Binûn

Âl-i İmrân Suresi — 7. Sayfa

Kaynak: el-Muharrerü'l-Vecîz · İbn Atıyye · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

والرجال والنساء في ذلك سواء، فعلى هذا، يجب الحج إذا كانت قادرة على المشي لأن حجة الفريضة آكد من النذر، وقال في كتاب محمد: لا أرى على المرأة الحج ماشية وإن قويت عليه، لأن مشيهن عورة، إلا أن يكون المكان القريب من مكة.

«Bu hususta erkekler ve kadınlar eşittir». Buna göre yürümeye gücü yettiği takdirde [kadına] hac farz olur; çünkü farz olan hac adamaktan daha tekitlidir. Kitâbu Muhammed'de ise şöyle demiştir: «Yürümeye gücü yetse bile kadının yürüyerek haccetmesi gerektiği görüşünde değilim; zira onların yürümesi avrettir. Ancak Mekke'ye yakın bir yer olursa müstesnadır».

قال القاضي: وهذا ينظر بفقه الحال من رائعة ومتجالة، ولا حج على المرأة إلا إذا كان معها ذو محرم، واختلف إذا عدمته، هل يجب الحج بما هو في معناه من نساء ثقات يصطحبن في القافلة أو رجال ثقات؟ فقال الحسن البصري وإبراهيم النخعي وابن حنبل وإسحاق بن راهويه وأبو حنيفة وأصحابه:

Kadı dedi ki: Bu meseleye, kadının genç ve cazibeli mi yoksa yaşlı mı olduğu durumunun fıkhı göz önünde bulundurularak bakılır. Yanında mahremi bulunmadıkça kadına hac farz değildir. Mahremi bulunmadığı takdirde, onun hükmünde olan kervandaki güvenilir kadınlar yahut güvenilir erkekler sebebiyle haccın farz olup olmayacağı hususunda ihtilaf edilmiştir. Hasan-ı Basrî, İbrâhim en-Nehaî, İbn Hanbel, İshâk b. Râhûye, Ebû Hanîfe ve ashabı şöyle demiştir:

المحرم من السبيل، ولا حج عليها إلا مع ذي محرم.

«Mahrem, yola güç yetirmenin (sebîl) bir parçasıdır; dolayısıyla yanında mahremi olmadıkça kadına hac farz olmaz».

قال القاضي: وهذا وقوف مع لفظ الحديث، وقال مالك: تخرج مع جماعة نساء، وقال الشافعي:

Kadı dedi ki: Bu görüş hadisin lafzına bağlı kalmaktır. Mâlik: «Bir grup kadınla birlikte [hacca] çıkar» demiştir. Şâfiî ise şöyle demiştir:

تخرج مع حرة ثقة مسلمة، وقال ابن سيرين: تخرج مع رجل ثقة من المسلمين، وقال الأوزاعي: تخرج مع قوم عدول وتتخذ سلما تصعد عليه وتنزل ولا يقربها رجل.

«Güvenilir, hür bir Müslüman kadınla birlikte çıkar». İbn Sîrîn: «Müslümanlardan güvenilir bir erkekle birlikte çıkar» demiş, Evzâî de şöyle demiştir: «Âdil bir toplulukla birlikte çıkar; üzerine binip ineceği bir merdiven edinir ve hiçbir erkek ona yaklaşmaz».

قال القاضي: وهذه الأقوال راعت معنى الحديث، وجمهور الأمة على أن للمرأة أن تحج الفريضة وإن كره زوجها وليس له منعها، واضطرب قول الشافعي في ذلك، واختلف الناس في وجوب الحج مع وجود المكوس والغرامة، فقال سفيان الثوري: إذا كان المكس ولو درهما سقط فرض الحج عن الناس، وقال عبد الوهاب: إذا كانت الغرامة كثيرة مجحفة سقط الفرض، فظاهر هذا أنها إذا كانت كثيرة غير

Kadı dedi ki: Bu görüşler hadisin manasını gözetmiştir. Ümmetin cumhuru, kocası kerih görse bile kadının farz olan haccı yapma hakkı olduğu ve kocasının onu engelleme yetkisi bulunmadığı görüşündedir. Şâfiî'nin bu konudaki sözü ise muzdariptir (farklı rivayetler vardır). Haksız vergilerin (mükûs) ve haraçların bulunduğu durumlarda haccın farz olup olmadığı hususunda da ihtilaf edilmiştir. Süfyân es-Sevrî: «Vergi bir dirhem bile olsa insanlardan hac farziyeti düşer» demiştir. Abdülvehhâb ise: «Haraç çok ve bel bükücü (müchif) olursa farz düşer» demiştir. Bunun zahirinden anlaşılan şudur ki; bu meblağ çok olsa dahi

مجحفة لسعة الحال أن الفرض لا يسقط، وعلى هذا المنزع جماعة أهل العلم وعليه مضت الأعصار، وهذه نبذة من فقه الاستطاعة، وليس هذا الجمع بموضع لتقصي ذلك والله المستعان.

maddi imkânın genişliği sebebiyle bel bükücü değilse farz düşmez. İlim ehlinin çoğunluğunun benimsediği yaklaşım budur ve asırlar bu uygulama üzere geçmiştir. Bu, istitaat (güç yetirme) fıkhına dair kısa bir özettir; bu eser ise bunu tüm detaylarıyla ele alma yeri değildir. Yardımına sığınılacak olan yalnızca Allah'tır.

والسبيل- تذكر وتؤنث، والأغلب والأفصح التأنيث، قال الله تعالى: تَبْغُونَها عِوَجاً [آل عمران: ٩٩] وقال: قُلْ هذِهِ سَبِيلِي [يوسف: ١٠٨] ومن التذكير قول كعب بن مالك.

es-Sebîl (yol) kelimesi müzekker de müennes de kullanılır; galip ve en fasih olanı müennes kullanımıdır. Allah Teâlâ: { تَبْغُونَها عِوَجاً } [Âl-i İmrân: 99] “onu eğriltmek istiyorsunuz” ve { قُلْ هذِهِ سَبِيلِي } [Yûsuf: 108] “De ki: İşte bu benim yolumdur” buyurmuştur. Müzekker kullanımına ise Kâ'b b. Mâlik'in şu sözü örnektir:

قضى يوم بدر أن تلاقي معشرا ... بغوا وسبيل البغي بالناس جائز

Bedir günü hükmetti ki karşılaşasın bir toplulukla / Azgınlık eden; nitekim azgınlığın yolu insanlara açıktır.

والضمير في إِلَيْهِ، عائد على البيت، ويحتلم أن يعود على الحج، وقوله تعالى: وَمَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنِ الْعالَمِينَ قال ابن عباس: المعنى، من زعم أن الحج ليس بفرض عليه، وقال مثله الضحاك وعطاء وعمران القطان والحسن ومجاهد، وروي عن النبي ﵇ أنه قرأ الآية، فقال له رجل من هذيل: يا رسول الله من تركه كفر، فقال له النبي ﷺ من تركه لا يخاف عقوبته، ومن حجه لا يرجو ثوابه فهو ذلك وقال بمعنى هذا الحديث ابن عباس ومجاهد أيضا، وهذا والذي قبله يرجع إلى كفر الجحد والخروج عن الملة، وقال ابن عمر وجماعة من العلماء معنى الآية، من كفر بالله واليوم الآخر وهذا قريب من الأول، وقال ابن زيد: معنى الآية من كفر بهذه الآيات التي في البيت، وقال السدي وجماعة من أهل العلم: معنى الآية: ومن كفر بأن وجد ما يحج به ثم لم يحج، قال السدي: من كان بهذه الحال فهو كافر.

{ إِلَيْهِ } ifadesindeki zamir Beyt'e dönmektedir; hacca dönmesi de muhtemeldir. Allah Teâlâ'nın: { وَمَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنِ الْعالَمِينَ } “Kim de inkâr ederse, şüphesiz Allah âlemlerden müstağnidir” buyruğu hakkında İbn Abbâs: «Bunun manası, haccın kendisine farz olmadığını iddia eden kimsedir» demiştir. Dahhâk, Atâ, İmrân el-Kattân, Hasan ve Mücâhid de benzerini söylemiştir. Rivayet edildiğine göre Peygamber (aleyhisselâm) bu ayeti okuyunca Hüzeyl kabilesinden bir adam ona: «Ey Allah'ın Resûlü, onu terk eden kâfir mi olur?» diye sormuş; Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) de ona: «Onu terk edip cezasından korkmayan, onu haccettiğinde de sevabını ummayan kimse işte böyledir» buyurmuştur. İbn Abbâs ve Mücâhid de bu hadis doğrultusunda görüş belirtmişlerdir. Bu ve bir önceki yorum, inkâr küfrüne (cuhûd) ve dinden çıkmaya racidir. İbn Ömer ve bir grup âlim ise ayetin manasının «Allah'ı ve ahiret gününü inkâr eden kimse» olduğunu söylemiştir ki bu da ilkine yakındır. İbn Zeyd: «Ayetin manası, Beyt'teki bu ayetleri/işaretleri inkâr eden kimsedir» demiştir. Süddî ve ilim ehlinden bir grup da şöyle demiştir: «Ayetin manası: Hac yapacak imkânı bulduğu halde haccetmeyerek nankörlük eden/küfre sapan kimsedir». Süddî: «Bu durumda olan kimse kâfirdir» demiştir.

قال القاضي أبو محمد: فهذا كفر معصية، كقوله ﵇: من ترك الصلاة فقد كفر وقوله: لا ترجعوا بعدي كفارا، يضرب بعضكم رقاب بعض، على أظهر محتملات هذا الحديث. وبيّن أن من أنعم الله عليه بمال وصحة ولم يحج فقد كفر النعمة، ومعنى قوله تعالى: غَنِيٌّ عَنِ الْعالَمِينَ الوعيد لمن كفر، والقصد بالكلام، فإن الله غني عنهم، ولكن عمم اللفظ ليبرع المعنى، وينتبه الفكر على قدرة الله وسلطانه واستغنائه من جميع الوجوه حتى ليس به افتقار إلى شيء، لا ربّ سواه.

Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Bu, hadisin en kuvvetli muhtemel yorumuna göre, Peygamber'in (aleyhisselâm): «Namazı terk eden kâfir olur» ve «Benden sonra birbirinizin boyunlarını vuran kâfirler olarak dönmeyin» sözlerinde olduğu gibi günah küfrüdür (küfr-i ma'siyet). Nitekim Allah'ın kendisine mal ve sıhhat ihsan ettiği kimsenin haccetmemesi durumunda nimete nankörlük etmiş (küfrân-ı nimet) olduğu açıktır. Allah Teâlâ'nın: { غَنِيٌّ عَنِ الْعالَمِينَ } “âlemlerden müstağnidir” buyruğunun anlamı, inkâr edenlere yönelik bir tehdittir. Sözün asıl kastı 'Şüphesiz Allah onlardan müstağnidir' demektir; fakat mananın üstünlüğünü ortaya koymak, zihinleri Allah'ın kudretine, hâkimiyetine ve hiçbir şeye muhtaç olmayacak derecedeki mutlak zenginliğine dikkat çekmek için lafız genel tutulmuştur; O'ndan başka ilah yoktur.

قوله تعالى:

Allah Teâlâ'nın buyruğu:

[سورة آل عمران (٣) : الآيات ٩٨ الى ٩٩]

[Âl-i İmrân Suresi (3): 98-99. Ayetler]

قُلْ يا أَهْلَ الْكِتابِ لِمَ تَكْفُرُونَ بِآياتِ اللَّهِ وَاللَّهُ شَهِيدٌ عَلى ما تَعْمَلُونَ (٩٨) قُلْ يا أَهْلَ الْكِتابِ لِمَ تَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ مَنْ آمَنَ تَبْغُونَها عِوَجاً وَأَنْتُمْ شُهَداءُ وَمَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ (٩٩)

{ قُلْ يا أَهْلَ الْكِتابِ لِمَ تَكْفُرُونَ بِآياتِ اللَّهِ وَاللَّهُ شَهِيدٌ عَلى ما تَعْمَلُونَ (٩٨) قُلْ يا أَهْلَ الْكِتابِ لِمَ تَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ مَنْ آمَنَ تَبْغُونَها عِوَجاً وَأَنْتُمْ شُهَداءُ وَمَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ (٩٩) } “De ki: Ey Kitap ehli! Allah yaptıklarınıza şahit iken, niçin Allah'ın ayetlerini inkâr ediyorsunuz? (98) De ki: Ey Kitap ehli! Sizler şahit olup dururken, niçin inananları Allah'ın yolundan saptırmaya ve o yolu eğri göstermeye yelteniyorsunuz? Allah yaptıklarınızdan asla habersiz değildir. (99)”

هذه الآيات توبيخ لليهود المعاصرين لمحمد ﷺ والْكِتابِ التوراة، وجعلهم أهله بحسب زعمهم ونسبهم، وإلا فأهله على الحقيقة هم المؤمنون، و «آيات الله» يحتمل أن يريد بها القرآن، ويحتمل أن يراد بالآيات العلامات الظاهرة على يدي محمد ﷺ، وقوله تعالى: وَاللَّهُ شَهِيدٌ عَلى ما تَعْمَلُونَ وعيد محض: أي يجازيكم به ويعاقبكم، قال الطبري: هاتان الآيتان قوله، قُلْ يا أَهْلَ الْكِتابِ لِمَ تَكْفُرُونَ وما بعدهما، إلى قوله أُولئِكَ لَهُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ [آل عمران: ١٠٥] ، نزلت بسبب رجل من يهود، حاول الإغواء بين الأوس والخزرج، قال ابن إسحاق: حدثني الثقة عن زيد بن أسلم، قال شاش ابن قيس اليهودي، وكان شيخا قد عسى في الجاهلية، عظيم الكفر شديد الضغن على المسلمين، والحسد

Bu ayetler, Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem) döneminde yaşayan Yahudileri bir azarlamadır. { الْكِتابِ } Tevrat'tır; iddialarına ve soylarına göre Tevrat'ın ehli kılınmışlardır, yoksa gerçekte onun ehli ancak müminlerdir. «Allah'ın ayetleri» ile Kur'an'ın kastedilmiş olması muhtemel olduğu gibi, Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) ellerinde zahir olan açık mucizelerin kastedilmiş olması da muhtemeldir. Allah Teâlâ'nın: { وَاللَّهُ شَهِيدٌ عَلى ما تَعْمَلُونَ } “Allah yaptıklarınıza şahittir” buyruğu katıksız bir tehdittir; yani O, yaptıklarınızın karşılığını verecek ve sizi cezalandıracaktır. Taberî şöyle demiştir: { قُلْ يا أَهْلَ الْكِتابِ لِمَ تَكْفُرُونَ } buyruğu ile başlayan bu iki ayet ve sonrasındaki { أُولئِكَ لَهُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ } [Âl-i İmrân: 105] ayetine kadar olan kısım, Evs ve Hazrec kabileleri arasına fitne sokmaya çalışan bir Yahudi adam sebebiyle inmiştir. İbn İshâk şöyle demiştir: Bana güvenilir bir ravi Zeyd b. Eslem'den anlattı; dedi ki: Câhiliye devrinde yaşamış kocamış bir ihtiyar olan, küfrü pek büyük, Müslümanlara karşı kini ve hasedi son derece şiddetli

لهم، على نفر من أصحاب رسول الله ﷺ من الأوس والخزرج، وهم في مجلس يتحدثون، فغاظه ما رأى من جماعتهم، وصلاح ذات بينهم، بعد ما كان بينهم من العداوة فقال: قد اجتمع ملأ بني قيلة بهذه البلاد، والله ما لنا معهم إذا اجتمع ملؤهم بها من قرار، فأمر فتى شابا من يهود، فقال أمد إليهم، واجلس معهم، وذكرهم يوم بعاث، وما كان قبله من أيام حربهم، وأنشدهم ما قالوه من الشعر في ذلك، ففعل الفتى، فتكلم القوم عند ذلك فتفاخروا وتنازعوا، حتى تواثب رجلان من الحيين على الركب، أوس بن قيظي، أحد بني حارثة بن الحارث من الأوس، وجبار بن صخر من الخزرج، فتقاولا، ثم قال أحدهما لصاحبه: إن شئتم والله رددناها الآن جذعة، فغضب الفريقان: وقالوا: قد فعلنا السلاح السلاح، موعدكم الظاهرة، يريدون الحرة، فخرجوا إليها، وتحاوز الناس على دعواهم التي كانوا عليها في الجاهلية، وبلغ ذلك رسول الله ﷺ، فخرج إليهم فيمن معه من المهاجرين، فقال: يا معشر المسلمين، الله الله، أبدعوى الجاهلية وأنا بين أظهركم، ووعظهم فعرف القوم أنها نزغة من الشيطان، فألقوا السلاح وبكوا وعانق الناس بعضهم بعضا من الأوس والخزرج، وانصرفوا مع رسول الله ﷺ، سامعين مطيعين فأنزل الله في شاس بن قيس وما صنع هذه الآيات، وقال الحسن وقتادة والسدي: إن هذه الآيات نزلت في أحبار اليهود الذين كانوا يصدون المسلمين عن الإسلام، بأن يقولوا لهم، إن محمدا ليس بالموصوف في كتابنا.

bulunan Yahudi Şâs b. Kays, Evs ve Hazrec'ten Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) ashabından bir grubun bir mecliste sohbet ettiklerini gördü. Aralarındaki eski düşmanlıktan sonra onların bir araya gelişini ve aralarındaki kaynaşmayı görünce öfkelendi ve: «Kayle oğullarının ileri gelenleri bu beldede birleşmişler; vallahi onlar birleştiğinde artık burada bizim için duracak yer kalmaz» dedi. Bunun üzerine Yahudilerden genç bir delikanlıya emrederek: «Onların yanına git, aralarına otur; onlara Buâs gününü ve önceki savaş günlerini hatırlat, o hususta söyledikleri şiirleri onlara oku» dedi. Genç bunu yaptı. Bunun üzerine topluluk konuşmaya başlayıp övündüler ve tartıştılar; nihayet iki kabileden iki adam dizleri üzerine dikilerek atıştı: Evs'ten Hârise b. el-Hâris oğullarından Evs b. Kayzî ile Hazrec'ten Cebbâr b. Sahr. Karşılıklı atıştılar, sonra biri diğerine: «Vallahi dilerseniz bu savaşı yeniden alevlendiririz» dedi. Her iki taraf da öfkelendi ve: «Haydi silah başına, silah başına! Buluşma yeriniz Zâhire'dir (Harre'yi kastediyorlar)» dediler. Oraya çıktılar ve insanlar Câhiliye dönemindeki davaları üzere toplandılar. Bu durum Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) ulaştı. Yanındaki Muhacirlerle birlikte hemen onların yanına çıktı ve: «Ey Müslümanlar topluluğu! Allah'tan korkun, Allah'tan korkun! Ben aranızdayken hâlâ Câhiliye davası mı güdüyorsunuz?» dedi ve onlara öğüt verdi. Topluluk bunun şeytanın bir kışkırtması olduğunu anladı; silahları bırakıp ağlaştılar ve Evs ile Hazrec'ten insanlar birbirlerine sarıldılar. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile birlikte dinleyip itaat ederek geri döndüler. Bunun üzerine Allah, Şâs b. Kays ve yaptıkları hakkında bu ayetleri indirdi. Hasan, Katâde ve es-Süddî ise: «Bu ayetler, Müslümanlara 'Muhammed bizim kitabımızda vasfedilen kişi değildir' diyerek onları İslam'dan çevirmeye çalışan Yahudi hahamları hakkında inmiştir» demişlerdir.

قال الفقيه الإمام: ولا شك في وقوع هذين السببين وما شاكلهما من أفعال اليهود وأقوالهم، فنزلت الآيات في جميع ذلك و «صد» معناه: أعرض عن الشيء وانصرف عنه، وهو فعل يقف ويتعدى بلفظ واحد، تقول: صددت عن كذا، وصددت غيري عنه، فالذي في هذه الآية هو الفعل المتعدي، وقرأ الحسن بن أبي الحسن: «تصدون» بضم التاء وكسر الصاد، وهذا هو الفعل الواقف، نقل بالهمزة فعدي، وسَبِيلِ اللَّهِ في هذه الآية، هو الإسلام الذي هو طريق إلى رضى الله وجنته، ومَنْ مفعولة ب تَصُدُّونَ والضمير في تَبْغُونَها عائد على السبيل، ومعنى «تبغون» على ما فسر الزجّاج والطبري وغيرهما: تطلبون فالمعنى تطلبون لها العوج، أي الاعوجاج والانفساد، تقول العرب: أبغني كذا بألف موصولة، بمعنى اطلبه لي، فإذا أرادوا أعني على طلبه واطلبه معي، قطعوا الألف مفتوحة وقيل: إن تبغون هنا، من البغي الذي هو التعدي، أي تبغون عليها، ويكون، عِوَجاً على هذا التأويل نصبه على الحال من الضمير في «تبغون» أي «عوجا» منكم وعدم استقامة، والعوج بكسر العين: ما كان في الأمور والحجج غير الأجرام، والعوج بفتح العين، ما كان في الأجرام، كالجدار والعصا ونحو ذلك، قال ابن قتيبة: والأرض خاصة من الأجرام يقال فيها: عوج بكسر العين، ومنه قول الله تعالى: لا تَرى فِيها عِوَجاً وَلا أَمْتاً [طه: ١٠٧] قال بعض اللغويين هما لغتان بمعنى واحد، وقوله تعالى: وَأَنْتُمْ شُهَداءُ، يريد جمع شاهد، على ما في التوراة من صفة محمد وصدقه، وباقي الآية وعيد.

Fakih İmam dedi ki: Bu iki sebebin ve Yahudilerin bunlara benzer fiil ve sözlerinin vuku bulduğunda şüphe yoktur; ayetler bütün bunlar hakkında inmiştir. Sadde (صَدَّ) kelimesinin manası: Bir şeyden yüz çevirdi ve ondan uzaklaştı demektir; bu, aynı lafızla hem lazım hem de müteaddî olan bir fiildir. 'Falanca şeyden yüz çevirdim' ve 'başkalarını ondan çevirdim' dersin. Bu ayetteki fiil müteaddîdir. Hasan b. Ebi'l-Hasan, te'nin zammesi ve sâd'ın kesresiyle «تُصِدُّونَ» şeklinde okumuştur ki bu da lazım fiildir; hemze ile nakledilerek müteaddî kılınmıştır. Bu ayetteki { سَبِيلِ اللَّهِ }, Allah'ın rızasına ve cennetine giden yol olan İslam'dır. { مَنْ } kelimesi { تَصُدُّونَ } fiilinin mef'ûlüdür. { تَبْغُونَها } ifadesindeki zamir sebîle (yola) dönmektedir. «Tebğûne» kelimesinin anlamı, Zeccâc, Taberî ve başkalarının tefsirine göre: arıyorsunuz/istiyorsunuz demektir. Yani onun için eğrilik, yani çarpıklık ve bozukluk arıyorsunuz. Araplar vasıl elifiyle 'bunu benim için ara' manasında: «أبغني كذا» derler; 'onu aramama yardım et ve benimle birlikte ara' demek istediklerinde ise elifi katı' yaparak meftuh okurlar. Buradaki «tebğûne» kelimesinin teaddi (haddi aşma) anlamındaki bağy kökünden geldiği, yani 'ona teaddi ediyorsunuz' manasında olduğu da söylenmiştir. Bu yoruma göre { عِوَجاً } kelimesi, «tebğûne»deki zamirden hâl olarak nasbedilmiştir; yani 'sizden kaynaklanan bir çarpıklık ve istikametsizlik olarak' demektir. Ayın harfinin kesresiyle el-Ivece (عِوَج): Cisimler dışındaki işlerde ve delillerde olan eğriliktir. Ayın harfinin fethiyle el-Avece (عَوَج) ise duvar, asa ve benzeri cisimlerde olan eğriliktir. İbn Kuteybe: «Yeryüzü, cisimlerden olduğu halde özel olarak ayın harfinin kesresiyle 'ıvec' denilenlerdendir» demiştir. Nitekim Allah Teâlâ'nın: { لا تَرى فِيها عِوَجاً وَلا أَمْتاً } [Tâhâ: 107] “Orada ne bir eğrilik ne de bir tümsek görebilirsin” buyruğu bundandır. Bazı dilciler ise bunların aynı manada iki ayrı lehçe olduğunu söylemiştir. Allah Teâlâ'nın: { وَأَنْتُمْ شُهَداءُ } “Sizler şahit iken” buyruğu, Tevrat'ta Muhammed'in sıfatına ve doğruluğuna şahit olan kimseler olduğunuzu kastetmektedir. Ayetin geri kalanı ise bir tehdittir.

قوله تعالى:

Allah Teâlâ'nın buyruğu:

[سورة آل عمران (٣) : الآيات ١٠٠ الى ١٠١]

[Âl-i İmrân Suresi (3): 100-101. Ayetler]

يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تُطِيعُوا فَرِيقاً مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ يَرُدُّوكُمْ بَعْدَ إِيمانِكُمْ كافِرِينَ (١٠٠) وَكَيْفَ تَكْفُرُونَ وَأَنْتُمْ تُتْلى عَلَيْكُمْ آياتُ اللَّهِ وَفِيكُمْ رَسُولُهُ وَمَنْ يَعْتَصِمْ بِاللَّهِ فَقَدْ هُدِيَ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ (١٠١)

{ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تُطِيعُوا فَرِيقاً مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ يَرُدُّوكُمْ بَعْدَ إِيمانِكُمْ كافِرِينَ (١٠٠) وَكَيْفَ تَكْفُرُونَ وَأَنْتُمْ تُتْلى عَلَيْكُمْ آياتُ اللَّهِ وَفِيكُمْ رَسُولُهُ وَمَنْ يَعْتَصِمْ بِاللَّهِ فَقَدْ هُدِيَ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ (١٠١) } “Ey iman edenler! Kendilerine kitap verilenlerden herhangi bir gruba uyarsanız, imanınızdan sonra sizi döndürüp kâfir yaparlar. (100) Size Allah'ın ayetleri okunup dururken ve aranızda O'nun Resûlü varken nasıl inkâr edersiniz? Kim Allah'a sımsıkı tutunursa, kesinlikle dosdoğru yola iletilmiştir. (101)”

الخطاب بقوله: يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا عام في المؤمنين، والإشارة بذلك- وقت نزوله- إلى الأوس والخزرج بسبب نائرة شاس بن قيس، و «الفريق» - الجماعة من الناس والمراد بها هنا الأحبار والرؤوس، ويَرُدُّوكُمْ معناه: بالإضلال والتشكيك والمخادعة وإظهار الغش في معرض النصح، ثم وقف تعالى المؤمنين على هذا الأمر المستبعد المستشنع الذي يريده بهم اليهود، فقال وَكَيْفَ تَكْفُرُونَ وَأَنْتُمْ بهذه الأحوال الموصوفة؟ وكَيْفَ في موضع نصب على الحال، كما هي في قوله تعالى: كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَكُنْتُمْ أَمْواتاً فَأَحْياكُمْ [البقرة: ٢٨] والمعنى أجاحدين تكفرون؟

{ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا } buyruğundaki hitap bütün müminleri kapsar; nüzul vaktinde ise Şâs b. Kays'ın düşmanlık fitnesi sebebiyle Evs ve Hazrec'e işarettir. «el-Ferîk» insanlardan bir gruptur; burada kastedilenler ise hahamlar ve elebaşlarıdır. { يَرُدُّوكُمْ } ifadesinin manası: Saptırarak, şüpheye düşürerek, aldatarak ve nasihat kisvesi altında hile sergileyerek [sizi döndürürler] demektir. Sonra Allah Teâlâ, Yahudilerin kendileri için istediği bu uzak ve çirkin durum hususunda müminleri ikaz ederek: { وَكَيْفَ تَكْفُرُونَ وَأَنْتُمْ } 'Bu vasfedilen haller üzereyken nasıl inkâr edersiniz?' buyurmuştur. Buradaki { كَيْفَ }, Allah Teâlâ'nın: { كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَكُنْتُمْ أَمْواتاً فَأَحْياكُمْ } [el-Bakara: 28] “Siz ölüler iken sizi dirilten Allah'ı nasıl inkâr edersiniz?” ayetinde olduğu gibi hâl konumunda nasptır. Manası: İnkâr ediciler olarak mı küfre sapıyorsunuz?

أجاهلين أمستخفين أمرتدين؟ ونحو هذا من التقدير والواو في قوله: وَكَيْفَ تَكْفُرُونَ عاطفة جملة كلام على جملة كلام، ولا يجوز أن تكون كَيْفَ في هذه الآية كما هي في قولك، كيف تفعل كذا، وأنت تسأل عن شيء ثابت الوقوع متحصلة، لأنه كان يلزم أن يكون كفر المؤمنين مقررا مثبت الوقوع، وتأمل معنى كَيْفَ إذا وليها فعل، ومعناها إذا وليها اسم، وقرأ جمهور الناس «تتلى» بالتاء من فوق، وقرأ الحسن:

Yoksa cahiller olarak mı, hafife alanlar olarak mı, yoksa dinden dönenler olarak mı? Takdir buna benzerdir. { وَكَيْفَ تَكْفُرُونَ } buyruğundaki vâv harfi, bir cümle-i kelamı diğer cümle-i kelama bağlayan atıf harfidir. Bu ayetteki { كَيْفَ } edatının, vuku bulmuş ve gerçekleşmiş bir şeyi sorduğun «Falanca şeyi nasıl yaparsın?» sözündeki gibi olması caiz değildir; çünkü bu durumda müminlerin küfrünün sabit ve vuku bulmuş sayılması gerekirdi. Kendisinden sonra fiil geldiğinde ve isim geldiğinde «keyfe»nin manasını iyi düşün! İnsanların cumhuru üstten te harfiyle «تُتْلى» okumuştur; Hasan ise:

«يتلى» بالياء إذا الآيات هي القرآن، وقوله تعالى: وَفِيكُمْ هي ظرفية الحضور والمشاهدة لشخصه ﵇، وهو في أمته إلى يوم القيامة، بأقواله وآثاره، ويَعْتَصِمْ معناه: يتمسك ويستذري، وعصم الشيء إذا منع وحمي، ومنه قوله يَعْصِمُنِي مِنَ الْماءِ [هود: ٤٣] والعصم الأسباب التي يمتّ بها، ويعتصم من الخيبة في الغرض المطلوب، وقال الأعشى: [المتقارب]

ayetlerin Kur'an olması hasebiyle ye harfiyle «يُتْلَى» okumuştur. Allah Teâlâ'nın: { وَفِيكُمْ } buyruğu, bizzat onun (aleyhisselâm) şahsını hazır bulma ve müşahede etme zarfiyetidir; o, kıyamet gününe kadar sözleri ve sünnetleriyle de ümmetinin içindedir. { يَعْتَصِمْ } kelimesinin manası: Sımsıkı sarılır ve sığınır demektir. Bir şey engellenip korunduğunda «عَصَمَ» denir; nitekim { يَعْصِمُنِي مِنَ الْماءِ } [Hûd: 43] “Beni sudan korur” ayeti bundandır. «el-Isam» ise, insanın kendisiyle irtibat kurduğu ve hedeflenen amaçta hüsrana uğramaktan korunduğu vesilelerdir (bağlar). el-A'şâ şöyle demiştir:

إلى المرء قيس أطيل السّرى ... وآخذ من كلّ حيّ عصم

Kays adlı ere doğru gece yürüyüşünü uzatırım / Ve her kabileden koruyucu ipler (himayeler) edinirim.

وتصرف اللفظة كثير جدا، وباقي الآية بيّن، والله المستعان.

Lafzın çekimi pek çoktur. Ayetin geri kalanı açıktır; yardımına sığınılacak olan yalnız Allah'tır.

قوله تعالى:

Allah Teâlâ'nın buyruğu:

[سورة آل عمران (٣) : الآيات ١٠٢ الى ١٠٣]

[Âl-i İmrân Suresi (3): 102-103. Ayetler]

يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقاتِهِ وَلا تَمُوتُنَّ إِلاَّ وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ (١٠٢) وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعاً وَلا تَفَرَّقُوا وَاذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ كُنْتُمْ أَعْداءً فَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِكُمْ فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ إِخْواناً وَكُنْتُمْ عَلى شَفا حُفْرَةٍ مِنَ النَّارِ فَأَنْقَذَكُمْ مِنْها كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آياتِهِ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ (١٠٣)

{ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقاتِهِ وَلا تَمُوتُنَّ إِلاَّ وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ (١٠٢) وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعاً وَلا تَفَرَّقُوا وَاذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ كُنْتُمْ أَعْداءً فَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِكُمْ فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ إِخْواناً وَكُنْتُمْ عَلى شَفا حُفْرَةٍ مِنَ النَّارِ فَأَنْقَذَكُمْ مِنْها كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آياتِهِ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ (١٠٣) } “Ey iman edenler! Allah'a karşı O'na yaraşır şekilde takvalı olun ve ancak Müslümanlar olarak can verin. (102) Hep birlikte Allah'ın ipine sımsıkı sarılın ve ayrılığa düşmeyin. Allah'ın üzerinizdeki nimetini hatırlayın; hani siz birbirinize düşmandınız da O kalplerinizi kaynaştırdı ve O'nun nimeti sayesinde kardeşler oldunuz. Bir ateş çukurunun tam kenarındaydınız da sizi oradan kurtardı. İşte Allah, doğru yolu bulasınız diye size ayetlerini böyle açıklar. (103)”

الخطاب بهذه الآية يعم جميع المؤمنين، والمقصود به وقت نزولها الأوس والخزرج الذين شجر بينهم بسعاية شاس بن قيس ما شجر، و «تقاة» مصدر وزنه فعلة، أصله تقية، وقد تقدم قوله: إلا أن تتقوا منهم تقاة، ويصح أن تكون التقاة في هذه الآية جمع فاعل وإن كان لم يتصرف منه فيكون كرماة ورام، أو يكون جمع تقي إذ فعيل وفاعل بمنزلة، والمعنى على هذا: اتقوا الله كما يحق أن يكون متقوه المختصون به، ولذلك أضيفوا إلى ضمير الله تعالى، واختلف العلماء في قوله: حَقَّ تُقاتِهِ فقالت فرقة: نزلت الآية على عموم لفظها، وألزمت الأمة أن تتقي الله غاية التقوى حتى لا يقع إخلال في شيء من الأشياء، ثم إن الله نسخ ذلك عن الأمة بقوله تعالى: فَاتَّقُوا اللَّهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ [التغابن: ١٦] وبقوله: لا يُكَلِّفُ اللَّهُ

Bu ayetteki hitap bütün müminleri kapsar; inişi vaktinde ise Şâs b. Kays'ın kışkırtmasıyla aralarında o hadiseler cereyan eden Evs ve Hazrec kastedilmiştir. «Tukât» (تُقاة) fa'le (فَعْلَة) vezninde bir masdardır, aslı 'takyetün' (تَقْيَة) şeklindedir; daha önce geçen 'ancak onlardan sakınmanız müstesna' ayeti buna örnektir. Bu ayetteki 'tukât' kelimesinin, fiilinden türetilmemiş olsa bile 'fâil'in çoğulu olması da mümkündür; bu takdirde 'râmî'nin çoğulu olan 'rumât' gibi olur. Yahut 'tekaa'nın çoğulu olur; zira 'faîl' ile 'fâil' aynı konumdadır. Buna göre mana şudur: Allah'a, O'na has kılınmış muttakilerinin layık olduğu şekilde takvalı olun; işte bu sebeple Allah Teâlâ'nın zamirine muzaf kılınmışlardır. Âlimler { حَقَّ تُقاتِهِ } buyruğu hakkında ihtilaf etmişlerdir. Bir grup şöyle demiştir: Ayet lafzının umumiliği üzere inmiş ve hiçbir şeyde bir kusur vuku bulmayacak şekilde ümmete Allah'tan son derece takvalı olmayı yüklemiştir. Sonra Allah Teâlâ: { فَاتَّقُوا اللَّهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ } [et-Teğâbün: 16] “Gücünüz yettiğince Allah'tan sakının” ve { لا يُكَلِّفُ اللَّهُ }

نَفْساً إِلَّا وُسْعَها

{ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها } “...hiçbir kimseye gücünün yettiğinden fazlasını [yüklemez]”

[البقرة: ٢٨٦] قال ذلك قتادة والسدي والربيع بن أنس وابن زيد وغيرهم، وقالت جماعة من أهل العلم: لا نسخ في شيء من هذا، وهذه الآيات متفقات، فمعنى هذه: اتقوا الله حقّ تقاته فيما استطعتم، وذلك أن حَقَّ تُقاتِهِ هو بحسب أوامره ونواهيه، وقد جعل تعالى الدين يسرا، وهذا هو القول الصحيح، وألا يعصي ابن آدم جملة لا في صغيرة ولا في كبيرة، وألا يفتر في العبادة أمر متعذر في جبلة البشر، ولو كلف الله هذا لكان تكليف ما لا يطاق، ولم يلتزم ذلك أحد في تأويل هذه الآية، وإنما عبروا في تفسير هذه الآية بأن قال ابن مسعود ﵁: حَقَّ تُقاتِهِ: هو أن يطاع فلا يعصى، ويشكر فلا يكفر، ويذكر فلا ينسى، وكذلك عبر الربيع بن خيثم وقتادة والحسن، وقال ابن عباس ﵄:

[el-Bakara: 286] “Allah hiçbir kimseye gücünün yettiğinden fazlasını yüklemez” buyruklarıyla bunu ümmetten neshetmiştir. Bunu Katâde, es-Süddî, er-Rebî' b. Enes, İbn Zeyd ve başkaları söylemiştir. İlim ehlinden bir grup ise şöyle demiştir: Bunların hiçbirinde nesih yoktur, bu ayetler birbirine muvafıktır. Bu ayetin anlamı: 'Gücünüz yettiğince Allah'a layıkıyla takvalı olun' demektir. Çünkü { حَقَّ تُقاتِهِ } ifadesi O'nun emir ve yasaklarına göredir; nitekim Teâlâ dini kolaylık kılmıştır. Doğru olan görüş de budur. Âdemoğlunun ne küçük ne büyük hiçbir günahta topyekûn isyan etmemesi ve ibadette asla gevşeklik göstermemesi beşer fıtratında imkânsız bir şeydir. Şayet Allah bunu yükleseydi güç yetirilemeyecek olanı yüklemiş (teklîf-i mâ lâ yutâk) olurdu; oysa bu ayetin tevilinde hiç kimse bunu ileri sürmemiştir. Aksine bu ayetin tefsirinde İbn Mes'ûd'un (radıyallâhu anh) dediği gibi açıklamışlardır: «{ حَقَّ تُقاتِهِ }: İtaat edilip isyan edilmemesi, şükredilip nankörlük edilmemesi ve zikredilip unutulmamasıdır». Rebî' b. Huseym, Katâde ve Hasan da bu şekilde ifade etmiştir. İbn Abbâs (radıyallâhu anhümâ) şöyle demiştir:

معنى قوله، واتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقاتِهِ: جاهدوا في الله حق جهاده ولا نسخ في الآية، وقال طاوس في معنى قوله تعالى: اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقاتِهِ: يقول تعالى، إن لم تتقوه ولم تستطيعوا ذلك فلا تموتن إلا وأنتم مسلمون، وقوله تعالى: وَلا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ معناه: دوموا على الإسلام حتى يوافيكم الموت وأنتم عليه. هكذا هو وجه الأمر في المعنى، وجاءت العبارة على هذا النظم الرائق الوجيز، ونظيره ما حكى سيبويه من قولهم: لا أرينك هاهنا، وإنما المراد: لا تكن هاهنا فتكون رؤيتي لك، ومُسْلِمُونَ في هذه الآية، هو المعنى الجامع التصديق والأعمال، وهو الدين عند الله وهو الذي بني على خمس.

«{ واتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقاتِهِ } buyruğunun manası: Allah yolunda hakkıyla cihad edin demektir ve ayette nesih yoktur». Tâvûs ise Allah Teâlâ'nın { اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقاتِهِ } buyruğunun manası hakkında şöyle demiştir: «Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Eğer O'na [hakkıyla] takvalı olamaz ve buna güç yetiremezseniz, bari ancak Müslümanlar olarak can verin». Allah Teâlâ'nın: { وَلا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ } “ancak Müslümanlar olarak can verin” buyruğunun manası: Ölüm size gelip çatıncaya kadar İslam üzere sebat edin demektir. Manadaki emrin ciheti böyledir; ifade ise bu parlak ve veciz nazım üzere gelmiştir. Bunun benzeri, Sîbeveyh'in naklettiği «Seni burada görmeyeyim» sözüdür ki asıl kastedilen 'Burada bulunma ki seni görmüş olmayayım' demektir. Bu ayetteki { مُسْلِمُونَ }, tasdiki ve amelleri cemeden kapsamlı manadır; Allah katındaki dindir ve beş esas üzerine bina kılınan şeydir.

وقوله تعالى: وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعاً معناه تمنعوا وتحصنوا به، فقد يكون الاعتصام بالتمسك باليد، وبارتقاء القنن، وبغير ذلك مما هو منعة، ومنه الأعصم في الجبل، ومنه عصمة النكاح، و «الحبل» في هذه الآية مستعار لما كان السبب الذي يعتصم به، وصلة ممتدة بين العاصم والمعصوم، ونسبة بينهما، شبه ذلك بالحبل الذي شأنه أن يصل شيئا بشيء، وتسمى العهود والمواثيق حبالا، ومنه قول الأعشى:

Allah Teâlâ'nın: { وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعاً } “Hep birlikte Allah'ın ipine sımsıkı sarılın” buyruğunun manası: O'nunla korunun ve sığının demektir. İ'tisâm bazen elle tutunmakla, bazen zirvelere tırmanmakla ve bazen de koruyucu olan başka şeylerle olur. Dağdaki keçiye 'el-a'sam' denmesi ve nikâh bağına 'ismetü'n-nikâh' denmesi bundandır. Bu ayetteki «habl» (ip), sarılınan sebep, koruyan ile korunan arasında uzanan bağ ve aralarındaki nispet için istiare kılınmıştır; bu, bir şeyi bir şeye bağlama işlevini gören ipe benzetilmiştir. Ahitlere ve misaklara da 'habl' (ipler) denir; nitekim el-A'şâ'nın şu sözü bundandır:

وإذا تجوّزها حبال قبيلة ... أخذت من الأدنى إليك حبالها

Bir kabilenin himaye iplerini aşıp geçtiğinde / Sana en yakın olanın iplerini (emanını) alırsın.

ومنه قول الآخر: [الكامل] (إني بحبلك واصل حبلي) ومنه قول الله تعالى: إِلَّا بِحَبْلٍ مِنَ اللَّهِ وَحَبْلٍ مِنَ النَّاسِ [آل عمران: ١١٢] واختلفت عبارة المفسرين في المراد في هذه الآية بِحَبْلِ اللَّهِ، فقال ابن مسعود: «حبل الله» الجماعة، وروى أنس بن مالك عن النبي ﷺ أنه قال: إن بني إسرائيل افترقوا على إحدى وسبعين فرقة، وإن أمتي ستفترق على اثنتين وسبعين فرقة كلها في النار إلا واحدة قال فقيل يا رسول الله: وما هذه الواحدة؟ قال فقبض يده وقال: الجماعة وقرأ، وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعاً، وقال ابن مسعود في خطبة: عليكم جميعا بالطاعة والجماعة فإنها حبل الله الذي أمر به، وقال قتادة ﵀: «حبل الله» الذي أمر بالاعتصام به هو القرآن، وقال السدي: «حبل الله» كتاب الله، وقاله أيضا ابن مسعود والضحاك، وروى أبو سعيد الخدري أن رسول الله ﷺ قال: كتاب الله هو حبل الله الممدود من السماء إلى الأرض، وقال أبو العالية: «حبل الله» في هذه الآية هو الإخلاص في التوحيد وقال ابن زيد: «حبل الله» هو الإسلام.

Diğer şairin şu sözü de bundandır: «Ben senin ipine kendi ipimi bağlamışım». Allah Teâlâ'nın: { إِلَّا بِحَبْلٍ مِنَ اللَّهِ وَحَبْلٍ مِنَ النَّاسِ } [Âl-i İmrân: 112] “Meğer ki Allah'ın ipine ve insanların ipine sığınmış olsunlar” buyruğu da bu kabildendir. Müfessirlerin bu ayetteki { بِحَبْلِ اللَّهِ } ifadesinden neyin kastedildiğine dair açıklamaları muhteliftir. İbn Mes'ûd: «Allah'ın ipi, cemaattir» demiştir. Enes b. Mâlik, Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: «İsrailoğulları yetmiş bir fırkaya ayrıldı; ümmetim ise yetmiş iki fırkaya ayrılacaktır, biri hariç hepsi cehennemdedir». 'Ey Allah'ın Resûlü, o tek fırka kimdir?' denildi; elini yumdu ve: «Cemaattir» buyurup { وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعاً } ayetini okudu. İbn Mes'ûd bir hutbesinde şöyle demiştir: «Hepiniz itaate ve cemaate sarılın; çünkü o, Allah'ın emrettiği ipidir». Katâde (rahimehullâh): «Sarılınması emredilen 'Allah'ın ipi' Kur'an'dır» demiştir. es-Süddî: «Allah'ın ipi, Allah'ın Kitabı'dır» demiş; İbn Mes'ûd ve Dahhâk da bunu söylemiştir. Ebû Saîd el-Hudrî, Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: «Allah'ın Kitabı, O'nun semadan yeryüzüne uzatılmış ipidir». Ebu'l-Âliye: «Bu ayetteki 'Allah'ın ipi', tevhiddeki ihlastır» demiş; İbn Zeyd ise: «'Allah'ın ipi', İslam'dır» demiştir.

قال القاضي أبو محمد: وقيل غير هذا مما هو كله قريب بعضه من بعض، وقوله تعالى: جَمِيعاً حال من الضمير في قوله، اعْتَصِمُوا، فالمعنى: كونوا في اعتصامكم مجتمعين. وَلا تَفَرَّقُوا يريد التفرق الذي لا يتأتى معه الائتلاف على الجهاد وحماية الدين وكلمة الله تعالى، وهذا هو الافتراق بالفتن والافتراق في العقائد، وأما الافتراق في مسائل الفروع والفقه فليس يدخل في هذه الآية، بل ذلك، هو الذي قال فيه رسول الله ﷺ: خلاف أمتي رحمة، وقد اختلف الصحابة في الفروع أشد اختلاف، وهم يد واحدة على كل كافر، وأما الفتنة على علي بن أبي طالب ﵁ فمن التفرق المنهي عنه، أما أن التأويل هو الذي أدخل في ذلك أكثر من دخله من الصحابة رضي الله عن جميعهم.

Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Bundan başka sözler de söylenmiştir ki hepsi birbirine yakındır. Allah Teâlâ'nın: { جَمِيعاً } buyruğu, { اعْتَصِمُوا } ifadesindeki zamirden hâldir; yani mana: 'Sarılmanızda birleşmiş/toplu halde olun' demektir. { وَلا تَفَرَّقُوا } “ayrılığa düşmeyin” buyruğu ise cihad, dinin ve Allah Teâlâ'nın kelimesinin korunması üzerinde kaynaşmanın mümkün olmadığı ayrılığı kastetmektedir. Bu da fitnelerle olan ayrılık ve itikaddaki ayrılıktır. Füru ve fıkıh meselelerindeki ihtilaf ise bu ayetin kapsamına girmez; bilakis o, Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) hakkında: «Ümmetimin ihtilafı rahmettir» buyurduğu durumdur. Nitekim sahabe füru meselelerinde alabildiğine ihtilaf etmişlerdir; fakat her kâfire karşı tek bir el idiler. Ali b. Ebî Tâlib'e (radıyallâhu anh) karşı çıkan fitne ise yasaklanan tefrikadandır; şu var ki sahabeden -Allah hepsinden razı olsun- buna dahil olanların çoğunu buna sevk eden şey tevil idi.

قوله تعالى:

Allah Teâlâ'nın buyruğu:

وَاذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ....

{ وَاذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ.... } “Allah'ın üzerinizdeki nimetini hatırlayın...”

هذه الآية تدل على أن الخطاب بهذه الآية إنما هو للأوس والخزرج، وذلك أن العرب وإن كان هذا اللفظ يصلح في جميعها فإنها لم تكن في وقت نزول هذه الآية اجتمعت على الإسلام ولا تألفت قلوبها، وإنما كانت في قصة شاس بن قيس في صدر الهجرة، وحينئذ نزلت هذه الآية، فهي في الأوس والخزرج، كانت بينهم عداوة وحروب، منها يوم بعاث وغيره، وكانت تلك الحروب والعداوة قد دامت بين الحيين مائة وعشرين سنة، حتى رفعها الله بالإسلام، فجاء النفر الستة من الأنصار إلى مكة حجاجا، فعرض رسول الله ﷺ نفسه عليهم، وتلا عليهم القرآن، كما كان يصنع مع قبائل العرب، فآمنوا به وأراد الخروج معهم، فقالوا يا رسول الله: إن قدمت بلادنا على ما بيننا من العداوة والحرب، خفنا أن لا يتم ما نريده منك، ولكن نمضي نحن ونشيع أمرك، ونداخل الناس، وموعدنا وإياك العام القابل، فمضوا وفعلوا، وجاءت الأنصار في العام القابل، فكانت العقبة الثانية وكانوا اثني عشر رجلا، فيهم خمسة من الستة الأولين، ثم جاؤوا من العام الثالث، فكانت بيعة العقبة الكبرى، حضرها سبعون وفيهم اثنا عشر نقيبا، ووصف هذه القصة مستوعب في سيرة ابن هشام، ويسر الله تعالى الأنصار للإسلام بوجهين، أحدهما أن بني إسرائيل كانوا مجاورين لهم وكانوا يقولون لمن يتوعدونه من العرب، يبعث لنا نبي الآن نقتلكم معه قتل عاد وإرم، فلما رأى النفر من الأنصار محمدا ﷺ، قال بعضهم لبعض: هذا والله النبي الذي تذكره بنو إسرائيل فلا تسبقن إليه، والوجه الآخر، الحرب التي كانت ضربتهم وأفنت سراتهم، فرجوا أن يجمع الله به كلمتهم كالذي كان، فعدد الله تعالى عليهم نعمته في تأليفهم بعد العداوة، وذكرهم بها، وقوله تعالى: فَأَصْبَحْتُمْ عبارة عن الاستمرار وإن كانت اللفظة مخصوصة بوقت ما، وإنما خصت هذه اللفظة بهذا المعنى من حيث هي مبدأ النهار، وفيها مبدأ الأعمال، فالحال التي يحسها المرء من نفسه فيها هي حاله التي يستمر عليها يومه في الأغلب، ومنه قول الربيع بن ضبع: [المنسرح]

Bu ayet, hitabın sırf Evs ve Hazrec'e yönelik olduğuna delalet eder. Çünkü Araplar her ne kadar bu lafız hepsine uysa da, bu ayetin indiği sırada İslam üzere toplanmamış ve kalpleri uzlaşmamıştı. Bu hadise hicretin başlarında Şâs b. Kays kıssasında cereyan etmiş ve o vakit bu ayet inmiştir; dolayısıyla Evs ve Hazrec hakkındadır. Aralarında Buâs günü ve diğerleri gibi düşmanlıklar ve savaşlar vardı; bu savaşlar ve düşmanlık iki kabile arasında yüz yirmi yıl sürmüştü; nihayet Allah bunu İslam ile kaldırdı. Ensâr'dan altı kişilik bir grup hacı olarak Mekke'ye geldiklerinde Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) Arap kabilelerine yaptığı gibi kendisini onlara arz etti ve onlara Kur'an okudu. Onlar da iman ettiler; Peygamber onlarla birlikte gitmek istedi. Dediler ki: «Ey Allah'ın Resûlü! Aramızdaki bu düşmanlık ve savaş hali varken beldemize gelirsen, senin hakkında arzu ettiğimiz şeyin tamamlanamamasından korkarız; fakat biz gidelim, senin davanı yayalım, insanlarla görüşelim; buluşma vaktimiz ise gelecek yıldır». Gidip bunu yaptılar; ertesi yıl Ensâr geldi ve İkinci Akabe biatı oldu; ilk altı kişiden beşi de dahil olmak üzere on iki kişiydiler. Sonra üçüncü yıl geldiler; bu da Büyük Akabe biatı idi; yetmiş kişi katıldı ve içlerinde on iki nakib vardı. Bu kıssanın anlatımı İbn Hişâm'ın Sîre'sinde etraflıca yer almaktadır. Allah Teâlâ Ensâr'ı İslam'a iki cihetten muvaffak kılmıştır: Birincisi, İsrailoğulları onların komşusuydu ve Araplardan tehdit ettikleri kimselere: 'Yakında bize bir peygamber gönderilecek, onunla birlikte Âd ve İrem gibi sizi öldüreceğiz' diyorlardı. Ensâr'dan o grup Muhammed'i (sallallâhu aleyhi ve sellem) görünce birbirlerine: 'Vallahi İsrailoğullarının bahsettiği peygamber budur, sakın onlar sizden önce davranmasın!' dediler. İkinci cihet ise, onları vuran ve ileri gelenlerini yok eden savaştı; Allah'ın onun vasıtasıyla sözlerini birleştireceğini umdular ve nitekim öyle oldu. Allah Teâlâ düşmanlıktan sonra kalplerini kaynaştırmasındaki nimetini onlara saydı ve bunu kendilerine hatırlattı. Allah Teâlâ'nın: { فَأَصْبَحْتُمْ } “oldunuz” buyruğu, lafız belirli bir vakte mahsus olsa da devamlılıktan kinayedir. Bu lafzın bu manaya tahsis edilmesi, günün başlangıcı olması ve amellerin onda başlaması sebebiyledir; zira insanın sabahleyin kendinde hissettiği hal, çoğunlukla gün boyu devam ettiği halidir. Rebî' b. Dab'ın şu sözü bundandır:

أصبحت لا أحمل السلاح ولا ... أملك رأس البعير إن نفرا

Artık silah taşıyamaz hale geldim / Ürktüğünde devenin başını da tutamıyorum.

و «الإخوان» جمع أخ، ويجمع إخوة، وهذان أشهر الجمع فيه، على أن سيبويه ﵀ يرى أن إخوة اسم جمع، وليس ببناء جمع لأن فعلا لا يجمع على فعلة، قال بعض الناس: الأخ في الدين يجمع إخوانا، والأخ في النسب يجمع إخوة: هكذا كثر استعمالهم.

«el-İhvân» (إخوان) 'ah' (أخ) kelimesinin çoğuludur; 'ihvetün' (إخوة) şeklinde de çoğul yapılır ve bu kelimedeki en meşhur iki çoğul kalıbı bunlardır. Şu var ki Sîbeveyh (rahimehullâh) 'ihvetün' kelimesinin bir çoğul kalıbı değil, isim-i cem (topluluk ismi) olduğu görüşündedir; zira 'fa'l' vezni 'fi'letün' şeklinde çoğul yapılmaz. Bazıları şöyle demiştir: Dinde kardeş 'ihvân' şeklinde, nesepte kardeş ise 'ihvetün' şeklinde çoğul yapılır; onların yaygın kullanımı böyledir.

قال القاضي أبو محمد. وفي كتاب الله تعالى: إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ الحجرات: ١٠] وفيه، أَوْ بَنِي إِخْوانِهِنَّ [النور: ٣١] ، فالصحيح أنهما يقالان في النسب، ويقالان في الدين، و «الشفا» حرف كل جرم له مهوى، كالحفرة والبئر والجرف والسقف والجدار ونحوه، ويضاف في الاستعمال إلى الأعلى، كقوله شَفا جُرُفٍ [التوبة: ١٠٩] وإلى الأسفل كقوله شَفا حُفْرَةٍ، ويثنى شفوان، فشبه تعالى كفرهم الذي كانوا عليه وحربهم المدنية من الموت بالشفا، لأنهم كانوا يسقطون في جهنم دأبا، فأنقذهم الله بالإسلام، والضمير في مِنْها عائد على النار، أو على «الحفرة» ، والعود على الأقرب أحسن، وقال بعض الناس حكاه الطبري: إن الضمير عائد على «الشفا» ، وأنث الضمير من حيث كان الشفا مضافا إلى مؤنث، فالآية كقول جرير:

Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Allah Teâlâ'nın Kitabı'nda { إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ } [el-Hucurât: 10] “Müminler ancak kardeştir” buyrulduğu gibi, { أَوْ بَنِي إِخْوانِهِنَّ } [en-Nûr: 31] “yahut erkek kardeşlerinin oğulları” da buyrulmaktadır. Doğru olan, her ikisinin de hem nesepte hem de dinde kullanıldığıdır. «eş-Şefâ» (şefa), uçurumu olan her cismin kenarıdır; çukur, kuyu, yar, çatı, duvar ve benzeri şeyler gibi. Kullanımda yukarısı için { شَفا جُرُفٍ } [et-Tevbe: 109] “bir yarın kenarı” şeklinde, aşağısı için de { شَفا حُفْرَةٍ } “bir çukurun kenarı” şeklinde muzaf kılınır; tesniyesi 'şefevân' gelir. Allah Teâlâ onların içinde bulundukları küfrü ve ölüme yaklaştıran savaşlarını 'şefâ'ya benzetmiştir; çünkü onlar sürekli cehenneme düşmek üzereydiler de Allah onları İslam ile kurtardı. { مِنْها } buyruğundaki zamir ateşe yahut «çukur»a dönmektedir; en yakına dönmesi daha uygundur. Taberî'nin naklettiğine göre bazıları şöyle demiştir: Zamir «eş-Şefâ»ya dönmektedir; şefâ müennes bir kelimeye muzaf kılındığı için zamir müennes gelmiştir. Ayet bu bakımdan Cerîr'in şu sözü gibidir:

رأت مرّ السنين أخذن منّي ... كما أخذ السّرار من الهلال

Yılların geçişinin benden aldığını gördü / Tıpkı ayın son gecesinin hilalden eksilttiği gibi.

إلى غير ذلك من الأمثلة.

Ve benzeri diğer misallerde olduğu gibi.

قال القاضي: وليس الأمر كما ذكر، والآية لا يحتاج فيها إلى هذه الصناعة، إلا لو لم تجد معادا للضمير إلا «الشفا» ، وأما ومعنا لفظ مؤنث يعود الضمير عليه، ويعضده المعنى المتكلم فيه، فلا يحتاج إلى تلك الصناعة وقوله تعالى: كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آياتِهِ إشارة إلى ما بين في هذه الآيات، أي فكذلك يبين لكم غيرها، وقوله، لَعَلَّكُمْ ترجّ في حق البشر، أي من تأمل منكم الحال رجا الاهتداء.

Kadı dedi ki: Mesele zikredildiği gibi değildir. Zamirin döneceği «eş-Şefâ»dan başka bir merci bulunmasaydı ayette ancak o zaman bu dil kuralına ihtiyaç duyulurdu. Halbuki elimizde zamirin dönebileceği ve üzerinde konuşulan mananın da desteklediği müennes bir lafız varken bu kurala ihtiyaç yoktur. Allah Teâlâ'nın: { كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آياتِهِ } “İşte Allah, size ayetlerini böyle açıklar” buyruğu, bu ayetlerde açıkladığı şeylere işarettir; yani diğerlerini de size böyle açıklamaktadır. { لَعَلَّكُمْ } buyruğu ise kullar hakkında bir umuttur; yani içinizden kim bu hali düşünürse hidayete ermeyi umar.

قوله تعالى:

Allah Teâlâ'nın buyruğu:

[سورة آل عمران (٣) : الآيات ١٠٤ الى ١٠٥]

[Âl-i İmrân Suresi (3): 104-105. Ayetler]

وَلْتَكُنْ مِنْكُمْ أُمَّةٌ يَدْعُونَ إِلَى الْخَيْرِ وَيَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ (١٠٤) وَلا تَكُونُوا كَالَّذِينَ تَفَرَّقُوا وَاخْتَلَفُوا مِنْ بَعْدِ ما جاءَهُمُ الْبَيِّناتُ وَأُولئِكَ لَهُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ (١٠٥)

{ وَلْتَكُنْ مِنْكُمْ أُمَّةٌ يَدْعُونَ إِلَى الْخَيْرِ وَيَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْNَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ (١٠٤) وَلا تَكُونُوا كَالَّذِينَ تَفَرَّقُوا وَاخْتَلَفُوا مِنْ بَعْدِ ما جاءَهُمُ الْبَيِّناتُ وَأُولئِكَ لَهُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ (١٠٥) } “İçinizden hayra çağıran, iyiliği emredip kötülükten meneden bir topluluk bulunsun. İşte onlar kurtuluşa erenlerin ta kendileridir. (104) Kendilerine apaçık deliller geldikten sonra parçalanıp ayrılığa düşenler gibi olmayın. İşte onlar için büyük bir azap vardır. (105)”

قرأ الحسن والزهري وأبو عبد الرحمن وعيسى بن عمر وأبو حيوة: «ولتكن» بكسر اللام على الأصل، إذ أصلها الكسر، وكذلك قرؤوا لام الأمر في جميع القرآن، قال الضحاك والطبري وغيرهما: أمر المؤمنون أن تكون منهم جماعة بهذه الصفة، فهم خاصة أصحاب الرسول، وهم خاصة الرواة.

Hasan, ez-Zührî, Ebû Abdirrahmân, Îsâ b. Ömer ve Ebû Hayve, aslı kesreli olduğu için asla uygun olarak lâm harfinin kesresiyle «وَلِتَكُنْ» okumuşlardır; Kur'an'ın tamamındaki emir lâmını da bu şekilde okumuşlardır. Dahhâk, Taberî ve başkaları: «Müminlere, içlerinden bu sıfatta bir topluluk bulunması emredilmiştir; onlar Resûl'ün seçkin ashabı ve ravilerin seçkinleridir» demişlerdir.

قال القاضي: فعلى هذا القول «من» للتبعيض، وأمر الله الأمة بأن يكون منها علماء يفعلون هذه الأفاعيل على وجوهها ويحفظون قوانينها على الكمال، ويكون سائر الأمة متبعين لأولئك، إذ هذه الأفعال لا تكون إلا بعلم واسع، وقد علم تعالى أن الكل لا يكون عالما، وذهب الزجّاج وغير واحد من المفسرين، إلى أن المعنى: ولتكونوا كلكم أمة يدعون، «ومن» لبيان الجنس قال: ومثله من كتاب الله، فَاجْتَنِبُوا الرِّجْسَ مِنَ

Kadı dedi ki: Bu görüşe göre «min» (من) teb'îz (kısmîlik) içindir; Allah Teâlâ ümmete, içlerinden bu fiilleri usulünce yapacak ve kurallarını eksiksiz koruyacak âlimlerin bulunmasını, geri kalan ümmetin ise onlara tabi olmasını emretmiştir; zira bu fiiller ancak geniş bir ilimle gerçekleşebilir, Teâlâ ise herkesin âlim olamayacağını bilmiştir. Zeccâc ve pek çok müfessir ise mananın 'Hepiniz davet eden bir ümmet olun' şeklinde olduğu, «min» edatının ise cins beyanı için olduğu görüşüne varmışlardır. Zeccâc şöyle demiştir: Bunun Allah'ın Kitabı'ndaki benzeri { فَاجْتَنِبُوا الرِّجْسَ مِنَ }

الْأَوْثانِ

{ الْأَوْثانِ } “o pislik putlardan kaçının”

[الحج: ٣٠] ومثله من الشعر قول القائل: [البسيط]

[Hac: 30]. Bunun şiirdeki benzeri de şairin şu sözüdür: [Basît]

أخو رغائب يعطيها ويسألها ... يأبى الظّلامة منه النّوفل الزّفر

İstenen ve dağıtılan değerli şeylerin sahibidir o; cömert ve yük sırtlayıcı kimse olarak haksızlığa asla boyun eğmez.

قال القاضي: وهذه الآية على هذا التأويل إنما هي عندي بمنزلة قولك: ليكن منك رجل صالح، ففيها المعنى الذي يسميه النحويون، التجريد، وانظر أن المعنى الذي هو ابتداء الغاية يدخلها، وكذلك يدخل قوله تعالى: مِنَ الْأَوْثانِ ذاتها ولا تجده يدخل قول الشاعر: منه النوفل الزفر، ولا تجده يدخل في «من» التي هي صريح بيان الجنس، كقولك ثوب من خز، وخاتم من فضة، بل هذه يعارضها معنى التبعيض، ومعنى الآية على هذا التأويل: أمر الأمة بأن يكونوا يدعون جميع العالم إلى الخير، الكفار إلى الإسلام، والعصاة إلى الطاعة، ويكون كل واحد من هذه الأمور على منزلته من العلم والقدرة، قال أهل العلم: وفرض الله بهذه الآية، الأمر بالمعروف والنهي عن المنكر، وهو من فروض الكفاية إذا قام به قائم سقط عن الغير، وللزوم الأمر بالمعروف شروط، منها أن يكون بمعروف لا بتخرق، فقد قال ﷺ: من كان آمرا بمعروف، فليكن أمره ذلك بمعروف، ومنها أن لا يخاف الآمر أذى يصيبه، فإن فعل مع ذلك فهو أعظم لأجره، وقال رسول الله ﷺ: من رأى منكم منكرا فليغيره بيده، فإن لم يستطع فبلسانه، فإن لم يستطع فبقلبه، وذلك أضعف الإيمان» .

Kadı dedi ki: Bu ayet, söz konusu yoruma göre bana göre senin 'Senden salih bir adam olsun' demen gibidir; dolayısıyla nahivcilerin 'tecrid' diye adlandırdıkları mana bundadır. Dikkat edilirse ibtidâ-i gaye (başlangıç) manası buna dahil olabilmektedir. Nitekim Allah Teâlâ'nın: { مِنَ الْأَوْثانِ } buyruğunun bizzat kendisine de bu mana dahil olur. Ancak şairin: «منه النوفل الزفر» sözüne dahil olduğunu göremezsin; yine 'haz kumaştan bir elbise' ve 'gümüşten bir yüzük' demen gibi açıkça cins beyanı olan «min» edatına da dahil olduğunu göremezsin; bilakis buna teb'îz (kısmîlik) manası karşıt düşer. Bu tefsire göre ayetin manası: Ümmete, bütün insanları hayra; kâfirleri İslâm'a, günahkârları itaate davet etmelerinin emredilmesidir. Bu hususların her biri, kişinin ilim ve güç derecesine göredir. İlim ehli şöyle demiştir: Allah bu ayetle iyiliği emredip kötülükten sakındırmayı farz kılmıştır. Bu da farz-ı kifâyedir; biri yerine getirdiğinde diğerlerinden düşer. İyiliği emretmenin gerekliliğinin şartları vardır: Bunlardan biri, emrin kaba ve sert değil, maruf (iyilik ve güzellikle) olmasıdır; nitekim [Resûlullah] sallallâhu aleyhi ve sellem: «Kim bir iyiliği emredecekse, bu emri maruf (güzellikle) olsun» buyurmuştur. Şartlardan biri de emreden kişinin kendisine bir eziyet dokunmasından korkmamasıdır; buna rağmen yaparsa mükafatı daha büyük olur. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Sizden kim bir kötülük görürse onu eliyle düzeltsin; gücü yetmezse diliyle, ona da gücü yetmezse kalbiyle [buğzetsin]; bu ise imanın en zayıf derecesidir.»

قال القاضي: والناس في تغيير المنكر والأمر بالمعروف على مراتب، ففرض العلماء فيه تنبيه الحكام والولاة، وحملهم على جادة العلم، وفرض الولاة تغييره بقوتهم وسلطانهم، ولهم هي اليد، وفرض سائر الناس رفعه إلى الحكام والولاة بعد النهي عنه قولا، وهذا في المنكر الذي له دوام، وأما إن رأى أحد نازلة بديهة من المنكر، كالسلب والزنى ونحوه، فيغيرها بنفسه بحسب الحال والقدرة، ويحسن لكل مؤمن أن يحتمل في تغيير المنكر، وإن ناله بعض الأذى، ويؤيد هذا المنزع أن في قراءة عثمان بن عفان وابن مسعود وابن الزبير «يأمرون بالمعروف وينهون عن المنكر، ويستعينون بالله على ما أصابهم» ، فهذا وإن كان لم يثبت في المصحف، ففيه إشارة إلى التعرض لما يصيب عقب الأمر والنهي، كما هي في قوله تعالى:

Kadı dedi ki: Kötülüğü değiştirmede ve iyiliği emretmede insanlar dereceler halindedir. Bu konuda âlimlerin farzı; yöneticileri ve idarecileri uyarmak, onları ilmin doğru yoluna sevk etmektir. İdarecilerin farzı; onu güç ve otoriteleriyle değiştirmektir, zira 'el' (fiilî güç) onlara aittir. Diğer insanların farzı ise, sözlü olarak nehyettikten sonra durumu yöneticilere ve idarecilere iletmektir. Bu, süreklilik arz eden münkerlerdedir. Ancak bir kimse yağma, zina ve benzeri gibi aniden ortaya çıkan apaçık bir kötülük görürse, duruma ve gücüne göre onu bizzat kendisi değiştirir. Kötülüğü değiştirirken bir miktar eziyete uğrasa bile her müminin buna katlanması güzel bir davranıştır. Bu yaklaşımı, Osman b. Affân, İbn Mes'ûd ve İbnü'z-Zübeyr'in: «İyiliği emrederler, kötülükten nehyederler ve başlarına gelen musibetlere karşı Allah'tan yardım isterler» şeklindeki kıraati de desteklemektedir. Bu ifade mushafta sabit olmasa bile, tıpkı Allah Teâlâ'nın şu buyruğunda olduğu gibi, emir ve nehiy sonrasında başa geleceklere maruz kalmaya işaret etmektedir:

وَأْمُرْ بِالْمَعْرُوفِ وَانْهَ عَنِ الْمُنْكَرِ، وَاصْبِرْ عَلى ما أَصابَكَ [لقمان: ١٧] وقوله تعالى: يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ، لا يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ [المائدة: ١٠٥] معناه إذا لم يقبل منكم ولم تقدروا على تغيير منكره، وقال بعض العلماء: «المعروف» التوحيد، والْمُنْكَرِ الكفر، والآية نزلت في الجهاد.

{ وَأْمُرْ بِالْمَعْرُوفِ وَانْهَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَاصْبِرْ عَلى ما أَصابَكَ } “İyiliği emret, kötülükten nehyet ve başına gelene sabret” [Lokmân: 17]. Allah Teâlâ'nın: { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ لا يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ } “Ey iman edenler! Siz kendinize bakın. Siz doğru yolda oldukça sapan kimse size zarar veremez” [Mâide: 105] buyruğunun anlamı da; sizden kabul edilmediği ve onun kötülüğünü değiştirmeye güç yetiremediğiniz zamandır. Bazı âlimler şöyle demiştir: «el-Ma'rûf» tevhiddir, «el-Münker» ise küfürdür; ayet de cihad hakkında inmiştir.

قال الفقيه القاضي: ولا محالة أن التوحيد والكفر هما رأس الأمرين، ولكن ما نزل عن قدر التوحيد والكفر، يدخل في الآية ولا بد، الْمُفْلِحُونَ الظافرون ببغيتهم، وهذا وعد كريم.

Fakih Kadı dedi ki: Şüphesiz tevhid ve küfür bu iki hususun başıdır; ancak tevhid ve küfrün derecesinden daha aşağıda olan şeyler de kesinlikle bu ayetin kapsamına girer. { الْمُفْلِحُونَ } ise istediklerini elde edip zafere ulaşanlardır; bu da yüce bir vaaddir.

ثم نهى الله تعالى هذه الأمة عن أن يكونوا كالمتفرقين من الأمم، واختلفت عبارة المفسرين في المشار إليهم، فقال ابن عباس: هي إشارة إلى كل من افترق في الأمم في الدين فأهلكهم الافتراق، وقال الحسن: هي إشارة إلى اليهود والنصارى، وقال الزجاج: يحتمل أن تكون الإشارة أيضا إلى فرق اليهود وفرق النصارى، ومجيء الْبَيِّناتُ هو ببعث الرسل، وإنزال الكتب، وأسند الفعل دون علامة إلى الْبَيِّناتُ، من حيث نزلت منزلة البيان، ومن حيث لا حقيقة لتأنيثها، وباقي الآية وعيد، وقوله: عَذابٌ عَظِيمٌ يعني أنه أعظم من سواه، ويتفاضل هذان العرضان بأن أحدهما يتخلله فتور، وأما الجزء الفرد من

Sonra Allah Teâlâ bu ümmete, önceki ümmetlerden fırkalara ayrılanlar gibi olmayı yasakladı. Müfessirlerin kendilerine işaret edilenler hakkındaki ifadeleri farklılık göstermiştir: İbn Abbas: 'Bu, din konusunda fırkalara ayrılan ve ayrılıklarının kendilerini helak ettiği bütün ümmetlere işarettir' demiştir. Hasan: 'Yahudi ve Hristiyanlara işarettir' demiştir. Zeccâc: 'İşaretin aynı zamanda Yahudi fırkalarına ve Hristiyan fırkalarına yönelik olması da muhtemeldir' demiştir. { الْبَيِّناتُ } (apaçık deliller)'in gelmesi, peygamberlerin gönderilmesi ve kitapların indirilmesidir. Fiil, [müenneslik] alameti olmaksızın { الْبَيِّناتُ } lafzına isnad edilmiştir; çünkü o, beyan (açıklama) konumunda değerlendirilmiştir ve hakiki müennesliği yoktur. Ayetin geri kalanı bir tehdittir. { عَذابٌ عَظِيمٌ } “büyük bir azap” buyruğu, onun diğerlerinden daha büyük olduğu anlamına gelir. Bu iki araz (durum), birinin arasına gevşeme girmesiyle birbirinden üstün olur; tekil bir parçaya gelince,

هذا وذلك فسواء، هذا تحرير مذهب أصحابنا الأصوليين ﵏.

bunda ve şunda eşittir. Bu, usûl âlimi arkadaşlarımızın -rahimehumullâh- mezhebinin tahkikidir.

قوله تعالى:

Allah Teâlâ'nın buyruğu:

[سورة آل عمران (٣) : الآيات ١٠٦ الى ١٠٧]

[Âl-i İmrân Suresi (3): 106-107. Ayetler]

يَوْمَ تَبْيَضُّ وُجُوهٌ وَتَسْوَدُّ وُجُوهٌ فَأَمَّا الَّذِينَ اسْوَدَّتْ وُجُوهُهُمْ أَكَفَرْتُمْ بَعْدَ إِيمانِكُمْ فَذُوقُوا الْعَذابَ بِما كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ (١٠٦) وَأَمَّا الَّذِينَ ابْيَضَّتْ وُجُوهُهُمْ فَفِي رَحْمَتِ اللَّهِ هُمْ فِيها خالِدُونَ (١٠٧)

{ يَوْمَ تَبْيَضُّ وُجُوهٌ وَتَسْوَدُّ وُجُوهٌ فَأَمَّا الَّذِينَ اسْوَدَّتْ وُجُوهُهُمْ أَكَفَرْتُمْ بَعْدَ إِيمانِكُمْ فَذُوقُوا الْعَذابَ بِما كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ (١٠٦) وَأَمَّا الَّذِينَ ابْيَضَّتْ وُجُوهُهُمْ فَفِي رَحْمَتِ اللَّهِ هُمْ فِيها خالِدُونَ (١٠٧) } “Nice yüzlerin ağaracağı, nice yüzlerin de kararacağı o günde; yüzleri kararanlara: 'İmanınızdan sonra inkâr mı ettiniz? Öyleyse inkâr etmekte olduğunuzdan dolayı tadın azabı!' [denilir]. (106) Yüzleri ağaranlar ise Allah'ın rahmeti içindedirler; onlar orada ebedî kalacaklardır. (107)”

والعامل في قوله يَوْمَ الفعل الذي تتعلق به اللام، في قوله ولَهُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ [آل عمران: ١٠٥] قال الزجاج: تقديره ويثبت لهم عذاب عظيم.

{ يَوْمَ } “o gün” kelimesinde amel eden âmil, { وَلَهُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ } [Âl-i İmrân: 105] buyruğundaki lâm harfinin taalluk ettiği fiildir. Zeccâc: 'Takdiri; o gün onlar için büyük bir azap sabit olur, şeklindedir' demiştir.

قال القاضي: وذلك ضعيف من جهة المعنى، لأنه يقتضي أن عظم العذاب في ذلك اليوم، ولا يجوز أن يكون العامل قوله عذاب، لأنه مصدر قد وصف، «وبياض الوجوه» : عبارة عن إشراقها واستنارتها وبشرها برحمة الله، قال الزجّاج- وغيره-: ويحتمل عندي أن يكون ذلك من آثار الوضوء كما قال النبي ﵇، أنتم الغر المحجلون من آثار الوضوء، وأما «سواد الوجوه» ، فقال المفسرون هي عبارة عن اربدادها وإظلامها بغمم العذاب، ويحتمل أن يكون ذلك تسويدا ينزله الله بهم على جهة التشويه والتمثيل بهم، على نحو حشرهم زرقا وهذه أقبح طلعة، ومن ذلك قول بشار: [البسيط]

Kadı dedi ki: Anlam bakımından bu zayıftır; çünkü azabın büyüklüğünün sadece o güne mahsus olmasını gerektirir. Âmilin { عَذابٌ } kelimesi olması da caiz değildir, çünkü o sıfat almış bir masdardır. «Yüzlerin ağarması»: Yüzlerin parlaması, nurlanması ve Allah'ın rahmetiyle müjdelenmesinden kinayedir. Zeccâc ve başkaları: 'Bana göre bunun, Peygamber aleyhisselâm'ın: «Sizler abdest izlerinden dolayı yüzleri ve ayakları nurlu olanlarsınız» buyurduğu gibi abdestin eserlerinden olması da muhtemeldir' demişlerdir. «Yüzlerin kararması»na gelince; müfessirler bunun, azap kederleriyle yüzlerin tozlanıp kararmasından kinaye olduğunu söylemişlerdir. Bunun, tıpkı [kıyamet günü] kör ve gök gözlü olarak haşredilmeleri gibi, cezalandırma ve ibret kılma amacıyla Allah'ın onlara indirdiği bir karartma olması da muhtemeldir ki bu en çirkin görünüştür. Beşşâr'ın şu sözü de bu kabildendir: [Basît]

وللبخيل على أمواله علل ... زرق العيون عليها أوجه سود

Cimrinin malları üzerinde bahaneleri vardır; gök gözlü o bahanelerin üzerinde kara yüzler bulunur.

وقرأ يحيى بن وثاب، «تبيض وتسود» بكسر التاء، وقرأ الزهري، «تبياض» وجوه، و «تسواد» وجوه بألف، وهي لغة، ولما كان صدر هذه الآية، إخبارا عن حال لا تخص أحدا معينا، بدىء بذكر البياض لشرفه، وأنه الحالة المثلى، فلما فهم المعنى، وتعين له «الكفار والمؤمنون» ، بدىء بذكر الذين اسودت وجوههم للاهتمام بالتحذير من حالهم، وقوله تعالى: أَكَفَرْتُمْ تقرير وتوبيخ، متعلق بمحذوف، تقديره، فيقال لهم: أكفرتم؟ وفي هذا المحذوف هو جواب «أما» ، وهذا هو فحوى الخطاب، وهو أن يكون في الكلام شيء مقدر لا يستغني المعنى عنه، كقوله تعالى: فَمَنْ كانَ مِنْكُمْ مَرِيضاً أَوْ عَلى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ [البقرة: ١٨٤] المعنى فأفطر فعدة وقوله تعالى: بَعْدَ إِيمانِكُمْ يقتضي أن لهؤلاء الموقنين إيمانا متقدما، فاختلف أهل التأويل في تعيينهم، فقال أبي بن كعب: الموقفون جميع الكفار، والإيمان الذي قيل لهم بسببه بَعْدَ إِيمانِكُمْ هو الإيمان الذي أقروا به يوم قيل لهم- ألست بربكم؟ قالوا بلى- وقال أكثر المتأولين: إنما عني بالتوقيف في هذه الآية أهل القبلة من هذه الأمة، ثم اختلفوا، فقال الحسن: الآية في المنافقين، يؤمنون بألسنتهم ويكفرون بقلوبهم، فيقال لهم: أَكَفَرْتُمْ بَعْدَ إِيمانِكُمْ؟ أي ذلك الإيمان بألسنتهم، وقال السدي: هي فيمن كفر من أهل القبلة حين اقتتلوا، وقال أبو أمامة: الآية في الخوارج وقال قتادة: الآية في أهل الردة، ومنه الحديث: ليردن عليّ الحوض رجال من أصحابي حتى إذا رفعوا إليّ اختلجوا فأقول: أصحابي أصحابي، فيقال إنك لا تدري ما أحدثوا بعدك فأقول: فسحقا فسحقا، وفي بعض طرقه: فأناديهم: ألا هلم، ألا هلم، وذكر النحاس قولا: إن الآية في اليهود، وذلك أنهم آمنوا بصفة محمد واستفتحوا به، فلما جاءهم من غيرهم كفروا، فهذا كفر بعد إيمان، وروي عن مالك أنه قال: الآية في أهل الأهواء.

Yahyâ b. Vessâb, tâ harfinin kesresiyle «تِبْيَضُّ وَتِسْوَدُّ» şeklinde okumuştur. ez-Zührî ise elif ile «تَبْيَاضُّ وُجُوهٌ» ve «تَسْوَادُّ وُجُوهٌ» okumuştur ki bu bir lehçedir. Bu ayetin başı belirli bir kimseye mahsus olmayan bir durumu haber verince, şerefinden ve en ideal durum olmasından ötürü beyazlığın zikriyle başlanmıştır. Mana anlaşılıp bunun muhatabı olarak «kâfirler ve müminler» belirlenince, hallerinden sakındırmaya önem vermek amacıyla yüzleri kararanların zikriyle başlanmıştır. Allah Teâlâ'nın: { أَكَفَرْتُمْ } “İnkâr mı ettiniz?” buyruğu takrir (itiraf ettirme) ve azarlamadır; takdiri «Onlara: İnkâr mı ettiniz? denilir» şeklinde olan hazfedilmiş bir söze taalluk eder. Bu mahzuf sözde «emmâ»nın cevabı bulunmaktadır. Bu da fahva'l-hitaptır; yani kelamda, mananın kendisinden müstağni olamayacağı takdirî bir şeyin bulunmasıdır. Tıpkı Allah Teâlâ'nın: { فَمَنْ كانَ مِنْكُمْ مَرِيضاً أَوْ عَلى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ } [Bakara: 184] buyruğu gibi; manası 'oruç açarsa tutamadığı günler sayısınca...' demektir. Allah Teâlâ'nın: { بَعْدَ إِيمانِكُمْ } “İmanınızdan sonra” buyruğu, bu sorgulanan kimselerin daha önce bir imanlarının bulunmasını iktiza eder. Müfessirler bunların kimler olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir: Übey b. Ka'b: 'Sorgulananlar bütün kâfirlerdir; kendileri sebebiyle { بَعْدَ إِيمانِكُمْ } denilen iman ise, kendilerine «Ben sizin Rabbiniz değil miyim? dediklerinde: Evet [Rabbimizsin] dedikleri» gün ikrar ettikleri imandır' demiştir. Müfessirlerin çoğu ise şöyle demiştir: Bu ayetteki sorgulama ile ancak bu ümmetten olan kıble ehli kastedilmiştir. Sonra kendi aralarında ihtilaf etmişlerdir: Hasan: 'Ayet dilleriyle inanıp kalpleriyle inkâr eden münafıklar hakkındadır; onlara: { أَكَفَرْتُمْ بَعْدَ إِيمانِكُمْ } yani dillerinizle yaptığınız o imandan sonra inkâr mı ettiniz? denilir' demiştir. Süddî: 'Birbirleriyle savaştıkları sırada kıble ehlinden küfre sapanlar hakkındadır' demiştir. Ebû Ümâme: 'Ayet Haricîler hakkındadır' demiştir. Katâde: 'Ayet dinden dönenler (ehl-i ridde) hakkındadır' demiştir. Şu hadis de bu kabildendir: «Ashabımdan bazı adamlar muhakkak havuzumun başında yanıma gelecekler; bana doğru yaklaştırıldıklarında birden çekilip götürülecekler. Ben de: Ey Rabbim, ashabım, ashabım! diyeceğim. Bunun üzerine: Senden sonra onların neler ihdas ettiğini sen bilmezsin denilecek. Ben de: Uzak olsunlar, uzak olsunlar! diyeceğim.» Bazı rivayet yollarında ise: «Onlara: Buraya gelin, buraya gelin! diye seslenirim» şeklindedir. Nehhâs bir görüş zikretmiştir: Ayet Yahudiler hakkındadır; zira onlar Muhammed'in sıfatına inanıyor ve onunla [düşmanlarına karşı] zafer diliyorlardı; o, kendilerinden başkasına gelince inkâr ettiler; işte bu, imandan sonra bir inkârdır. Mâlik'ten de bu ayetin heva ehli (bidatçılar) hakkında olduğunu söylediği rivayet edilmiştir.

قال القاضي: إن كان هذا ففي المجلحين منهم القائلين ما هو كفر، وروي حديث: أن الآية في القدرية وقال أبو أمامة: سمعنا من رسول الله ﷺ: أنها في الحرورية، وقد تقدم عنه أنها في الخوارج وهو قول واحد، وما في قوله بِما كُنْتُمْ مصدرية وقوله تعالى: فَفِي رَحْمَتِ اللَّهِ أي في النعيم الذي هو موجب رحمة الله وقوله بعد ذلك هُمْ فِيها تأكيد بجملتين، إذ كان الكلام يقوم دونها.

Kadı dedi ki: Eğer böyle ise, onlardan küfür olan sözleri söyleyen azgınlar hakkındadır. Ayetin Kaderiyye hakkında olduğuna dair bir hadis de rivayet edilmiştir. Ebû Ümâme: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den bu ayetin Harûriyye (Hâricîler) hakkında olduğunu işittik' demiştir; daha önce kendisinden bunun Hâricîler hakkında olduğu nakledilmişti ki bu tek bir görüştür. { بِما كُنْتُمْ } buyruğundaki «mâ» masdariyyedir. Allah Teâlâ'nın: { فَفِي رَحْمَتِ اللَّهِ } buyruğu ise; Allah'ın rahmetinin gereği olan nimetin içindedirler, demektir. Bundan sonra gelen { هُمْ فِيها } buyruğu iki cümle ile teyittir; zira söz bu olmadan da tamam olabilmektedir.

قوله تعالى:

Allah Teâlâ'nın buyruğu:

[سورة آل عمران (٣) : الآيات ١٠٨ الى ١١٠]

[Âl-i İmrân Suresi (3): 108-110. Ayetler]

تِلْكَ آياتُ اللَّهِ نَتْلُوها عَلَيْكَ بِالْحَقِّ وَمَا اللَّهُ يُرِيدُ ظُلْماً لِلْعالَمِينَ (١٠٨) وَلِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ (١٠٩) كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَتَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَتُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلَوْ آمَنَ أَهْلُ الْكِتابِ لَكانَ خَيْراً لَهُمْ مِنْهُمُ الْمُؤْمِنُونَ وَأَكْثَرُهُمُ الْفاسِقُونَ (١١٠)

{ تِلْكَ آياتُ اللَّهِ نَتْلُوها عَلَيْكَ بِالْحَقِّ وَمَا اللَّهُ يُرِيدُ ظُلْماً لِلْعالَمِينَ (١٠٨) وَلِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ (١٠٩) كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَتَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَتُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلَوْ آمَنَ أَهْلُ الْكِتابِ لَكانَ خَيْراً لَهُمْ مِنْهُمُ الْمُؤْمِنُونَ وَأَكْثَرُهُمُ الْفاسِقُونَ (١١٠) } “İşte bunlar Allah'ın ayetleridir; onları sana hak ile okuyoruz. Allah âlemlere hiçbir zulüm dilemez. (108) Göklerde ne var, yerde ne varsa hepsi Allah'ındır ve bütün işler Allah'a döndürülür. (109) Siz, insanlar için çıkarılmış en hayırlı ümmetsiniz; iyiliği emreder, kötülükten nehyeder ve Allah'a inanırsınız. Kitap ehli de inansaydı elbette kendileri için daha hayırlı olurdu. Onlardan inananlar da vardır, fakat çoğunluğu yoldan çıkmış fâsıklardır. (110)”

الإشارة بتلك إلى هذه الآيات المتقدمة المتضمنة تعذيب الكفار وتنعيم المؤمنين، ولما كان فيها ذكر التعذيب، أخبر تعالى: أنه لا يريد أن يقع منه ظلم لأحد من العباد، وإذا لم يرد ذلك فلا يوجد البتة، لأنه لا يقع من شيء إلا ما يريد تعالى، وقوله تعالى: بِالْحَقِّ معناه: بالإخبار الحق، ويحتمل أن يكون المعنى: نَتْلُوها عَلَيْكَ مضمنة الأفاعيل التي هي «حق» في أنفسها، من كرامة قوم، وتعذيب آخرين، وقرأ أبو نهيك: «يتلوها» بالياء، وجاء الإعلام بأنه تعالى لا يريد ظلما في حكمه، فإذا لا يوجد.

«Tilke» ile işaret, kâfirlerin azaplandırılmasını ve müminlerin nimetlendirilmesini içeren bu geçmiş ayetleredir. Ayetlerde azaplandırmanın zikri geçince Allah Teâlâ, kullardan hiçbirine Kendisinden bir zulmün vuku bulmasını dilemediğini haber vermiştir; O bunu dilemeyince de asla var olmaz; çünkü ancak Teâlâ'nın dilediği şey vuku bulur. Allah Teâlâ'nın: { بِالْحَقِّ } buyruğunun manası: Hak bir haber vermeyle, demektir. Mananın: 'Bir topluluğa ikram edilmesi, diğerlerinin de azaplandırılması gibi bizatihi «hak» olan fiilleri içermiş olarak { نَتْلُوها عَلَيْكَ } (sana okuyoruz)' şeklinde olması da muhtemeldir. Ebû Nehîk yâ harfiyle «يَتْلُوهَا» okumuştur. Teâlâ'nın hükmünde hiçbir zulüm dilemediği bildirilmiştir; dolayısıyla [zulüm] asla bulunmaz.

ولما كان للذهن أن يقف هنا في الوجه الذي به خص الله قوما بعمل يرحمهم من أجله، وآخرين بعمل يعذبهم عليه، ذكر تعالى الحجة القاطعة في ملكه جميع المخلوقات، وأن «الحق» لا يعترض عليه، وذلك في قوله، وَلِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ الآية، وقال: ما ولم يقل «من» من حيث هي جمل وأجناس، وذكر الطبري: أن بعض البصريين نظر قوله تعالى: وَإِلَى اللَّهِ فأظهر الاسم، ولم يقل إليه بقول الشاعر:

Zihnin burada, Allah'ın bir topluluğu kendisi sebebiyle merhamet edeceği bir amele, diğerlerini de kendisi sebebiyle azap edeceği bir amele tahsis etmesinin mahiyetinde duraklama ihtimali olunca, Teâlâ bütün yaratılmışların mülkiyetine sahip olduğuna ve «el-Hakk»a itiraz edilemeyeceğine dair kesin delili zikretmiştir; bu da O'nun: { وَلِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ } ayetindedir. Topluluklar ve cinsler oldukları için «men» (kimseler) demeyip { ما } (şeyler) demiştir. Taberî, bazı Basralıların Allah Teâlâ'nın: { وَإِلَى اللَّهِ } buyruğunda zamir kullanıp 'ileyhi' demeyerek açık ismi zikretmesini şairin şu sözüne benzettiklerini aktarmıştır:

لا أرى الموت يسبق الموت شيء ... نغّص الموت ذا الغنى والفقيرا

Ölümü görmüyorum ki ölümün önüne bir şey geçebilsin; ölüm zenginin de fakirin de tadını kaçırmıştır.

وما جرى مجراه، وقاله الزجّاج، وحكي أن العرب تفعل ذلك إرادة تفخيم الكلام والتنبيه على عظم المعنى.

ve buna benzer örnekler. Zeccâc da bunu söylemiş ve Arapların bunu sözü tazim etmek ve mananın büyüklüğüne dikkat çekmek amacıyla yaptıklarını nakletmiştir.

قال القاضي أبو محمد: والآية تشبه البيت في قصد فخامة النظم، وتفارقه من حيث الآية جملتان مفترقتان في المعنى، فلو تكررت جمل كثيرة على هذا الحد لحسن فيها كلها إظهار الاسم، وليس التعرض بالضمير في ذلك بعرف، وأما البيت وما أشبهه فالضمير فيه هو العرف، إذ الكلام في معنى واحد، ولا يجوز إظهار الاسم إلا في المعاني الفخمة في النفوس من التي يؤمن فيها اللبس على السامع، وقرأ بعض السبعة، «ترجع الأمور» بفتح التاء على بناء الفعل للفاعل، وقد تقدم ذكر ذلك.

Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Ayet, nazmın azametini kastetme yönünden beyte benzemekte; fakat ayetin mana bakımından birbirinden ayrı iki cümle olması yönünden ondan ayrılmaktadır. Eğer bu ölçüde pek çok cümle tekrarlansaydı, hepsinde ismin açıkça getirilmesi güzel olurdu ve bunda zamire başvurmak yaygın bir kullanım değildir. Beyit ve benzerlerinde ise yaygın kullanım zamirdir; zira söz tek bir mana hakkındadır. İsmin açıkça getirilmesi ise ancak dinleyicide karışıklığa yol açmayacağından emin olunan, nefislerde yüce olan manalarda caizdir. Yedi kıraat imamından bazıları fiili malum (etken) kalıbında yaparak tâ harfinin fethasıyla «تَرْجِعُ الْأُمُورُ» okumuşlardır; bunun zikri daha önce geçmişti.

واختلف المتأولون في معنى قوله: كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ فقال عمر بن الخطاب: هذه

Müfessirler: { كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ } buyruğunun manasında ihtilaf etmişlerdir. Ömer b. el-Hattâb şöyle demiştir: 'Bu,

لأولنا، ولا تكون لآخرنا وقال عكرمة: نزلت في ابن مسعود وسالم مولى أبي حذيفة وأبي بن كعب ومعاذ بن جبل.

bizim ilklerimiz içindir, sonrakilerimiz için geçerli değildir.' İkrime ise: 'İbn Mes'ûd, Ebû Huzeyfe'nin azatlısı Sâlim, Übey b. Ka'b ve Muâz b. Cebel hakkında inmiştir' demiştir.

قال القاضي أبو محمد: يريد ومن شاكلهم، وقال ابن عباس ﵄: نزلت في الذين هاجروا مع رسول الله ﷺ إلى المدينة.

Kadı Ebû Muhammed dedi ki: 'Ve onlara benzeyenler' demek istemektedir. İbn Abbas -radıyallâhu anhümâ-: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte Medine'ye hicret edenler hakkında inmiştir' demiştir.

قال القاضي: فهذا كله قول واحد، مقتضاه أن الآية نزلت في الصحابة، قيل لهم كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ، فالإشارة بقوله أُمَّةٍ إلى أمة محمد معينة، فإن هؤلاء هم خيرها، وقال الحسن بن أبي الحسن وجماعة من أهل العلم: معنى الآية، خطاب الأمة بأنهم خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ، فلفظ أُمَّةٍ، على هذا التأويل اسم جنس كأنه قيل لهم كنتم خير الأمم، ويؤيد هذا التأويل كونهم شهداء على الناس، وقول النبي ﷺ: نحن الآخرون السابقون الحديث. وروى بهز بن حكيم عن أبيه عن جده: أن رسول الله ﷺ قال يوما وهو مسند ظهره إلى الكعبة، نحن نكمل يوم القيامة سبعين أمة نحن آخرها وخيرها قال مجاهد: معنى الآية «كنتم خير الناس» - وقال الحسن: نحن آخرها وأكرمها على الله تعالى، وقال أبو هريرة ﵁: معنى الآية كنتم للناس خير الناس.

Kadı dedi ki: Bunların hepsi tek bir görüştür ve gereği şudur: Ayet sahabe hakkında inmiştir; kendilerine: { كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ } “Siz en hayırlı ümmet idiniz” denilmiştir. Dolayısıyla { أُمَّةٍ } buyruğundaki işaret, Muhammed'in muayyen ümmetinedir; zira onlar onun en hayırlılarıdır. Hasan b. Ebi'l-Hasan ve ilim ehlinden bir grup ise şöyle demiştir: Ayetin manası, bütün ümmete insanların [iyiliği] için çıkarılmış en hayırlı ümmet olduklarının hitap edilmesidir. Bu yoruma göre { أُمَّةٍ } lafzı cins ismidir; sanki onlara 'Siz ümmetlerin en hayırlısı idiniz' denilmiştir. İnsanlar üzerine şahitler olmaları ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «Biz son gelenleriz, [kıyamette] öne geçecek olanlarız» hadisi bu tefsiri desteklemektedir. Behz b. Hakîm babasından, o da dedesinden rivayet etmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir gün sırtını Kâbe'ye dayamış haldeyken: «Biz kıyamet günü yetmiş ümmeti tamamlayacağız; biz onların sonuncusu ve en hayırlısıyız» buyurmuştur. Mücâhid: 'Ayetin anlamı: Siz insanların en hayırlısı idiniz, demektir' demiştir. Hasan: 'Biz onların sonuncusu ve Allah Teâlâ katında en keremlisisiyiz' demiştir. Ebû Hureyre radıyallâhu anh: 'Ayetin anlamı: Siz insanlar için insanların en hayırlısı idiniz, demektir' demiştir.

قال القاضي أبو محمد: فَأُمُّهُ على هذا التأويل، اسم جنس، قال أبو هريرة: يجيئون بالكفار في السلاسل فيدخلونهم في الإسلام.

Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Bu tefsire göre { أُمَّةٍ } cins ismidir. Ebû Hureyre: 'Kâfirleri zincirler içinde getirirler ve onları İslâm'a sokarlar' demiştir.

قال القاضي: ولم يبعث نبي إلى الأمم كافة إلا محمد ﷺ، فهو وأمته يدعون إلى الإيمان ويقاتلون العالم عليه، فهم خير الناس للناس، وليس يلزم على هذا التأويل أنها أفضل الأمم من نفس لفظ الآية، لكن يعلم هذا من لفظ آخر، وهي كقوله ﷺ: أرأف أمتي بأمتي أبوبكر، فليس يقتضي هذا اللفظ أن أبابكر أرأف الناس على الإطلاق، في مؤمن وكافر.

Kadı dedi ki: Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem dışında hiçbir peygamber bütün ümmetlere gönderilmemiştir. O ve ümmeti [insanları] imana davet ederler ve bunun uğrunda dünyayla savaşırlar; dolayısıyla onlar insanlar için insanların en hayırlısıdır. Bu yoruma göre, ayetin bizzat kendi lafzından en faziletli ümmet olmaları gerekmez; ancak bu başka bir lafızdan öğrenilir. Bu da [Resûlullah] sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «Ümmetime ümmetim içinde en merhametli olanı Ebû Bekir'dir» buyruğu gibidir; bu lafız, Ebû Bekir'in mümin ve kâfir ayrımı olmaksızın mutlak anlamda insanların en merhametlisi olmasını gerektirmez.

قال القاضي: والرأفة على الإطلاق ليست بجارية مع الشرع كما يجب، وأما قوله، كُنْتُمْ على صيغة المضي، فإنها التي بمعنى الدوام، كما قال: وَكانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً [النساء: ٩٦- ٩٩- ١٠٠- ١٥٢، الفرقان: ٧٠، الأحزاب: ٥- ٥٠- ٥٩- ٧٣، الفتح: ١٤] ، إلى غير هذا من الأمثلة، وقال قوم: المعنى كنتم في علم الله، وقيل: في اللوح المحفوظ، وقيل فيما أخبر به الأمم قديما عنكم وخَيْرَ على هذه الأقوال كلها خبر كان، ويحتمل أن تكون كان التامة، ويكون خَيْرَ أُمَّةٍ نصبا على الحال، وهذا يتجه على بعض التأويلات التي ذكرناها دون بعض.

Kadı dedi ki: Mutlak anlamdaki merhamet, gerektiği gibi şeriatla birlikte yürümez. { كُنْتُمْ } kelimesinin mazi kalıbında olmasına gelince; o tıpkı: { وَكانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً } [Nisâ: 96, 99, 100, 152; Furkân: 70; Ahzâb: 5, 50, 59, 73; Fetih: 14] ve buna benzer diğer örneklerde olduğu gibi devamlılık bildiren [mâzi]dir. Bir grup şöyle demiştir: Manası; Allah'ın ilminde öyle idiniz, demektir. Levh-i Mahfûz'da öyle idiniz, denildiği gibi, geçmişte diğer ümmetlere sizin hakkınızda haber verilenlerde öyle idiniz, de denilmiştir. Bütün bu görüşlere göre { خَيْرَ } kelimesi kâne'nin haberidir. Kâne'nin tâmme fiil olması, { خَيْرَ أُمَّةٍ } terkibinin de hal olarak mansub olması muhtemeldir; bu da zikrettiğimiz yorumların bazılarına uygun düşerken bazılarına düşmez.

قال القاضي: وهذه الخيرية التي فرضها الله لهذه الأمة إنما يأخذ بحظه منها من عمل هذه الشروط من الأمر بالمعروف والنهي عن المنكر والإيمان بالله، وقوله: تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وما بعده، أحوال في موضع نصب، ثم أخبر تعالى عن أهل الكتاب على جهة التوبيخ المقرون بالنصح، أنهم لو آمنوا لنجّوا أنفسهم من عذاب الله، وجاءت لفظة خَيْرَ في هذه الآية وهي صيغة تفضيل، ولا مشاركة بين كفرهم وإيمانهم في الخير، وإنما جاز ذلك لما في لفظة خَيْرَ من الشياع وتشعب الوجوه، وكذلك هي لفظة أفضل وأحب وما جرى مجراها، وقد بيّن هذا المعنى في غير هذا الموضع بأوعب من هذا، وقوله تعالى:

Kadı dedi ki: Allah'ın bu ümmete takdir ettiği bu hayırlılıktan, ancak iyiliği emretmek, kötülükten nehyetmek ve Allah'a inanmak şeklindeki bu şartları yerine getiren kimse payını alır. O'nun: { تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ } buyruğu ve sonrası nasb mahallinde hallerdir. Sonra Allah Teâlâ, nasihat içeren bir kınama üslubuyla Kitap ehlinden haber vererek, eğer iman etselerdi kendilerini Allah'ın azabından kurtaracaklarını bildirmiştir. Bu ayette { خَيْرَ } lafzı ism-i tafdil olarak gelmiştir; oysa onların küfrü ile imanı arasında hayır bakımından bir ortaklık yoktur. Buna ancak «hayr» lafzındaki yaygınlık ve manaların çeşitliliği sebebiyle cevaz verilmiştir. Tıpkı «efdal» (daha faziletli), «ehab» (daha sevimli) ve benzeri lafızlar da böyledir. Bu mana başka bir yerde bundan daha kapsamlı bir şekilde açıklanmıştır. Allah Teâlâ'nın buyruğu:

مِنْهُمُ الْمُؤْمِنُونَ تنبيه على حال عبد الله بن سلام وأخيه وثعلبة بن سعية وغيرهم ممن آمن، ثم حكم الله على أكثرهم بالفسق في كفره لأنهم حرفوا وبدلوا وعاندوا بعد معرفتهم بحقيقة أمر محمد ﷺ، فهم كفار فسقة في الكفر قد جمعوا المذمتين.

{ مِنْهُمُ الْمُؤْمِنُونَ } “Onlardan inananlar da vardır” ifadesi, Abdullah b. Selâm, kardeşi, Sa'ye oğlu Sa'lebe ve iman eden diğerlerinin durumuna bir dikkat çekmedir. Sonra Allah onların çoğunun küfürleri içindeki fıskına hükmetmiştir; çünkü onlar Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in davasının hakikatini bildikten sonra tahrif ettiler, değiştirdiler ve inatlaştılar. Dolayısıyla onlar küfür içinde fâsık kâfirlerdir ve her iki yerilmeyi de kendilerinde toplamışlardır.

قوله تعالى:

Allah Teâlâ'nın buyruğu:

[سورة آل عمران (٣) : الآيات ١١١ الى ١١٢]

[Âl-i İmrân Suresi (3): 111-112. Ayetler]

لَنْ يَضُرُّوكُمْ إِلاَّ أَذىً وَإِنْ يُقاتِلُوكُمْ يُوَلُّوكُمُ الْأَدْبارَ ثُمَّ لا يُنْصَرُونَ (١١١) ضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ أَيْنَ ما ثُقِفُوا إِلاَّ بِحَبْلٍ مِنَ اللَّهِ وَحَبْلٍ مِنَ النَّاسِ وَباؤُ بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الْمَسْكَنَةُ ذلِكَ بِأَنَّهُمْ كانُوا يَكْفُرُونَ بِآياتِ اللَّهِ وَيَقْتُلُونَ الْأَنْبِياءَ بِغَيْرِ حَقٍّ ذلِكَ بِما عَصَوْا وَكانُوا يَعْتَدُونَ (١١٢)

{ لَنْ يَضُرُّوكُمْ إِلاَّ أَذىً وَإِنْ يُقاتِلُوكُمْ يُوَلُّوكُمُ الْأَدْبارَ ثُمَّ لا يُنْصَرُونَ (١١١) ضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ أَيْنَ ما ثُقِفُوا إِلاَّ بِحَبْلٍ مِنَ اللَّهِ وَحَبْلٍ مِنَ النَّاسِ وَباؤُ بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الْمَسْكَنَةُ ذلِكَ بِأَنَّهُمْ كانُوا يَكْفُرُونَ بِآياتِ اللَّهِ وَيَقْتُلُونَ الْأَنْبِياءَ بِغَيْرِ حَقٍّ ذلِكَ بِما عَصَوْا وَكانُوا يَعْتَدُونَ (١١٢) } “Onlar size eziyetten başka bir zarar veremezler. Sizinle savaşırlarsa arkalarını dönüp kaçarlar; sonra kendilerine yardım da edilmez. (111) Allah'ın ahdine ve insanların ahdine sığınmadıkça nerede bulunurlarsa bulunsunlar üzerlerine alçaklık vurulmuştur; Allah'ın gazabına uğramışlar ve üzerlerine yoksulluk damgası basılmıştır. Bu, onların Allah'ın ayetlerini inkâr etmeleri ve peygamberleri haksız yere öldürmelerindendir. Bu, isyan etmeleri ve haddi aşmalarındandır. (112)”

قوله تعالى: لَنْ يَضُرُّوكُمْ إِلَّا أَذىً معناه: لن يصيبكم منهم ضرر في الأبدان ولا في الأموال، وإنما هو أذى بالألسنة، فالاستثناء متصل، وقال الحسن، وقتادة وغيرهما: «الأذى» هو تحريفهم أمر محمد ﷺ وتكذيبهم إياه.

Allah Teâlâ'nın: { لَنْ يَضُرُّوكُمْ إِلَّا أَذىً } buyruğunun manası: Onlardan bedenlerinizde ve mallarınızda size bir zarar dokunmayacak, bu sadece dille verilen bir eziyettir. Dolayısıyla istisna muttasıldır. Hasan, Katâde ve başkaları: «Eziyet, onların Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in durumunu tahrif etmeleri ve onu yalanlamalarıdır» demişlerdir.

قال القاضي أبو محمد: وتنقصهم المؤمنين وطعنهم عليهم جملة وأفرادا، وهذا كله عظيم مقلق وبسببه استحقوا القتل والإجلاء، وضرب الجزية، لكن أراد الله تعالى بهذه الآية أن يلحظهم المؤمنون بعين الاحتقار حتى لا يصدوا أحدا عن دينه ولا يشغلوه عن عبادة ربه، وهكذا هي فصاحة العرب، ومن هذا المعنى في التحقير قول ثمامة بن أثال: يا محمد إن تقتلني تقتل ذا دم، وإن تنعم تنعم على شاكر، وإن شئت المال فاسأل منه ما شئت، فقوله: ذا دم، روي بالذال منقوطة، وبالدال غير منقوطة، فذم بفتح الذال وبكسرها أراد بها الذمام، وأما الدال غير منقوطة، فيحتمل أنه أراد التعظيم لأمر نفسه، وذلك بأحد وجهين: إما أن يريد الوعيد، أي تقتل ذا دم مطلوب بثأره له حماة فاحذر عاقبة ذلك، وإما أن يريد تقتل ملكا يستشفى بدمه، كما كانت العرب تعتقد في دماء الملوك، فهذا استعطاف لا وعيد، أي لا ينبغي ذلك أن تفسد مثلي، وهذا كما استعطف الأشعث بن قيس أبا بكر ﵁ بهذا المعنى، ويحتمل كلام ثمامة، أنه أراد تحقير أمر نفسه وليذهب عن نفس رسول الله ﷺ المسرة بنيل مثل هذا الأمر العظيم، ويجري ذلك مجرى قول أبي جهل لعبد الله بن مسعود: وهل أعمد من رجل قتلتموه؟ ومثله قول الأسير لعمر بن عبد العزيز، حين قال له: لأقتلنك، قال: إن ذلك لا ينقص من عدد الخزر شيئا فكأن ثمامة أراد: إن تقتلني تقتل حيوانا حقيرا شأنه، كما يقتل كل ذي دم فما بالك تفعل ذلك وتدع الإنعام عليّ؟ فالآية تنظر إلى هذا المعنى من جهة أنه حقر عند المؤمنين ما هو عظيم في نفسه تنبيها لهم، وأخبر الله تعالى في قوله: وَإِنْ يُقاتِلُوكُمْ الآية، بخبر غيب صححه الوجود، فهي من آيات محمد ﷺ، وفائدة الخبر هي في قوله: ثُمَّ لا يُنْصَرُونَ أي لا تكون حربهم معكم سجالا وخص الْأَدْبارَ بالذكر دون الظهر تخسيسا للفارّ، وهكذا هو حيث تصرف.

Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Müminleri toptan ve fert fert ayıplamaları ve onlara dil uzatmalarıdır. Bütün bunlar büyük ve rahatsız edicidir; bundan dolayı öldürülmeyi, sürgünü ve cizye konulmasını hak etmişlerdir. Fakat Allah Teâlâ bu ayetle müminlerin, kimseyi dininden döndürememeleri ve Rabbine ibadetten alıkoyamamaları için onları küçümseyen bir gözle görmelerini murad etmiştir; Arapların fesahati de böyledir. Küçümseme hususundaki bu manaya Sümâme b. Üsâl'in şu sözü örnektir: «Ey Muhammed! Beni öldürürsen kan sahibi birini öldürmüş olursun; lütufta bulunursan şükreden birine lütufta bulunmuş olursun; mal istersen ondan dilediğini iste.» Onun «ذا دم» sözü noktalı zâl ve noktasız dâl ile rivayet edilmiştir. Fetha ve kesre ile 'zimmet/zimmî' ise bununla ahdi kastetmiştir. Noktasız dâl ile olmasına gelince; kendi durumunu yüceltmeyi kastetmiş olması muhtemeldir ve bu iki vecihten biriyledir: Ya tehdidi kastetmiştir; yani 'Kanı talep edilecek, koruyucuları olan kan sahibi birini öldürmüş olursun, bunun akıbetinden sakın' demektir. Ya da 'Kanıyla şifa bulunan bir hükümdarı öldürmüş olursun' manasını kastetmiştir; nitekim Araplar hükümdarların kanı hakkında böyle inanırlardı. Bu bir tehdit değil, merhamet dilemedir; yani 'Benim gibisini heba etmen uygun düşmez' demektir; bu da Eş'as b. Kays'ın Ebû Bekir radıyallâhu anh'a bu manayla merhamet dilemesi gibidir. Sümâme'nin sözünün kendi durumunu küçümsemeyi kastetmiş olması ve böyle büyük bir şeyi elde etmenin sevincini Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in gönlünden gidermek istemiş olması da muhtemeldir. Bu da Ebû Cehil'in Abdullah b. Mes'ûd'a: «Öldürdüğünüz bir adamdan daha büyüğü var mı?» demesi gibidir. Yine esirin Ömer b. Abdilazîz'e, kendisine «Seni mutlaka öldüreceğim» dediğinde: «Bu, Hazar'ın sayısından hiçbir şey eksiltmez» demesi de böyledir. Sanki Sümâme şöyle demek istemiştir: 'Beni öldürürsen her kan sahibi hayvanın öldürüldüğü gibi şanı hakir bir canlıyı öldürmüş olursun; öyleyse neden bunu yapıp bana lütufta bulunmayı terk ediyorsun?' İşte ayet, onları uyarmak maksadıyla kendi içinde büyük olan bir şeyi müminlerin gözünde küçümsemesi yönünden bu manaya bakmaktadır. Allah Teâlâ: { وَإِنْ يُقاتِلُوكُمْ } ayetinde vakıanın doğruladığı gaybî bir haber vermiştir; bu da Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in mucizelerindendir. Haberin asıl faydası: { ثُمَّ لا يُنْصَرُونَ } buyruğundadır; yani sizinle yapacakları savaş nöbetleşe bir üstünlük şeklinde olmayacaktır. Kaçanı alçaltmak için sırt (zahr) yerine özellikle { الْأَدْبارَ } (arkalar) zikredilmiştir; geçtiği her yerde de böyledir.

وقوله: ضُرِبَتْ معناه: أثبتت بشدة والتزام مؤكد، وهذا وصف حال تقررت على اليهود في أقطار

{ ضُرِبَتْ } buyruğunun manası: Şiddetle ve kesin bir zorunlulukla sabit kılındı, demektir. Bu, İslâm'ın gelişinden önce yeryüzünün dört bir yanında

الأرض قبل مجيء الإسلام، قال الحسن: جاء الإسلام وإن المجوس لتجبيهم الجزية، وما كانت لهم عزة ومنعة إلا بيثرب وخيبر وتلك الأرض فأزالها الله بالإسلام، ولم تبق لهم راية أصلا في الأرض، والذِّلَّةُ فعلة من الذل ثُقِفُوا معناه أخذوا وهم بحال المذنب المستحق الإهلاك، ومنه قوله تعالى: فَإِمَّا تَثْقَفَنَّهُمْ فِي الْحَرْبِ [الأنفال: ٥٧] فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ ثقفتموهم [التوبة: ٥] واللفظة مأخوذة من الثقاف، ومنه قول الشاعر:

Yahudiler üzerinde yerleşmiş bir durumun vasfıdır. Hasan şöyle demiştir: 'İslâm geldiğinde Mecusiler bile onlardan cizye alıyordu; Yesrib, Hayber ve o bölgeler dışında bir izzet ve korunakları yoktu; Allah da İslâm ile bunu ortadan kaldırdı ve yeryüzünde onlara ait hiçbir sancak kalmadı.' { الذِّلَّةُ } zillet kökünden bir isimdir. { ثُقِفُوا } yok edilmeyi hak etmiş bir suçlu durumunda yakalandılar, manasındadır. Nitekim Allah Teâlâ'nın: { فَإِمَّا تَثْقَفَنَّهُمْ فِي الْحَرْبِ } [Enfâl: 57] ve { فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ } [Tevbe: 5] buyrukları da bundandır. Bu lafız sikâf (eğrileri doğrultma aleti) kelimesinden alınmıştır; şairin şu sözü de bundandır:

تدعو ثقيفا وقد عضّ الحديد بها ... عضّ الثّقاف على صمّ الأنابيب

Demir onu, sikâfın sert boruları ısırdığı gibi ısırıp kavramışken o Sakîf kabilesini yardıma çağırıyor.

وقوله تعالى: إِلَّا بِحَبْلٍ استثناء منقطع، وهو نظير قوله تعالى: وَما كانَ لِمُؤْمِنٍ أَنْ يَقْتُلَ مُؤْمِناً إِلَّا خَطَأً [النساء: ٩٢] لأن بادي الرأي يعطي أن له أن يقتل خطئا، وأن الحبل من الله ومن الناس يزيل ضرب الذلة، وليس الأمر كذلك، وإنما الكلام محذوف، يدركه فهم السامع الناظر في الأمر، وتقديره في آياتنا فلا نجاة من الموت إِلَّا بِحَبْلٍ، وقوله تعالى: ضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ أَيْنَ ما ثُقِفُوا كأنه بالمعنى هلكوا واستؤصلوا، فلذلك حسن أن يجيء بعده إِلَّا بِحَبْلٍ، وقرب فهم ذلك للسامع، قال الزجّاج: المعنى ضربت عليهم الذلة إلا أنهم يعتصمون بالعهد إذا أعطوه، و «الحبل» العهد، شبه به لأنه يصل قوما بقوم كما يفعل الحبل في الأجرام، وباؤُ معناه مضوا متحملين لهذا الحكم، و «غضب الله عليهم» ، بما دلت عليه هذه الأمور التي أوقع بهم، وأفعال بني إسرائيل على وجه الدهر من التعنت والعصيان توجب الغضب، فلذلك خصوا به، والنصارى إنما ضلوا فقط، والْمَسْكَنَةُ التذلل والضعة، وهي حالة الطواف الملتمس للقمة واللقمتين المضارع المفارق لحالة التعفف والتعزز به، فليس أحد من اليهود وإن كان غنيا إلا وهو بهذه الحال، وقوله تعالى: ذلِكَ إشارة إلى الغضب وضرب الذلة والمسكنة، فعاقبهم الله على كفرهم وقتلهم الأنبياء بذلك، و «آيات الله» : يحتمل أن يراد بها المتلوة، ويحتمل أن يريد العبر التي عرضت عليهم، وقوله: بِغَيْرِ حَقٍّ تأكيد ومبالغة وقطع لما عسى أن يكون في وهم إنسان ممكنا بوجه ما، وقوله تعالى:

Allah Teâlâ'nın: { إِلَّا بِحَبْلٍ } buyruğu münkâtı bir istisnadır. Bu, Allah Teâlâ'nın: { وَما كانَ لِمُؤْمِنٍ أَنْ يَقْتُلَ مُؤْمِناً إِلَّا خَطَأً } [Nisâ: 92] buyruğunun benzeridir; zira ilk bakışta kişinin yanlışlıkla öldürme hakkı olduğu ve Allah'tan ve insanlardan olan ahdin zillet damgasını kaldırdığı anlaşılır, oysa mesele öyle değildir. Bilakis sözde, meseleye bakan dinleyicinin idrak edeceği bir mahzuf bulunmaktadır; ayetlerimizdeki takdiri: 'Ölümden kurtuluş ancak bir ahidledir' şeklindedir. Allah Teâlâ'nın: { ضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ أَيْنَ ما ثُقِفُوا } buyruğu mana itibariyle sanki 'helak edildiler ve kökleri kazındı' demektir; bu yüzden ardından { إِلَّا بِحَبْلٍ } ifadesinin gelmesi güzel olmuş ve bunu dinleyicinin anlaması kolaylaşmıştır. Zeccâc: 'Manası; kendilerine verildiğinde ahde sarılmaları müstesna, üzerlerine zillet damgası vuruldu, şeklindedir' demiştir. «el-Habl» ahiddir; ipe benzetilmiştir, çünkü ip cisimleri birbirine bağladığı gibi ahid de bir topluluğu diğerine bağlar. { باؤُ } bu hükmü yüklenerek döndüler/gittiler demektir. «Allah'ın onlara gazabı», başlarına getirdiği bu durumların delalet ettiği şeydir. İsrailoğullarının tarih boyunca sergiledikleri inatçılık ve isyan fiilleri gazabı gerektirir, bu yüzden ona tahsis edilmişlerdir; Hristiyanlar ise sadece sapmışlardır. { الْمَسْكَنَةُ } zillet ve aşağılanmadır; bu da bir iki lokma peşinde koşan, iffetli ve onurlu olma durumundan uzaklaşan dilencinin halidir. Dolayısıyla Yahudilerden zengin olanı dahi kesinlikle bu haldedir. Allah Teâlâ'nın: { ذلِكَ } buyruğu gazaba, zillet ve meskenet vurulmasına işarettir; Allah küfürleri ve peygamberleri öldürmeleri sebebiyle onları bununla cezalandırmıştır. «Allah'ın ayetleri» ile okunan [vahiylerin] kastedilmiş olması muhtemel olduğu gibi, kendilerine sunulan ibretlerin kastedilmiş olması da muhtemeldir. O'nun: { بِغَيْرِ حَقٍّ } buyruğu teyit, mübalağa ve bir insanın zihninde herhangi bir şekilde mümkün görülebilecek ihtimalleri kesip atmadır. Allah Teâlâ'nın buyruğu:

ذلِكَ بِما عَصَوْا حمله المفسرون على أن الإشارة بذلك إلى الشيء الذي أشير إليه بذلك الأول، قاله الطبري والزجّاج وغيرهما. والذي أقول: إن الإشارة ب ذلِكَ الأخير إنما هي إلى كفرهم وقتلهم، وذلك أن الله تعالى، استدرجهم فعاقبهم على العصيان والاعتداء بالمصير إلى الكفر وقتل الأنبياء، وهو الذي يقول أهل العلم: إن الله تعالى يعاقب على المعصية بالإيقاع في معصية، ويجازي على الطاعة بالتوفيق إلى طاعة، وذلك موجود في الناس إذا تؤمل، وعصيان بني إسرائيل واعتداؤهم في السبت وغيره متقرر في غير ما موضع من كتاب الله، وقال قتادة ﵀ عند ما فسر هذه الآية: اجتنبوا المعصية والعدوان فإن بها أهلك من كان قبلكم من الناس.

{ ذلِكَ بِما عَصَوْا } ifadesindeki «zâlike» ile işaretin, birinci «zâlike» ile işaret edilen şeyin aynısına yönelik olduğunu müfessirler kabul etmişlerdir; Taberî, Zeccâc ve başkaları bunu söylemiştir. Benim söylediğim ise şudur: Son { ذلِكَ } ile işaret ancak onların küfürlerine ve [peygamberleri] öldürmelerinedir. Şöyle ki Allah Teâlâ onları tedricen helake sürüklemiş (istidrâc), isyan ve haddi aşmalarına karşılık onları küfre ve peygamberleri öldürmeye sürükleyerek cezalandırmıştır. Bu da ilim ehlinin: 'Allah Teâlâ günaha karşılık başka bir günaha düşürmekle cezalandırır; itaate karşılık ise başka bir itaate muvaffak kılmakla mükafatlandırır' dediği husustur. Düşünüldüğünde bu durum insanlar arasında da mevcuttur. İsrailoğullarının isyanı ve cumartesi yasağında ve diğer konulardaki haddi aşmaları Allah'ın Kitabı'nda pek çok yerde sabittir. Katâde -rahimehullâh- bu ayeti tefsir ederken şöyle demiştir: «İsyandan ve düşmanlıktan kaçının; zira sizden önceki insanları bunlar helak etmiştir.»

قوله تعالى:

Allah Teâlâ'nın buyruğu:

[سورة آل عمران (٣) : الآيات ١١٣ الى ١١٤]

[Âl-i İmrân Suresi (3): 113-114. Ayetler]

لَيْسُوا سَواءً مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ أُمَّةٌ قائِمَةٌ يَتْلُونَ آياتِ اللَّهِ آناءَ اللَّيْلِ وَهُمْ يَسْجُدُونَ (١١٣) يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَيَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَيُسارِعُونَ فِي الْخَيْراتِ وَأُولئِكَ مِنَ الصَّالِحِينَ (١١٤)

{ لَيْسُوا سَواءً مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ أُمَّةٌ قائِمَةٌ يَتْلُونَ آياتِ اللَّهِ آناءَ اللَّيْلِ وَهُمْ يَسْجُدُونَ (١١٣) يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَيَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَيُسارِعُونَ فِي الْخَيْراتِ وَأُولئِكَ مِنَ الصَّالِحِينَ (١١٤) } “Onların hepsi bir değildir. Kitap ehlinden dosdoğru bir topluluk vardır ki, gece saatlerinde secdeye kapanarak Allah'ın ayetlerini okurlar. (113) Allah'a ve ahiret gününe inanırlar, iyiliği emreder, kötülükten nehyederler ve hayır işlerinde yarışırlar. İşte onlar salihlerdendir. (114)”

لما مضت الضمائر في الكفر والقتل والعصيان والاعتداء عامة في جميع أهل الكتاب، عقب ذلك بتخصيص الذين هم على خير وإيمان، وذلك أن أهل الكتاب لم يزل فيهم من هو على استقامة، فمنهم من مات قبل أن يدرك الشرائع فذلك من الصالحين، ومنهم من أدرك الإسلام فدخل فيه.

Küfür, öldürme, isyan ve haddi aşma konusundaki zamirler bütün Kitap ehlini kapsayacak şekilde genel olarak geçince, bunun ardından hayır ve iman üzere olanları tahsis etmiştir. Zira Kitap ehli arasında istikamet üzere olan kimseler her zaman var olagelmiştir: Onlardan [yeni] şeriatlara yetişemeden vefat edenler salihlerdendir; İslâm'a yetişip ona girenler de vardır.

قال القاضي أبو محمد: ويعترض هذا النظر أن جميع اليهود على عوج من وقت عيسى، وتجيء الآية إشارة إلى من أسلم فقط، أو يكون اليهود في معنى الأمة القائمة إلى وقت عيسى، ثم ينتقل الحكم في النصارى، ولفظ أَهْلِ الْكِتابِ يعم الجميع، والضمير في لَيْسُوا لمن تقدم ذكره في قوله مِنْهُمُ الْمُؤْمِنُونَ وَأَكْثَرُهُمُ الْفاسِقُونَ [آل عمران: ١١٠] وما قال أبو عبيدة من أن الآية نظيرة قول العرب أكلوني البراغيث خطأ مردود، وكذلك أيضا ما حكي عن الفراء أن أُمَّةٌ مرتفعة ب سَواءً على أنها فاعلة كأنه قال: لا تستوي أمة كذا وإن في آخر الكلام محذوفا معادلا تقديره وأمة كافرة، فأغنى القسم الأول عن ذكرها ودل عليه كما قال أبو ذؤيب:

Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Bu görüşe, İsa zamanından itibaren bütün Yahudilerin eğrilik üzere olduğu ve ayetin sadece İslâm'a giren kimselere işaret ettiği veya Yahudilerin İsa zamanına kadar 'dosdoğru topluluk' manasında olduğu, ardından hükmün Hristiyanlara geçtiği şeklinde itiraz edilir; { أَهْلِ الْكِتابِ } lafzı ise hepsini kapsar. { لَيْسُوا } kelimesindeki zamir, O'nun: { مِنْهُمُ الْمُؤْمِنُونَ وَأَكْثَرُهُمُ الْفاسِقُونَ } [Âl-i İmrân: 110] buyruğunda daha önce zikri geçenlere aittir. Ebû Ubeyde'nin bu ayetin Arapların «أكلوني البراغيث» sözünün bir benzeri olduğunu söylemesi ise reddedilmiş bir hatadır. Aynı şekilde Ferrâ'dan rivayet edilen, { أُمَّةٌ } kelimesinin fail olarak { سَواءً } ile merfu olduğu; sanki 'böyle bir topluluk eşit olmaz' dediği ve kelamın sonunda takdiri 've kâfir bir topluluk' şeklinde olan denk bir mahzuf bulunduğu, birinci kısmın bunu zikretmekten müstağni kılıp ona delalet ettiği yönündeki görüş de böyledir; nitekim Ebû Züeyb şöyle demiştir:

عصيت إليها القلب إنّي لأمرها ... سميع فما أدري أرشد طلابها؟

Ona karşı kalbime karşı geldim, doğrusu ben onun emrini dinlerim; bilmem ki aradığı doğru bir yol mudur?