وقوله تعالى: فَسَلامٌ لَكَ مِنْ أَصْحابِ الْيَمِينِ عبارة تقتضي جملة مدح وصفة تخلص وحصول في عال من المراتب ليس في أمرهم إلا السلام والنجاة من العذاب، وهذا كما تقول في مدح رجل: أما فلان فناهيك به، أو فحسبك أمره، فهذا يقتضي جملة غير مفصلة من مدحه، وقد اضطربت عبارات المتأولين في قوله تعالى: فَسَلامٌ لَكَ فقال قوم: المعنى: فيقال له مسلم لك إنك من أصحاب اليمين، وقال الطبري المعنى: فَسَلامٌ لَكَ أنت مِنْ أَصْحابِ الْيَمِينِ، وقيل المعنى فَسَلامٌ لَكَ يا محمد، أي لا ترى فيهم إلا المسالمة من العذاب، فهذه الكاف في ذلك إما أن تكون للنبي ﵇ وهو الأظهر، ثم لكل معشر فيها من أمته وإما أن تكون لمن يخاطب من أصحاب اليمين، وغير هذا مما قيل تكلف.
Yüce Allah'ın { فَسَلامٌ لَكَ مِنْ أَصْحابِ الْيَمِينِ } “artık sana amel defteri sağdan verilenlerden selâm olsun!” buyruğu, toplu bir övgüyü, kurtuluş niteliğini ve durumlarında yalnızca esenlik ile azaptan kurtuluşun bulunduğu yüce mertebelere erişmeyi gerektiren bir ifadedir. Bu, bir adamı överken söylediğin: 'Filanca kimseye gelince, o ne mükemmeldir!' veya 'Onun durumu sana kâfidir' sözün gibidir; bu da onun hakkında tafsilatsız, toplu bir övgüyü gerektirir. Müteevvillerin (yorumcuların) Yüce Allah'ın { فَسَلامٌ لَكَ } “artık sana selâm olsun” buyruğu hakkındaki ifadeleri muhteliftir. Bir topluluk şöyle demiştir: Mana, 'Ona: Senin amel defteri sağdan verilenlerden olduğun kesinleşti/müjdelendi denilir' şeklindedir. et-Taberî ise: Mana, '{ فَسَلامٌ لَكَ } sen { مِنْ أَصْحابِ الْيَمِينِ } amel defteri sağdan verilenlerdensin [demektir]' demiştir. Mananın: 'Sana selâm olsun ey Muhammed! Yani onların durumunda azaptan yana esenlikten başka bir şey görmezsin' [şeklinde olduğu da] söylenmiştir. Dolayısıyla buradaki kâf (كَ) zamiri ya Peygamber aleyhisselâm'a aittir ki en zahir olanı budur, sonra da ümmetinden bu vasıfta olan her topluluğa [şâmildir]; ya da amel defteri sağdan verilenlerden hitap edilen kimseye aittir. Bunların dışında söylenenler ise tekellüftür (zorlamadır).
و «المكذبون الضالون» : هم الكفار أصحاب الشمال والمشأمة، و «النزل» : أول شيء يقدم للضيف، والتصلية: أن يباشر بهم النار وحيث تراكمها، ولما كمل تقسيم أحوالهم وانقضى الخبر بذلك، أكد تعالى الاخبار بأن قال لنبيه محمد ﷺ مخاطبة تدخل معه أمته فيها، إن هذا الذي أخبرنا به لَهُوَ حَقُّ الْيَقِينِ. وإضافة الحق إلى الْيَقِينِ عبارة فيها مبالغة، لأنهما بمعنى واحد، فذهب بعض الناس إلى أنه من باب دار الآخرة ومسجد الجامع، وذهبت فرقة من الحذاق إلى أنه كما تقول في أمر تؤكده: هذا
«Yalanlayan sapıklar» ise; amel defteri soldan verilen inkârcılar ve uğursuzluk ehlidir (ashâb-ı meş'eme). «en-Nüzül» (النزل), misafire ilk ikram edilen şeydir. «et-Tasliye» (التصلية) ise, onların doğrudan ateşe ve onun yoğunlaştığı yere maruz bırakılmasıdır. Onların hallerinin taksimi tamamlanıp bu konudaki haber nihayete erince, Yüce Allah, Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e, ümmetinin de kendisiyle birlikte dahil olduğu bir hitapla, haber verdiğimiz bu şeyin { لَهُوَ حَقُّ الْيَقِينِ } “kesin gerçeğin ta kendisi” olduğunu buyurarak bu haberleri pekiştirmiştir. el-Hakk (الحق) kelimesinin el-Yakîn (اليقين) kelimesine izafeti, içinde mübalağa bulunan bir ifadedir; çünkü ikisi de aynı manadadır. Bazı kimseler bunun «dârü'l-âhireti» (ahiret yurdu) ve «mescidü'l-câmii» (cuma camii) kabîlinden [sıfatın mevsûfuna izafeti] olduğu görüşüne gitmiştir. Mahir âlimlerden bir grup ise bunun, pekiştirmek istediğin bir meselede söylediğin: «Bu,
يقين اليقين أو صواب الصواب، بمعنى أنه نهاية الصواب، وهذا أحسن ما قيل فيه، وذلك لأن دار الآخرة وما أشبهها يحتمل أن تقدر شيئا أضفت الدار إليه وصفته بالآخرة ثم حذفت وأقمت الصفة مقامه، كأنك قلت: دار الرجعة أو النشأة أو الخلقة، وهنا لا يتجه هذا، وإنما هي عبارة مبالغة وتأكيد معناه أن هذا الخبر هو نفس اليقين وحقيقته.
yakînin yakînidir veya doğrunun doğrusudur» yani doğruluğun zirvesidir sözün gibi olduğu görüşüne gitmiştir. Bu hususta söylenmiş olanın en güzeli de budur. Çünkü «dârü'l-âhireti» ve benzerlerinde, yurdu kendisine izafe ettiğin ve ahiret ile nitelediğin bir şeyi takdir etmen, sonra da [o tamlananı] hazfedip sıfatı onun yerine koyman muhtemeldir; sanki sen: 'dârü'r-rec'ati' (dönüş yurdu) veya 'dârü'n-neş'eti' (ikinci yaratılış yurdu) ya da 'dârü'l-hılkati' (yaratılış yurdu) demişsin gibidir. Burada ise bu durum geçerli olmaz; bu ancak mübalağa ve tekit bildiren bir ifadedir ki manası: Şüphesiz bu haber, yakînin bizzat kendisi ve hakikatidir.
وقوله تعالى: فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّكَ الْعَظِيمِ عبارة تقتضي الأمر بالإعراض عن أقوال الكفار وسائر أمور الدنيا المختصة بها وبالإقبال على أمور الآخرة وعبادة الله تعالى والدعاء إليه. وروى عقبة بن عامر أنه لما نزل فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّكَ الْعَظِيمِ قال النبي ﷺ: اجعلوها في ركوعكم، فلما نزلت سَبِّحِ اسْمَ رَبِّكَ الْأَعْلَى [الأعلى: ١] قال: اجعلوها في سجودكم. ويحتمل أن يكون المعنى: سبح لله بذكر أسمائه العلى، والاسم هنا بمعنى الجنس، أي بأسماء ربك. و: الْعَظِيمِ صفة للرب، وقد يحتمل أن يكون الاسم هنا واحدا مقصودا، ويكون «العظيم» صفة له، فكأنه أمره أن يسبحه باسمه الأعظم وإن كان لم ينص عليه، ويؤيد هذا ويشير إليه إيصال سورة الحديد أولها ففيه التسبيح وجملة من أسماء الله تعالى، وقد قال ابن عباس: اسم الله الأعظم موجود في ست آيات من أول سورة الحديد، فتأمل هذا فإنه من دقيق النظر، ولله تعالى في كتابه العزيز غوامض لا تكاد الأذهان تدركها.
Yüce Allah'ın { فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّكَ الْعَظِيمِ } “Öyleyse Yüce Rabbinin adını tesbih et” buyruğu; kâfirlerin sözlerinden ve dünyaya has diğer bütün işlerden yüz çevirmeyi, ahiret işlerine, Yüce Allah'a ibadete ve O'na dua etmeye yönelmeyi gerektiren bir ifadedir. Ukbe b. Âmir, { فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّكَ الْعَظِيمِ } “Öyleyse Yüce Rabbinin adını tesbih et” ayeti indiğinde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «Bunu rükûlarınızda yapın» buyurduğunu; { سَبِّحِ اسْمَ رَبِّكَ الْأَعْلَى } [el-A'lâ: 1] “Yüceler yücesi Rabbinin adını tesbih et” ayeti indiğinde ise: «Bunu secdelerinizde yapın» buyurduğunu rivayet etmiştir. Mananın: 'Allah'ı O'nun yüce isimlerini anarak tenzih et' şeklinde olması da muhtemeldir; buradaki 'isim' (el-İsm) kelimesi cins manasındadır, yani 'Rabbinin isimleriyle' demektir. { الْعَظِيمِ } ise Rabbin sıfatıdır. Buradaki ismin kastedilen tek bir isim olması ve 'el-Azîm'in de onun sıfatı olması muhtemeldir; sanki açıkça belirtilmese de O'nu İsm-i Âzam'ı ile tenzih etmesini emretmiştir. Hadîd Suresi'nin başının buna bağlanması da bunu desteklemekte ve buna işaret etmektedir; zira o surenin başında tesbih ve Yüce Allah'ın isimlerinden bir kısmı yer almaktadır. İbn Abbâs: 'Allah'ın İsm-i Âzam'ı Hadîd Suresi'nin başındaki altı ayette bulunmaktadır' demiştir. Bunu iyi düşün, zira bu derin bir incelemenin ürünüdür. Yüce Allah'ın Yüce Kitabında zihinlerin kavramakta neredeyse aciz kaldığı nice ince sırlar vardır.
كمل تفسير سورة الواقعة والحمد لله رب العالمين.
Vâkıa Suresi'nin tefsiri tamamlandı. Âlemlerin Rabbi olan Allah'a hamdolsun.