını söylemişlerdir.
قال القاضي أبو محمد عبد الحق ﵁: وإذا تؤمل أمر هذا الذي لا يكلم ولا يبايع، فليس بآمن، وقال يحيى بن جعدة: معنى الآية ومن دخل البيت كان آمنا من النار، وحكى النقاش عن بعض العباد قال: كنت أطوف حول الكعبة ليلا فقلت: يا رب إنك قلت: وَمَنْ دَخَلَهُ كانَ آمِناً، فمن ماذا هو آمن يا رب؟ فسمعت مكلما يكلمني وهو يقول: من النار، فنظرت وتأملت فما كان في المكان أحد.
Kadı Ebû Muhammed Abdülhak (radıyallâhu anh) dedi ki: Kendisiyle konuşulmayan ve alışveriş yapılmayan bu kimsenin durumu düşünüldüğünde, onun güvende olmadığı görülür. Yahyâ b. Ca'de: «Ayetin manası; kim Beyt'e girerse cehennem ateşinden güvende olur demektir» demiştir. en-Nakkâş ibadet ehlinden birinden şunu nakletmiştir: «Gece Kâbe'yi tavaf ederken: 'Ey Rabbim! Sen: { وَمَنْ دَخَلَهُ كانَ آمِناً } “Oraya giren güvende olur” buyurdun; o neden güvendedir ya Rabbi?' dedim. Birinin bana şöyle seslendiğini işittim: 'Cehennem ateşinden!' Baktım ve dikkatlice inceledim, mekânda hiç kimse yoktu».
وقوله تعالى: وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ الآية، هو فرض الحج في كتاب الله بإجماع، وقال مالك ﵀: الحج كله في كتاب الله، فأما الصلاة والزكاة فهي من جملة الذي فسره النبي ﵇، والحج من دعائم الإسلام التي بني عليها حسب الحديث، وشروط وجوبه خمسة، البلوغ، والعقل، والحرية، والإسلام، واستطاعة السبيل، والحج في اللغة: القصد لكنه في بيت الله مخصص بأعمال وأقوال، وقرأ حمزة والكسائي وحفص عن عاصم: «حج البيت» بكسر الحاء، وقرأ الباقون: «حج البيت» بفتحها، قال سيبويه: حج حجا مثل ذكر ذكرا، قال أبو علي: فحج على هذا مصدر، وقال سيبويه أيضا:
Yüce Allah'ın: { وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ } ayeti, icma ile hac ibadetinin Allah'ın Kitabındaki farziyetidir. Mâlik (rahimehullâh) şöyle demiştir: «Haccın tamamı Allah'ın Kitabındadır; namaz ve zekat ise Peygamber'in (aleyhisselam) açıkladığı hususlardandır». Hac, hadise göre İslam'ın üzerine bina kılındığı temel rükünlerdendir. Farz olmasının şartları beştir: Bülûğ, akıl, hürriyet, İslam ve yol bulabilme gücü (istitâat). Hac kelimesi lügatte «yönelmek/kastetmek» demektir; fakat Allah'ın Beyti için belirli fiil ve sözlerle hususileşmiştir. Hamza, el-Kisâî ve Âsım'dan Hafs «hiccü'l-beyt» (حِجُّ الْبَيْتِ) şeklinde ha harfinin kesrasıyla okumuşlardır; diğerleri ise «haccü'l-beyt» (حَجُّ الْبَيْتِ) şeklinde fethasıyla okumuşlardır. Sîbeveyh: «Hacce hiccen tıpkı zekere zikran gibidir» demiştir. Ebû Ali: «Buna göre 'hicc' masdardır» demiştir. Sîbeveyh ayrıca şöyle demiştir:
قالوا غزاة فأرادوا عمل وجه واحد، كما قيل حجة.
«'Gazât' dediler ve tıpkı 'hicce' dendiği gibi tek bir yöndeki ameli kastettiler».
قال القاضي: بكسر الحاء يريدون عمل سنة واحدة، ولم يجيئوا به على الأصل لكنه اسم له، قال أبو علي: قوله لم يجيئوا به على الأصل يريد على الفتح الذي هو الدفعة من الفعل، ولكن كسروه فجعلوه اسما لهذا المعنى، كما أن غزاة كذلك، ولم تجىء فيه الغزوة وكان القياس.
Kadı dedi ki: Hâ harfinin kesrasıyla [hicce diyerek] bir yıllık ameli kastediyorlar; onu aslı üzere getirmemişlerdir, aksine ona isim olmuştur. Ebû Ali dedi ki: «Onu aslı üzere getirmemişlerdir» sözüyle, fiilden bir defayı ifade eden fetha halini kastetmektedir; ancak hâ harfini kesralı yaparak bu manaya isim kılmışlardır; tıpkı 'gazât' kelimesinde olduğu gibi. Kıyasa göre 'gazve' gelmesi gerekirken o şekilde gelmemiştir.
قال القاضي: وأكثر ما التزم كسر الحاء في قولهم ذو الحجة، وأما قولهم حجة الوداع ونحوه فإنها على الأصل، وقال الزجّاج وغيره، «الحج» : بفتح الحاء المصدر، وبكسرها اسم العمل، وقال الطبري:
Kadı dedi ki: Hâ harfinin kesrası en çok «Zülhicce» tabirinde iltizam edilmiştir. «Haccetü'l-Vedâ» ve benzeri ifadeler ise aslı üzeredir. ez-Zeccâc ve başkaları: «Hâ harfinin fethasıyla 'el-hacc' masdardır, kesrasıyla 'el-hicc' ise amelin ismidir» demişlerdir. et-Taberî ise şöyle demiştir:
هما لغتان الكسر لغة نجد، والفتح لغة أهل العالية.
«Bunlar iki lehçedir; kesra Necid ehlinin, fetha ise Âliye ehlinin lehçesidir».
وقوله تعالى: مَنِ اسْتَطاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا، مَنْ في موضع خفض بدل من النَّاسِ، وهو بدل البعض من الكل وقال الكسائي وغيره: هي شرط في موضع رفع بالابتداء، والجواب محذوف تقديره: من استطاع فعليه الحج، ويدل عليه عطف الشرط الآخر بعده في قوله: وَمَنْ كَفَرَ، وقال بعض البصريين: مَنْ رفع على أنه فاعل بالمصدر الذي هو حِجُّ الْبَيْتِ ويكون المصدر مضافا إلى المفعول، واختلف الناس في حال مستطيع السبيل كيف هي؟ فقال عمر بن الخطاب وابن عباس وعطاء وسعيد بن جبير: هي حال الذي يجد زادا وراحلة، وروى الطبري عن الحسن من طريق إبراهيم بن يزيد الخوزي أن رسول الله ﷺ قرأ هذه الآية فقال له رجل: يا رسول الله ما السبيل؟ قال: الزاد والراحلة، وأسند الطبري إلى علي بن أبي طالب ﵁ أنه قال: قال رسول الله ﷺ: من ملك زادا وراحلة
Yüce Allah'ın: { مَنِ اسْتَطاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا } kavlinde { مَنْ }, { النَّاسِ } kelimesinden cer konumunda bedeldir; bu da bedel-i ba'z-ı külldür. el-Kisâî ve başkaları: «Şart edatıdır ve mübteda olarak ref konumundadır; cevabı mahzuf olup takdiri 'kim güç yetirirse ona hac gerekir' şeklindedir; bundan sonra gelen { وَمَنْ كَفَرَ } şartının ona atfedilmesi de buna delalet eder» demişlerdir. Bazı Basralılar ise: «{ مَنْ }, masdar olan { حِجُّ الْبَيْتِ } tamlamasının faili olarak ref konumundadır ve masdar mef'ûlüne muzaf olmuştur» demişlerdir. İnsanlar yola güç yetirenin hâlinin nasıl olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir. Ömer b. el-Hattâb, İbn Abbas, Atâ ve Saîd b. Cübeyr: «Bu, azık ve binek bulan kimsenin hâlidir» demişlerdir. et-Taberî, İbrâhîm b. Yezîd el-Hûzî tarikiyle Hasan'dan rivayet ettiğine göre Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) bu ayeti okumuş ve bir adam ona: «Ey Allah'ın Resûlü, yol [güç yetirme] nedir?» diye sormuştur. O da: «Azık ve binektir» buyurmuştur. et-Taberî Ali b. Ebî Tâlib'e (radıyallâhu anh) dayandırarak onun şöyle dediğini nakletmiştir: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): «Kim azık ve bineğe sahip olup da...
فلم يحج فلا عليه أن يموت يهوديا أو نصرانيا، وروى عبد الرزاق وسفيان عن إبراهيم بن يزيد الخوزي عن محمد بن عباد بن جعفر عن ابن عمر قال: قام رجل إلى النبي ﵇، فقال: ما السبيل؟ قال: الزاد والراحلة.
...haccetmezse, ister Yahudi ister Hristiyan olarak ölsün, fark etmez» buyurdu. Abdürrezzâk ve Süfyân, İbrâhîm b. Yezîd el-Hûzî'den, o Muhammed b. Abbâd b. Ca'fer'den, o da İbn Ömer'den rivayet ettiler: Bir adam Peygamber'e (aleyhisselam) kalkıp: «Yol [güç yetirme] nedir?» dedi. O da: «Azık ve binektir» buyurdu.
قال القاضي: وضعّف قوم هذا الحديث، لأن إبراهيم بن يزيد الخوزي تكلم فيه ابن معين وغيره، والحديث مستغن عن طريق إبراهيم، وقال بعض البغداديين: هذا الحديث مشير إلى أن الحج لا يجب مشيا.
Kadı dedi ki: Bir topluluk bu hadisi zayıf görmüştür; zira İbrâhîm b. Yezîd el-Hûzî hakkında İbn Maîn ve başkaları tenkitte bulunmuşlardır; oysa hadis İbrâhîm'in tarikine muhtaç değildir. Bazı Bağdatlılar: «Bu hadis, haccın yürüyerek farz olmadığına işaret etmektedir» demişlerdir.
قال القاضي: والذي أقول: إن هذا الحديث إنما خرج على الغالب من أحوال الناس وهو البعد عن مكة واستصعاب المشي على القدم كثيرا، فأما القريب الدار فلا يدخل في الحديث، لأن القرب أغناه عن زاد وراحلة، وأما الذي يستطيع المشي من الأقطار البعيدة، فالراحلة عنده بالمعنى والقوة التي وهب، وقد ذكره الله تعالى في قوله: يَأْتُوكَ رِجالًا [الحج: ٢٧] وكذلك أيضا معنى الحديث: الزاد والراحلة لمن لم يكن له عذر في بدنه، من مرض أو خوف على أقسامه أو استحقاق بأجرة أو دين وهو يحاول الأداء ويطمع فيه بتصرفه في مال بين يديه، وأما العديم فله أن يحج إذا تكلف واستطاع، فمقصد الحديث: أن يتحدد موضع الوجوب على البعيد الدار، وأما المشاة وأصحاب الأعذار فكثير منهم من يتكلف السفر، وإن كان الحج غير واجب عليه، ثم يؤديه ذلك التكلف إلى موضع يجب فيه الحج عليه، وهذه مبالغة في طلب الأجر ونيله إن شاء الله تعالى، وذهبت فرقة من العلماء إلى قوله تعالى: مَنِ اسْتَطاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا كلام عام لا يتفسر بزاد وراحلة ولا غير ذلك، بل إذا كان مستطيعا غير شاق على نفسه فقد وجب عليه الحج، قال ذلك ابن الزبير والضحاك، وقال الحسن: من وجد شيئا يبلغه فقد استطاع إليه سبيلا، وقال عكرمة:
Kadı dedi ki: Benim kanaatime göre bu hadis, Mekke'den uzaklık ve yaya yürümenin çoğunlukla zorluğu gibi insanların genel durumları üzerine varit olmuştur. Mekke'ye yakın oturan kimse ise hadise dahil değildir; çünkü yakınlık onu azık ve binek ihtiyacından müstağni kılmıştır. Uzak diyarlardan yürümeye güç yetiren kimseye gelince, ona bahşedilen güç ve takat binek manasındadır; nitekim Allah Teâlâ: { يَأْتُوكَ رِجالًا } [el-Hac: 27] “yaya olarak sana gelsinler” kavlinde onu zikretmiştir. Aynı şekilde hadisin manası; hastalık, kısımlarıyla korku, bir ecir karşılığı çalışma veya elindeki malı tasarruf ederek ödemeye çalıştığı ve umduğu borç gibi bedeninde bir özrü bulunmayan kimseler için azık ve binek demektir. Hiçbir şeyi olmayan fakire gelince, zorluğa katlanıp güç yetirebilirse haccedebilir. Hadisin maksadı; uzakta oturan kimse için farz olma sınırının belirlenmesidir. Yürüyenler ve özür sahiplerine gelince, hac kendilerine farz olmadığı halde birçoğu yolculuğun meşakkatine katlanır ve bu meşakkat onları haccın üzerlerine farz olduğu bir duruma ulaştırır; bu da inşallah Allah Teâlâ'nın sevabını isteme ve ona nail olma hususunda bir gayrettir. Âlimlerden bir fırka, Yüce Allah'ın: { مَنِ اسْتَطاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا } kavlinin genel bir kelam olduğu, azık, binek veya başka bir şeyle tefsir edilemeyeceği, bilakis nefsine ağır gelmeksizin güç yetirebildiğinde haccın ona farz olacağı görüşüne gitmiştir. İbnü'z-Zübeyr ve ed-Dahhâk bunu söylemiştir. Hasan: «Kendisini ulaştıracak bir şey bulan kimse ona yol bulmaya güç yetirmiştir» demiştir. İkrime ise şöyle demiştir:
استطاعة السبيل الصحة، وقال ابن عباس: من ملك ثلاثمائة درهم فهو السبيل إليه، وقال مالك بن أنس ﵁، في سماع أشهب من العتبية، وفي كتاب محمد، وقد قيل له: أتقول إن السبيل الزاد والراحلة؟ فقال: لا والله، قد يجد زادا وراحلة ولا يقدر على مسير، وآخر يقدر أن يمشي راجلا، وربّ صغير أجلد من كبير فلا صفة في هذا أبين مما قال الله تعالى.
«Yol bulma gücü (istitâat) sağlıktır». İbn Abbas: «Kimin üç yüz dirhemi varsa bu onun için yoldur [güçtür]» demiştir. Mâlik b. Enes (radıyallâhu anh), el-Utbiyye'deki Eşheb'in semâında ve Kitâbu Muhammed'de kendisine: «Yolun azık ve binek olduğunu söyler misin?» denilince şöyle demiştir: «Hayır vallahi! Bazen kişi azık ve binek bulur da yolculuğa güç yetiremez; başkası ise yaya yürümeye güç yetirebilir. Nice genç/küçük vardır ki yaşlıdan/büyükten daha dayanıklıdır. Bu konuda Allah Teâlâ'nın buyurduğundan daha açık bir vasıf yoktur».
قال القاضي: وهذا أنبل كلام، وجميع ما حكي عن العلماء لا يخالف بعضه بعضا، الزاد والراحلة على الأغلب من أمر الناس في البعد، وأنهم أصحاء غير مستطيعين للمشي على الأقدام، والاستطاعة- متى تحصلت- عامة في ذلك وغيره، فإذا فرضنا رجلا مستطيعا للسفر ماشيا معتادا لذلك، وهو ممن يسأل الناس في إقامته ويعيش من خدمتهم وسؤالهم ووجد صحابة، فالحج عليه واجب دون زاد ولا راحلة، وهذه من الأمور التي يتصرف فيها فقه الحال، وكان الشافعي يقول: الاستطاعة على وجهين: بنفسه أولا، فمن منعه مرض أو عذر وله مال فعليه أن يجعل من يحج عنه وهو مستطيع لذلك.
Kadı dedi ki: Bu en asil ve veciz sözdür; âlimlerden nakledilenlerin tamamı da birbiriyle çelişmez. Azık ve binek, insanların uzaklık durumundaki ekseriyetine ve sağlıklı olup yaya yürümeye güç yetiremediklerine göredir. İstitâat (güç yetirme) ise gerçekleştiğinde bunda ve diğer hususlarda umumidir. Eğer yaya olarak yolculuğa güç yetiren, buna alışkın, ikamet ettiği yerde insanlardan isteyen ve onların hizmeti ve istekleriyle geçinen ve kendine yol arkadaşı bulan bir adam farz edersek, ona azıksız ve bineksiz hac farzdır; bu da hâlin fıkhının devrede olduğu meselelerdendir. eş-Şâfiî şöyle derdi: İstitâat iki türlüdür: İlki bizzat kendisiyle olandır; kim bir hastalık veya özür sebebiyle engellenir de malı olursa, yerine haccettirecek birini tutmalıdır ve o buna güç yetiren kimsedir.
واختلف الناس هل وجوب الحج على الفور أو على التراخي؟ على قولين، ولمالك ﵀ مسائل تقتضي القولين، قال في المجموعة فيمن أراد الحج ومنعه أبواه: لا يعجل عليهما في حجة الفريضة وليستأذنهما العام والعامين، فهذا على التراخي، وقال في كتاب ابن المواز: لا يحج أحد إلا بإذن أبويه إلا
İnsanlar haccın farziyetinin fevrî (derhal) mi yoksa terâhî (zamana yayılabilir) mi olduğu hususunda iki görüş üzere ihtilaf etmişlerdir. Mâlik'in (rahimehullâh) bu iki görüşü de gerektiren meseleleri vardır. el-Mecmûa'da hacca gitmek isteyip de anne babası engel olan kimse hakkında: «Farz olan hacda onların aleyhine acele etmesin, bir veya iki yıl onlardan izin istesin» demiştir ki bu terâhîye göredir. Kitâbu İbni'l-Muvvâz'da ise şöyle demiştir: «Farz olan hac hariç...
الفريضة، فليخرج وليدعهما، فهذا على الفور، وقال مالك في المرأة يموت عنها زوجها فتريد الخروج إلى الحج: لا تخرج في أيام عدتها، قال الشيخ أبو الحسن اللخمي: فجعله على التراخي.
...hiç kimse anne babasının izni olmadan hacca gitmesin; farz olan hacda ise çıksın ve onları bıraksın» demiştir ki bu da fevrîliğe göredir. Mâlik, kocası ölüp de hacca gitmek isteyen kadın hakkında: «İddet günlerinde [hacca] çıkamaz» demiştir. Şeyh Ebu'l-Hasan el-Lahmî: «Böylece onu terâhîye hamletmiştir» demiştir.
قال القاضي: وهذا استقراء فيه نظر، واختلف قول مالك ﵀ فيمن يخرج إلى الحج على أن يسأل الناس جائيا وذاهبا ممن ليست تلك عادته في إقامته، فروى عنه ابن وهب أنه قال: لا بأس بذلك، قيل له فإن مات في الطريق قال: حسابه على الله، وروى عنه ابن القاسم أنه قال: لا أرى للذين لا يجدون ما ينفقون أن يخرجوا إلى الحج والغزو، ويسألوا وإني لأكره ذلك، لقول الله سبحانه، وَلا عَلَى الَّذِينَ لا يَجِدُونَ ما يُنْفِقُونَ حَرَجٌ [التوبة: ٩١] قال ابن القاسم: وكره مالك أن يحج النساء في البحر لأنها كشفة، وكره أن يحج أحد في البحر إلا مثل أهل الأندلس الذين لا يجدون منه بدا، وقال في كتاب محمد وغيره:
Kadı dedi ki: Bu çıkarımda bir eleştiri payı (nazar) vardır. İkamet ettiği yerde adeti bu olmadığı halde, insanlardan isteyerek gidip gelmek üzere hacca çıkan kimse hakkında Mâlik'in (rahimehullâh) sözü ihtilaflıdır. İbn Vehb'in rivayetine göre o şöyle demiştir: «Bunda bir sakınca yoktur». Ona: «Peki yolda ölürse?» denildiğinde: «Hesabı Allah'a aittir» demiştir. İbnü'l-Kâsım'ın rivayetine göre ise şöyle demiştir: «Harcayacak bir şey bulamayanların hacca ve gazaya çıkıp insanlardan istemelerini doğru bulmuyorum ve Allah Sübhânehu'nun: { وَلا عَلَى الَّذِينَ لا يَجِدُونَ ما يُنْفِقُونَ حَرَجٌ } [et-Tevbe: 91] “Harcayacak bir şey bulamayanlara da bir günah yoktur” buyruğundan dolayı bunu kerih görüyorum». İbnü'l-Kâsım dedi ki: «Mâlik, kadınların tesettürün açılmasına yol açtığı için deniz yoluyla hacca gitmelerini kerih görmüştür; Endülüs ehli gibi başka çaresi olmayanlar müstesna, herhangi bir kimsenin de deniz yoluyla haccetmesini kerih görmüştür». Kitâbu Muhammed ve diğer eserlerde şöyle demiştir:
قال الله تعالى: وَأَذِّنْ فِي النَّاسِ بِالْحَجِّ يَأْتُوكَ رِجالًا وَعَلى كُلِّ ضامِرٍ يَأْتِينَ مِنْ كُلِّ فَجٍّ عَمِيقٍ [الحج: ٢٧] وما أسمع للبحر ذكرا.
«Allah Teâlâ: { وَأَذِّنْ فِي النَّاسِ بِالْحَجِّ يَأْتُوكَ رِجالًا وَعَلى كُلِّ ضامِرٍ يَأْتِينَ مِنْ كُلِّ فَجٍّ عَمِيقٍ } [el-Hac: 27] “İnsanlar arasında haccı ilan et ki gerek yaya olarak gerekse uzak yollardan gelen yorgun develer üzerinde sana gelsinler” buyurmuştur; denize dair bir zikir işitmiyorum».
قال الفقيه القاضي: وهذا تأنيس من مالك ﵀ لسقوط لفظة البحر، وليس تقتضي الآية سقوط البحر، وسيأتي تفسير ذلك في موضعه إن شاء الله، وقد قال رسول الله ﷺ: ناس من أمتي عرضوا عليّ ملوكا على الأسرة أو مثل الملوك على الأسرة، يركبون ثبج هذا البحر الأخضر غزاة في سبيل الله.
Fakih Kadı dedi ki: Bu, Mâlik'in (rahimehullâh) deniz lafzının zikredilmemesine dayandırdığı bir delillendirmedir (te'nîs); yoksa ayet denizin düşmesini/geçersizliğini gerektirmez. Bunun tefsiri inşallah yerinde gelecektir. Nitekim Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): «Ümmetimden birtakım insanlar, Allah yolunda gaziler olarak bu yeşil denizin ortasına binen tahtlar üzerindeki hükümdarlar yahut hükümdarlar gibi bana arz edildi» buyurmuştur.
قال القاضي أبو محمد: ولا فرق بين الغزو والحج، واختلف في حج النساء ماشيات مع القدرة على ذلك، فقال في المدونة في المرأة تنذر مشيا فتمشي وتعجز في بعض الطريق: إنها تعود ثانية، قال:
Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Gazâ ile hac arasında fark yoktur. Güçleri yettiği halde kadınların yürüyerek haccetmeleri hususunda ihtilaf edilmiştir. el-Müdevvene'de yürümeyi adayıp yürüyen ve yolun bir kısmında aciz kalan kadın hakkında: «Tekrar döner [yürür]» demiştir. Dedi ki: