واختلف المفسرون في المراد بهذا الإثم هنا، فقال قتادة والضحاك وابن زيد: هو الشرك، وهذا هو الظاهر. وقال قوم في ما ذكر مكي: هو الحنث في قسمهم الذي يتضمنه قوله تعالى: وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ [الأنعام: ١٠٩، النحل: ٣٨، النور: ٥٣، فاطر: ٤٢] الآية في التكذيب بالبعث، وهذا أيضا يتضمن الكفر، فالقول به على عمومه أولى. وقال الشعبي: الْحِنْثِ الْعَظِيمِ: اليمين الغموس.
Müfessirler burada geçen bu günahtan ne kastedildiği hususunda ihtilaf etmişlerdir: Katâde, Dahhâk ve İbn Zeyd: «O şirk koşmaktır» demişlerdir ki zahir olan da budur. Mekkî'nin zikrettiğine göre bir grup da: «O, Yüce Allah'ın { وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ } [el-En‘âm: 109, en-Nahl: 38, en-Nûr: 53, Fâtır: 42] ayetinde yeniden dirilişi yalanlama bağlamında geçen yeminlerindeki hınstır (yemini bozmaktır)» demişlerdir; bu da aynı şekilde küfrü içerir. Dolayısıyla onu genel anlamına hamletmek daha evladır. Şa'bî ise: «el-Hınsü'l-azîm (büyük günah): Yemîn-i gamûstur (yalan yere edilen ve günaha daldıran yemindir)» demiştir.
وقد تقدم ذكر اختلاف القراء في قوله: أَإِذا، وإِنَّا، ويختص من ذلك بهذا الموضع أن ابن عامر يخالف فيه أصله فيقرأ هذا: «أئذا» . «أإنا» بتحقيق الهمزتين فيهما على الاستفهام، ورواه أبو بكر عن عاصم في قوله: إِنَّا لَمَبْعُوثُونَ والعامل في قوله: أَإِذا فعل مضمر يدل عليه قوله: لَمَبْعُوثُونَ تقديره: أنبعث أو نحشر، ولا يعمل فيه ما بعده لأنه مضاف إليه.
Kurraların { أَإِذا } ve { إِنَّا } kelimelerindeki ihtilafı daha önce geçmişti. Bu yere has olarak İbn Âmir kendi asıl kuralına muhalefet etmiş ve burayı istifham üzere her ikisinde de iki hemzeyi tahkik ederek «أئذا» ve «أإنا» şeklinde okumuştur. Ebû Bekr de Âsım'dan { إِنَّا لَمَبْعُوثُونَ } ifadesinde böyle rivayet etmiştir. { أَإِذا } ifadesindeki amil, { لَمَبْعُوثُونَ } sözünün delalet ettiği gizli bir fiildir; takdiri: «أنبعث أو نحشر» (Diriltilecek miyiz veya toplanacak mıyız?) şeklindedir. Sonrasındaki [kelime] onda amel edemez, çünkü o kendisine muzâftır.
وقرأ عيسى الثقفي: «متنا» بضم الميم، وقرأ جمهور الناس: «متنا» بكسرها وهذا على لغة من يقول:
Îsâ es-Sekafî mimin zammesiyle «مُتنا» okumuş, cumhur ise mimin kesresiyle «مِتنا» okumuştur. Bu da:
مت أموت على وزن فعل بكسر العين يفعل بضمها، ولم يحك منها عن العرب إلا هذه اللفظة وأخرى هو فضل يفضل.
Ayn'ın kesresiyle fe'ile (فَعِلَ), ayn'ın zammesiyle yef'ulü (يَفْعُلُ) vezninde 'mâtü emûtü' (مِتُّ أَمُوتُ) diyenlerin lügatine göredir. Araplardan bu vezinde sadece bu kelime ve bir de 'fadile yafdulu' (فَضِلَ يَفْضُلُ) kelimesi nakledilmiştir.
وقرأ بعض القراء: «أو» بسكون الواو ومعنى الآية استبعاد أن يبعثوا هم وآباؤهم على حد واحد من الاستبعاد وقرأ الجمهور: «أو آباؤنا» بتحريك الواو على أنها واو العطف دخل عليها ألف الاستفهام، ومعناها: شدة الاستبعاد في الآباء، كأنهم استبعدوا أن يبعثوا، ثم أتوا بذكر من البعث فيهم أبعد وهذا بين لأهل العلم بلسان العرب.
Bazı kurralar vavın sükûnuyla «أَوْ» okumuşlardır; ayetin manası, kendilerinin ve atalarının diriltilmesini aynı uzaklık derecesinde imkânsız görmektir. Cumhur ise atıf vavı olup üzerine istifham elifi girmiş kabul ederek vavın harekesiyle «أَوَآبَاؤُنَا» okumuştur. Bunun manası: Ataların [diriltilmesini] daha şiddetle uzak/imkânsız görmektir; sanki onlar kendi diriltilmelerini uzak görmüşler, ardından diriltilmeleri kendilerine göre daha da uzak olan kimseleri zikretmişlerdir. Bu durum, Arap dilini bilen ilim ehli için açıktır.
ثم أمر الله تعالى نبيه أن يعلمهم بأن العالم محشور مبعوث ل يَوْمٍ مَعْلُومٍ موقت ومِيقاتِ:
Sonra Yüce Allah Peygamberine, bütün alemin belirlenmiş vakitli bir gün için { لِيَوْمٍ مَعْلُومٍ } diriltilip toplanacağını onlara bildirmesini emretti. el-Mîkât (وَمِيقاتِ) ise:
مفعال من الوقت، كميعاد من الوعد.
Va'dden (الْوَعْد) mî'âd (مِيعَاد) gibi, vakitten (الْوَقْت) mif'âl (مِفْعَال) veznindedir.
وقوله ﷿:
Aziz ve Celil olan Allah'ın şu buyruğu:
[سورة الواقعة (٥٦) : الآيات ٥١ الى ٦٢]
[Vâkıa Suresi (56), Ayetler 51-62]
ثُمَّ إِنَّكُمْ أَيُّهَا الضَّالُّونَ الْمُكَذِّبُونَ (٥١) لَآكِلُونَ مِنْ شَجَرٍ مِنْ زَقُّومٍ (٥٢) فَمالِؤُنَ مِنْهَا الْبُطُونَ (٥٣) فَشارِبُونَ عَلَيْهِ مِنَ الْحَمِيمِ (٥٤) فَشارِبُونَ شُرْبَ الْهِيمِ (٥٥)
{ ثُمَّ إِنَّكُمْ أَيُّهَا الضَّالُّونَ الْمُكَذِّبُونَ (٥١) لَآكِلُونَ مِنْ شَجَرٍ مِنْ زَقُّومٍ (٥٢) فَمالِؤُنَ مِنْهَا الْبُطُونَ (٥٣) فَشارِبُونَ عَلَيْهِ مِنَ الْحَمِيمِ (٥٤) فَشارِبُونَ شُرْبَ الْهِيمِ (٥٥) } “Sonra siz ey sapıklar, yalancılar! Elbette bir ağaçtan, zakkumdan yiyeceksiniz. Karınları ondan dolduracaksınız. Üzerine de kaynar sudan içeceksiniz. Susuzluk illetine tutulmuş develerin içişi gibi içeceksiniz.”
هذا نُزُلُهُمْ يَوْمَ الدِّينِ (٥٦) نَحْنُ خَلَقْناكُمْ فَلَوْلا تُصَدِّقُونَ (٥٧) أَفَرَأَيْتُمْ ما تُمْنُونَ (٥٨) أَأَنْتُمْ تَخْلُقُونَهُ أَمْ نَحْنُ الْخالِقُونَ (٥٩) نَحْنُ قَدَّرْنا بَيْنَكُمُ الْمَوْتَ وَما نَحْنُ بِمَسْبُوقِينَ (٦٠)
{ هذا نُزُلُهُمْ يَوْمَ الدِّينِ (٥٦) نَحْنُ خَلَقْناكُمْ فَلَوْلا تُصَدِّقُونَ (٥٧) أَفَرَأَيْتُمْ ما تُمْنُونَ (٥٨) أَأَنْتُمْ تَخْلُقُونَهُ أَمْ نَحْنُ الْخالِقُونَ (٥٩) نَحْنُ قَدَّرْنا بَيْنَكُمُ الْمَوْتَ وَما نَحْنُ بِمَسْبُوقِينَ (٦٠) } “İşte ceza gününde onlara sunulacak ziyafet budur! Sizi biz yarattık; tasdik etseniz olmaz mı? Döktüğünüz meniyi gördünüz mü? Onu siz mi yaratıyorsunuz, yoksa yaratan biz miyiz? Aranızda ölümü biz takdir ettik ve bizim önümüze geçilemez;”
عَلى أَنْ نُبَدِّلَ أَمْثالَكُمْ وَنُنْشِئَكُمْ فِي ما لا تَعْلَمُونَ (٦١) وَلَقَدْ عَلِمْتُمُ النَّشْأَةَ الْأُولى فَلَوْلا تَذَكَّرُونَ (٦٢)
{ عَلى أَنْ نُبَدِّلَ أَمْثالَكُمْ وَنُنْشِئَكُمْ فِي ما لا تَعْلَمُونَ (٦١) وَلَقَدْ عَلِمْتُمُ النَّشْأَةَ الْأُولى فَلَوْلا تَذَكَّرُونَ (٦٢) } “Yerinize benzerlerinizi getirmek ve sizi bilmediğiniz bir şekilde yeniden yaratmak hususunda [bizim önümüze geçilemez]. Andolsun ki ilk yaratılışı bildiniz; düşünüp ibret alsanız ya!”
وقوله: ثُمَّ إِنَّكُمْ مخاطبة لكفار قريش ومن كان في حالهم، ومِنْ في قوله: مِنْ شَجَرٍ يحتمل أن تكون للتبعيض ويحتمل أن تكون لابتداء الغاية، ومِنْ في قوله: مِنْ زَقُّومٍ لبيان الجنس، والضمير في: مِنْهَا عائد على الشجر، و «من» للتبعيض أو لابتداء الغاية، والضمير في: عَلَيْهِ عائد على المأكول أو على الأكل. وفي قراءة ابن مسعود «لآكلون من شجر» على الإفراد.
{ ثُمَّ إِنَّكُمْ } “Sonra siz” ifadesi Kureyş kâfirlerine ve onların durumunda olanlara bir hitaptır. { مِنْ شَجَرٍ } “bir ağaçtan” sözündeki { مِنْ } edatının teb'îz (kısmilik) için olması muhtemel olduğu gibi, ibtidâ-i gâye (başlangıç) için olması da muhtemeldir. { مِنْ زَقُّومٍ } “zakkumdan” sözündeki { مِنْ } ise cins beyanı içindir. { مِنْهَا } “ondan” ifadesindeki zamir ağaca râcidir ve «من» edatı teb'îz veya ibtidâ-i gâye içindir. { عَلَيْهِ } “üzerine” ifadesindeki zamir ise yenen şeye veya yeme eylemine râcidir. İbn Mes'ûd'un kıraatinde müfred olarak «لآكلون من شجر» şeklindedir.
و: الْهِيمِ قال ابن عباس ومجاهد وعكرمة والضحاك: هو جمع أهيم، وهو الجمل الذي أصابه الهيام، بضم الهاء، وهو داء معطش يشرب معه الجمل حتى يموت أو يسقهم سقما شديدا، والأنثى:
{ الْهِيمِ } “Susuzluk illetine tutulmuş develer” kelimesi hakkında İbn Abbâs, Mücâhid, İkrime ve Dahhâk: «Ehyem'in çoğuludur; o da, hâ'nın zammesiyle hüyâm hastalığına yakalanmış devedir. Bu, deveyi susatan öyle bir hastalıktır ki deve bu yüzden ölene veya son derece ağır hastalanana kadar su içer» demişlerdir. Dişisine:
هيماء. وقال بعضهم: هو جمع هيماء كبيض وعين، وقال قوم آخرون: هو جمع هائم وهائمة، وهذا أيضا من هذا المعنى، لأن الجمل إذا أصابه ذلك الداء هام على وجهه وذهب، وقال سفيان الثوري وابن عباس:
Heymâ (هيماء) denir. Bazıları da: «Bîd (بِيض) ve ‘în (عِين) gibi heymâ'nın çoğuludur» demişlerdir. Başka bir grup ise: «Hâim (هائم) ve hâimenin çoğuludur» demiştir; bu da aynı anlamdandır, çünkü deve o hastalığa tutulduğunda yüzüstü başını alıp gider (hâme). Süfyân es-Sevrî ve İbn Abbâs şöyle demiştir:
الْهِيمِ هنا الرمال التي لا تروى من الماء، وذلك أن الهيام بفتح الهاء هو الرمل الدق الغمر المتراكم، وقال ثعلب. الهيام: بضم الهاء: الرمل الذي لا يتماسك.
«Buradaki { الْهِيمِ }, suya doymayan kumlardır.» Zira hâ'nın fethasıyla heyâm; ince, çok ve yığılmış kumdur. Sa'leb ise: «Heyâm (hâ'nın zammesiyle): Birbirini tutmayan [dağılgan] kumdur» demiştir.
وقرأ ابن كثير وابن عامر وأبو عمرو والكسائي: «شرب» بفتح الشين، وهي قراءة الأعرج وابن المسيب وشعيب بن الحبحاب ومالك بن دينار وابن جريج، ولا خلاف أنه مصدر، وقرأ مجاهد: «شرب» بكسر الشين، ولا خلاف أنه اسم، وقرأ أهل المدينة وباقي السبعة: «شرب» ، بضم الشين، واختلف فيه، فقال قوم وهو مصدر، وقال آخرون هم اسم لما يشرب.
İbn Kesîr, İbn Âmir, Ebû Amr ve el-Kisâî şînin fethasıyla «شَرْبَ» okumuşlardır; bu el-A'rec, İbnü'l-Müseyyeb, Şuayb b. el-Habhâb, Mâlik b. Dînâr ve İbn Cüreyc'in de kıraatidir ve bunun masdar olduğunda ihtilaf yoktur. Mücâhid şînin kesresiyle «شِرْبَ» okumuştur ve bunun isim olduğunda ihtilaf yoktur. Medine ehli ve yedi kurradan geri kalanlar şînin zammesiyle «شُرْبَ» okumuşlardır; bunun hakkında ihtilaf edilmiş olup bir grup onun masdar olduğunu, diğerleri ise içilen şeyin ismi olduğunu söylemiştir.
والنزل: أول ما يأكل الضيف. وقرأ عمرو في رواية عباس: «نزلهم» ساكنة الزاي، وقرأ الباقون واليزيدي عن أبي عمرو بضم الزاي وهما لمعنى كالشغل والشغل. و: الدِّينِ الجزاء.
en-Nüzül (والنزل): Misafire ikram edilen ilk şeydir. Amr, Abbâs rivayetinde zâyın sükûnuyla «نُزْلَهُمْ» okumuştur; diğerleri ve Ebû Amr'dan rivayetle Yezîdî ise zâyın zammesiyle okumuşlardır; bu ikisi 'şuğl' ve 'şüğul' gibi aynı manadadır. ed-Dîn (الدِّينِ) ise: Cezadır.
ثم أخبر تعالى أنه الخالق، وحضض على التصديق على وجه التقريع ثم ساق الحجة الموجبة للتصديق، كان معترضا من الكفار قال: ولم أصدق؟ فقيل له: أفرأيت كذا وكذا الآيات، وليس يوجد مفطور يخفى عنه أن المني الذي يخرج منه ليس له فيه عمل ولا إرادة ولا قدرة. وأَمْ في قوله: أَمْ نَحْنُ ليست المعادلة عند سيبويه، لأن الفعل قد تكرر، وإنما المعادلة عنده: أقام زيد أم عمرو، وهذه
Sonra Yüce Allah kendisinin Yaratıcı olduğunu bildirmiş ve kınama yoluyla tasdik etmeye teşvik etmiştir. Ardından tasdiki zorunlu kılan delili getirmiştir. Sanki kâfirlerden itiraz eden biri: 'Niçin tasdik edeyim?' demiş de ona: 'Şunu şunu gördün mü?' denilerek ayetler serdedilmiştir. Zira yaratılmış hiçbir kimse yoktur ki, kendisinden çıkan menide hiçbir dahli, iradesi ve gücü olmadığını bilmesin. { أَمْ نَحْنُ } ifadesindeki { أَمْ } Sîbeveyh'e göre muâdele (denklik) edatı değildir; çünkü fiil tekrarlanmıştır. Ona göre muâdele ancak: «أقام زيد أم عمرو» (Zeyd mi kalktı yoksa Amr mı?) şeklindedir. İşte bu
التي في هذه الآية معادلة عند قوم من النحاة، وأما إذا تغاير الفعلان فليست بمعادلة إجماعا.
bu ayette geçen [edat], bir grup nahivciye göre muâdeledir. İki fiil birbirinden farklı olduğunda ise icmâ ile muâdele değildir.
وقرأ الجمهور: «تمنون» بضم التاء، وقرأ ابن عباس وأبو السمال «تمنون» بفتح التاء، ويقال أمنى الرجل ومنى بمعنى واحد.
Cumhur tâ'nın zammesiyle «تُمْنُونَ» okumuştur. İbn Abbâs ve Ebü's-Semmâl ise tâ'nın fethasıyla «تَمْنُونَ» okumuşlardır. 'Amnâ'r-raculü' (أَمْنَى الرَّجُلُ) ve 'menâ' (مَنَى) aynı manada kullanılır.
وقرأ جمهور القراء: «قدّرنا» بشد الدال. وقرأ كثير وحده: «قدرنا» بتخفيفها. والمعنى فيها يحتمل أن يكون بمعنى قضينا وأثبتنا، ويحتمل أن يكون بمعنى سوينا، وعدلنا التقدم والتأخر، أي جعلنا الموت رتبا، ليس يموت العالم دفعة واحدة، بل بترتيب لا يعدوه أحد.
Kurraların cumhuru dâlın şeddesiyle «قَدَّرْنَا» okumuştur. Kesîr ise tek başına dâlın tahfifiyle «قَدَرْنَا» okumuştur. Buradaki mana 'hükmettik ve kesinleştirdik' anlamına gelebileceği gibi, 'eşitledik ve önceleme ile ertelemeyi dengeledik' anlamına da gelebilir; yani ölümü mertebeler kıldık, insanlar hep birden ölmezler, bilakis kimsenin aşamayacağı bir tertip üzere ölürler.
وقال الطبري معنى الآية: «قدرنا بينكم الموت على أن نبدل أمثالكم» أي تموت طائفة ونبدلها بطائفة، هكذا قرنا بعد قرن.
Taberî dedi ki: Ayetin manası: «Yerinize benzerlerinizi getirmek üzere aranızda ölümü takdir ettik» şeklindedir; yani bir topluluk ölür ve nesilden nesile böylece onların yerine başka bir topluluk getiririz.
وقوله: وَما نَحْنُ بِمَسْبُوقِينَ على تبديلكم إن أردناه وإن ننشئكم بأوصاف لا يصلها عملكم ولا يحيط بها كفركم. قال الحسن: من كونكم قردة وخنازير.
{ وَما نَحْنُ بِمَسْبُوقِينَ } “ve bizim önümüze geçilemez” sözü; dilediğimiz takdirde sizi değiştirmemiz ve amellerinizin ulaşamayacağı, küfrünüzün kavrayamayacağı niteliklerde sizi yeniden yaratmamız hususundadır. Hasan: «Maymunlar ve domuzlar kılınmanız hususunda» demiştir.
قال القاضي أبو محمد: تأول الحسن هذا، لأن الآية تنحو إلى الوعيد، وجاءت لفظة «السبق» هنا على نحو قوله ﵇: «فإن استطعتم أن لا تغلبوا على صلاة قبل طلوع الشمس وصلاة قبل غروبها فافعلوا لا تفوتنكم» .
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Hasan bunu böyle tevil etmiştir, çünkü ayet tehdit gayesi taşımaktadır. Buradaki «es-sebk» (السبق) lafzı, Peygamber aleyhisselâm'ın şu hadisi kabilindendir: «Güneşin doğmasından önceki bir namaz ile batmasından önceki bir namazda mağlup olmamaya gücünüz yetiyorsa bunu yapın, onları sakın kaçırmayın.»
وقرأ جمهور الناس: «النشأة» بسكون الشين. وقرأ قتادة وأبو الأشهب وأبو عمرو بخلاف «النشأة» بفتح الشين والمد. وقال أكثر المفسرين: أشار إلى خلق آدم ووقف عليه، لأنه لا تجد أحدا ينكر أنه من ولد آدم وأنه من طين. وقال بعضهم: أراد ب النَّشْأَةَ الْأُولى نشأة إنسان إنسان في طفوليته فيعلم المرء نشأته كيف كانت بما يرى من نشأة غيره، ثم حضض على التذكر والنظر المؤدي إلى الإيمان.
İnsanların cumhuru şînin sükûnuyla «النَّشْأَةَ» okumuştur. Katâde, Ebü'l-Eşheb ve bir rivayette Ebû Amr ise şînin fethası ve med ile «النَّشَاءَةَ» okumuşlardır. Müfessirlerin çoğu: «Âdem'in yaratılışına işaret etti ve bunun üzerinde durdu; zira hiç kimse Âdem'in soyundan geldiğini ve onun da topraktan olduğunu inkâr edemez» demişlerdir. Bazıları ise: { النَّشْأَةَ الْأُولى } “ilk yaratılış” ile tek tek her insanın çocukluğundaki yaratılışını kastettiğini, böylece insanın başkalarının yaratılışını görerek kendi yaratılışının nasıl olduğunu bileceğini söylemişlerdir. Sonra [Allah] imana ulaştıracak düşünmeye ve tefekküre teşvik etmiştir.
وقرأ الجمهور: «تذكرون» مشددة الذال. وقرأ طلحة: «تذكرون» بسكون الذال وضم الكاف، وهذه الآية نص في استعمال القياس والحض عليه.
Cumhur zâlin şeddesiyle «تَذَكَّرُونَ» okumuştur. Talha ise zâlin sükûnu ve kâfın zammesiyle «تَذْكُرُونَ» okumuştur. Bu ayet, kıyasın kullanılmasına ve buna teşvik edilmesine dair açık bir nasstır.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan Allah'ın şu buyruğu:
[سورة الواقعة (٥٦) : الآيات ٦٣ الى ٧٤]
[Vâkıa Suresi (56), Ayetler 63-74]
أَفَرَأَيْتُمْ ما تَحْرُثُونَ (٦٣) أَأَنْتُمْ تَزْرَعُونَهُ أَمْ نَحْنُ الزَّارِعُونَ (٦٤) لَوْ نَشاءُ لَجَعَلْناهُ حُطاماً فَظَلْتُمْ تَفَكَّهُونَ (٦٥) إِنَّا لَمُغْرَمُونَ (٦٦) بَلْ نَحْنُ مَحْرُومُونَ (٦٧)
{ أَفَرَأَيْتُمْ ما تَحْرُثُونَ (٦٣) أَأَنْتُمْ تَزْرَعُونَهُ أَمْ نَحْنُ الزَّارِعُونَ (٦٤) لَوْ نَشاءُ لَجَعَلْناهُ حُطاماً فَظَلْتُمْ تَفَكَّهُونَ (٦٥) إِنَّا لَمُغْرَمُونَ (٦٦) بَلْ نَحْنُ مَحْرُومُونَ (٦٧) } “Ektiğiniz tohumu gördünüz mü? Onu siz mi bitiriyorsunuz, yoksa bitiren biz miyiz? Dileseydik onu kuru bir çöp yapardık da şaşırıp kalırdınız: ‘Doğrusu biz ziyana uğratıldık! Hayır, büsbütün mahrum bırakıldık!’ [derdiniz].”
أَفَرَأَيْتُمُ الْماءَ الَّذِي تَشْرَبُونَ (٦٨) أَأَنْتُمْ أَنْزَلْتُمُوهُ مِنَ الْمُزْنِ أَمْ نَحْنُ الْمُنْزِلُونَ (٦٩) لَوْ نَشاءُ جَعَلْناهُ أُجاجاً فَلَوْلا تَشْكُرُونَ (٧٠) أَفَرَأَيْتُمُ النَّارَ الَّتِي تُورُونَ (٧١) أَأَنْتُمْ أَنْشَأْتُمْ شَجَرَتَها أَمْ نَحْنُ الْمُنْشِؤُنَ (٧٢)
{ أَفَرَأَيْتُمُ الْماءَ الَّذِي تَشْرَبُونَ (٦٨) أَأَنْتُمْ أَنْزَلْتُمُوهُ مِنَ الْمُزْنِ أَمْ نَحْنُ الْمُنْزِلُونَ (٦٩) لَوْ نَشاءُ جَعَلْناهُ أُجاجاً فَلَوْلا تَشْكُرُونَ (٧٠) أَفَرَأَيْتُمُ النَّارَ الَّتِي تُورُونَ (٧١) أَأَنْتُمْ أَنْشَأْتُمْ شَجَرَتَها أَمْ نَحْنُ الْمُنْشِؤُنَ (٧٢) } “İçtiğiniz suyu gördünüz mü? Onu buluttan siz mi indirdiniz, yoksa indiren biz miyiz? Dileseydik onu tuzlu yapardık; şükretseniz olmaz mı? Çaktığınız ateşi gördünüz mü? Onun ağacını siz mi yarattınız, yoksa yaratan biz miyiz?”
نَحْنُ جَعَلْناها تَذْكِرَةً وَمَتاعاً لِلْمُقْوِينَ (٧٣) فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّكَ الْعَظِيمِ (٧٤)
{ نَحْنُ جَعَلْناها تَذْكِرَةً وَمَتاعاً لِلْمُقْوِينَ (٧٣) فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّكَ الْعَظِيمِ (٧٤) } “Biz onu bir ibret ve çölde konaklayan yolcular için bir fayda kıldık. Öyleyse Yüce Rabbinin adını tesbih et.”
وقف تعالى الكفار على أمر الزرع الذي هو قوام العيش، وبين لكل مفطور أن الحراث الذي يثير الأرض ويفرق الحب ليس يفعل في نبات الزرع شيء، وقد يسمى الإنسان زارعا، ومنه قوله ﷿:
Yüce Allah kâfirlere, geçimin esası olan ekin meselesini hatırlatıp ikrar ettirdi ve fıtrat sahibi herkese gösterdi ki, toprağı yarıp tohumu serpen çiftçi, ekini bitirme konusunda hiçbir şey yapamaz. İnsana da zâri' (ekin eken) denilebilir; nitekim Aziz ve Celil olan Allah'ın şu buyruğu da bundandır:
يُعْجِبُ الزُّرَّاعَ [الفتح: ٢٩] لكن معنى هذه الآية: أَأَنْتُمْ تَزْرَعُونَهُ زرعا يتم أَمْ نَحْنُ. وروى أبو هريرة عن النبي ﷺ أنه قال: «لا تقولن زرعت، ولكن قل حرثت» ، ثم تلا أبو هريرة هذه الآية.
{ يُعْجِبُ الزُّرَّاعَ } [el-Feth: 29] “ekincilerin hoşuna gider”. Fakat bu ayetin manası: «Onu kemale erecek bir ekimle { أَأَنْتُمْ تَزْرَعُونَهُ } siz mi bitiriyorsunuz { أَمْ نَحْنُ } yoksa biz miyiz?» demektir. Ebû Hureyre, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: «Sakın 'ektim' demeyin; fakat 'tohum saçtım/çift sürdüm' deyin.» Sonra Ebû Hureyre bu ayeti okumuştur.
والحطام: اليابس المتفتت من النبات الصائر إلى ذهاب، وبه شبه حطام الدنيا. وقيل المعنى: نبتا لا قمح فيه و: تَفَكَّهُونَ قال ابن عباس ومجاهد وقتادة معناه: تعجبون، وقال عكرمة: تلامون. وقال الحسن معناه: تندمون وقال ابن زيد: تتفجهون، وهذا كله تفسير لا يخص اللفظة، والذي يخص اللفظ، هو: تطرحون الفاكهة عن أنفسكم وهي المسرة والجدل، ورجل فكه إذا كان منبسط النفس غير مكترث بالشيء، وتفكه من أخوات تحرج وتحوب.
el-Hutâm (والحطام): Bitkiden kuruyup ufalanan ve yok olmaya yüz tutan kısımdır; dünya metâı da buna benzetilmiştir. Denildi ki mana: İçinde buğday bulunmayan bir ottur. { تَفَكَّهُونَ } ifadesine gelince: İbn Abbâs, Mücâhid ve Katâde: «Şaşırırsınız» manasını vermişlerdir; İkrime: «Birbirinizi kınarsınız» demiştir. Hasan: «Pişman olursunuz» demiştir; İbn Zeyd: «Böbürlenirsiniz» demiştir. Bütün bunlar kelimeye has olmayan tefsirlerdir. Kelimeye has olan mana ise şudur: Neşeyi ve sevinci kendinizden atarsınız. 'Recülün fekihün' (رجل فكه), içi rahat olup hiçbir şeyi dert etmeyen kimseye denir. 'Tefekkehe' (تفكه) kelimesi 'teharrece' (تحرج - günahtan kaçındı) ve 'tehavvebe' (تحوب - günahtan sakındı) kelimelerinin kardeşlerindendir.
وقرأ الجمهور: «فظلتم» بفتح الظاء، وروى سفيان الثوري في قراءة عبد الله كسر الظاء. قال أبو حاتم: طرحت عليها حركة اللام المجزومة، وذلك رديء في القياس، وهي قراءة أبو حيوة. وروى أحمد بن موسى: «فظللتم» بلامين، الأولى مفتوحة عن الجحدري، ورويت عن ابن مسعود، بكسر اللام الأولى.
Cumhur zâ'nın fethasıyla «فظَلتم» okumuştur. Süfyân es-Sevrî, Abdullah'ın kıraatinde zâ'nın kesresiyle rivayet etmiştir. Ebû Hâtim: «Cezimli lâmın harekesi ona verilmiştir, bu da kıyasta zayıftır» demiştir ve bu Ebû Hayve'nin kıraatidir. Ahmed b. Mûsâ ise Cahderî'den ilk lâm meftuh olmak üzere iki lâm ile «فظَللتم» şeklinde rivayet etmiştir; İbn Mes'ûd'dan da ilk lâmın kesresiyle rivayet edilmiştir.
وقوله: إِنَّا لَمُغْرَمُونَ قبله حذف تقديره: يقولون.
{ إِنَّا لَمُغْرَمُونَ } “Doğrusu biz ziyana uğratıldık!” sözünden önce takdiri 'derler' olan bir hazif vardır.
وقرأ الأعمش وعاصم الجحدري: «أإنا لمغرمون» بهمزتين على الاستفهام، والمعنى يحتمل أن يكون إنا لمعذبون من الغرام وهو أشد العذاب ومنه قوله تعالى: إِنَّ عَذابَها كانَ غَراماً [الفرقان: ٦٥] ومنه قول الأعشى: [الخفيف]
A'meş ve Âsım el-Cahderî istifham üzere iki hemzeyle «أَإِنَّا لَمُغْرَمُونَ» okumuşlardır. Mananın 'şüphesiz biz azaba uğratıldık' olması muhtemeldir; zira el-garâm (الْغَرَام) azabın en şiddetlisidir. Nitekim Yüce Allah'ın: { إِنَّ عَذابَها كانَ غَراماً } [el-Furkân: 65] “Şüphesiz onun azabı süreklidir/helaktir” buyruğu da bundandır. el-A'şâ'nın şu beyti de bundandır: [el-Hafîf]
إن يعذّب يكن غراما وإن يع ... ط جزيلا فإنه لا يبالي
Azap ederse bu helak edici bir borç/azap olur; bolca verirse de aldırmaz.
ويحتمل أن يكون: إنا لمحملون الغرم أي غرمنا في النفقة وذهب زرعنا، تقول: غرم الرجل وأغرمته فهو مغرم. وقد تقدم تفسير المحروم وأنه المحدود والمحارب. و: الْمُزْنِ السحاب بلا خلاف، ومنه قول الشاعر [السموأل بن عاديا اليهودي] : [الطويل]
Şöyle olması da muhtemeldir: 'Biz borca/zarara yüklendik', yani harcamada zarara uğradık ve ekinimiz gitti. 'Garime'r-raculü ve ağramtühü fe hüve muğram' (غرم الرجل وأغرمته فهو مغرم) denir. el-Mahrûm'un (المحروم) tefsiri, onun rızkı kısılmış ve mahrum bırakılmış kimse olduğu daha önce geçmişti. { الْمُزْنِ } ise ihtilafsız buluttur; şairin [Semev'el b. Âdiyâ el-Yehûdî] şu sözü de bundandır: [et-Tavîl]
ونحن كماء المزن ما في نصابنا ... كهام ولا فينا يعد بخيل
Biz yağmur bulutunun suyu gibiyiz; aslımızda / ne körleşmiş bir kılıç vardır ne de içimizde cimri sayılır.
والأجاج: أشد المياه ملوحة، وهو ماء البحر الأخضر. و: تُورُونَ معناه: تقتدحون من الأزند، تقول أوريت النار من الزناد. وروى الزناد نفسه، والزناد قد يكون من حجرين ومن حجر وحديدة ومن شجر، لا سيما في بلاد العرب، ولا سيما في الشجر الرخو كالمرخ والعفار والكلح وما أشبهه، ولعادة العرب في أزنادهم من شجر، قال تعالى: أَأَنْتُمْ أَنْشَأْتُمْ شَجَرَتَها وقال بعض أهل النظر: أراد بالشجرة نفس النار، وكأنه يقول نوعها أو جنسها فاستعار الشجرة لذلك.
el-Ucâc (والأجاج): Suların en tuzlu olanıdır ki o da yeşil deniz suyudur. { تُورُونَ } ifadesinin manası: Çakmaklardan ateş çıkarıyorsunuz demektir. 'Evraytü'n-nâra mine'z-zinâd' (أوريت النار من الزناد) denir. Zinâdın bizzat kendisi de [ateş] çıkarttı. Zinâd ise bazen iki taştan, bazen taş ve demirden, bazen de -özellikle Arap diyarında ve bilhassa merh, afâr, keleh ve benzeri yumuşak ağaçlarda olduğu gibi- ağaçtan olur. Arapların çakmaklarını ağaçtan yapma âdetinden ötürü Yüce Allah: { أَأَنْتُمْ أَنْشَأْتُمْ شَجَرَتَها } buyurmuştur. Bazı fikir ehli: «Ağaç ile ateşin kendisini kastetti; sanki onun nevini veya cinsini kastediyor gibi ağacı bunun için istiare yaptı» demiştir.
قال القاضي أبو محمد: وهذا قول فيه تكلف.
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Bu, içinde zorlama (tekellüf) olan bir görüştür.
وقرأ الجمهور: «آنتم» بالمد، وروي عن أبي عمرو وعيسى: «أنتم» بغير مد، وضعفها أبو حاتم.
Cumhur med ile «آنْتُمْ» okumuştur. Ebû Amr ve Îsâ'dan medsiz olarak «أَنْتُمْ» rivayet edilmiştir; Ebû Hâtim bunu zayıf bulmuştur.
و: تَذْكِرَةً معناه: تذكر نار جهنم، قاله مجاهد وقتادة. والمتاع: ما ينتفع به. والمقوي في هذه
{ تَذْكِرَةً } “bir ibret/hatırlatma” sözünün manası: Cehennem ateşini hatırlatmadır; bunu Mücâhid ve Katâde söylemiştir. el-Metâ' (والمتاع) ise: Kendisinden faydalanılan şeydir. Bu ayette el-Mukvî (والمقوي) ise:
الآية: الكائن في الأرض القواء وهي الفيافي، وعبر الناس في تفسير «المقوين» بأشياء ضعيفة، كقول ابن زيد للجائعين ونحوه.
Issız arazide (el-erdü'l-kavâ) yani çöllerde bulunan kimsedir. İnsanlar «el-mukvîn» kelimesinin tefsirinde, İbn Zeyd'in 'açlar' demesi ve benzeri zayıf şeylerle açıklamada bulunmuşlardır.
ولا يقوى منها ما ذكرناه، ومن قال معناه: للمسافرين، فهو نحو ما قلناه، وهي عبارة ابن عباس ﵁ تقول: أصبح الرجل، دخل في الصباح. وأصحر دخل في الصحراء، وأقوى دخل في الأرض القواء، ومنه أقوت الدار، وأقوى الطلل: أي صار قواء، ومنه قول النابغة: [البسيط] أقوت وطال عليها سالف الأبد وقول الآخر: [الكامل] أقوى وأقفر بعد أمّ الهيثم والفقير والغني إذا أقوى سواء في الحاجة إلى النار، ولا شيء يغني غناءها في الصرد، ومن قال: إن أقوى من الأضداد من حيث يقال: أقوى الرجل إذا قويت دابته فقد أخطأ وذلك فعل آخر كأترب إذا أترب، ثم أمر نبيه بتنزيه ربه تعالى وتبرئة أسمائه العلى عما يقوله الكفرة الذين حجوا في هذه الآيات.
Zikrettiğimiz görüş dışındakiler kuvvetli değildir. Bunun 'yolcular için' manasına geldiğini söyleyen kimse de bizim dediğimize yakın bir şey söylemiştir ki bu İbn Abbâs radıyallâhu anh'ın ifadesidir. 'Esbaha'r-raculü' sabah vaktine girdi; 'ashara' sahraya çıktı; 'akvâ' ise ıssız araziye (kavâ) girdi demektir. 'Ekvati'd-dâru' ve 'akve't-talelü' (ev/harabe ıssızlaştı) tabirleri de bundandır. en-Nâbiğa'nın şu beyti bundandır: [el-Basît] «Ev ıssızlaştı ve üzerinden geçmiş zaman uzayıp gitti.» Diğerinin şu sözü de bundandır: [el-Kâmil] «Ümmü Heysem'den sonra ıssızlaşıp boş kaldı.» Fakir de zengin de ıssız çöle düştüğünde (akvâ) ateşe ihtiyaç duymada eşittir; şiddetli soğukta hiçbir şey onun yerini tutamaz. Bir kimsenin 'bineği güçlendiğinde (kaviyet)' denilmesinden hareketle 'akvâ' kelimesinin ezdâd (zıt anlamlılar) kelimelerden olduğunu söyleyen kimse hata etmiştir; zira o 'etrebe'nin 'fakirleşti/zenginleşti' olması gibi başka bir fiildir. Sonra [Allah], bu ayetlerde delillerle susturulan kâfirlerin söylediklerinden Yüce Rabbini tenzih etmesini ve O'nun yüce isimlerini beri kılmasını Peygamberine emretti.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan Allah'ın şu buyruğu:
[سورة الواقعة (٥٦) : الآيات ٧٥ الى ٨٧]
[Vâkıa Suresi (56), Ayetler 75-87]
فَلا أُقْسِمُ بِمَواقِعِ النُّجُومِ (٧٥) وَإِنَّهُ لَقَسَمٌ لَوْ تَعْلَمُونَ عَظِيمٌ (٧٦) إِنَّهُ لَقُرْآنٌ كَرِيمٌ (٧٧) فِي كِتابٍ مَكْنُونٍ (٧٨) لا يَمَسُّهُ إِلاَّ الْمُطَهَّرُونَ (٧٩)
{ فَلا أُقْسِمُ بِمَواقِعِ النُّجُومِ (٧٥) وَإِنَّهُ لَقَسَمٌ لَوْ تَعْلَمُونَ عَظِيمٌ (٧٦) إِنَّهُ لَقُرْآنٌ كَرِيمٌ (٧٧) فِي كِتابٍ مَكْنُونٍ (٧٨) لا يَمَسُّهُ إِلاَّ الْمُطَهَّرُونَ (٧٩) } “Yıldızların mevkilerine yemin ederim ki, -bilseniz bu gerçekten büyük bir yemindir- o, elbette değerli bir Kur'an'dır; korunmuş bir kitaptadır. Ona ancak temizlenenler dokunabilir.”
تَنْزِيلٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ (٨٠) أَفَبِهذَا الْحَدِيثِ أَنْتُمْ مُدْهِنُونَ (٨١) وَتَجْعَلُونَ رِزْقَكُمْ أَنَّكُمْ تُكَذِّبُونَ (٨٢) فَلَوْلا إِذا بَلَغَتِ الْحُلْقُومَ (٨٣) وَأَنْتُمْ حِينَئِذٍ تَنْظُرُونَ (٨٤)
[O], Âlemlerin Rabbi tarafından indirilmiştir. (80) Şimdi siz bu sözü mü küçümsüyorsunuz? (81) Ve rızkınızı, [onu] yalanlamanızdan ibaret mi kılıyorsunuz? (82) Hayır, [can] boğaza dayandığı zaman, (83) ki siz o sırada bakıp durmaktasınız, (84)
وَنَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنْكُمْ وَلكِنْ لا تُبْصِرُونَ (٨٥) فَلَوْلا إِنْ كُنْتُمْ غَيْرَ مَدِينِينَ (٨٦) تَرْجِعُونَها إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (٨٧)
Biz ona sizden daha yakınız, fakat siz görmezsiniz. (85) Eğer hesaba çekilmeyecek (ceza/mükafat görmeyecek) iseniz, (86) ve eğer doğru söylüyorsanız onu (canı) geri çevirsenize! (87)
اختلف الناس في: «لا» ، من قوله: فَلا أُقْسِمُ بِمَواقِعِ النُّجُومِ فقال بعض النحويين: هي زائدة والمعنى فأقسم، وزيادتها في بعض المواضع معروف كقوله تعالى: لِئَلَّا يَعْلَمَ أَهْلُ الْكِتابِ [الحديد: ٢٩] وغير ذلك، وقال سعيد بن جبير وبعض النحويين: هي نافية، كأنه قال: فَلا صحة لما يقوله الكفار، ثم ابتدأ أُقْسِمُ بِمَواقِعِ النُّجُومِ. وقال بعض المتأولين هي مؤكدة تعطي في القسم مبالغة ما، وهي كاستفتاح كلام مشبه في القسم ألا في شائع الكلام القسم وغيره، ومن هذا قول الشاعر:
İnsanlar (âlimler), { فَلا أُقْسِمُ بِمَواقِعِ النُّجُومِ } “Yıldızların mevkilerine yemin ederim ki” ayetindeki «lâ» (لا) edatı hakkında ihtilaf etmişlerdir. Bazı nahivciler şöyle demiştir: O zâiddir (fazlalıktır); anlamı 'Fe-uksimu' (yemin ederim) şeklindedir. Bazı yerlerde onun zâid olması, Yüce Allah'ın: { لِئَلَّا يَعْلَمَ أَهْلُ الْكِتابِ } [Hadîd: 29] “Kitap ehli bilsinler diye...” buyruğunda ve başka yerlerde olduğu gibi bilinen bir durumdur. Saîd b. Cübeyr ve bazı nahivciler ise şöyle demiştir: O olumsuzluk bildirir (nâfiyedir); sanki [Allah] 'Kâfirlerin söylediklerinin hiçbir aslı yoktur' demiş, sonra da { أُقْسِمُ بِمَواقِعِ النُّجُومِ } “Yıldızların mevkilerine yemin ederim” diye yeniden başlamıştır. Bazı müteevviller (müfessirler) ise onun tekit edatı olduğunu, yemine bir tür mübalağa kazandırdığını ve yaygın sözde hem yemin hem diğer ifadelerde yer alan 'elâ' (ألا) edatına benzer bir söz başı (istiftâh) edatı gibi olduğunu söylemişlerdir. Şairin şu sözü de bu kabildendir:
[الطويل] «فلا وأبي أعدائها لا أخونها» والمعنى: فو أبي اعدائها، ولهذا نظائر.
[et-Tavîl] «Hayır, onun düşmanlarının babasına yemin olsun ki ona hıyanet etmem.» Anlamı: 'Düşmanlarının babasına yemin olsun ki...' demektir ve bunun benzerleri çoktur.
وقرأ الحسن والثقفي: «فلأقسم» بغير ألف، قال أبو الفتح، التقدير: فلأنا أقسم.
Hasan ve es-Sekafî elifsiz olarak «فَلَأُقْسِمُ» (Fe-leuksimu) şeklinde okumuşlardır. Ebu'l-Feth şöyle demiştir: Takdiri 'Fe-le-ene uksimu' (Şüphesiz ben yemin ederim) şeklindedir.
وقرأ الجمهور من القراء «بمواقع» على الجمع، وقرأ عمر بن الخطاب وابن عباس وابن مسعود وأهل
Kurrânın cumhuru «بمواقع» (bi-mevâkıı) şeklinde çoğul olarak okumuştur. Ömer b. el-Hattâb, İbn Abbâs, İbn Mes'ûd, Kûfe ehli,
الكوفة وحمزة والكسائي: «بموقع» على الإفراد، وهو مراد به الجمع، ونظير هذا كثير، ومنه قوله تعالى:
Hamza ve el-Kisâî ise tekil olarak «بِمَوْقِعِ» (bi-mevkıı) şeklinde okumuşlardır; ancak bununla çoğul kastedilmiştir. Bunun benzeri çoktur; Yüce Allah'ın şu buyruğu da bundandır:
إِنَّ أَنْكَرَ الْأَصْواتِ لَصَوْتُ الْحَمِيرِ [لقمان: ١٩] جمع من حيث لكل حمار صوت مختص وأفرد من حيث الأصوات كلها نوع.
{ إِنَّ أَنْكَرَ الْأَصْواتِ لَصَوْتُ الْحَمِيرِ } [Lokman: 19] “Seslerin en çirkini şüphesiz eşeklerin sesidir.” Her eşeğin kendine has bir sesi olması bakımından [el-asvât] çoğul getirilmiş; bütün bu sesler tek bir tür oluşturduğu için de [savt] tekil getirilmiştir.
واختلف الناس في: النُّجُومِ هنا، فقال ابن عباس وعكرمة ومجاهد وغيرهم: هي نجوم القرآن التي نزلت على محمد ﷺ، وذلك أنه روي أن القرآن نزل من عند الله في ليلة القدر إلى السماء الدنيا، وقيل إلى البيت المعمور جملة واحدة، ثم نزل بعد ذلك على محمد نجوما مقطعة في مدة من عشرين سنة.
Âlimler buradaki { النُّجُومِ } “yıldızlar” hakkında ihtilaf etmişlerdir. İbn Abbâs, İkrime, Mücâhid ve başkaları şöyle demiştir: Bunlar, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e parça parça indirilen Kur'an'ın kısımlarıdır (nücûmü'l-Kur'ân). Çünkü rivayet edildiğine göre Kur'an, Kadir gecesinde Allah katından dünya semasına -Beytü'l-Ma'mûr'a da denilmiştir- bir bütün olarak indirilmiş, ardından Muhammed'e yirmi yıllık bir süre zarfında parça parça (nücûmen mukattaa) indirilmiştir.
قال القاضي أبو محمد: ويؤيد هذا القول عود الضمير على القرآن في قوله: إِنَّهُ لَقُرْآنٌ كَرِيمٌ، وذلك أن ذكره لم يتقدم إلا على هذا التأويل، ومن لا يتأول بهذا التأويل يقول: إن الضمير يعود على القرآن وإن لم يتقدم ذكر لشهرة الأمر ووضوح المعنى كقوله تعالى: حَتَّى تَوارَتْ بِالْحِجابِ [ص: ٣٢] ، وكُلُّ مَنْ عَلَيْها فانٍ [الرحمن: ٢٦] وغير ذلك. وقال جمهور كثير من المفسرين: النُّجُومِ هنا: الكواكب المعروفة. واختلف في موقعها، فقال مجاهد وأبو عبيدة هي: مواقعها عند غروبها وطلوعها، وقال قتادة:
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Bu görüşü, { إِنَّهُ لَقُرْآنٌ كَرِيمٌ } “O, elbette değerli bir Kur'an'dır” buyruğundaki zamirin Kur'an'a dönmesi de desteklemektedir; zira bu yoruma göre Kur'an'ın zikri önceden geçmiş olmaktadır. Bu şekilde yorumlamayan kimse ise şöyle demektedir: Durumun meşhur ve mananın açık olmasından dolayı, daha önce zikri geçmemiş olsa bile zamir Kur'an'a dönmektedir; nitekim Yüce Allah'ın: { حَتَّى تَوارَتْ بِالْحِجابِ } [Sâd: 32] “Nihayet [güneş] perdenin arkasına gizlendi” ve { كُلُّ مَنْ عَلَيْها فانٍ } [Rahmân: 26] “[Yeryüzünde] bulunan her canlı yok olacaktır” buyruklarında ve diğerlerinde de böyledir. Müfessirlerin büyük bir çoğunluğu ise şöyle demiştir: Buradaki { النُّجُومِ }, bilinen yıldızlardır (el-kevâkib). Onların mevkileri konusunda da ihtilaf edilmiştir. Mücâhid ve Ebû Ubeyde şöyle demiştir: Bunlar, yıldızların batış ve doğuş yerleridir. Katâde ise şöyle demiştir:
مواقعها مواضعها من السماء، وقيل: مواقعها عند الانقضاض إثر العفاريت، وقال الحسن: مواقعها عند الانكدار يوم القيامة.
Onların mevkileri, gökteki yerleridir/konumlarıdır. Şeytanların/ifritlerin peşine düşüp kaydıkları anlardaki yerleridir de denilmiştir. Hasan ise: Kıyamet gününde dökülüp saçıldıkları andaki yerleridir, demiştir.
وقوله تعالى: وَإِنَّهُ لَقَسَمٌ تأكيد للأمر وتنبيه من المقسم به، وليس هذا باعتراض بين الكلامين، بل هذا معنى قصد التهمم به، وإنما الاعتراض قوله: لَوْ تَعْلَمُونَ وقد قال قوم: إن قوله: وَإِنَّهُ لَقَسَمٌ اعتراض، وإن لَوْ تَعْلَمُونَ اعتراض في اعتراض، والتحرير هو الذي ذكرناه.
Yüce Allah'ın: { وَإِنَّهُ لَقَسَمٌ } “Ve gerçekten o bir yemindir” buyruğu, durumun teyidi ve kendisine yemin edilen şeyin büyüklüğüne dikkat çekmedir. Bu iki söz arasında bir ara cümle (itirâz) değildir; bilakis bizzat ehemmiyet verilmesi kastedilen bir manadır. Asıl ara cümle { لَوْ تَعْلَمُونَ } “eğer bilirseniz” buyruğudur. Bir topluluk ise: { وَإِنَّهُ لَقَسَمٌ } sözünün bir ara cümle, { لَوْ تَعْلَمُونَ } sözünün ise ara cümle içinde ara cümle olduğunu söylemiştir. Ancak dakik ve tahkikli olan görüş bizim zikrettiğimizdir.
وقوله: إِنَّهُ لَقُرْآنٌ هو الذي وقع القسم عليه، ووصفه بالكرم على معنى إثبات صفات المدح له ودفع صفات الحطيطة عنه.
{ إِنَّهُ لَقُرْآنٌ } “O, şüphesiz bir Kur'an'dır” buyruğu ise üzerine yemin edilen şeydir (cevâb-ı kasem). Onun 'kerîm' (değerli/şerefli) olarak nitelenmesi, onda övgü sıfatlarının sabit kılınması ve eksiklik sıfatlarının ondan nefyedilmesi manasındadır.
واختلف المتأولون في قوله تعالى: فِي كِتابٍ مَكْنُونٍ بعد اتفاقهم على أن المكنون: المصون، فقال ابن عباس ومجاهد: أراد الكتاب الذي في السماء. وقال عكرمة: أراد التوراة والإنجيل، كأنه قال:
Müteevviller (müfessirler), el-Meknûn (المكنون) kelimesinin 'korunmuş/saklanmış' (el-masûn) olduğu konusunda ittifak ettikten sonra Yüce Allah'ın: { فِي كِتابٍ مَكْنُونٍ } “Korunmuş bir kitaptadır” buyruğunda ihtilaf etmişlerdir. İbn Abbâs ve Mücâhid: Gökteki kitabı (Levh-i Mahfuz'u) kastetmiştir, demişlerdir. İkrime ise: Tevrat ve İncil'i kastetmiştir, demiştir; sanki şöyle demiştir:
إنه لكتاب كريم، ذكر كرمه وشرفه فِي كِتابٍ مَكْنُونٍ.
O şerefli bir kitaptır; onun şerefi ve üstünlüğü { فِي كِتابٍ مَكْنُونٍ } “korunmuş bir kitapta” zikredilmiştir.
قال القاضي أبو محمد: فمعنى الآية على هذا الاستشهاد بالكتب المنزلة، وهذا كقوله ﷿:
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Bu yoruma göre ayetin manası, indirilmiş kitapları şahit getirmektir. Bu, Aziz ve Celil olan Allah'ın şu buyruğu gibidir:
إِنَّ عِدَّةَ الشُّهُورِ عِنْدَ اللَّهِ اثْنا عَشَرَ شَهْراً فِي كِتابِ اللَّهِ [التوبة: ٣٦] . وقال بعض المتأولين: أراد مصاحف المسلمين، وكانت يوم نزلت الآية لم تكن، فهي على هذا إخبار بغيب، وكذلك هو في كتاب مصون إلى يوم القيامة، ويؤيد هذا لفظة المس، فإنها تشير إلى المصاحف أو هي استعارة في مس الملائكة.
{ إِنَّ عِدَّةَ الشُّهُورِ عِنْدَ اللَّهِ اثْنا عَشَرَ شَهْراً فِي كِتابِ اللَّهِ } [Tevbe: 36] “Şüphesiz Allah katında ayların sayısı, Allah'ın Kitabı'nda on ikidir.” Bazı müteevviller ise: Müslümanların mushaflarını kastetmiştir, demişlerdir. Oysa ayetin indiği gün bunlar henüz [mushaf halinde] mevcut değildi. Bu takdirde bu ifade gaybdan bir haber verme niteliğindedir; nitekim o kıyamet gününe kadar korunmuş bir kitaptadır. Dokunma (el-mess) lafzı da bunu destekler; çünkü bu lafız mushaflara işaret eder veya meleklerin dokunması hakkında bir istiaredir.
واختلف الناس في معنى قوله: لا يَمَسُّهُ إِلَّا الْمُطَهَّرُونَ وفي حكمه فقال من قال: إن الكتاب المكنون هو الذي في السماء. الْمُطَهَّرُونَ هنا الملائكة قال قتادة: فأما عندكم فيمسه المشرك المنجس والمنافق قال الطبري: الْمُطَهَّرُونَ: الملائكة والأنبياء ومن لا ذنب له، وليس في الآية على هذا القول
İnsanlar { لا يَمَسُّهُ إِلَّا الْمُطَهَّرُونَ } “Ona ancak temizlenenler dokunabilir” buyruğunun manası ve hükmü hakkında ihtilaf etmişlerdir. Korunmuş kitabın gökteki kitap olduğunu söyleyenler: Buradaki { الْمُطَهَّرُونَ } meleklerdir, demişlerdir. Katâde şöyle demiştir: 'Size gelince, ona necis müşrik ve münafık da dokunur.' Taberî ise: '{ الْمُطَهَّرُونَ } melekler, peygamberler ve günahı bulunmayan kimselerdir' demiştir. Bu görüşe göre ayette,
حكم مس المصحف لسائر بني آدم، ومن قال بأنها مصاحف المسلمين، قال إن قوله: لا يَمَسُّهُ إخبار مضمنه النهي، وضمة السين على هذا ضمة إعراب، وقال بعض هذه الفرقة: بل الكلام نهي، وضمة السين ضمة بناء، قال جميعهم: فلا يمس المصحف من جميع بني آدم إلا الطاهر من الكفر والجنابة والحدث الأصغر. قال مالك: لا يحمله غير طاهر بعلاقته ولا على وسادة. وفي كتاب رسول الله ﷺ لعمرو بن حزم: «ولا يمس المصحف إلا الطاهر» ، وقد رخص أبو حنيفة وقوم بأن يمسه الجنب والحائض على حائل غلاف ونحوه، ورخص بعض العلماء في مسه بالحدث الأصغر، وفي قراءته عن ظهر قلب، منهم ابن عباس وعامر الشعبي، ولا سيما للمعلم والصبيان، وقد رخص بعضهم للجنب في قراءته، وهذا الترخيص كله مبني على القول الذي ذكرناه من أن المطهرين هم الملائكة أو على مراعاة لفظ اللمس فقد قال سليمان: لا أمس المصحف ولكن أقرأ القرآن.
diğer âdemoğulları için mushafa dokunma hükmü yer almamaktadır. Mushafların kastedildiğini söyleyenler ise şöyle demiştir: { لا يَمَسُّهُ } sözü, içeriğinde nehiy (yasaklama) bulunan bir haber cümlesidir; buna göre sîn (س) harfinin dammesi irap dammesidir. Bu gruptan bazıları ise: 'Aksine söz doğrudan nehidir; sîn harfinin dammesi ise bina dammesidir' demişlerdir. Hepsi şöyle demiştir: Âdemoğullarının tamamından küfürden, cünüplükten ve abdestsizlikten (hadesten) arınmış temiz kimseden başkası mushafa dokunamaz. Mâlik: 'Temiz olmayan kimse onu ne askısıyla ne de bir yastık üzerinde taşıyabilir' demiştir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Amr b. Hazm'a yazdığı mektupta: «Musha亢a ancak temiz olan dokunur» buyrulmuştur. Ebû Hanîfe ve bir grup âlim, cünüp ve hayızlı kimsenin kılıf ve benzeri bir engel arkasından dokunmasına ruhsat vermiştir. Bazı âlimler abdestsiz olarak dokunmaya ve ezberden okumaya ruhsat tanımışlardır; İbn Abbâs ve Âmir eş-Şa'bî bunlardandır; özellikle de öğretmen ve çocuklar için. Bazıları cünüp kimsenin de okumasına ruhsat vermiştir. Bütün bu ruhsatlar, zikrettiğimiz 'temizlenenlerin melekler olduğu' görüşüne veya dokunma (lems) lafzının gözetilmesine dayanmaktadır; nitekim Selmân: 'Musha亢a dokunmam ama Kur'an'ı okurum' demiştir.
وقرأ جمهور الناس: «المطهّرون» بفتح الطاء والهاء المشددة. وقرأ نافع وأبو عمرو بخلاف عنهما «المطهرون» بسكون الطاء وفتح الهاء خفيفة، وهي قراءة عيسى الثقفي. وقرأ سلمان الفارسي:
İnsanların cumhuru, tâ'nın fethası ve şeddeli he ile «المطهَّرون» (el-mutahharûn) şeklinde okumuştur. Nâfi' ve Ebû Amr -kendilerinden gelen bir rivayette- tâ'nın sükûnu ve şeddesiz he'nin fethası ile «المُطْهَرون» (el-mutharûn) okumuşlardır ki bu Îsâ es-Sekafî'nin de kıraatidir. Selmân el-Fârisî ise:
«المطهّرون» بفتح الطاء خفيفة وكسر الهاء وشدها على معنى الذين يطهرون أنفسهم، ورويت عنه بشد الطاء والهاء. وقرأ الحسن وعبد الله بن عون وسلمان الفارسي بخلاف عنه: المطّهرون بشد الطاء بمعنى المتطهرون.
şeddesiz tâ'nın fethası ve şeddeli he'nin kesresi ile «المطهِّرون» (el-mutahhirûn) şeklinde 'kendilerini temizleyenler' manasında okumuştur; ondan tâ ve he'nin şeddesiyle de rivayet edilmiştir. Hasan, Abdullah b. Avn ve -bir rivayette- Selmân el-Fârisî «المطَّهّرون» (el-muttahhirûn) şeklinde tâ'nın şeddesiyle 'el-mütetahhirûn' manasında okumuşlardır.
قال القاضي أبو محمد: والقول بأن لا يَمَسُّهُ نهي قول فيه ضعف وذلك أنه إذا كان خبرا فهو في موضع الصفة، وقوله بعد ذلك: تَنْزِيلٌ: صفة أيضا، فإذا جعلناه نهيا جاء معنى أجنبيا معترضا بين الصفات، وذلك لا يحسن في رصف الكلام فتدبره. وفي حرف ابن مسعود: «ما يمسه» وهذا يقوي ما رجحته من الخبر الذي معناه: حقه وقدره أن لا يمسه إلا طاهر.
Kâdı Ebû Muhammed der ki: { لا يَمَسُّهُ } ibaresinin nehiy olduğunu söylemek zayıf bir görüştür. Çünkü o haber olduğunda sıfat konumundadır; ondan sonra gelen { تَنْزِيلٌ } “indirilmiştir” buyruğu da bir sıfattır. Şayet onu nehiy kılarsak, sıfatların arasına yabancı ve itirazî bir anlam girmiş olur ki bu da sözün dizilişinde (resf) hoş durmaz; bunu iyi düşün! İbn Mes'ûd'un mushafında «ما يمسه» (ona dokunmaz) şeklindedir; bu da benim tercih ettiğim 'onun hakkı ve şânı, ancak temiz olanın ona dokunmasıdır' manasındaki haber görüşünü kuvvetlendirmektedir.
وقوله ﷿: أَفَبِهذَا الْحَدِيثِ أَنْتُمْ مُدْهِنُونَ مخاطبة للكفار، والْحَدِيثِ المشار إليه هو القرآن المتضمن البعث، وإن الله تعالى خالق الكل وإن ابن آدم مصرف بقدره وقضائه وغير ذلك و: مُدْهِنُونَ معناه: يلاين بعضكم بعضا ويتبعه في الكفر، مأخوذ من الدهن للينه وإملاسه. وقال أبو قيس بن الأسلت: الحزم والقوة خير من الإدهان والفهة والهاع وقال ابن عباس: هو المهاودة فيما لا يحل.
Aziz ve Celil olan Allah'ın: { أَفَبِهذَا الْحَدِيثِ أَنْتُمْ مُدْهِنُونَ } “Şimdi siz bu sözü mü küçümsüyorsunuz?” buyruğu kâfirlere hitaptır. Kendisine işaret edilen { الْحَدِيثِ } (bu söz), yeniden dirilmeyi, Yüce Allah'ın her şeyin yaratıcısı olduğunu, âdemoğlunun O'nun kaderi ve kazasıyla sevk ve idare edildiğini vb. içeren Kur'an'dır. { مُدْهِنُونَ } kelimesinin anlamı ise: Birbirinize müsamaha gösteriyor (mülâyene ediyor) ve küfürde birbirinize uyuyorsunuz, demektir; yumuşaklığı ve kayganlığı sebebiyle yağdan (ed-dühn) türetilmiştir. Ebû Kays b. el-Eslet şöyle demiştir: «Kararlılık ve güç; yağcılık (idhân), acizlik ve gevşeklikten daha hayırlıdır.» İbn Abbâs ise şöyle demiştir: 'Helal olmayan şeyde taviz vermektir (mühâvede).'
والمداراة هي المهاودة فيما يحل، وقال ابن عباس: مُدْهِنُونَ مكذبون.
Müdârât ise helal olan şeyde taviz vermektir/idare etmektir. İbn Abbâs [ayrıca]: '{ مُدْهِنُونَ }, yalanlayanlardır' demiştir.
وقوله ﷿: وَتَجْعَلُونَ رِزْقَكُمْ أَنَّكُمْ تُكَذِّبُونَ أجمع المفسرون على أن الآية توبيخ للقائلين في المطر الذي ينزله الله للعباد هذا بنوء كذا وكذا وهذا ب «عثانين» الأسد، وهذا بنوء الجوزاء وغير ذلك. والمعنى:
Aziz ve Celil olan Allah'ın: { وَتَجْعَلُونَ رِزْقَكُمْ أَنَّكُمْ تُكَذِّبُونَ } “Ve rızkınızı, yalanlamanızdan ibaret mi kılıyorsunuz?” buyruğunda müfessirler, bu ayetin Allah'ın kulları için indirdiği yağmur hakkında 'Bu falanca ve filanca yıldızın batışı/doğuşu (nevi) sayesindedir', 'Bu Esed burcunun yağmur getiren rüzgarları (asânîn) sebebiyledir' veya 'Bu Cevzâ yıldızının batışı sebebiyledir' diyen kimseleri azarlama olduğu konusunda icma etmişlerdir. Manası:
وتجعلون شكر رزقكم، كما تقول لرجل: جعلت يا فلان إحساني إليك أن تشتمني المعنى: جعلت شكر إحساني. وحكى الهيثم بن عدي أن من لغة أزد شنوءة: ما رزق فلان؟ بمعنى ما شكره. وكان علي بن أبي طالب ﵁ يقرؤها: «وتجعلون شكركم إنكم تكذبون» ، وكذلك قرأ ابن عباس، ورويت عن النبي ﷺ، إلا أن ابن عباس ضم التاء وفتح الكاف، وعلي ﵁: فتح التاء وسكن الكاف وخفف الذال، ومن هذا المعنى قول الشاعر: [السريع]
'Rızkınızın şükrünü [böyle mi yapıyorsunuz?]' demektir. Nitekim bir adama: 'Ey falan! Sana yaptığım iyiliğin karşılığını bana sövmek mi kıldın?' dersin ki manası 'İyiliğimin şükrünü...' demektir. Heysem b. Adî, Ezd Şenûe kabilesinin lehçesinde 'Falancanın rızkı nedir?' sözünün 'Onun şükrü nedir?' manasına geldiğini aktarmıştır. Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh bu ayeti: «وتجعلون شكركم إنكم تكذبون» (Şükrünüzü yalanlamanız mı kılıyorsunuz?) şeklinde okurdu. İbn Abbâs da böyle okumuştur ve bu Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den de rivayet edilmiştir. Şu kadar var ki İbn Abbâs tâ'nın dammesi ve kâf'ın fethasıyla [tükezzibûne]; Ali radıyallâhu anh ise tâ'nın fethası, kâf'ın sükûnu ve zâl'in şeddesiz oluşuyla [tekzibûne] okumuştur. Bu manaya şairin şu sözü de dahildir: [es-Serî']
وكان شكر القوم عند المنى ... كي الصحيحات وفقء الأعين
«Kavmin dilekleri gerçekleştiğindeki şükrü; sağlam olanları dağlamak ve gözleri oymak oldu.»
وقد أخبر الله تعالى أنه أنزل من السماء ماء مباركا فأنبت به جنات وحب الحصيد والنخل باسقات لها طلع نضيد رزقا للعباد فهذا معنى قوله: أَنَّكُمْ تُكَذِّبُونَ، أي بهذا الخبر.
Yüce Allah, gökten bereketli bir su indirdiğini, onunla kullara rızık olmak üzere bahçeler, biçilecek daneler ve tomurcukları üst üste dizilmiş yüksek hurma ağaçları bitirdiğini haber vermiştir. İşte { أَنَّكُمْ تُكَذِّبُونَ } “yalanlamanızdan ibaret mi kılıyorsunuz?” buyruğunun manası budur; yani bu haberi yalanlamanızdır.
وقرأ عاصم في رواية المفضل عنه: «تكذبون» بفتح التاء وسكون الكاف وتخفيف الدال كقراءة علي بن أبي طالب. وكذبهم في مقالتهم بين، لأنهم يقولون هذا بنوء كذا وذلك كذب منهم وتخرص، وذكر الطبري أن النبي ﵇ سمع رجلا يقول: مطرنا ببعض عثانين الأسد، فقال له: «كذبت، بل هو رزق الله» .
Âsım, Mufaddal'ın kendisinden rivayetinde, Ali b. Ebî Tâlib'in kıraati gibi tâ'nın fethası, kâf'ın sükûnu ve zâl'in şeddesiz okunmasıyla «تَكْذِبُونَ» (tekzibûne) şeklinde okumuştur. Onların bu sözlerindeki yalanı açıktır; çünkü onlar 'Bu, falanca yıldızın doğuşu/batışı sebebiyledir' derler ki bu onların bir yalanı ve tahminidir (taharruzudur). Taberî, Peygamber aleyhisselâm'ın bir adamın 'Esed'in yağmur rüzgarları sebebiyle bize yağmur yağdırıldı' dediğini işittiğini ve ona: «Yalan söyledin, bilakis o Allah'ın rızkıdır» dediğini zikretmiştir.
قال القاضي أبو محمد: والنهي عنه المكروه هو أن يعتقد أن للطالع من النجوم تأثيرا في المطر، وأما مراعاة بعض الطوالع على مقتضى العادة، فقد قال عمر للعباس وهما في الاستسقاء: يا عباس، يا عم النبي ﵇ كم بقي من نوء الثريا، فقال العباس: العلماء يقولون إنها تتعرض في الأفق بعد سقوطها سبعا.
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Yasaklanan ve mekruh olan şey, doğan/batan yıldızların yağmur üzerinde gerçek bir etkisi olduğuna inanmaktır. Âdete uygun olarak bazı yıldızların vakitlerini gözetmeye gelince; nitekim Ömer, yağmur duası esnasında Abbâs'a: 'Ey Abbâs, ey Peygamber aleyhisselâm'ın amcası! Süreyyâ (Ülker) yıldızının döneminden geriye ne kadar kaldı?' demiş, Abbâs da: 'Âlimler, onun batışından sonra yedi [gün] boyunca ufukta göründüğünü söylerler' demiştir.
قال ابن المسيب: فما مضت سبع حتى مطروا.
İbnü'l-Müseyyeb şöyle demiştir: 'Yedi gün geçmemişti ki onlara yağmur yağdırıldı.'
وقوله تعالى: فَلَوْلا إِذا بَلَغَتِ الْحُلْقُومَ توقيف على موضع عجز يقتضي النظر فيه أن الله تعالى ملك كل شيء، والضمير في: بَلَغَتِ لنفس الإنسان والمعنى يقتضيها وإن لم يتقدم لها ذكر.
Yüce Allah'ın: { فَلَوْلا إِذا بَلَغَتِ الْحُلْقُومَ } “Hayır, [can] boğaza dayandığı zaman...” buyruğu, üzerinde düşünüldüğünde Yüce Allah'ın her şeyin mâliki olduğunu gerektiren bir acziyet makamına dikkat çekmedir (tevkîftir). { بَلَغَتِ } fiilindeki zamir insanın nefsi/canı içindir; daha önce zikri geçmemiş olsa bile cümlenin manası onu gerektirmektedir.
و: الْحُلْقُومَ مجرى الطعام، وهذه الحال هي نزاع المرء للموت.
{ الْحُلْقُومَ } yemek borusudur (gırtlaktır). Bu durum, kişinin ölüm çekişmesi (can çekişme) anıdır.
وقوله: وَأَنْتُمْ إشارة إلى جميع البشر، وهذا من الاقتضاب كقوله تعالى: وَلا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ [النساء: ٢٩] .
{ وَأَنْتُمْ } “ve siz” sözü bütün insanlara işarettir. Bu, Yüce Allah'ın: { وَلا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ } [Nisâ: 29] “Kendinizi öldürmeyin” buyruğunda olduğu gibi iktidâb (özlü anlatım) kabilindendir.
وقرأ عيسى بن عمر: «حينئذ» بكسر النون. و: تَنْظُرُونَ معناه إلى المنازع في الموت.
Îsâ b. Ömer, nûn'un kesresiyle «حينئذٍ» şeklinde okumuştur. { تَنْظُرُونَ } ifadesinin anlamı ise: Ölümle pençeleşen can çekişene bakmaktasınız, demektir.
وقوله تعالى: وَنَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنْكُمْ يحتمل أن يريد ملائكته ورسله، ويحتمل أن يريد بقدرتنا وغلبتنا، فعلى الاحتمال الأول يجيء قوله: وَلكِنْ لا تُبْصِرُونَ من البصر بالعين، وعلى التأويل الثاني يجيء من البصر بالقلب. وقال عامر بن عبد قيس: ما نظرت إلى شيء إلا رأيت الله أقرب إليه مني، ثم عاد التوقيف والتقرير ثانية بلفظ التحضيض، والمدين: المملوك هذا أصح ما يقال في معنى اللفظة هنا، ومن عبر عنها بمجازي أو بمحاسب فذلك هنا قلق والمملوك يقلب كيف يشاء المالك، ومن هذا الملك قول الأخطل: [الطويل]
Yüce Allah'ın: { وَنَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنْكُمْ } “Biz ona sizden daha yakınız” buyruğunun, O'nun meleklerini ve elçilerini kastetmiş olması muhtemel olduğu gibi, kudretimiz ve galebevimizle [yakınız] manasını kastetmiş olması da muhtemeldir. Birinci ihtimale göre: { وَلكِنْ لا تُبْصِرُونَ } “fakat siz görmezsiniz” buyruğu gözle görme (basar) anlamına gelir; ikinci yoruma göre ise kalple idrak etme (basiret) anlamına gelir. Âmir b. Abdikays şöyle demiştir: 'Neye baktıysam mutlaka Allah'ı ona benden daha yakın gördüm.' Sonra tevkîf ve takrir (ikrar ettirme), teşvik/tahzîz lafzıyla ikinci kez tekrar etmiştir. el-Medîn (المدين), memlûk (kula kul/köle olan, boyun eğdirilen) demektir; bu lafız hakkında burada söylenebilecek en sahih anlam budur. Onu 'cezalandırılan' veya 'hesaba çekilen' diye açıklayan kimsenin bu izahı burada tutarsızdır (kalaktır). Çünkü memlûk kimseyi mâliki dilediği gibi evirip çevirir. Mülk manasındaki bu kullanıma el-Ahtal'ın şu beyti örnektir: [et-Tavîl]
ربت وربا في حجرها ابن مدينة ... تراه على مسحاته يتركّل
«Şehirli bir kadının oğlu onun kucağında büyüyüp serpildi, onu küreğine basarak çalışırken görürsün.»
أراد ابن أمة مملوكة وهو عبد يخدم الكرم، وقد قيل في معنى هذا البيت: أراد أكارا حضريا لأن الأعراب في البادية لا يعرفون الفلاحة وعمل الكرم، فنسبه إلى المدينة لما كان من أهلها، فبمعنى الآية فلولا ترجعون النفس البالغة الحلقوم إن كنتم غير مملوكين مقهورين ودين الملك حكمه وسلطانه، وقد نحا إلى هذا المعنى الفراء، وذكره مستوعبا النقاش.
[Şair], köle bir cariyenin oğlunu kastetmiştir ki o üzüm bağına hizmet eden bir köledir. Bu beytin anlamı hakkında şöyle de denilmiştir: Şehirli bir çiftçiyi kastetmiştir; çünkü çöldeki bedeviler ziraati ve bağcılık yapmayı bilmezler, dolayısıyla o şehir halkından olduğu için onu şehre nispet etmiştir. Ayetin manası şöyledir: Eğer siz mâlik olunmamış ve boyun eğdirilmemiş iseniz, boğaza dayanan o canı geri çevirsenize! Hükümdarın dini, onun hükmü ve otoritesidir. el-Ferrâ bu anlama meyletmiş, en-Nakkâş da bunu etraflıca zikretmiştir.
وقوله: تَرْجِعُونَها سدت مسد الأجوبة والبيانات التي يقتضيها التحضيضات، وإِذا من قوله:
{ تَرْجِعُونَها } “onu geri çevirsenize” buyruğu, tahzîz edatlarının gerektirdiği cevapların ve açıklamaların yerine geçmiştir. { فَلَوْلا إِذا } sözündeki «izâ» (إِذا)
فَلَوْلا إِذا وإِنْ المتكررة وحمل بعض القول بعضا إيجازا واقتضابا.
ve tekrarlanan «in» (إِنْ) şart edatları ile sözün bir kısmı diğerini îcâz ve iktidâb (özlü anlatım) yoluyla yüklenmiştir.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan Allah'ın şu buyruğu:
[سورة الواقعة (٥٦) : الآيات ٨٨ الى ٩٦]
[Vâkıa Suresi (56), Ayetler 88-96]
فَأَمَّا إِنْ كانَ مِنَ الْمُقَرَّبِينَ (٨٨) فَرَوْحٌ وَرَيْحانٌ وَجَنَّةُ نَعِيمٍ (٨٩) وَأَمَّا إِنْ كانَ مِنْ أَصْحابِ الْيَمِينِ (٩٠) فَسَلامٌ لَكَ مِنْ أَصْحابِ الْيَمِينِ (٩١) وَأَمَّا إِنْ كانَ مِنَ الْمُكَذِّبِينَ الضَّالِّينَ (٩٢)
Fakat eğer o [ölen kişi] yaklaştırılanlardan (mukarrebûn) ise, (88) ona bir rahatlık, güzel bir rızık ve nimetlerle dolu bir cennet vardır. (89) Ve eğer o, amel defteri sağdan verilenlerden (ashâb-ı yemîn) ise, (90) artık sana amel defteri sağdan verilenlerden selâm olsun! (91) Ama eğer o, yalanlayan sapıklardan ise, (92)
فَنُزُلٌ مِنْ حَمِيمٍ (٩٣) وَتَصْلِيَةُ جَحِيمٍ (٩٤) إِنَّ هذا لَهُوَ حَقُّ الْيَقِينِ (٩٥) فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّكَ الْعَظِيمِ (٩٦)
ona kaynar sudan bir ziyafet vardır, (93) ve cehenneme atılma vardır. (94) Şüphesiz bu, kesin gerçeğin (hakkü'l-yakîn) ta kendisidir. (95) Öyleyse Yüce Rabbinin adını tesbih et. (96)
ذكر الله تعالى في هذه الآية حال الأزواج الثلاثة المذكورين في أول السورة وحال كل امرئ منهم، فأما المرء من السابقين المقربين فيلقى عند موته روحا وريحانا، والروح: الرحمة والسعة والفرح، ومنه رَوْحِ اللَّهِ [يوسف: ٨٧] والريحان وهو دليل النعيم، وقال مجاهد، الريحان: الرزق. وقال أبو العالية وقتادة والحسن، الريحان: هذا الشجر المعروف في الدنيا يلقى المقربين ريحانا من الجنة.
Yüce Allah bu ayette, surenin başında zikredilen üç sınıfın durumunu ve onlardan her bir kişinin akıbetini zikretmiştir. [Hayırlarda] öne geçen mukarreblerden (Allah'a yakın kılınanlardan) olan kimseye gelince; o ölümü anında bir rahatlık (ravh) ve hoş kokulu rızık (reyhân) ile karşılaşır. er-Ravh (الروح); rahmet, genişlik ve sevinçtir; { رَوْحِ اللَّهِ } [Yûsuf: 87] “Allah'ın rahmeti/ferahlığı” ifadesi de bundandır. Reyhân ise nimetin delilidir. Mücâhid: 'Reyhân rızıktır' demiştir. Ebu'l-Âliye, Katâde ve Hasan ise: 'Reyhân, dünyada bilinen bu hoş kokulu bitkidir; mukarrebler cennetten bir reyhan ile karşılanırlar' demişlerdir.
وقرأ الحسن وابن عباس وجماعة كثيرة «فروح» بضم الراء. وقال الحسن ومعناه: روحه يخرج في ريحانه وقال الضحاك، الريحان: الاستراحة.
Hasan, İbn Abbâs ve büyük bir topluluk râ harfinin dammesiyle «فَرُوحٌ» (fe-rûhun) şeklinde okumuşlardır. Hasan şöyle demiştir: Bunun manası, 'Onun ruhu reyhanı içinde çıkar' demektir. ed-Dahhâk ise: 'Reyhân dinlenmedir (istirahat)' demiştir.
قال القاضي أبو محمد: الريحان، ما تنبسط إليه النفوس. وقال الخليل: هو طرف كل بقلة طيبة فيها أوائل النور، وقد قال ﵇ في الحسن والحسين: «هما ريحانتاي من الدنيا» ، وقال النمر بن تولب:
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Reyhân, nefislerin kendisine meyledip ferahladığı şeydir. el-Halîl şöyle demiştir: 'O, üzerinde ilk çiçekleri bulunan her güzel kokulu bitkinin uç kısmıdır.' Nitekim Peygamber aleyhisselâm Hasan ve Hüseyin hakkında: «Onlar benim dünyadaki iki reyhanımdır» buyurmuştur. en-Nemir b. Tevleb de şöyle demiştir:
[المتقارب]
[el-Mütekârib]
سلام الإله وريحانه ... ورحمته وسماء درر
«İlahın selamı, reyhanı, rahmeti ve bol yağmurlu seması [onun üzerine olsun].»
وقالت عائشة ﵂: سمعت رسول الله ﷺ يقرأ: «فروح» بضم الراء.
Âişe radıyallâhu anhâ şöyle demiştir: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i râ'nın dammesiyle «فَرُوحٌ» (fe-rûhun) şeklinde okurken işittim.'