Binûn

Nisâ Suresi — 2. Sayfa

Kaynak: el-Muharrerü'l-Vecîz · İbn Atıyye · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

قوله تعالى:

Allah Teâlâ'nın şu kavli:

[سورة النساء (٤) : آية ١٢]

[Nisâ Sûresi (4) : Âyet 12]

وَلَكُمْ نِصْفُ ما تَرَكَ أَزْواجُكُمْ إِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُنَّ وَلَدٌ فَإِنْ كانَ لَهُنَّ وَلَدٌ فَلَكُمُ الرُّبُعُ مِمَّا تَرَكْنَ مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصِينَ بِها أَوْ دَيْنٍ وَلَهُنَّ الرُّبُعُ مِمَّا تَرَكْتُمْ إِنْ لَمْ يَكُنْ لَكُمْ وَلَدٌ فَإِنْ كانَ لَكُمْ وَلَدٌ فَلَهُنَّ الثُّمُنُ مِمَّا تَرَكْتُمْ مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ تُوصُونَ بِها أَوْ دَيْنٍ وَإِنْ كانَ رَجُلٌ يُورَثُ كَلالَةً أَوِ امْرَأَةٌ وَلَهُ أَخٌ أَوْ أُخْتٌ فَلِكُلِّ واحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسُ فَإِنْ كانُوا أَكْثَرَ مِنْ ذلِكَ فَهُمْ شُرَكاءُ فِي الثُّلُثِ مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصى بِها أَوْ دَيْنٍ غَيْرَ مُضَارٍّ وَصِيَّةً مِنَ اللَّهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَلِيمٌ (١٢)

{ وَلَكُمْ نِصْفُ ما تَرَكَ أَزْواجُكُمْ إِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُنَّ وَلَدٌ فَإِنْ كانَ لَهُنَّ وَلَدٌ فَلَكُمُ الرُّبُعُ مِمَّا تَرَكْنَ مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصِينَ بِها أَوْ دَيْنٍ وَلَهُنَّ الرُّبُعُ مِمَّا تَرَكْتُمْ إِنْ لَمْ يَكُنْ لَكُمْ وَلَدٌ فَإِنْ كانَ لَكُمْ وَلَدٌ فَلَهُنَّ الثُّمُنُ مِمَّا تَرَكْتُمْ مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ تُوصُونَ بِها أَوْ دَيْنٍ وَإِنْ كانَ رَجُلٌ يُورَثُ كَلالَةً أَوِ امْرَأَةٌ وَلَهُ أَخٌ أَوْ أُخْتٌ فَلِكُلِّ واحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسُ فَإِنْ كانُوا أَكْثَرَ مِنْ ذلِكَ فَهُمْ شُرَكاءُ فِي الثُّلُثِ مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصى بِها أَوْ دَيْنٍ غَيْرَ مُضَارٍّ وَصِيَّةً مِنَ اللَّهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَلِيمٌ } “Eğer çocukları yoksa, kadınlarınızın bıraktığı mirasın yarısı sizindir. Şayet çocukları varsa, vasiyet ettikleri [veya] borçtan sonra bıraktıklarının dörtte biri sizindir. Çocuğunuz yoksa, bıraktığınız mirasın dörtte biri onlarındır. Şayet çocuğunuz varsa, vasiyet edeceğiniz [veya] borçtan sonra bıraktığınızın sekizde biri onlarındır. Eğer mirası aranan bir erkek veya kadına kelâle yoluyla vâris olunuyorsa ve onun bir erkek yahut bir kız kardeşi bulunuyorsa, her birine altıda bir düşer. Şayet bundan daha fazla iseler, -zarara uğratılmaksızın- vasiyet edilen veya borçtan sonra üçte birde ortaktırlar. [Bütün bunlar] Allah'tan bir vasiyettir. Allah hakkıyla bilendir, Halîm'dir.”

آباؤُكُمْ وَأَبْناؤُكُمْ رفع الابتداء، والخبر مضمر تقديره: هم المقسوم عليهم، وهم المعطون، وهذا عرض للحكمة في ذلك، وتأنيس للعرب الذين كانوا يورثون على غير هذه الصفة، ولا تَدْرُونَ عامل في الجملة بالمعنى ومعلق عن العمل في اللفظ بحسب المعمول فيه، إذ الاستفهام لا يعمل فيه ما قبله، ونَفْعاً، قال مجاهد والسدي وابن سيرين: معناه في الدنيا، أي إذا اضطر إلى إنفاقهم للحاجة، نحا إليه الزجاج، وقد ينفقون دون اضطرار، وقال ابن عباس والحسن، في الآخرة، أي بشفاعة الفاضل للمفضول، وقال ابن زيد: فيهما، واللفظ يقتضي ذلك، وفَرِيضَةً نصب على المصدر المؤكد، إذ معنى يُوصِيكُمُ يفرض عليكم، وقال مكي وغيره: هي حال مؤكدة، وذلك ضعيف، والعامل يُوصِيكُمُ، وكانَ هي الناقصة، قال سيبويه لما رأوا علما وحكمة قيل لهم: إن الله لم يزل هكذا وصيغة- كان- لا تعطي إلا المضي، ومن المعنى بعد يعلم أن الله تعالى كان كذلك، وهو ويكون، لا من لفظ الآية، وقال قوم:

«Âbâüküm ve ebnâüküm» (آباؤُكُمْ وَأَبْناؤُكُمْ) ifadesi mübteda olarak merfûdur; haberi ise takdiri «Onlar kendilerine paylaştırılanlardır, kendilerine verilenlerdir» şeklinde gizlidir. Bu, söz konusu husustaki hikmetin ortaya konulması ve bu şekilden farklı olarak miras paylaştıran Araplara bir teselli ve yakınlık kazandırmadır. «Lâ tedrûne» (لا تَدْرُونَ) ifadesi anlam yönünden cümlenin tamamında âmildir, lafız yönünden ise mefulü konumundaki yapının özelliğinden ötürü amelden alıkonulmuştur (muallaktır); zira istifhamdan (soru edatından) önceki kelime onun üzerinde amel edemez. «Nef'an» (نَفْعاً) lafzı hakkında Mücâhid, es-Süddî ve İbn Sîrîn: «Bunun anlamı dünyadadır; yani ihtiyaç sebebiyle onların nafakasına muhtaç kaldığında» demişlerdir. ez-Zeccâc da bu görüşe meyletmiştir; zira bazen muhtaç kalmadan da harcama yapabilirler. İbn Abbâs ve el-Hasan: «Âhirettedir; yani üstün olanın derecece daha düşük olana şefaatiyle» demişlerdir. İbn Zeyd: «Her ikisindedir» demiştir ve lafız da bunu gerektirir. «Farîdaten» (فَرِيضَةً) kelimesi tekit edici mastar olarak mansubdur; zira «yûsîküm» (يُوصِيكُمُ) ifadesinin anlamı «size farz kılar» demektir. Mekkî ve başkaları: «O tekit edici bir haldir» demişlerdir ki bu zayıftır; âmili de «yûsîküm» (يُوصِيكُمُ) lafzıdır. «Kâne» (كانَ) ise nâkıs olandır. Sîbeveyh şöyle demiştir: İlim ve hikmet gördüklerinde kendilerine: «Şüphesiz ki Allah ezelden beri böyledir» denilmiştir; «kâne» sîgası ancak geçmiş zamana delalet eder, Allah Teâlâ'nın böyle olduğu, şu an da öyle olduğu ve gelecekte de öyle olacağı ise âyetin lafzından değil, anlamın delaletinden bilinir. Bir grup da şöyle demiştir:

كانَ بمعنى وجد ووقع، وعَلِيماً، حال، وفي هذا ضعف، ومن قال: كانَ زائدة فقوله خطأ.

«Kâne» (كانَ), bulundu ve meydana geldi anlamındadır; «alîmen» (عَلِيماً) ise haldir. Ancak bu görüşte zayıflık vardır. «Kâne» zaiddir diyen kimsenin sözü ise hatalıdır.

وقوله تعالى: وَلَكُمْ نِصْفُ ما تَرَكَ أَزْواجُكُمْ الآية. الخطاب للرجال، والولد هاهنا بنو الصلب وبنو ذكورهم وإن سفلوا، ذكرانا وإناثا، واحدا فما زاد هذا بإجماع من العلماء.

Allah Teâlâ'nın: { وَلَكُمْ نِصْفُ ما تَرَكَ أَزْواجُكُمْ } “Eğer çocukları yoksa, kadınlarınızın bıraktığı mirasın yarısı sizindir...” âyetinde hitap erkekleredir. Buradaki veled (çocuk) ise öz evlatlar ile erkek çocukların -aşağıya doğru ne kadar inerse insin- çocuklarıdır; erkek veya kız, bir veya daha fazla olsun, âlimlerin icmâıyla böyledir.

قوله تعالى:

Allah Teâlâ'nın şu kavli:

والولد في هذه الآية كما تقدم في الآية التي قبلها، والثمن للزوجة أو للزوجات هن فيه مشتركات بإجماع، ويلحق العول فرض الزوج والزوجة، كما يلحق سائر الفرائض المسماة، إلا عند ابن عباس، فإنه قال: يعطيان فرضهما بغير عول، والكلالة: مأخوذة من تكلل النسب: أي أحاط، لأن الرجل إذا لم يترك والدا ولا ولدا فقد انقطع طرفاه، وبقي أن يرثه من يتكلله نسبه، أي يحيط به من نواحيه كالإكليل، وكالنبات إذا أحاط بالشيء، ومنه: روض مكلل بالزهر، والإكليل منزل القمر يحيط به فيه كواكب، ومن الكلالة قول الشاعر: [المتقارب]

Bu âyetteki veled (çocuk) de kendisinden önceki âyette geçtiği gibidir. Sekizde bir pay ise tek eşe veya birden çok eşe aittir; icmâ ile onda ortaktırlar. İbn Abbâs müstesna, belirlenmiş diğer tüm paylara dahil olduğu gibi avl (payların paydadan fazla çıkması) durumu karı ve kocanın payına da dahil olur; zira o: «Karı ve kocaya payları avl olmaksızın verilir» demiştir. Kelâle (الكلالة) ise soyun kuşatmasından (tekellel) alınmadır, yani çevrelemesidir; çünkü bir kimse geride ne anne-baba ne de çocuk bırakmadığında iki ucu kesilmiş olur ve ona ancak soyu kendisini çevreleyenler, yani taç gibi veya bir şeyi çevreleyen bitki gibi etrafını saran kimseler vâris olarak kalır. Çiçeklerle çevrelenmiş bahçeye «ravdun mükellelün bi'z-zehr» denmesi de bundandır. el-İklîl de içinde yıldızların çevrelediği ay menzilidir. Kelâle hakkında şair şöyle demiştir: [Mütakârib] «Şüphesiz kişinin babası onun için daha ateşlidir ... Kelâle vârisi olan akraba ise öfkelenmez»

فإنّ أبا المرء أحمص له ... ومولى الكلالة لا يغضب

«Şüphesiz kişinin babası onun için daha ateşlidir [kaygılanır], kelâle vârisi olan ise [onun için] öfkelenmez.»

فالأب والابن هما عمودا النسب، وسائر القرابة يكللون، وقال أبو بكر الصديق وعمر بن الخطاب وعلي بن أبي طالب وابن عباس وسليم بن عبيد وقتادة والحكم وابن زيد والزهري وأبو إسحاق السبيعي:

Baba ve oğul soyun iki ana direğidir, diğer akrabalar ise çevreleyenlerdir. Ebû Bekr es-Sıddîk, Ömer b. el-Hattâb, Ali b. Ebî Tâlib, İbn Abbâs, Süleym b. Âmir, Katâde, el-Hakem, İbn Zeyd, ez-Zührî ve Ebû İshâk es-Sebîî şöyle demişlerdir:

«الكلالة» خلو الميت عن الولد والوالد، وهذا هو الصحيح، وقالت طائفة: هي خلو الميت من الولد فقط، وروي ذلك عن أبي بكر الصديق وعن عمر، ثم رجعا عنه، وروي عن ابن عباس، وذلك مستقرا من قوله في الإخوة مع الوالدين: إنهم يحطون الأم ويأخذون ما يحطونها.

«Kelâle», ölenin çocuğunun ve babasının bulunmaması durumudur; doğru olan görüş de budur. Bir topluluk ise: «O, ölenin sadece çocuğunun bulunmamasıdır» demiştir; bu görüş Ebû Bekr es-Sıddîk'tan ve Ömer'den rivayet edilmiş, sonra bu görüşten dönmüşlerdir. Aynı görüş İbn Abbâs'tan da rivayet edilmiştir; bu da onun anne-baba ile birlikte bulunan kardeşler hakkındaki: «Onlar anneyi payından düşürürler ve onun düşürdükleri payını kendileri alırlar» sözünden çıkarılmıştır.

قال القاضي أبو محمد: هكذا حكى الطبري. ويلزم على قول ابن عباس إذ ورثهم بأن الفريضة «كلالة» أن يعطيهم الثلث بالنص، وقالت طائفة منهم الحكم بن عتيبة: «الكلالة» الخلو من الوالد، وهذان القولان ضعيفان، لأن من بقي والده أو ولده، فهو موروث بجزم نسب لا بتكلل، وأجمعت الآن الأمة على أن الإخوة لا يرثون مع ابن ولا مع أب، وعلى هذا مضت الأمصار والأعصار، وقرأ جمهور الناس- «يورث» بفتح الراء، وقرأ الأعمش وأبو رجاء- «يورّث» - بكسر الراء وتشديدها، قال أبو الفتح بن جني: قرأ الحسن «يورث» من أورث، وعيسى «يورّث» بشد الراء من ورث، والمفعولان على كلتا القراءتين محذوفان، التقدير: يورث وارثه ماله كلالة، ونصب كَلالَةً على الحال، واختلفوا في «الكلالة» فيما وقعت عليه في هذه الآية، فقال عمر وابن عباس: «الكلالة» الميت الموروث إذا لم يكن له أب، ونصبها على خبر كان، وقال ابن زيد: «الكلالة» الوارثة بجملتها، الميت والأحياء كلهم «كلالة» ، ونصبها على الحال أو على النعت لمصدر محذوف تقديره وراثة «كلالة» ، ويصح على هذا أن تكون كانَ تامة بمعنى وقع، ويصح أن تكون ناقصة وخبرها يُورَثُ وقال عطاء: «الكلالة» المال، ونصب على المفعول الثاني.

Kâdı Ebû Muhammed der ki: et-Taberî böyle aktarmıştır. İbn Abbâs'ın, miras payını «kelâle» sayarak onlara mirasçı kıldığı görüşüne göre nass gereği onlara üçte bir vermesi gerekirdi. Aralarında Hakem b. Uteybe'nin de bulunduğu bir topluluk: «Kelâle, babanın bulunmaması durumudur» demiştir. Bu iki görüş de zayıftır; zira babası veya çocuğu geride kalan kimse, soyun çevrelemesiyle değil, kesin neseple kendisine vâris olunan kimsedir. Günümüzde ümmet, kardeşlerin ne bir oğul ne de bir baba varken mirasçı olamayacağı hususunda icmâ etmiştir; beldeler ve asırlar bu uygulama üzere devam etmiştir. İnsanların cumhuru râ'nın fethasıyla «yûrasü» (يُورَثُ) şeklinde okumuştur. el-A'meş ve Ebû Recâ ise râ'nın kesresi ve şeddesiyle «yüverrisü» (يورّث) şeklinde okumuştur. Ebü'l-Feth İbn Cinnî şöyle demiştir: el-Hasan «evrese» (أورث) fiilinden «yûrisü» (يُورِثُ) şeklinde, Îsâ ise «verrese» (ورّث) fiilinden râ'nın şeddesiyle «yüverrisü» (يورّث) şeklinde okumuştur. Her iki kıraatte de iki meful hazfedilmiştir; takdiri: «Miras bırakan vârisine malını kelâle olarak miras bırakır» şeklindedir. «Kelâleten» (كَلالَةً) lafzı hal olarak mansub kılınmıştır. Bu âyette «kelâle» lafzının kime delalet ettiği hususunda ihtilaf etmişlerdir: Ömer ve İbn Abbâs: «Kelâle, babası olmadığı takdirde kendisine mirasçı olunan ölüdür» demişler ve onu «kâne»nin haberi olarak mansub kılmışlardır. İbn Zeyd: «Kelâle, ölü ve hayatta olanların tamamıyla birlikte miras bırakan ve alan grubun bütünüdür» demiş ve onu hal olarak yahut takdiri «verâseten kelâleten» olan mahzuf bir mastarın sıfatı olarak mansub kabul etmiştir. Buna göre «kâne»nin (كانَ) «meydana geldi» anlamında tam fiil olması da sahih olur; nâkıs olup haberinin «yûrasü» (يُورَثُ) olması da sahih olur. Atâ ise: «Kelâle maldır» demiş ve ikinci meful olarak mansub kılmıştır.

قال القاضي أبو محمد: والاشتقاق في معنى الكلالة يفسد تسمية المال بها، وقالت طائفة: الكلالة الورثة، وهذا يستقيم على قراءة «يورث» بكسر الراء، فينصب كَلالَةً على المفعول، واحتج هؤلاء بحديث جابر بن عبد الله، إذ عاده رسول الله ﷺ، فقال: يا رسول الله، إنما يرثني «كلالة» أفأوصي بمالي كله؟ وحكى بعضهم: أن تكون «الكلالة» الورثة، ونصبها على خبر كانَ، وذلك بحذف مضاف، تقديره ذا كلالة، ويستقيم سائر التأويلات على كسر الراء، وقوله أَوِ امْرَأَةٌ عطف على الرجل، وقوله تعالى: وَلَهُ أَخٌ أَوْ أُخْتٌ الآية، الضمير في له عائد على الرجل، واكتفى بإعادته عليه دون المرأة، إذ المعنى فيهما واحد، والحكم قد ضبطه العطف الأول، وأصل أُخْتٌ: أخوة، كما أصل بنت: بنية، فضم أول أخت إذ المحذوف منها واو، وكسر أول بنت إذ المحذوف ياء، وهذا الحذف والتعليل على غير قياس، وأجمع العلماء على أن الإخوة في هذه الآية الإخوة لأم، لأن حكمهم منصوص في هذه الآية على صفة، وحكم سائر الإخوة مخالف له، وهو الذي في كلالة آخر السورة، وقرأ سعد بن أبي وقاص «وله أخ أو أخت لأمه» والأنثى والذكر في هذه النازلة سواء، وشركتهم في الثلث متساوية وإن كثروا، هذا إجماع، فإن ماتت امرأة وتركت زوجا وأما وإخوة أشقاء، فللزوج النصف، وللأم السدس وما بقي فللإخوة، فإن كانوا لأم فقط، فلهم الثلث، فإن تركت الميتة زوجا وأما وأخوين لأم وإخوة لأب وأم، فهذه الحمارية، قال قوم: فيها للإخوة للأم الثلث، ولا شيء للإخوة الأشقاء، كما لو مات رجل وخلف أخوين لأم، وخلف مائة أخ لأب

Kâdı Ebû Muhammed der ki: Kelâle kelimesinin türeyişindeki anlam, malın bu isimle adlandırılmasını geçersiz kılar. Bir topluluk da şöyle demiştir: Kelâle vârislerdir. Bu görüş, râ'nın kesresiyle «yûrisü» kıraatine göre uygun düşer; böylece «kelâleten» (كَلالَةً) lafzı meful olarak mansub olur. Bunlar Câbir b. Abdillâh'ın şu hadisini delil getirmişlerdir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem kendisini ziyaret ettiğinde o: «Ey Allah'ın Resûlü, bana ancak kelâle vâris oluyor; malımın tamamını vasiyet edeyim mi?» demiştir. Bazıları da «kelâle»nin vârisler olduğunu ve takdiri «zâ kelâletin» (ذا كلالة) şeklinde bir muzafın hazfedilmesiyle «kâne»nin haberi olarak mansub olduğunu nakletmiştir. Diğer tevil biçimleri de râ'nın kesresiyle okunuşa uygun düşmektedir. Âyette geçen «evi'mraetün» (أَوِ امْرَأَةٌ) ifadesi erkeğe atfedilmiştir. Allah Teâlâ'nın: { وَلَهُ أَخٌ أَوْ أُخْتٌ } “...ve onun bir erkek yahut bir kız kardeşi bulunuyorsa...” kavlindeki «lehu» (له) zamiri erkeğe dönmektedir; iki durumda da anlam bir olduğundan ve ilk atıf hükmü zaten belirlediğinden kadına dönen zamir zikredilmeyip erkeğe döndürülmesiyle yetinilmiştir. «Uhtün» (أُخْتٌ) kelimesinin aslı, tıpkı «bintün» (بنت) kelimesinin aslının «büneyyetün» (بنية) olması gibi «uhvetün» (أخوة) şeklindedir; hazfedilen harf vâv olduğu için «uht» kelimesinin başı dammelenmiş, hazfedilen harf yâ olduğu için «bint» kelimesinin başı kesrelenmiştir; bu hazif ve illetlendirme ise kıyasa uygun değildir. Âlimler bu âyetteki kardeşlerin anne bir kardeşler olduğu hususunda icmâ etmişlerdir; çünkü onların hükmü bu âyette belirli bir vasıfla nass olarak yer almıştır, diğer kardeşlerin hükmü ise buna aykırıdır ve o da sûrenin sonundaki kelâle âyetindedir. Sa'd b. Ebî Vakkâs «ve lehu ehun ev uhtün li-ümmihî» (anne bir erkek yahut kız kardeşi) şeklinde okumuştur. Bu meselede kadın ve erkek eşittir; üçte bir paydaki ortaklıkları da sayıları ne kadar çok olursa olsun eşittir, bu icmâ ile sabittir. Şayet bir kadın vefat edip geride kocasını, annesini ve anne-baba bir (öz) kardeşlerini bırakırsa; kocaya yarım, anneye altıda bir ve geriye kalan da öz kardeşleredir. Şayet kardeşler sadece anne bir iseler onlara üçte bir düşer. Şayet vefat eden kadın geride kocasını, annesini, iki anne bir kardeşini ve anne-baba bir kardeşlerini bırakırsa buna «Hımâriyye» meselesi denir. Bir topluluk şöyle demiştir: Bu durumda anne bir kardeşlere üçte bir verilir, öz kardeşlere ise hiçbir şey verilmez; nitekim bir adam ölüp geride iki anne bir kardeş ile yüz tane anne-baba bir kardeş

وأم، فإنه يعطى الأخوان الثلث، والمائة الثلثين، فيفضلون بالثلث عليهم، وقال قوم: الأم واحدة وهب أباهم كان حمارا، وأشركوا بينهم في الثلث وسموها أيضا المشتركة.

bıraksa, iki anne bir kardeşe üçte bir, yüz kardeşe ise üçte iki verilir ve böylece üçte bir payla onların önüne geçerler. Bir topluluk ise: «Anne birdir; farz edin ki babaları bir eşekti» demiş ve onları üçte bir payda ortak kılmışlardır; bu meseleye «Müştereke» adı da verilmiştir.

قال القاضي أبو محمد: ولا تستقيم هذه المسألة ان لو كان الميت رجلا، لأنه يبقى للأشقاء، ومتى بقي لهم شيء فليس لهم إلا ما بقي، والثلث للإخوة للأم.

Kâdı Ebû Muhammed der ki: Bu mesele ölen kimsenin erkek olması durumunda geçerli olmaz; çünkü o takdirde öz kardeşlere bir pay kalır, onlara bir şey kaldığı sürece de kalan paydan başkası verilmez, üçte bir ise anne bir kardeşlerindir.

غَيْرَ مُضَارٍّ نصب على الحال، والعامل يُوصى، ووَصِيَّةٍ نصب على المصدر في موضع الحال، والعامل يُوصِيكُمُ وقيل: هو نصب على الخروج من قوله: فَلِكُلِّ واحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسُ أو من قوله فَهُمْ شُرَكاءُ فِي الثُّلُثِ ويصح أن يعمل مُضَارٍّ في وَصِيَّةٍ، والمعنى: أن يقع الضرر بها وبسببها، فأوقع عليها تجوزا، وقرأ الحسن بن أبي الحسن «غير مضار وصية» بالإضافة، كما تقول:

«Gayra mudârrin» (غَيْرَ مُضَارٍّ) ifadesi hal olarak mansubdur, âmili de «yûsâ»dır (يُوصى). «Vasiyyeten» (وَصِيَّةٍ) ise hal makamındaki mastar olarak mansubdur ve âmili «yûsîküm»dür (يُوصِيكُمُ). Şöyle de denilmiştir: O, «fe-li-külli vâhiddin minhümâ es-südüs» (فَلِكُلِّ واحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسُ) ifadesinden yahut «fe-hüm şürakâü fi's-sülüs» (فَهُمْ شُرَكاءُ فِي الثُّلُثِ) ifadesinden çıkış üzere mansub kılınmıştır. «Mudârrin» lafzının «vasiyyeten» üzerinde amel etmesi de sahih olur. Anlamı: Zararın vasiyetle ve onun sebebiyle meydana gelmesidir; böylece mecaz yoluyla ona isnad edilmiştir. el-Hasan b. Ebi'l-Hasan, tıpkı şu sözlerde olduğu gibi izâfetle «gayra mudârri vasiyyetin» (غير مضار وصية) şeklinde okumuştur:

شجاع حرب، ومدره حرب، وبضة المتجرد، في قول طرفة بن العبد، والمعنى على ما ذكرناه من التجوز في اللفظ لصحة المعنى، وقال ابن عباس: الضرار في الوصية من الكبائر، رواه عن النبي ﷺ، وروى أبو هريرة أن رسول الله ﷺ قال: من ضارّ في وصية ألقاه الله تعالى في واد في جهنم.

Tarafe b. el-Abd'in şiirinde geçen «şücâu harbin», «midrehü harbin» ve «baddatü'l-mütecerridi» ifadeleri gibi. Anlam, mânanın sıhhatinden ötürü lafızdaki bu mecaz üzerine zikrettiğimiz şekildedir. İbn Abbâs: «Vasiyette zarara uğratmak büyük günahlardandır» demiş ve bunu Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet etmiştir. Ebû Hüreyre de Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: «Kim vasiyette [başkasına] zarar verirse, Allah Teâlâ onu cehennemde bir vadiye atar.»

قال القاضي أبو محمد: ووجوه المضارّة كثيرة لا تنحصر، وكلها ممنوعة: يقر بحق ليس عليه، ويوصي بأكثر من ثلثه، أو لوارثه، أو بالثلث فرارا عن وارث محتاج، وغير ذلك، ومشهور مذهب مالك وابن القاسم أن الموصي لا يعد فعله مضارّة ما دام في الثلث، فإن ضارّ الورثة في ثلثه مضى ذلك، وفي المذهب قوله: إن المضارة ترد وإن كانت في الثلث، إذا علمت بإقرار أو قرينة ويؤيد هذا قوله تعالى:

Kâdı Ebû Muhammed der ki: Zarara uğratmanın (muzârre) biçimleri sayılamayacak kadar çoktur ve hepsi de yasaktır: Üzerinde olmayan bir hakkı ikrar etmesi, üçte birden fazlasını vasiyet etmesi, bir vârisine vasiyette bulunması yahut muhtaç bir vâristen kaçırmak kastıyla üçte birini vasiyet etmesi ve benzeri durumlardır. Mâlik ve İbnü'l-Kâsım'ın meşhur olan mezhebine göre, vasiyet eden kimsenin fiili üçte bir sınırları içinde kaldığı müddetçe zarar verme sayılmaz; şayet üçte birinde vârisleri zarara uğratmışsa bu vasiyet geçerli olur. Mezhepte şu görüş de vardır: Şayet ikrarla veya bir karineyle bilinirse, üçte bir içinde olsa bile verilen zarar iptal edilir. Allah Teâlâ'nın şu kavli de bunu desteklemektedir:

فَمَنْ خافَ مِنْ مُوصٍ جَنَفاً أَوْ إِثْماً فَأَصْلَحَ بَيْنَهُمْ [البقرة: ١٨٢] .

{ فَمَنْ خافَ مِنْ مُوصٍ جَنَفاً أَوْ إِثْماً فَأَصْلَحَ بَيْنَهُمْ } “Her kim vasiyet edenin bir haksızlık yapmasından veya bir günaha girmesinden endişe edip de aralarını düzeltirse...” [el-Bakara: 182].

قوله تعالى:

Allah Teâlâ'nın şu kavli:

[سورة النساء (٤) : الآيات ١٣ الى ١٤]

[Nisâ Sûresi (4) : Âyetler 13-14]

تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ يُدْخِلْهُ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها وَذلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ (١٣) وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَيَتَعَدَّ حُدُودَهُ يُدْخِلْهُ ناراً خالِداً فِيها وَلَهُ عَذابٌ مُهِينٌ (١٤)

{ تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ يُدْخِلْهُ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها وَذلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ (١٣) وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَيَتَعَدَّ حُدُودَهُ يُدْخِلْهُ ناراً خالِداً فِيها وَلَهُ عَذابٌ مُهِينٌ (١٤) } “Bunlar Allah'ın sınırlarıdır. Kim Allah'a ve Peygamberine itaat ederse, [Allah] onu altından ırmaklar akan cennetlere koyar; orada ebedî kalıcıdırlar. İşte büyük kurtuluş budur. Kim de Allah'a ve Peygamberine isyan eder, O'nun sınırlarını aşarsa, [Allah] onu içinde ebedî kalacağı bir ateşe sokar. Onun için alçaltıcı bir azap vardır.”

وقوله: تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ الآية تِلْكَ إشارة إلى القسمة المتقدمة في المواريث، والحد: الحجز المانع لأمر ما أن يدخل على غيره أو يدخل عليه غيره، ومن هذا قولهم للبواب حداد لأنه يمنع، ومنه إحداد المرأة وهو امتناعها عن الزينة، هذا هو الحد في هذه الآية، وقوله: مِنْ تَحْتِهَا يريد من تحت بنائها، وأشجارها الذي من أجله سميت جنة، لأن أنهار الجنة إنما هي على وجه أرضها في غير أخاديد، وحكى الطبري: أن الحدود عند السدي هنا شروط الله، وعند ابن عباس: طاعة الله، وعند بعضهم: سنة الله، وعند بعضهم: فرائض الله، وهذا كله معنى واحد وعبارة مختلفة، وخالِدِينَ قال الزجاج: هي حالة

Âyette geçen «tilke hudûdullâh» (تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ) kavlindeki «tilke» (تِلْكَ) ifadesi, miraslar hususunda daha önce geçen paylaştırmaya bir işarettir. Had (حد) ise, bir şeyin başkasına veya başkasının ona girmesini engelleyen sınırdır. Kapıcıya engellediği için «haddâd» denmesi de bundandır; kadının süslenmekten kaçınması anlamına gelen «ihdâd»ı da bu köktendir. Bu âyetteki haddin anlamı budur. Âyetteki «min tahtihâ» (مِنْ تَحْتِهَا) kavliyle; yapılarının ve cennet adını almasına vesile olan ağaçlarının altı kastedilmektedir; zira cennetin nehirleri yerin yüzeyinde yarıklar (kanallar) olmaksızın akmaktadır. et-Taberî şunu aktarmıştır: Hudûd lafzı es-Süddî'ye göre burada Allah'ın şartlarıdır; İbn Abbâs'a göre Allah'ın itaati; bazılarına göre Allah'ın sünneti; bazılarına göre ise Allah'ın farzlarıdır. Bunların tamamı farklı ifadelerle aynı anlamı taşımaktadır. «Hâlidîne» (خالِدِينَ) ifadesi hakkında ez-Zeccâc şöyle demiştir: O takdir

على التقدير، أي مقدرين خالِدِينَ فِيها، وجمع خالِدِينَ على معنى مَنْ بعد أن تقدم الإفراد مراعاة للفظ مَنْ، وعكس هذا لا يجوز.

üzere bir haldir; yani «orada ebedî kalıcılar olarak takdir edilmişlerdir». «Hâlidîne» (خالِدِينَ) kelimesi, «men» (مَنْ) şart edatının lafzı gözetilerek önce müfred geldikten sonra, «men»in anlamına binaen çoğul yapılmıştır; bunun aksi ise caiz değildir.

وقوله: وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ الآية، قرأ نافع وابن عامر «ندخله» بنون العظمة، وقرأ الباقون، يدخله بالياء فيهما جميعا، وهذه آيتا وعد ووعيد، وتقدم الإيجاز في ذلك، ورجّى الله تعالى على التزام هذه الحدود في قسمة الميراث، وتوعد على العصيان فيها بحسب إنكار العرب لهذه القسمة، وقد كلم فيها النبي ﷺ عيينة بن حصن وغيره.

Allah Teâlâ'nın: { وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ } “Kim de Allah'a ve Peygamberine isyan ederse...” kavlinde Nâfi' ve İbn Âmir azamet nûnu ile her iki yerde de «nüdhılhü» (ندخله) şeklinde okumuştur. Geri kalanlar ise her ikisinde de yâ ile «yüdhılhü» (يدخله) şeklinde okumuştur. Bu iki âyet bir vaad ve vaid (müjde ve tehdit) âyetidir; bu husustaki özet bilgi daha önce geçmişti. Allah Teâlâ mirasın taksiminde bu sınırlara riayet edilmesine karşılık mükâfat vadetmiş, Arapların bu taksimi inkâr etmelerine binaen de bu husustaki isyana karşılık azap tehdidinde bulunmuştur. Nitekim Uyeyne b. Hısn ve başkaları bu konuda Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile konuşmuşlardı.

قوله تعالى:

Allah Teâlâ'nın şu kavli:

[سورة النساء (٤) : الآيات ١٥ الى ١٦]

[Nisâ Sûresi (4) : Âyetler 15-16]

وَاللاَّتِي يَأْتِينَ الْفاحِشَةَ مِنْ نِسائِكُمْ فَاسْتَشْهِدُوا عَلَيْهِنَّ أَرْبَعَةً مِنْكُمْ فَإِنْ شَهِدُوا فَأَمْسِكُوهُنَّ فِي الْبُيُوتِ حَتَّى يَتَوَفَّاهُنَّ الْمَوْتُ أَوْ يَجْعَلَ اللَّهُ لَهُنَّ سَبِيلاً (١٥) وَالَّذانِ يَأْتِيانِها مِنْكُمْ فَآذُوهُما فَإِنْ تابا وَأَصْلَحا فَأَعْرِضُوا عَنْهُما إِنَّ اللَّهَ كانَ تَوَّاباً رَحِيماً (١٦)

{ وَاللاَّتِي يَأْتِينَ الْفاحِشَةَ مِنْ نِسائِكُمْ فَاسْتَشْهِدُوا عَلَيْهِنَّ أَرْبَعَةً مِنْكُمْ فَإِنْ شَهِدُوا فَأَمْسِكُوهُنَّ فِي الْبُيُوتِ حَتَّى يَتَوَفَّاهُنَّ الْمَوْتُ أَوْ يَجْعَلَ اللَّهُ لَهُنَّ سَبِيلاً (١٥) وَالَّذانِ يَأْتِيانِها مِنْكُمْ فَآذُوهُما فَإِنْ تابا وَأَصْلَحا فَأَعْرِضُوا عَنْهُما إِنَّ اللَّهَ كانَ تَوَّاباً رَحِيماً (١٦) } “Kadınlarınızdan çirkin fiilde (zinada) bulunanlara karşı aranızdan dört şahit getirin. Eğer şahitlik ederlerse, ölüm onları alıp götürünceye yahut Allah onlara bir yol açıncaya kadar onları evlerde tutun. İçinizden bunu yapan iki kişiye eziyet edin. Eğer tövbe edip ıslah olurlarsa artık onlardan vazgeçin. Şüphesiz Allah tövbeleri çokça kabul edendir, çok merhametlidir.”

قوله وَاللَّاتِي: اسم جمع التي، وتجمع أيضا على «اللواتي» ، ويقال: اللائي بالياء، والْفاحِشَةَ في هذا الموضع: الزنا، وكل معصية فاحشة، لكن الألف واللام هنا للعهد، وقرأ ابن مسعود «بالفاحشة» ببناء الجر وقوله: مِنْ نِسائِكُمْ إضافة في معنى الإسلام، لأن الكافرة قد تكون من نساء المسلمين بنسب، ولا يلحقها هذا الحكم، وجعل الله الشهادة على الزنا خاصة لا تتم إلا بأربعة شهداء، تغليظا على المدعي وسترا على العباد، وقال قوم: ذلك ليترتب شاهدان على كل واحد من الزانيين.

Âyetteki «el-lâtî» (وَاللَّاتِي) ifadesi «el-letî» (التي) isminin çoğuludur; ayrıca «el-levâtî» (اللواتي) olarak da çoğul yapılır ve yâ ile «el-lâî» (اللائي) de denir. Bu makamda «el-fâhışe» (الْفاحِشَةَ) zina demektir; her günah bir fahişedir (çirkinliktir), ancak buradaki elif-lam ahd (bilinen bir fiil) içindir. İbn Mes'ûd cer yapısıyla «bi'l-fâhışeti» (بالفاحشة) şeklinde okumuştur. Âyetteki «min nisâiküm» (مِنْ نِسائِكُمْ) ifadesi İslâm anlamında bir tamlamadır; zira kâfir bir kadın nesep yönüyle Müslümanların kadınlarından olabilir ama bu hüküm ona uygulanmaz. Allah Teâlâ, iddia edene işi zorlaştırmak ve kulların ayıbını örtmek maksadıyla, zinaya dair şahitliği dört şahitten başkasıyla tamamlanmayacak şekilde sadece ona has kılmıştır. Bir topluluk: «Bu, zina edenlerin her birine iki şahit denk gelsin diyedir» demiştir.

قال القاضي أبو محمد: وهذا ضعيف، وكانت هذه أول عقوبات الزناة- الإمساك في البيوت، قال عبادة بن الصامت والحسن ومجاهد: حتى نسخ بالأذى الذي بعده، ثم نسخ ذلك بآية النور وبالرجم في الثيب، وقالت فرقة: بل كان الأذى هو الأول، ثم نسخ بالإمساك ولكن التلاوة أخرت وقدمت، ذكره ابن فورك، وسَبِيلًا معناه مخرجا بأمر من أوامر الشرع، وروى حطان بن عبد الله الرقاشي عن عمران بن حصين، أنه قال: كنا عند النبي ﷺ، فنزل عليه الوحي، ثم أقلع عنه ووجهه محمر، فقال: قد جعل الله لهن سبيلا، البكر بالبكر جلد مائة وتغريب عام، والثيب بالثيب جلد مائة والرجم.

Kâdı Ebû Muhammed der ki: Bu zayıf bir görüştür. Zina edenlerin ilk cezası evlerde hapsedilmekti. Ubâde b. es-Sâmit, el-Hasan ve Mücâhid: «Kendisinden sonra gelen eziyet ile neshedilinceye kadar, sonra da bu Nur sûresindeki âyetle ve evliler hakkındaki recimle neshedilinceye kadar böyleydi» demişlerdir. Bir grup ise: «Aksine ilk ceza eziyetti, sonra hapisle neshedildi; fakat tilavette biri sonraya diğeri öne alındı» demiştir; bunu İbn Fûrek zikretmiştir. «Sebîlen» (سَبِيلًا) ifadesi, şeriatın emirlerinden bir emirle bir çıkış yolu açması demektir. Hıttân b. Abdillâh er-Rukâşî'nin İmrân b. Husayn'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Biz Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanındaydık; kendisine vahiy indi, sonra vahiy hali üzerinden kalktığında yüzü kızarmıştı. Şöyle buyurdu: «Allah onlar için bir yol açtı: Bekâr ile bekâr yüz değnek ve bir yıl sürgün; evli ile evli ise yüz değnek ve recimdir.»

وَالَّذانِ- تثنية الذي، وكان القياس أن يقال: اللذيان كرحيان المتمكنة وبين الأسماء المبهمات. قال أبو علي: حذفت الياء تخفيفا إذ قد أمن من اللبس في اللذان، لأن النون لا تنحذف ونون التثنية في الأسماء المتمكنة قد تنحذف مع الإضافة في رحياك ومصطفيا القوم، فلو حذفت الياء لاشتبه المفرد بالاثنين، وقرأ ابن كثير «اللذانّ» بشد النون، وتلك عوض من الياء المحذوفة، وكذلك قرأ هذان، وفذانك، وهاتين، بالتشديد في جميعها، وقرأ نافع وابن عامر وعاصم وحمزة والكسائي بتخفيف جميع ذلك، وشدد أبو عمرو، «فذانك» وحدها ولم يشدد غيرها، وَالَّذانِ رفع بالابتداء، وقيل على معنى: فيما يتلى

«Ellezâni» (وَالَّذانِ) ifadesi «ellezî»nin (الذي) tesniyesidir; kıyasa göre mureb isimler ile mübhem isimler arasında tıpkı «raheyyâni» (رحيان) dendiği gibi «elleziyâni» (اللذيان) denmesi gerekirdi. Ebû Alî şöyle demiştir: «Ellezân» kelimesinde iltibas tehlikesi bulunmadığından hafiflik sağlamak için yâ hazfedilmiştir; zira nûn harfi düşmez, oysa mureb isimlerdeki tesniye nûnu «raheyâke» (رحياك) ve «mustafeyâ'l-kavmi» (مصطفيا القوم) örneklerinde olduğu gibi tamlama halinde düşebilir, şayet yâ hazfedilseydi tekil ile ikil birbirine karışırdı. İbn Kesîr hazfedilen yâ'nın yerine bedel olarak nûnun şeddesiyle «ellezânni» (اللذانّ) şeklinde okumuştur. Aynı şekilde «hâzânni», «fe-zânnike» ve «hâteyni» lafızlarının tamamını şeddeli okumuştur. Nâfi', İbn Âmir, Âsım, Hamza ve el-Kisâî bunların tamamını şeddesiz (hafif) okumuşlardır. Ebû Amr ise yalnız «fe-zânnike» lafzını şeddeli okumuş, diğerlerini şeddelememiştir. «Ellezâni» (وَالَّذانِ) mübteda olarak merfûdur; «Size okunanlar arasında ellezân da vardır» anlamında olduğu da söylenmiştir.

عليكم «اللذان» ، واختلف في الأذى، فقال عبادة والسدي: هو التعيير والتوبيخ وقالت فرقة: هو السبّ والجفاء دون تعيير، وقال ابن عباس: هو النيل باللسان واليد وضرب النعال وما أشبهه، قال مجاهد وغيره:

Eziyetin mahiyeti hususunda ihtilaf edilmiştir: Ubâde ve es-Süddî: «O kınama ve azarlamadır» demişlerdir. Bir topluluk: «O kınama olmaksızın sövme ve sert davranmadır» demiştir. İbn Abbâs: «O dille ve elle dokunmak, pabuçlarla vurmak ve benzeri şeylerdir» demiştir. Mücâhid ve başkaları şöyle demiştir:

الآية الأولى في النساء عامة لهن، محصنات وغير محصنات، والآية الثانية في الرجال، وبين بلفظ التثنية صنفي الرجال ممن أحصن وممن لم يحصن، فعقوبة النساء الحبس، وعقوبة الرجال الأذى، وهذا قول يقتضيه اللفظ، ويستوفي نص الكلام أصناف الزناة عليه، ويؤيده من جهة اللفظ قوله في الأولى مِنْ نِسائِكُمْ وقوله في الثانية مِنْكُمْ، وقال السدي وقتادة وغير هما: الآية الأولى في النساء المحصنات، يريد ويدخل معهن من أحصن من الرجال بالمعنى، والآية الثانية هي في الرجل والمرأة البكرين.

İlk âyet, evli olsun bekâr olsun genel olarak kadınlar hakkındadır; ikinci âyet ise erkekler hakkındadır ve tesniye kalıbıyla erkeklerin evli olan ve evli olmayan iki sınıfını açıklamıştır. Buna göre kadınların cezası hapis, erkeklerin cezası ise eziyettir. Bu, lafzın gerektirdiği ve sözün nassının zina eden sınıfları bütünüyle kapsadığı bir görüştür. Birinci âyetteki «min nisâiküm» (مِنْ نِسائِكُمْ) ve ikinci âyetteki «minküm» (مِنْكُمْ) ifadeleri de lafız yönünden bunu desteklemektedir. es-Süddî, Katâde ve başkaları ise şöyle demişlerdir: Birinci âyet evli kadınlar hakkındadır, mana itibarıyla evli erkekler de onların kapsamına girer; ikinci âyet ise bekâr olan erkek ve kadın hakkındadır.

قال القاضي أبو محمد: ومعنى هذا القول تام، إلا أن لفظ الآية يقلق عنه، وقد رجحه الطبري، وقرأ ابن مسعود «والذين يفعلونه منكم» وأجمع العلماء على أن هاتين الآيتين منسوختان بآية الجلد في سورة النور، قاله الحسن ومجاهد وغيرهما، إلا من قال: إن الأذى والتعيير باق مع الجلد لأنهما لا يتعارضان بل يتحملان على شخص واحد، وأما الحبس فمنسوخ بإجماع، وآية الجلد عامة في الزناة محصنهم وغير محصنهم، وكذلك عممه رسول الله ﷺ في حديث حطان بن عبد الله الرقاشي الذي ذكرته آنفا، وإن كان في صحيح مسلم فهو خبر آحاد، ثم ورد بالخبر المتواتر، أن رسول الله ﷺ رجم ولم يجلد، فمن قال: إن السنة المتواترة تنسخ القرآن، جعل رجم الرسول دون جلد ناسخا لجلد الثيب، وهذا الذي عليه الأئمة: أن السنة المتواترة تنسخ القرآن، إذ هما جميعا وحي من الله، ويوجبان جميعا العلم والعمل، وإنما اختلفا في أن السنة نقص منها الإعجاز، وصح ذلك عن النبي ﷺ في خبر ماعز، وفي حديث المرأة التي بعث إليها أنيس، ومن قال إن السنة المتواترة لا تنسخ القرآن، قال: إنما يكون حكم القرآن موقفا، ثم تأتي السنة مستأنفة من غير أن تتناول نسخا.

Kâdı Ebû Muhammed der ki: Bu görüşün anlamı tamdır, ancak âyetin lafzı buna tam oturmamaktadır; et-Taberî de bu görüşü tercih etmiştir. İbn Mes'ûd «ve'llezîne yef'alûnehû minküm» (والذين يفعلونه منكم) şeklinde okumuştur. Âlimler bu iki âyetin Nûr sûresindeki celde (sopayla vurma) âyeti ile mensuh olduğu hususunda icmâ etmişlerdir; bunu el-Hasan, Mücâhid ve başkaları söylemiştir. Ancak eziyet ve kınamanın celde ile birlikte baki kaldığını söyleyenler müstesnadır; zira bunlar birbiriyle çelişmez, bilakis tek bir şahısta birleşebilir. Hapis cezası ise icmâ ile mensuhtur. Celde âyeti evli olsun olmasın zina edenler hakkında geneldir; nitekim Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de az önce bahsettiğim Hıttân b. Abdillâh er-Rukâşî hadisinde bunu genel kılmıştır; gerçi bu hadis Sahîh-i Müslim'de bulunsa da âhâd haberdir. Ardından mütevâtir haberle Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in celde cezası uygulamaksızın recmettiği sabit olmuştur. Mütevâtir sünnetin Kur'ân'ı neshettiğini söyleyenler, Resûlullah'ın celde uygulamadan recmetmesini, evlinin celde cezasını neshedici kılmışlardır. İmamların benimsediği görüş de budur: Mütevâtir sünnet Kur'ân'ı nesheder; zira her ikisi de Allah'tan bir vahiydir ve her ikisi de ilim ile ameli zorunlu kılar; aralarındaki tek fark sünnetin mucize olma vasfından yoksun olmasıdır. Bu durum Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den Mâiz haberinde ve Üneys'i gönderdiği kadın hadisinde sahih olarak rivayet edilmiştir. Mütevâtir sünnetin Kur'ân'ı neshetmeyeceğini söyleyen kimse ise şöyle demiştir: Kur'ân'ın hükmü askıya alınır, sonra sünnet bir nesih içermeksizin müstakil olarak gelir.

قال القاضي أبو محمد: وهذا تخيل لا يستقيم، لأنا نجد السنة ترفع بحكمها ما استقر من حكم القرآن على حد النسخ، ولا يرد ذلك نظر، ولا ينخرم منه أصل، أما أن هذه النازلة بعينها يتوجه عندي أن يقال فيها: إن الناسخ لحكم الجلد هو القرآن المتفق على رفع لفظه وبقاء حكمه، في قوله تعالى: الشيخ والشيخة- إذا زنيا- فارجموهما البتة، وهذا نص في الرجم، وقد قرره عمر على المنبر بمحضر الصحابة، وذكر أنهم قرأوه على عهد النبي ﷺ، والحديث بكماله في مسلم وأيضا فيعضد أن ذلك من القرآن قول رسول الله ﷺ الذي قال له: فاقض بيننا يا رسول الله بكتاب الله، فقال له النبي ﷺ: لأقضين بينكما بكتاب الله، ثم أمر أنيسا برجم المرأة إن هي اعترفت، فدل هذا الظاهر على أن الرجم كان في القرآن، وأجمعت الأمة على رفع لفظة، وهاتان الآيتان أعني الجلد والرجم لو لم يقع بيان من الرسول لم يجب أن تنسخ إحداهما الأخرى، إذ يسوغ اجتماعهما على شخص واحد، وحديث عبادة المتقدم يقوي جميعهما، وقد أخذ به علي ﵁ في شراحة جلدها ثم رجمها، وقال: أجلدها بكتاب الله وأرجمها بسنة رسول الله ﷺ، وبه قال الحسن وإسحاق بن راهويه، ولكن لما بين الرسول برجمه دون جلد كان فعله بمثابة قوله مع هذه الآية: فقوا ولا

Kâdı Ebû Muhammed der ki: Bu, tutarlı olmayan bir varsayımdır; zira sünnetin, Kur'ân'ın yerleşik hükmünü nesih yoluyla hükmüyle kaldırdığını görmekteyiz; hiçbir aklî kıyas bunu reddedemez ve hiçbir usûl esası da bundan dolayı bozulmaz. Doğrudan bu meseleye gelince, benim kanaatime göre şöyle söylenmesi uygundur: Celde hükmünü nesheden şey, Allah Teâlâ'nın: «İhtiyar erkek ile ihtiyar kadın zina ettiklerinde onları kesinlikle recmedin» kavlinde olduğu gibi, lafzının kaldırılıp hükmünün kaldığı üzerinde icmâ edilen Kur'ân'dır. Bu ifade recim konusunda açık bir nasstır; nitekim Ömer sahâbenin huzurunda minberde bunu teyit etmiş ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem döneminde onu okuduklarını zikretmiştir; hadis bütünüyle Müslim'dedir. Ayrıca bunun Kur'ân'dan olduğunu, kendisine: «Ey Allah'ın Resûlü, aramızda Allah'ın Kitabı ile hükmet» diyen kimseye Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «Aranızda mutlaka Allah'ın Kitabı ile hükmedeceğim» buyurması, ardından da itiraf ettiği takdirde kadını recmetmesini Üneys'e emretmesi desteklemektedir. Bu zâhir ifade, recmin Kur'ân'da bulunduğunu göstermektedir ve ümmet lafzının kaldırıldığı üzerinde icmâ etmiştir. Şayet Resûlullah'tan bir açıklama gelmemiş olsaydı, celde ve recimden ibaret bu iki âyetin birbirini neshetmesi gerekmezdi; zira her ikisinin bir şahısta birleşmesi mümkündür. Daha önce geçen Ubâde hadisi de her ikisinin birlikte uygulanmasını güçlendirmektedir; nitekim Ali radıyallâhu anh Şürâha meselesinde bunu uygulamış, ona önce celde vurmuş, sonra recmetmiş ve: «Ona Allah'ın Kitabı ile celde vurdum, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in sünneti ile de recmettim» demiştir; el-Hasan ve İshâk b. Râhûye de bu görüştedir. Fakat Resûlullah celde vurmaksızın recmetmeyi açıklayınca, onun bu fiili bu âyetle birlikte: «Durdurun ve

تجلدوا فيكون القرآن هو الناسخ والسنة هي المبينة ويصح أن نعترض من ينسخ بالسنة في هذه النازلة فنقول: الناسخ من شروطه أن يستقل في البيان بنفسه، وإذا لم يستقل فليس بناسخ، وآية الرجم بعد أن يسلم ثبوتها لا تستقل في النسخ بنفسها، بل تنبني مع الجلد وتجتمع، كما تضمن حديث عبادة بن الصامت، لكن إسقاط الرسول الجلد هو الناسخ، لأن فعله في ذلك هو بمنزلة قوله: لا تجلدوا الثيب، وأما البكر فلا خلاف أنه يجلد، واختلف في نفيه، فقال الخلفاء الأربعة وابن عمر ومالك والشافعي وجماعة: لا نفي اليوم، وقالت جماعة: ينفى وقيل: نفيه سجنه، ولا تنفى المرأة ولا العبد، هذا مذهب مالك وجماعة من العلماء، وقوله: فَأَعْرِضُوا عَنْهُما كانت هذه العقوبة من الإمساك والأذى إرادة أن يتوب الزناة، وهو الرجوع عن الزنا والإصرار عليه، فأمر الله تعالى المؤمنين، إذا تاب الزانيان وأصلحا في سائر أعمالهما أن يكف عنهما الأذى، وجاء الأمر بهذا الكف الذي هو «أعرضوا» وفي قوة اللفظ غض من الزناة وإن تابوا، لأن تركهم إنما هو إعراض، ألا ترى إلى قوله تعالى: وَأَعْرِضْ عَنِ الْجاهِلِينَ [الأعراف: ١٩٩] وليس الإعراض في الآيتين أمرا بهجرة، ولكنها متاركة معرض، وفي ذلك احتقار لهم بحسب المعصية المتقدمة، ويحسب الجهالة في الآية الأخرى، والله تعالى تواب، أي راجع بعباده عن المعاصي إلى تركها ولزوم الطاعة.

celde vurmayın» demesi mesabesinde olmuştur. Böylece nâsih olan Kur'ân, açıklayan ise sünnet olur. Bu meselede sünnetle nesh eden kimseye itiraz edip şöyle dememiz de sahihtir: Nâsihin şartlarından biri beyanda bizzat müstakil olmasıdır; şayet müstakil değilse nâsih olamaz. Recim âyeti ise, sabit olduğu kabul edildikten sonra nesihte tek başına müstakil olamaz, bilakis Ubâde b. es-Sâmit hadisinin içerdiği gibi celde ile birlikte inşa edilir ve birleşir. Ancak Resûlullah'ın celdeyi düşürmesi nâsihtir; zira onun bu husustaki fiili: «Evliye celde vurmayın» sözü hükmündedir. Bekâra gelince, ona celde vurulacağı hususunda ihtilaf yoktur. Sürgünü konusunda ise ihtilaf edilmiştir: Dört halife, İbn Ömer, Mâlik, Şâfiî ve bir grup: «Bugün sürgün yoktur» demişlerdir. Bir topluluk: «Sürgün edilir» demiştir; sürgününün hapsedilmesi olduğu da söylenmiştir. Kadın ve köle ise sürgün edilmez; Mâlik ve bir grup âlimin mezhebi budur. Allah Teâlâ'nın: { فَأَعْرِضُوا عَنْهُما } “...artık onlardan vazgeçin...” kavline gelince: Hapis ve eziyetten ibaret olan bu ceza, zina edenlerin tövbe etmesi, yani zinadan ve onda ısrardan vazgeçmesi gayesiyle idi. Allah Teâlâ müminlere, zina eden iki kişi tövbe edip diğer amellerinde kendilerini ıslah ettiklerinde onlardan eziyeti kaldırmalarını emretmiştir. «A'ridû» (vazgeçin/yüz çevirin) şeklindeki bu el çekme emri gelmiştir ve lafzın kuvvetinde, tövbe etseler dahi zina edenleri kınama ve küçümseme anlamı vardır; zira onların bırakılması bir yüz çevirmedir. Nitekim Allah Teâlâ'nın: { وَأَعْرِضْ عَنِ الْجاهِلِينَ } [A'râf: 199] buyruğunu görmez misin? Her iki âyetteki yüz çevirme ilişkileri bütünüyle kesme (hicret) emri değil, yüz çevirenin kendi haline bırakmasıdır. Bunda daha önce işlenen günaha göre, diğer âyette de cehalete göre onlar için bir küçümseme vardır. Allah Teâlâ tevvâbdır; yani kullarını günahlardan vazgeçmeye ve itaate sarılmaya döndürendir.

قوله تعالى:

Allah Teâlâ'nın şu kavli:

[سورة النساء (٤) : الآيات ١٧ الى ١٨]

[Nisâ Sûresi (4) : Âyetler 17-18]

إِنَّمَا التَّوْبَةُ عَلَى اللَّهِ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السُّوءَ بِجَهالَةٍ ثُمَّ يَتُوبُونَ مِنْ قَرِيبٍ فَأُولئِكَ يَتُوبُ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَكانَ اللَّهُ عَلِيماً حَكِيماً (١٧) وَلَيْسَتِ التَّوْبَةُ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السَّيِّئاتِ حَتَّى إِذا حَضَرَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قالَ إِنِّي تُبْتُ الْآنَ وَلا الَّذِينَ يَمُوتُونَ وَهُمْ كُفَّارٌ أُولئِكَ أَعْتَدْنا لَهُمْ عَذاباً أَلِيماً (١٨)

{ إِنَّمَا التَّوْبَةُ عَلَى اللَّهِ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السُّوءَ بِجَهالَةٍ ثُمَّ يَتُوبُونَ مِنْ قَرِيبٍ فَأُولئِكَ يَتُوبُ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَكانَ اللَّهُ عَلِيماً حَكِيماً (١٧) وَلَيْسَتِ التَّوْبَةُ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السَّيِّئاتِ حَتَّى إِذا حَضَرَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قالَ إِنِّي تُبْتُ الْآنَ وَلا الَّذِينَ يَمُوتُونَ وَهُمْ كُفَّارٌ أُولئِكَ أَعْتَدْنا لَهُمْ عَذاباً أَلِيماً (١٨) } “Allah'ın kabul edeceği tövbe, ancak bilmeyerek kötülük yapıp da sonra çok geçmeden tövbe edenlerin tövbesidir. İşte Allah bunların tövbesini kabul eder. Allah hakkıyla bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir. Yoksa tövbe, kötülükleri yapıp dururken kendilerinden birine ölüm gelip çattığında: 'Ben şimdi tövbe ettim' diyenlerin ve kâfir olarak ölenlerin tövbesi değildir. İşte onlar için elem verici bir azap hazırladık.”

إِنَّمَا حاصرة، وهو مقصد المتكلم بها أبدا، فقد تصادف من المعنى ما يقتضي العقل فيه الحصر، كقوله تعالى: إِنَّمَا اللَّهُ إِلهٌ واحِدٌ [النساء: ١٧١] وقد تصادف من المعنى ما لا يقتضي العقل فيه الحصر، كقوله: إنما الشجاع عنترة فيبقى الحصر في مقصد المادح، ويتحصل من ذلك لكل سامع تحقيق هذه الصفة للموصوف بمبالغة، وهذه الآية مما يوجب النظر فيها أنها حاصرة، وهي في عرف الشرع:

«İnnemâ» (إِنَّمَا) hasr (sınırlama) bildirir; onu söyleyen kimsenin kastı daima budur. Bazen mânası, Allah Teâlâ'nın: { إِنَّمَا اللَّهُ إِلهٌ واحِدٌ } [Nisâ: 171] âyetinde olduğu gibi aklın sınırlama gerektirdiği bir duruma denk gelir. Bazen de «Şüphesiz cesur olan sadece Antere'dir» sözünde olduğu gibi aklın sınırlama gerektirmediği bir duruma denk gelir; bu durumda sınırlama öven kimsenin maksadında kalır ve bundan her dinleyici için övülen kimsede bu vasfın mübalağalı bir şekilde gerçekleştiği anlamı çıkar. Bu âyet de incelendiğinde sınırlama bildirmesi gereken âyetlerdendir. Tövbe şeriat örfünde şudur:

الرجوع من شر إلى خير، وحد التوبة: الندم على فارط فعل، من حيث هو معصية الله ﷿، وإن كان الندم من حيث أضر ذلك الفعل في بدن أو ملك فليس بتوبة، فإن كان ذلك الفعل مما يمكن هذا النادم فعله في المستأنف فمن شروط التوبة العزم على ترك ذلك الفعل في المستأنف، وإلا فثم إصرار لا توبة معه، وإن كان ذلك الفعل لا يمكنه، مثل أن يتوب من الزنا فيجب بأثر ذلك ونحو ذلك، فهذا لا يحتاج إلى شرط العزم على الترك، والتوبة فرض على المؤمنين بإجماع الأمة، والإجماع هي القرينة التي حمل بها قوله تعالى: وَتُوبُوا إِلَى اللَّهِ جَمِيعاً [النور: ٣١] على الوجوب، وتصح التوبة من ذنب من الإقامة على غيره من غير نوعه، خلافا للمعتزلة في قولهم: لا يكون تائبا من أقام على ذنب،

Şerden hayra dönmektir. Tövbenin tanımı ise: Allah azze ve celle'ye isyan olması bakımından geçmişte yapılan bir fiilden dolayı pişmanlık duymaktır; şayet pişmanlık o fiilin bedene veya mülke zarar vermesi cihetinden olursa tövbe sayılmaz. Eğer o fiil pişman olan kimsenin gelecekte yapabileceği şeylerden ise, tövbenin şartlarından biri de gelecekte o fiili terk etmeye azmetmektir; aksi halde ortada tövbenin bulunmadığı bir ısrar söz konusudur. Şayet zinadan tövbe edip peşinden iktidarsız kalması ve benzeri durumlarda olduğu gibi o fiili bir daha yapması mümkün değilse, bu durumda terk etmeye azmetme şartına ihtiyaç duyulmaz. Tövbe ümmetin icmâı ile müminlere farzdır; Allah Teâlâ'nın: { وَتُوبُوا إِلَى اللَّهِ جَمِيعاً } [Nûr: 31] buyruğunun vücuba hamledilmesini sağlayan karine de icmâdır. Mu'tezile'nin «Bir günahta ısrar eden kimse tövbe etmiş sayılmaz» şeklindeki görüşlerinin aksine, farklı türden başka bir günaha devam edilirken bir günahtan tövbe etmek sahihtir.

وتصح التوبة وإن نقضها التائب في ثاني حال بمعاودة الذنب، فإن التوبة الأولى طاعة قد انقضت وصحت، وهو محتاج بعد موافقة الذنب إلى توبة أخرى مستأنفة، والإيمان للكافر ليس نفس توبته، وإنما توبته ندمه على سالف كفره، وقوله تعالى: عَلَى اللَّهِ فيه حذف مضاف تقديره: على فضل الله ورحمته لعباده، وهذا نحو قول النبي ﷺ لمعاذ بن جبل: يا معاذ أتدري ما حق الله على العباد؟ قال الله ورسوله أعلم، قال: أن يعبدوه ولا يشركوا به شيئا، ثم سكت قليلا، ثم قال: يا معاذ أتدري ما حق العباد على الله؟ قال الله ورسوله أعلم، قال: أن يدخلهم الجنة، فهذا كله إنما معناه: ما حقهم على فضل الله ورحمته، والعقيدة: أنه لا يجب على الله تعالى شيء عقلا، لكن إخباره تعالى عن أشياء أوجبها على نفسه يقتضي وجوب تلك الأشياء سمعا، فمن ذلك تخليد الكفار في النار، ومن ذلك قبول إيمان الكافر، والتوبة لا يجب قبولها على الله تعالى عقلا، فأما السمع فظاهره قبول توبة التائب، قال أبو المعالي وغيره: فهذه الظواهر إنما تعطي غلبة ظن لا قطعا على الله بقبول التوبة.

Tövbe eden kimse daha sonra günaha dönerek tövbesini bozsa bile tövbesi sahihtir; zira ilk tövbe tamamlanmış ve sahih olmuş bir itaattir ve günahı tekrar işledikten sonra yeni baştan bir tövbeye daha muhtaçtır. Kâfirin imanı ise bizzat tövbesinin kendisi değildir, onun tövbesi ancak geçmişteki küfrüne pişman olmasıdır. Allah Teâlâ'nın «alallâhi» (عَلَى اللَّهِ) kavlinde takdiri «Allah'ın lütfu ve kullarına olan rahmeti gereğidir» şeklinde bir muzaf hazfi vardır. Bu, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Muâz b. Cebel'e: «Ey Muâz, Allah'ın kulları üzerindeki hakkı nedir bilir misin?» buyurmasına benzer. Muâz: «Allah ve Resûlü daha iyi bilir» deyince: «O'na ibadet etmeleri ve O'na hiçbir şeyi ortak koşmamalarıdır» buyurdu. Sonra biraz sustu ve ardından: «Ey Muâz, kulların Allah üzerindeki hakkı nedir bilir misin?» buyurdu. Muâz: «Allah ve Resûlü daha iyi bilir» deyince: «Onları cennete koymasıdır» buyurdu. Bütün bunların anlamı ancak: «Onların Allah'ın lütfu ve rahmeti üzerindeki hakkı nedir?» şeklindedir. İtikad şudur ki: Aklen Allah Teâlâ'ya hiçbir şey vacip (zorunlu) değildir; fakat O'nun kendi zâtına vacip kıldığı şeyleri haber vermesi, işitme yoluyla (sem'an) o şeylerin vacip olmasını gerektirir. Kâfirlerin ebedî olarak ateşte kalması ve kâfirin imanının kabul edilmesi bu kabildendir. Tövbenin kabul edilmesi de aklen Allah Teâlâ'ya vacip değildir; nasslar açısından ise zâhir olan tövbe edenin tövbesinin kabul edilmesidir. Ebü'l-Meâlî ve başkaları şöyle demiştir: Bu zâhir deliller tövbenin kabulü hususunda Allah'a karşı kesin bir hüküm değil, ancak zann-ı gâlib (kuvvetli bir kanaat) ifade eder.

قال القاضي أبو محمد: وقد خولف أبو المعالي وغيره في هذا المعنى، فإذا فرضنا رجلا قد تاب توبة نصوحا تامة الشروط، فقول أبي المعالي يغلب على الظن قبول توبته، وقال غيره: يقطع على الله تعالى بقبول توبته، كما أخبر عن نفسه ﷿.

Kâdı Ebû Muhammed der ki: Bu anlamda Ebü'l-Meâlî ve diğerlerine muhalefet edilmiştir. Şartları tam ve nasûh bir tövbe ile tövbe etmiş bir adam varsaydığımızda; Ebü'l-Meâlî'nin sözüne göre onun tövbesinin kabulü zann-ı gâlibdir; başkaları ise: «Kendisi azze ve celle haber verdiği gibi, O'nun tövbesini kabul edeceği Allah Teâlâ üzerine kesin bir hükümdür» demiştir.

قال القاضي أبو محمد: وكان أبي رحمة الله عليه يميل إلى هذا القول ويرجحه، وبه أقول، والله تعالى أرحم بعباده من أن ينخرم في هذا التائب المفروض معنى قوله تعالى: وَهُوَ الَّذِي يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبادِهِ [الشورى: ٢٥] وقوله: وَإِنِّي لَغَفَّارٌ لِمَنْ تابَ وَآمَنَ [طه: ٨٢] والسُّوءَ في هذه الآية يعم الكفر والمعاصي، وقوله تعالى: بِجَهالَةٍ معناه: بسفاهة وقلة تحصيل أدى إلى المعصية، وليس المعنى أن تكون «الجهالة» ان ذلك الفعل معصية، لأن المتعمد للذنوب كان يخرج من التوبة، وهذا فاسد إجماعا، وبما ذكرته في «الجهالة» قال أصحاب رسول الله ﷺ، ذكر ذلك عنهم أبو العالية، وقال قتادة: اجتمع أصحاب النبي ﷺ على أن كل معصية فهي بجهالة، عمدا كانت أو جهلا، وقال به ابن عباس ومجاهد والسدي، وروي عن مجاهد والضحاك أنهما قالا: «الجهالة» هنا العمد، وقال عكرمة: أمور الدنيا كلها «جهالة» .

Kâdı Ebû Muhammed der ki: Babam -Allah'ın rahmeti üzerine olsun- bu görüşe meyleder, onu tercih ederdi; ben de aynı görüşü benimsiyorum. Allah Teâlâ, bu varsayılan tövbekâr kimsede: { وَهُوَ الَّذِي يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبادِهِ } [Şûrâ: 25] ve: { وَإِنِّي لَغَفَّارٌ لِمَنْ تابَ وَآمَنَ } [Tâhâ: 82] âyetlerinin anlamını boşa çıkarmayacak kadar kullarına merhametlidir. Bu âyetteki «es-sû'» (السُّوءَ) lafzı hem küfrü hem de günahları kapsar. Allah Teâlâ'nın: «bi-cehâletin» (بِجَهالَةٍ) kavlinin anlamı: Günaha sürükleyen bir sefihlik ve muhakeme azlığı iledir. Anlam «cehaletin» o fiilin günah olduğunu bilmemek olması demek değildir; zira öyle olsaydı günahları bilerek işleyen kimse tövbenin dışına çıkardı ki bu icmâ ile bâtıldır. «Cehalet» hakkında zikrettiğim bu açıklamayı Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in sahâbîleri söylemiştir; Ebü'l-Âliye bunu onlardan nakletmiştir. Katâde: «Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in sahâbîleri, kasten olsun veya bilmeyerek olsun, işlenen her günahın bir cehalet eseri olduğu hususunda ittifak etmişlerdir» demiştir. İbn Abbâs, Mücâhid ve es-Süddî de bu görüştedir. Mücâhid ve ed-Dahhâk'tan: «Buradaki cehalet kasıttır» dedikleri rivayet edilmiştir. İkrime ise: «Dünya işlerinin tamamı cehalettir» demiştir.

قال القاضي أبو محمد: يريد الخاصة بها الخارجة عن طاعة الله، وهذا المعنى عندي جار مع قوله تعالى: إِنَّمَا الْحَياةُ الدُّنْيا لَعِبٌ وَلَهْوٌ [محمد: ٣٦، الحديد: ٢٠] وقد تأول قوم قول عكرمة بأنه للذين يعملون السوء في الدنيا.

Kâdı Ebû Muhammed der ki: Dünyaya has olup Allah'ın itaatinden uzak olan işleri kastetmektedir. Bu anlam bana göre Allah Teâlâ'nın: { إِنَّمَا الْحَياةُ الدُّنْيا لَعِبٌ وَلَهْوٌ } [Muhammed: 36; Hadîd: 20] kavliyle uyum içindedir. Bir topluluk İkrime'nin sözünü «dünyada kötülük yapanlar içindir» şeklinde tevil etmiştir.

قال القاضي أبو محمد: فكأن «الجهالة» اسم للحياة الدنيا، وهذا عندي ضعيف، وقيل بِجَهالَةٍ، أي لا يعلم كنه العقوبة، وهذا أيضا ضعيف، ذكره ابن فورك ورد عليه، واختلف المتأولون في قوله تعالى:

Kâdı Ebû Muhammed der ki: Sanki «cehalet» dünya hayatının bir ismi gibi olmaktadır ki bu bana göre zayıftır. «Bi-cehâletin» ifadesinin, cezanın mahiyetini bilmemek olduğu da söylenmiştir; bu da zayıf bir görüştür, İbn Fûrek bunu zikretmiş ve reddetmiştir. Tevil ehli Allah Teâlâ'nın şu kavlinde ihtilaf etmişlerdir:

مِنْ قَرِيبٍ فقال ابن عباس والسدي: معنى ذلك قبل المرض والموت، وقال أبو مجلز ومحمد بن قيس والضحاك وعكرمة وابن زيد وغيرهم: معنى ذلك قبل المعاينة للملائكة والسوق، وأن يغلب المرء على نفسه، وروى أبو قلابة، أن الله تعالى لما خلق آدم فرآه إبليس أجوف، ثم جرى له ما جرى ولعن وأنظر،

«Min karîb» (مِنْ قَرِيبٍ) ifadesi hakkında İbn Abbâs ve es-Süddî: «Bunun anlamı hastalık ve ölümden öncedir» demişlerdir. Ebû Miclez, Muhammed b. Kays, ed-Dahhâk, İkrime, İbn Zeyd ve başkaları ise: «Bunun anlamı melekleri bizzat görmeden, can çekişmeden ve kişinin nefsine mağlup olmasından öncedir» demişlerdir. Ebû Kılâbe'nin rivayetine göre: Allah Teâlâ Âdem'i yarattığında İblis onun içinin boş olduğunu gördü, sonra onun başına gelenler gelip lânetlendiğinde ve mühlet verildiğinde

قال: وعزتك لا برحت من قلبه ما دام فيه الروح، فقال الله تعالى: وعزتي لا أحجب عنه التوبة ما دام فيه الروح.

şöyle dedi: «İzzetin hakkı için, ruh bedeninde kaldığı müddetçe onun kalbinden ayrılmayacağım.» Allah Teâlâ da: «İzzetim hakkı için, ruh bedeninde kaldığı müddetçe ondan tövbeyi engellemeyeceğim» buyurdu.

قال القاضي أبو محمد: فابن عباس ﵁ ذكر أحسن أوقات التوبة، والجمهور حددوا آخر وقتها، وقال إبراهيم النخعي: كان يقال: التوبة مبسوطة لأحدكم ما لم يؤخذ بكظمه، وروى بشير بن كعب والحسن أن النبي ﷺ قال: إن الله تعالى يقبل توبة العبد ما لم يغرغر ويغلب على عقله.

Kâdı Ebû Muhammed der ki: İbn Abbâs radıyallâhu anh tövbenin en güzel vaktini zikretmiş, cumhur ise onun son vaktini sınırlandırmıştır. İbrâhîm en-Nehaî şöyle demiştir: «Sizden birinin boğazı sıkılmadığı (son nefesine gelmediği) müddetçe tövbe kapısının açık olduğu söylenirdi.» Beşîr b. Ka'b ve el-Hasan'ın rivayet ettiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Allah Teâlâ kulun tövbesini can boğaza gelip aklına galip gelinmedikçe kabul eder.»

قال القاضي أبو محمد: لأن الرجاء فيه باق ويصح منه الندم والعزم على ترك الفعل في المستأنف، فإذا غلب تعذرت التوبة لعدم الندم والعزم على الترك، وقوله تعالى: مِنْ قَرِيبٍ إنما معناه: «من قريب» إلى وقت الذنب، ومدة الحياة كلها قريب، والمبادر في الصحة أفضل، والحق لأمله من العمل الصالح، والبعد كل البعد الموت، ومنه قول مالك بن الريب: [الطويل] وأين مكان البعد إلّا مكانيا وقوله تعالى: وَكانَ اللَّهُ عَلِيماً حَكِيماً أي بمن يتوب وييسره هو للتوبة حكيما فيما ينفذه من ذلك، وفي تأخير من يؤخر حتى يهلك.

Kâdı Ebû Muhammed der ki: Çünkü bu durumda kulda ümit baki kalır, pişmanlık ve gelecekte o fiili terk etmeye azmetmek kendisinden sahih bir şekilde sadır olur; aklına galip gelindiğinde ise pişmanlık ve terk azmi bulunmayacağı için tövbe imkânsızlaşır. Allah Teâlâ'nın: «min karîb» (مِنْ قَرِيبٍ) kavlinin anlamı: Günah vaktine «yakın bir zamandır»; hayat müddetinin tamamı da yakındır. Sağlık anında acele eden kimse ise daha faziletlidir ve salih amellerden umduğuna daha layıktır; mutlak uzaklık ise ölümdür. Mâlik b. er-Reyb'in şu sözü de bundandır: [Tavîl] «Uzaklık neresi olabilir ki benim yerimden başka!» Allah Teâlâ'nın: { وَكانَ اللَّهُ عَلِيماً حَكِيماً } “Allah hakkıyla bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir” kavli; yani kimin tövbe edeceğini ve tövbeye kimi muvaffak kılacağını hakkıyla bilen, bunlardan gerçekleştirdiği şeylerde ve helak oluncaya kadar tövbesini ertelediği kimseleri ertelemesinde hikmet sahibi olandır demektir.

ثم نفى بقوله تعالى: وَلَيْسَتِ التَّوْبَةُ الآية أن يدخل في حكم التائبين من حضره موته وصار في حيز اليأس، وحضور الموت هو غاية قربه، كما كان فرعون حين صار في غمرة الماء والغرق، فلم ينفعه ما أظهر من الإيمان، وبهذا قال ابن عباس وابن زيد وجماعة المفسرين، وقال الربيع: الآية الأولى قوله:

Sonra Allah Teâlâ: «Ve leyseti't-tevbetü» (وَلَيْسَتِ التَّوْبَةُ) ayetiyle, kendisine ölüm gelip çatan ve yeis (ümitsizlik) haline giren kimsenin tövbe edenlerin hükmüne girmesini nefyetmiştir (geçersiz kılmıştır). Ölümün gelip çatması ise onun son derece yaklaşması demektir; nitekim Firavun da suyun derinliklerine batıp boğulma anına geldiğinde böle olmuş ve gösterdiği iman kendisine fayda vermemiştir. İbn Abbâs, İbn Zeyd ve müfessirler cemaati bu görüştedir. Er-Rebî' ise şöyle demiştir: Birinci ayet olan:

إِنَّمَا التَّوْبَةُ عَلَى اللَّهِ هي في المؤمنين، والآية الثانية قوله: وَلَيْسَتِ التَّوْبَةُ الآية نزلت في المسلمين ثم نسخت بقوله تعالى: إِنَّ اللَّهَ لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ ما دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ [النساء: ٤٨، ١١٦] فحتم أن لا يغفر للكافر وأرجأ المؤمنين إلى مشيئته لم ييئسهم من المغفرة.

«İnneme't-tevbetü alallâhi» (إِنَّمَا التَّوْبَةُ عَلَى اللَّهِ) ayeti müminler hakkındadır. İkinci ayet olan: «Ve leyseti't-tevbetü» (وَلَيْسَتِ التَّوْبَةُ) ayeti ise Müslümanlar hakkında inmiş, sonra da Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ اللَّهَ لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ ما دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ } [en-Nisâ: 48, 116] “Şüphesiz Allah, kendisine ortak koşulmasını asla bağışlamaz; bundan başkasını ise dilediği kimse için bağışlar” kavliyle neshedilmiştir. Böylece kâfirin bağışlanmayacağını kesinleştirmiş, müminleri ise kendi meşietine (dilemesine) bırakmış ve onları bağışlanmaktan ümitsiz kılmamıştır.

قال القاضي أبو محمد: وطعن بعض الناس في هذا القول بأن خبر، والأخبار لا تنسخ. وهذا غير لازم، لأن الآية لفظها الخبر، ومعناه تقرير حكم شرعي، فهي نحو قوله تعالى: وَإِنْ تُبْدُوا ما فِي أَنْفُسِكُمْ أَوْ تُخْفُوهُ يُحاسِبْكُمْ بِهِ اللَّهُ [البقرة: ٢٨٤] ونحو قوله تعالى: إِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ عِشْرُونَ صابِرُونَ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ [سورة الأنفال: ٦٥] وإنما يضعف القول بالنسخ من حيث تنبني الآيتان ولا يحتاج إلى تقرير نسخ، لأن هذه الآية لم تنف أن يغفر للعاصي الذي لم يتب من قريب، فنحتاج أن نقول، إن قوله: وَيَغْفِرُ ما دُونَ ذلِكَ [النساء: ٤٨، ١١٦] نسخها وإنما نفت هذه الآية أن يكون تائبا من لم يتب إلا مع حضور الموت، فالعقيدة عندي في هذه الآيات: أن من تاب من قريب فله حكم التائب فيغلب الظن عليه أنه ينعم ولا يعذب، هذا مذهب أبي المعالي وغيره، وقال غيرهم: بل هو مغفور له قطعا، لإخبار الله تعالى بذلك، وأبو المعالي يجعل تلك الأخبار ظواهر مشروطة بالمشيئة، ومن لم يتب حتى حضره الموت فليس في حكم التائبين، فإن كان كافرا فهو يخلد، وإن كان مؤمنا فهو عاص في المشيئة، لكن يغلب الخوف عليه، ويقوي الظن في تعذيبه، ويقطع من جهة السمع أن من هذه الصنيفة من يغفر الله له تعالى تفضلا منه ولا يعذبه.

Kâdı Ebû Muhammed der ki: Bazı kimseler bu görüşe, bunun bir haber olduğu ve haberlerin neshedilemeyeceği gerekçesiyle itiraz etmişlerdir. Oysa bu [itiraz] zorunlu değildir; çünkü ayetin lafzı haber olmakla birlikte anlamı şer'î bir hükmün takriridir (ortaya konmasıdır). Nitekim bu, Allah Teâlâ'nın: { وَإِنْ تُبْدُوا ما فِي أَنْفُسِكُمْ أَوْ تُخْفُوهُ يُحاسِبْكُمْ بِهِ اللَّهُ } [el-Bakara: 284] “İçinizdekini açığa vursanız da gizleseniz de Allah sizi onunla hesaba çeker” kavli ve Allah Teâlâ'nın: { إِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ عِشْرُونَ صابِرُونَ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ } [el-Enfâl: 65] “Eğer sizden sabırlı yirmi kişi olursa, iki yüz kişiye galip gelir” kavli gibidir. Nesih görüşünü asıl zayıflatan husus, iki ayetin birbiriyle uyumlu olarak açıklanabilmesi ve neshin takririne ihtiyaç duyulmamasıdır. Çünkü bu ayet, yakın bir zamanda tövbe etmeyen günahkârın bağışlanmasını nefyetmemiştir ki: { وَيَغْفِرُ ما دُونَ ذلِكَ } “Bundan başkasını bağışlar” kavlinin onu neshettiğini söylemeye ihtiyaç duyalım. Bu ayet yalnızca, ancak ölüm gelip çattığında tövbe eden kimsenin tövbe etmiş sayılacağını nefyetmiştir. Dolayısıyla bu ayetler konusundaki bana göre itikat şudur: Kim yakın bir zamanda tövbe ederse o, tövbe edenin hükmünü alır; dolayısıyla onun nimetlendirileceğine ve azap görmeyeceğine dair zann-ı galip oluşur. Bu, Ebü'l-Meâlî ve başkalarının mezhebidir. Başkaları ise: «Aksine, Allah Teâlâ'nın bunu haber vermesinden ötürü o kesin olarak bağışlanmıştır» demişlerdir. Ebü'l-Meâlî ise bu haberleri meşiete (Allah'ın dilemesine) bağlı zahirler olarak kabul eder. Ölüm gelip çatıncaya kadar tövbe etmeyen kimseye gelince, o tövbe edenlerin hükmünde değildir; şayet kâfir ise ebedî [cehennemde] kalır, eğer mümin ise meşiete kalmış bir günahkârdır; ancak onun hakkında korku ağır basar ve azap edileceğine dair zan kuvvetlenir. Nakil yoluyla kesin olarak bilinmektedir ki, Allah Teâlâ bu gruptan dilediği kimseleri de bir lütuf olarak bağışlar ve onlara azap etmez.

وأعلم الله تعالى أيضا أن الَّذِينَ يَمُوتُونَ وَهُمْ كُفَّارٌ فلا مستعتب لهم ولا توبة في الآخرة، وقوله تعالى:

Allah Teâlâ ayrıca: «Ellezîne yemûtûne ve hüm küffârün» (الَّذِينَ يَمُوتُونَ وَهُمْ كُفَّارٌ) [kavliyle], kâfir olarak ölenlerin ahirette özürlerinin kabul edilmeyeceğini ve tövbelerinin geçerli olmayacağını bildirmiştir. Allah Teâlâ'nın şu kavline gelince:

أُولئِكَ أَعْتَدْنا لَهُمْ عَذاباً أَلِيماً إن كانت الإشارة إلى الذين يموتون وهم كفار فقط، فالعذاب عذاب خلود، وإن كانت الإشارة إليهم وإلى من ينفذ عليه الوعيد، ممن لا يتوب إلا مع حضور الموت من العصاة فهو في جهة هؤلاء، عذاب ولا خلود معه، وأَعْتَدْنا معناه: يسرناه وأحضرناه، وظاهر هذه الآية أن النار مخلوقة بعد.

«Ülâike a'tednâ lehüm azâben elîmâ» (أُولئِكَ أَعْتَدْنا لَهُمْ عَذاباً أَلِيماً) kavlindeki işaret şayet sadece kâfir olarak ölenlere yönelik ise, azap ebedîlik azabıdır. Eğer işaret onlara ve günahkârlardan ancak ölüm gelip çattığında tövbe edip de haklarındaki tehdit gerçekleşecek olanlara yönelik ise, bu sonuncular açısından bu, beraberinde ebedîlik bulunmayan bir azaptır. «A'tednâ» (أَعْتَدْنا) ifadesinin anlamı: Onu hazırladık ve hazır kıldık demektir. Bu ayetin zahiri, cehennemin şu anda yaratılmış olduğunu göstermektedir.

قوله تعالى:

Allah Teâlâ'nın kavli:

[سورة النساء (٤) : آية ١٩]

[Nisâ Suresi (4), Ayet 19]

يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَرِثُوا النِّساءَ كَرْهاً وَلا تَعْضُلُوهُنَّ لِتَذْهَبُوا بِبَعْضِ ما آتَيْتُمُوهُنَّ إِلاَّ أَنْ يَأْتِينَ بِفاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ وَعاشِرُوهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ فَإِنْ كَرِهْتُمُوهُنَّ فَعَسى أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئاً وَيَجْعَلَ اللَّهُ فِيهِ خَيْراً كَثِيراً (١٩)

{ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَرِثُوا النِّساءَ كَرْهاً وَلا تَعْضُلُوهُنَّ لِتَذْهَبُوا بِبَعْضِ ما آتَيْتُمُوهُنَّ إِلاَّ أَنْ يَأْتِينَ بِفاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ وَعاشِرُوهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ فَإِنْ كَرِهْتُمُوهُنَّ فَعَسى أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئاً وَيَجْعَلَ اللَّهُ فِيهِ خَيْراً كَثِيراً } “Ey iman edenler! Kadınlara zorla mirasçı olmaya kalkışmanız size helal değildir. Apaçık bir hayasızlık yapmadıkça, onlara verdiklerinizin bir kısmını alıp götürmek için onları sıkıştırmayın (evlenmelerine engel olmayın). Onlarla iyi ve güzel geçinin. Eğer onlardan hoşlanmazsanız, olabilir ki siz bir şeyden hoşlanmazsınız da Allah onda pek çok hayır yaratır.”

اختلف المتأولون في معنى قوله تعالى: لا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَرِثُوا النِّساءَ كَرْهاً فقال ابن عباس: كانوا في الجاهلية إذا مات الرجل كان أولياؤه أحق بامرأته من أهلها، إن شاؤوا تزوجها أحدهم، وإن شاؤوا زوجوها من غيرهم، وإن شاؤوا منعوها الزواج، فنزلت الآية في ذلك، قال أبو إمامة بن سهل بن حنيف:

Tevil ehli Allah Teâlâ'nın: { لا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَرِثُوا النِّساءَ كَرْهاً } “Kadınlara zorla mirasçı olmaya kalkışmanız size helal değildir” kavlinin anlamında ihtilaf etmişlerdir. İbn Abbâs şöyle demiştir: Câhiliye devrinde bir adam öldüğünde, onun velileri kadının üzerinde kendi ailesinden daha çok hak sahibi olurlardı; dilerlerse onlardan biri kadınla evlenir, dilerlerse onu başkasıyla evlendirir, dilerlerse de evlenmesine engel olurlardı. İşte ayet bu hususta indi. Ebû Ümâme b. Sehl b. Huneyf şöyle demiştir:

لما توفي أبو قيس بن الأسلت، أراد ابنه أن يتزوج امرأته، وكان لهم ذلك في الجاهلية، فنزلت الآية في ذلك، ذكر النقاش: أن اسم ولد أبي قيس محصن.

Ebû Kays b. el-Eslet vefat ettiğinde, oğlu onun hanımıyla evlenmek istedi; Câhiliye devrinde böyle bir hakları vardı. Bunun üzerine ayet bu hususta indi. en-Nakkâş, Ebû Kays'ın oğlunun adının Muhsan olduğunu zikretmiştir.

قال القاضي أبو محمد: كانت هذه السيرة في الأنصار لازمة، وكانت في قريش مباحة مع التراضي، ألا ترى أن أبا عمرو بن أمية، خلف على امرأة أبيه بعد موته، فولدت من أبي عمرو مسافرا وأبا معيط وكان لها من أمية أبو العيص وغيره، فكان بنو أمية إخوة مسافر وأبي معيط وأعمامهما، وقال بمثل هذا القول الذي حكيت عن ابن عباس عكرمة والحسن البصري وأبو مجلز، قال عكرمة: نزلت في كبيشة بنت معن الأنصارية، توفي عنها أبو قيس بن الأسلت، وقال مجاهد: كان الابن الأكبر أحق بامرأة أبيه إذا لم يكن ولدها، وقال السدي: كان ولي الميت إذا سبق فألقى على امرأة الميت ثوبه، فهو أحق بها، وإن سبقته فذهبت إلى أهلها كانت أحق بنفسها.

Kâdı Ebû Muhammed der ki: Bu âdet Ensar arasında bağlayıcı bir kuraldı; Kureyş'te ise rıza ile mubahtı. Görmez misin ki Ebû Amr b. Ümeyye, babasının vefatından sonra onun hanımıyla evlendi ve bu hanım Ebû Amr'dan Müsâfir ve Ebû Muayt'ı doğurdu; aynı kadının Ümeyye'den de Ebü'l-Îs ve başkaları dünyaya gelmişti. Böylece Ümeyye oğulları, Müsâfir ve Ebû Muayt'ın hem kardeşleri hem de amcaları olmuşlardı. İbn Abbâs'tan naklettiğim bu görüşün benzerini İkrime, el-Hasan el-Basrî ve Ebû Miclez de söylemiştir. İkrime: «Ayet, kocası Ebû Kays b. el-Eslet vefat eden Kubeyşe bnt. Ma'n el-Ensâriyye hakkında indi» demiştir. Mücâhid: «Kadının kendi öz çocuğu olmadığı takdirde en büyük oğul, babasının hanımı üzerinde daha çok hak sahibiydi» demiştir. es-Süddî ise: «Ölenin velisi acele edip elbisesini ölen adamın hanımının üzerine atarsa kadın üzerinde en çok hak sahibi o olurdu; şayet kadın ondan önce davranıp ailesinin yanına giderse kendi üzerinde bizzat kendisi hak sahibi olurdu» demiştir.

قال القاضي أبو محمد: والروايات في هذا كثيرة بحسب السير الجاهلية، ولا منفعة في ذكر جميع ذلك، إذ قد أذهبه الله بقوله: لا يَحِلُّ لَكُمْ ومعنى الآية على هذا القول: لا يَحِلُّ لَكُمْ أن تجعلوا النساء كالمال، يورثن عن الرجال الموتى، كما يورث المال، والمتلبس بالخطاب أولياء الموتى، وقال بعض المتأولين: معنى الآية: لا يَحِلُّ لَكُمْ عضل النساء اللواتي أنتم أولياء لهن وإمساكهن دون تزويج حتى يمتن فتورث أموالهن.

Kâdı Ebû Muhammed der ki: Bu husustaki rivayetler Câhiliye âdetlerine göre pek çoktur ve Allah Teâlâ: { لا يَحِلُّ لَكُمْ } “Size helal değildir” kavliyle bunu ortadan kaldırmış olduğundan hepsini zikretmenin bir faydası yoktur. Bu görüşe göre ayetin anlamı: Kadınları, tıpkı mal gibi ölen adamlardan miras bırakılan birer meta kılmanız size helal değildir demektir. Hitaba doğrudan muhatap olanlar ise ölenlerin velileridir. Bazı tevil ehli ise şöyle demiştir: Ayetin anlamı; velisi olduğunuz kadınları, ölüp de mallarına mirasçı olasınız diye evlenmelerine engel olarak ve nikahsız alıkoyarak sıkıştırmanız size helal değildir demektir.

قال القاضي أبو محمد: فعلى هذا القول فالموروث مالها لا هي، وروي نحو هذا عن ابن عباس وغيره، والمتلبس بالخطاب أولياء النساء وأزواجهن، إذا حبسوهن مع سوء العشرة طماعية أن يرثها، وقرأ نافع وأبو عمرو وابن كثير: «كرها» بفتح الكاف حيث وقع في النساء وسورة التوبة وفي الأحقاف، وقرأ

Kâdı Ebû Muhammed der ki: Bu görüşe göre miras bırakılan şey kadının kendisi değil malıdır. Bunun benzeri İbn Abbâs ve başkalarından da rivayet edilmiştir. Hitaba muhatap olanlar ise, miraslarına konma tamahıyla kadınları kötü muameleyle alıkoyan velileri ve kocalarıdır. Nâfi', Ebû Amr ve İbn Kesîr; Nisâ, Tevbe ve Ahkâf surelerinde geçen her yerde «Kerhen» (كَرْهاً) kelimesini kef harfinin fethasıyla okumuşlardır.

حمزة والكسائي جميع ذلك بضم الكاف، وقرأ عاصم وابن عامر في النساء والتوبة بفتح الكاف، وفي الأحقاف في الموضعين بضمها، والكره والكره لغتان كالضعف والضعف، والفقر والفقر، قاله أبو علي، وقال الفراء: هو بضم الكاف المشقة وبفتحها إكراه غير، وقاله ابن قتيبة، واختلف المفسرون في معنى قوله تعالى: وَلا تَعْضُلُوهُنَّ الآية، فقال ابن عباس وغيره: هي أيضا في أولئك الأولياء الذين كانوا يرثون المرأة لأنهم كانوا يتزوجونها إذا كانت جميلة، ويمسكونها حتى تموت إذا كانت دميمة، وقال نحوه الحسن وعكرمة.

Hamza ve el-Kisâî bunların tamamını kef harfinin zammesiyle [«Kürhen» şeklinde] okumuşlardır. Âsım ve İbn Âmir ise Nisâ ve Tevbe surelerinde kef'in fethasıyla, Ahkâf suresindeki iki yerde ise zammesiyle okumuşlardır. Ebû Ali'nin belirttiğine göre «el-Kerh» ve «el-Kürh», tıpkı «ed-Da'f» ile «ed-Du'f», «el-Fakr» ile «el-Fukr» gibi iki ayrı lehçedir. el-Ferrâ ise: Kef'in zammesiyle meşakkat (zorluk), fethasıyla ise başkasının zorlaması (baskı) anlamına gelir demiştir; İbn Kuteybe de böyle söylemiştir. Müfessirler Allah Teâlâ'nın: «Ve lâ ta'dulûhünne» (وَلا تَعْضُلُوهُنَّ) ayetinin anlamında ihtilaf etmişlerdir. İbn Abbâs ve başkaları: «Bu ayet de kadına mirasçı olan o veliler hakkındadır; çünkü onlar kadın güzel olduğunda onunla evlenir, çirkin olduğunda ise ölünceye kadar onu nikahsız alıkoyarlardı» demişlerdir. el-Hasan ve İkrime de buna benzer bir söz söylemişlerdir.

قال القاضي أبو محمد: ويجيء في قوله: آتَيْتُمُوهُنَّ خلط أي ما آتاها الرجال قبل، فهي كقوله:

Kâdı Ebû Muhammed der ki: Bu takdirde: «Âteytümûhünne» (آتَيْتُمُوهُنَّ) kavlinde bir taalluk (genelleştirme) meydana gelir; yani daha önce başka erkeklerin onlara verdiği mehirler kastedilmiş olur. Bu durum tıpkı:

فَاقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ [البقرة: ٥٤] وغير ذلك وقال ابن عباس أيضا: هي في الأزواج، في الرجل يمسك المرأة ويسيء عشرتها حتى تفتدي منه، فذلك لا يحل له، وقال مثله قتادة، وقال ابن البيلماني: الفصل الأول من الآية هو في أمر الجاهلية، والثاني في العضل، هو في أهل الإسلام في حبس الزوجة ضرارا للفدية، وقال ابن مسعود: معنى الآية: لا ترثوا النساء كفعل الجاهلية، وَلا تَعْضُلُوهُنَّ في الإسلام، وقال نحو هذا القول السدي والضحاك، وقال السدي: هذه الآية خطاب للأولياء، كالعضل المنهي عنه في سورة البقرة.

{ فَاقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ } [el-Bakara: 54] “Nefislerinizi öldürün” kavli ve benzerleri gibidir. İbn Abbâs ayrıca şöyle demiştir: Ayet kocalar hakkındadır; bir adam kadını yanında tutup kendisinden fidye verip kurtuluncaya kadar ona kötü muamele eder, işte bu ona helal olmaz. Katâde de bunun benzerini söylemiştir. İbnü'l-Beylemânî ise şöyle demiştir: Ayetin birinci kısmı Câhiliye işi hakkındadır; adl (evlenmeye engel olma) hakkındaki ikinci kısmı ise İslâm ehli hakkında olup kadını fidye koparmak amacıyla zararına alıkoymakla ilgilidir. İbn Mes'ûd: «Ayetin anlamı: Kadınlara Câhiliye fiili gibi mirasçı olmayın, İslâm'da da onları [evlenmekten] menedip sıkıştırmayın demektir» demiştir. es-Süddî ve ed-Dahhâk da bu anlama yakın bir söz söylemişlerdir. es-Süddî: «Bu ayet, Bakara suresinde yasaklanan adl (engelleme) gibi velilere yönelik bir hitaptır» demiştir.

قال القاضي أبو محمد: وهذا يقلق، إلا أن يكون العضل من ولي وارث، فهو يؤمل موتها، وإن كان غير وارث فبأي شيء يذهب؟، وقال ابن زيد: هذا العضل المنهي عنه في هذه الآية هو من سير الجاهلية في قريش بمكة، إذا لم يتوافق الزوجان طلقها على ألا تتزوج إلا بإذنه، ويشهد عليها بذلك، فإذا خطبت فإن أعطته ورشته وإلا عضل، ففي هذا نزلت الآية.

Kâdı Ebû Muhammed der ki: Bu [es-Süddî'nin sözü] tutarsızdır; meğerki engelleyen kişi mirasçı olan bir veli olsun da kadının ölümünü umuyor olsun; şayet mirasçı değilse [kadının malından] neyi alıp götürecektir? İbn Zeyd ise şöyle demiştir: Bu ayette yasaklanan adl (engelleme), Mekke'de Kureyş'in Câhiliye âdetlerindendir; karı koca anlaşamadıklarında adam, ancak kendi izniyle evlenmesi şartıyla kadını boşar ve buna şahit tutardı; kadına evlenme teklifi geldiğinde kadın adama bir şey verip rüşvet sağlarsa izin verir, aksi takdirde evlenmesine engel olurdu. İşte ayet bu hususta inmiştir.

قال القاضي أبو محمد: والذي أقول: إن العضل في اللغة الحبس في شدة ومضرة، والمنع من الفرج في ذلك فمن ذلك قولهم: أعضلت الدجاجة وعضلت إذا صعب عليها وضع البيضة، ومنه أعضل الداء إذا لحج ولم يبرأ، ومنه داء عضال. ومشى عرف الفقهاء على أن العضل من الأولياء في حبس النساء عن التزويج، وهو في اللغة أعم من هذا حسبما ذكرت، يقع من ولي ومن زوج، وأقوى ما في هذه الأقوال المتقدمة، أن المراد الأزواج، ودليل ذلك قوله: إِلَّا أَنْ يَأْتِينَ بِفاحِشَةٍ وإذا أتت بفاحشة فليس للولي حبسها حتى يذهب بمالها إجماعا من الأمة، وإنما ذلك للزوج على ما سنبين بعد إن شاء الله، وكذلك قوله: وَعاشِرُوهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ إلى آخر الآية يظهر منه تقوية ما ذكرته، وإن حان ذلك يحتمل أن يكون أمرا منقطعا من الأول يخص به الأزواج. وأما العضل فمنهي عنه كل من يتصور في نازلة عاضلا، ومتى صح في ولي أنه عاضل نظر القاضي في أمر المرأة وزوجها ولم يلتفت، إلا الأب في بناته، فإنه إن كان في أمره إشكال فلا يعترض قولا واحدا، وإن صح عضله ففيه قولان في مذهب مالك: أحدهما أنه كسائر الأولياء: يزوج القاضي من شاء التزويج من بناته وطلبه، والقول الآخر إنه لا يعرض له، ويحتمل قوله:

Kâdı Ebû Muhammed der ki: Benim söyleyeceğim şudur: Lügatte «el-Adl» (العضل); şiddet ve zarar vererek hapsetmek ve bu hususta bir çıkış yoluna engel olmaktır. Nitekim tavuğun yumurtlaması zorlaştığında: «A'daleti'd-decâcetü ve adallet» (أعضلت الدجاجة وعضلت) denilmesi bundandır. Hastalığın yerleşip iyileşmemesi durumunda: «A'dale'd-dâ'» (أعضل الداء) denilmesi ve «Dâün udâl» (داء عضال / devasız dert) tabiri de bundandır. Fakihlerin örfünde ise «adl», velilerin kadınları evlenmekten alıkoyması manasında yerleşmiştir; lügatte ise zikrettiğim üzere bundan daha genel olup hem veliden hem de kocadan sâdır olabilir. Bu zikredilen görüşlerin en kuvvetlisi, kastedilenlerin kocalar olduğudur. Bunun delili ise: { إِلَّا أَنْ يَأْتِينَ بِفاحِشَةٍ } “Apaçık bir hayasızlık yapmadıkça” kavlidir. Zira kadın bir fuhuş/hayasızlık işlediğinde, ümmetin icmâı ile velinin kadının malını almak için onu hapsetme hakkı yoktur; bu hak, inşallah ileride açıklayacağımız üzere sadece kocaya aittir. Aynı şekilde: { وَعاشِرُوهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ } “Onlarla iyi ve güzel geçinin” kavlinden ayetin sonuna kadar olan kısım da zikrettiğim bu hususu kuvvetlendirmektedir; gerçi bu cümlenin öncekinden bağımsız, doğrudan kocalara tahsis edilmiş müstakil bir emir olması ihtimali de vardır. Adl (engelleme) fiiline gelince; somut bir olayda engelleyen konumunda tasavvur edilen herkese bu yasaklanmıştır. Bir velinin adl yaptığı (haksız yere evliliğe engel olduğu) sabit olduğunda hâkim, kadının ve evleneceği erkeğin durumuna bakar ve [velinin tavrına] itibar etmez; kızları hususunda baba müstesnadır. Zira babanın durumunda bir kapalılık varsa ittifakla ona müdahale edilmez. Ancak babanın haksız yere engellediği kesinleşirse, İmam Mâlik'in mezhebinde iki görüş vardır: Birincisi, onun diğer veliler gibi olduğu ve kızlarından evlenmek isteyip talepte bulunanı hâkimin evlendireceğidir; diğer görüş ise babaya müdahale edilmeyeceğidir. Allah Teâlâ'nın:

وَلا تَعْضُلُوهُنَّ أن يكون جزما، فتكون الواو عاطفة جملة كلام مقطوعة من الأولى، ويحتمل أن يكون تَعْضُلُوهُنَّ نصبا عطفا على تَرِثُوا فتكون الواو مشركة عاطفة فعل على فعل، وقرأ ابن مسعود: «ولا أن تعضلوهن» . فهذه القراءة تقوي احتمال النصب، وأن العضل مما لا يحل بالنص، وعلى تأويل الجزم

«Ve lâ ta'dulûhünne» (وَلا تَعْضُلُوهُنَّ) kavlinin cezm ile okunmuş olması muhtemeldir; bu takdirde vav harfi, önceki cümleden bağımsız müstakil bir kelam cümlesini atfetmiş olur. «Ta'dulûhünne» (تَعْضُلُوهُنَّ) kelimesinin «terisû» (تَرِثُوا) üzerine atıfla mansub olması da muhtemeldir; bu takdirde vav harfi, fiili fiile bağlayan bir ortaklık edatı olur. İbn Mes'ûd: «Ve lâ en ta'dulûhünne» (ولا أن تعضلوهن) şeklinde okumuştur. Bu kıraat mansub olma ihtimalini ve adl yapmanın nass ile helal olmadığını kuvvetlendirmektedir. Cezm teviline göre ise

هو نهي معرض لطلب القرائن في التحريم أو الكراهية، واحتمال النصب أقوى، واختلف الناس في معنى الفاحشة هنا، فقال الحسن بن أبي الحسن: هو الزنا، وإذا زنت البكر فإنها تجلد مائة وتنفى سنة، وترد إلى زوجها ما أخذت منه، وقال أبو قلابة: إذا زنت امرأة الرجل فلا بأس أن يضارها ويشق عليها حتى تفتدي منه، وقال السدي: إذا فعلن ذلك فخذوا مهورهن، وقال عطاء الخراساني: كان هذا الحكم ثم نسخ بالحدود، وهذا قول ضعيف، وقال ابن عباس ﵀: «الفاحشة» في هذه الآية البغض والنشوز، وقاله الضحاك وغيره، قالوا: فإذا نشزت حل له أن يأخذ مالها.

bu, tahrîm (haramlık) veya kerahet için karinelere başvurmayı gerektiren bir nehiydir; ancak nasb ihtimali daha kuvvetlidir. Buradaki «Fâhişe» (فاحشة) kelimesinin anlamı hakkında âlimler ihtilaf etmişlerdir. el-Hasan b. Ebi'l-Hasan: «Bu zinadır; bekâr kadın zina ettiğinde yüz celde vurulur, bir yıl sürgün edilir ve kocasına ondan aldıklarını geri verir» demiştir. Ebû Kılâbe: «Adamın hanımı zina ettiğinde, kadın kendisinden fidye verip kurtuluncaya kadar kocanın ona zarar vermesinde ve işi yokuşa sürmesinde bir sakınca yoktur» demiştir. es-Süddî: «Bunu yaptıklarında onların mehirlerini geri alınız» demiştir. Atâ el-Horasânî: «Bu hüküm vardı, sonra had cezaları ile neshedildi» demiştir; fakat bu zayıf bir görüştür. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ: «Bu ayetteki fâhişe; buğuz ve nüşûzdur (itaatsizliktir)» demiştir; ed-Dahhâk ve başkaları da böyle söylemiş ve: «Kadın nüşûz gösterdiğinde, kocanın onun malını alması helal olur» demişlerdir.

قال القاضي أبو محمد: وهذا هو مذهب مالك، إلا أني لا أحفظ له نصا في معنى «الفاحشة» في هذه الآية، وقال قوم: «الفاحشة» البذاء باللسان وسوء العشرة قولا وفعلا، وهذا في معنى النشوز، ومن أهل العلم من يجيز أخذ المال من الناشز على جهة الخلع، إلا أنه يرى ألا يتجاوز ما أعطاها ركونا إلى قوله تعالى: لِتَذْهَبُوا بِبَعْضِ ما آتَيْتُمُوهُنَّ وقال مالك وأصحابه وجماعة من أهل العلم: للزوج أن يأخذ من الناشز جميع ما تملك.

Kâdı Ebû Muhammed der ki: İmam Mâlik'in mezhebi de budur; ancak onun bu ayetteki «fâhişe» kelimesinin anlamına dair sarih bir nassını hatırlamıyorum. Bir topluluk ise: «Fâhişe, dille çirkin laflar söylemek, söz ve fiille kötü geçinmektir» demiştir ki bu da nüşûz anlamındadır. İlim ehlinden bir kısmı, muhâlaa (bedel karşılığı boşanma) yoluyla nâşize (itaatsiz) kadından mal alınmasını caiz görmekle birlikte, Allah Teâlâ'nın: { لِتَذْهَبُوا بِبَعْضِ ما آتَيْتُمُوهُنَّ } “Onlara verdiklerinizin bir kısmını alıp götürmek için” kavline dayanarak erkeğin kadına vermiş olduğundan fazlasını almamasını uygun görür. İmam Mâlik, arkadaşları ve ilim ehlinden bir cemaat ise: Kocanın nâşize kadından sahip olduğu bütün malı alma hakkı vardır demişlerdir.

قال القاضي أبو محمد: والزنا أصعب على الزوج من النشوز والأذى، وكل ذلك فاحشة تحل أخذ المال، وقرأ ابن مسعود: «إلا أن يفحشن وعاشروهن» .

Kâdı Ebû Muhammed der ki: Zina koca için nüşûz ve eziyetten daha ağırdır; bunların hepsi mal almayı helal kılan fâhişedir. İbn Mes'ûd: «İllâ en yafhuşne ve âşirûhünne» (إلا أن يفحشن وعاشروهن) şeklinde okumuştur.

قال القاضي أبو محمد: وهذا خلاف مفرط لمصحف الإمام، وكذلك ذكر أبو عمرو عن ابن عباس وعكرمة وأبيّ بن كعب، وفي هذا نظر، وقرأ ابن كثير وعاصم في رواية أبي بكر «مبينّة» و «آيات مبيّنات» بفتح الياء فيهما، وقرأ ابن عامر وحمزة والكسائي وحفص والمفضل عن عاصم: «مبيّنة» ، و «مبيّنات» - بكسر الياء فيهما، وقرأ نافع وأبو عمرو: «مبيّنة» بالكسر، و «مبيّنات» بالفتح- وقرأ ابن عباس: «بفاحشة مبينة» بكسر الباء وسكون الياء، من أبان الشيء، وهذه القراءات كلها لغات فصيحة، يقال: بين الشيء وأبان: إذا ظهر، وبان الشيء وبينته، وقوله تعالى: وَعاشِرُوهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ أمر للجميع، إذ لكل أحد عشرة، زوجا كان أو وليا، ولكن المتلبس في الأغلب بهذا الأمر الأزواج، والعشرة المخالطة والممازجة، ومنه قول طرفة: [الرمل]

Kâdı Ebû Muhammed der ki: Bu, İmam Mushafı'na aşırı derecede muhaliftir. Nitekim Ebû Amr bunu İbn Abbâs, İkrime ve Übey b. Ka'b'dan da aktarmıştır; ancak bu rivayette incelenmesi gereken yönler vardır. İbn Kesîr ve Ebû Bekr rivayetiyle Âsım, her iki kelimeyi yâ harfinin fethasıyla «Mübeyyeneten» (مبينّة) ve «Âyâtin mübeyyenât» (آيات مبيّنات) şeklinde okumuşlardır. İbn Âmir, Hamza, el-Kisâî, Hafs ve Âsım'dan Mufaddal ise her iki kelimede yâ harfinin kesresiyle «Mübeyyineten» (مبيّنة) ve «Mübeyyinât» (مبيّنات) şeklinde okumuşlardır. Nâfi' ve Ebû Amr; birinciyi kesre ile «Mübeyyineten» (مبيّنة), ikinciyi ise fetha ile «Mübeyyenât» (مبيّنات) okumuşlardır. İbn Abbâs ise bir şeyin açığa çıkması anlamına gelen «Ebâne'ş-şey'ü» (أبان الشيء) fiilinden hareketle bâ'nın kesresi ve yâ'nın sükûnu ile «Bifâhişetin mübînetin» (بفاحشة مبينة) şeklinde okumuştur. Bu kıraatlerin tamamı fasih lehçelerdir; nitekim bir şey açığa çıktığında: «Beyyene'ş-şey'ü ve ebâne» (بين الشيء وأبان), «Bâne'ş-şey'ü ve beyyentühü» (بان الشيء وبينته) denilir. Allah Teâlâ'nın: { وَعاشِرُوهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ } “Onlarla iyi ve güzel geçinin” kavli, herkese yönelik bir emirdir; zira koca olsun veli olsun herkesin bir muaşereti (birlikte yaşaması) vardır; ancak bu emirle doğrudan muhatap olanlar çoğunlukla kocalardır. Muaşeret (العشرة); birbiriyle karışıp kaynaşmak ve içli dışlı olmaktır. Tarafe'nin şu beyti de bundandır: [Remel] «Onun göç yolları bir kere uzaklaştıysa da... / Elbette kaynaşmış bir dostun ahdi üzeredir.»

فلئن شطّت نواها مرّة ... لعلى عهد حبيب معتشر

«Ve lein şattet nevâhâ merraten ... le'alâ ahdi habîbin mu'teşer» (فلئن شطّت نواها مرّة ... لعلى عهد حبيب معتشر)

جعل- الحبيب- جمعا كالخليط والفريق، يقال: عاشره معاشرة، وتعاشر القوم واعتشروا، وأرى اللفظة من أعشار الجزور، لأنها مقاسمة ومخالطة ومخالقة جميلة، فأمر الله تعالى الرجال بحسن صحبة النساء، وإلى هذا ينظر قول النبي ﷺ: فاستمتع بها وفيها عوج، ثم أدب تعالى عباده بقوله: فَإِنْ كَرِهْتُمُوهُنَّ إلى آخر الآية، قال السدي: الخير الكثير في المرأة الولد، وقال نحوه ابن عباس.

Şair «Habîb» kelimesini, tıpkı «Halît» ve «Ferîk» kelimelerinde olduğu gibi çoğul kılmıştır. «Âşerahû müâşeraten» (عاشره معاشرة), «Teâşere'l-kavmü va'teşerû» (تعاشر القوم واعتشروا) denilir. Kanaatimce bu lafız, kesilen devenin payları anlamına gelen «A'şâru'l-cezûr» (أعشار الجزور) ifadesinden gelmektedir; zira bu, güzel bir paylaşma, kaynaşma ve ahlaklaşmadır. Allah Teâlâ erkeklere kadınlarla güzelce geçinmeyi emretmiştir; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «Onda bir eğrilik varken ondan faydalan» hadisi de bu manaya işaret etmektedir. Sonra Allah Teâlâ: «Fein kerihtümûhünne» (فَإِنْ كَرِهْتُمُوهُنَّ) kavlinden ayetin sonuna kadar olan kısımla kullarını terbiye etmiştir. es-Süddî: «Kadındaki pek çok hayır çocuktur» demiştir; İbn Abbâs da buna benzer bir söz söylemiştir.

قال القاضي أبو محمد: ومن فصاحة القرآن العموم الذي في لفظة شيء لأنه يطرد هذا النظر في كل ما يكرهه المرء مما يجمل الصبر عليه، فيحسن الصبر، إذ عاقبته إلى خير، إذا أريد به وجه الله.

Kâdı Ebû Muhammed der ki: Kur'an'ın fesahatindendir ki «şey'» (شَيْئاً) lafzındaki umumilik (genellik), kişinin sabretmesi güzel olan ve hoşlanmadığı her şeyde bu bakış açısının geçerli olmasını sağlar; sabrın akıbeti hayra varacağı için -şayet bununla Allah'ın rızası murat edilmişse- sabretmek güzel olur.

قوله تعالى:

Allah Teâlâ'nın kavli:

[سورة النساء (٤) : الآيات ٢٠ الى ٢١]

[Nisâ Suresi (4), Ayetler 20-21]

وَإِنْ أَرَدْتُمُ اسْتِبْدالَ زَوْجٍ مَكانَ زَوْجٍ وَآتَيْتُمْ إِحْداهُنَّ قِنْطاراً فَلا تَأْخُذُوا مِنْهُ شَيْئاً أَتَأْخُذُونَهُ بُهْتاناً وَإِثْماً مُبِيناً (٢٠) وَكَيْفَ تَأْخُذُونَهُ وَقَدْ أَفْضى بَعْضُكُمْ إِلى بَعْضٍ وَأَخَذْنَ مِنْكُمْ مِيثاقاً غَلِيظاً (٢١)

{ وَإِنْ أَرَدْتُمُ اسْتِبْدالَ زَوْجٍ مَكانَ زَوْجٍ وَآتَيْتُمْ إِحْداهُنَّ قِنْطاراً فَلا تَأْخُذُوا مِنْهُ شَيْئاً أَتَأْخُذُونَهُ بُهْتاناً وَإِثْماً مُبِيناً (٢٠) وَكَيْفَ تَأْخُذُونَهُ وَقَدْ أَفْضى بَعْضُكُمْ إِلى بَعْضٍ وَأَخَذْنَ مِنْكُمْ مِيثاقاً غَلِيظاً (٢١) } “Eğer bir eşin yerine başka bir eş almak isterseniz ve onlardan birine kantarla [mehir] vermiş olsanız dahi ondan hiçbir şeyi geri almayın. İftira ederek ve apaçık bir günah yüklenerek mi onu geri alacaksınız? Birbirinizle baş başa kalıp içli dışlı olmuşken ve onlar sizden sağlam bir teminat almışken onu nasıl geri alırsınız?”

لما مضى في الآية المتقدمة حكم الفراق الذي سببه المرأة، وأن للزوج أخذ المال منها، عقب ذلك ذكر الفراق الذي سببه الزوج، والمنع من أخذ مالها مع ذلك، فهذا الذي في هذه الآية هو الذي يختص الزوج بإرادته، واختلف العلماء، إذا كان الزوجان يريدان الفراق، وكان منهما نشوز وسوء عشرة، فقال مالك ﵀: للزوج أن يأخذ منها إذا سببت الفراق، ولا يراعى تسبيبه هو، وقالت جماعة من العلماء:

Önceki ayette sebebi kadın olan ayrılığın hükmü ve kocanın kadından mal alabileceği hususu geçince, hemen ardından sebebi koca olan ayrılık ve buna rağmen kadının malını almanın yasaklığı zikredilmiştir. İşte bu ayette yer alan husus, kocanın sırf kendi isteğiyle gerçekleştirdiği ayrılıktır. Âlimler, karı kocanın her ikisi de ayrılmak istediğinde ve her ikisinden de nüşûz ve kötü geçim sadır olduğunda [ne yapılacağı hususunda] ihtilaf etmişlerdir. Mâlik rahmetullâhi aleyh: «Ayrılığa kadın sebep olduğu takdirde kocanın ondan mal alma hakkı vardır; erkeğin sebep olmasına bakılmaz» demiştir. Âlimlerden bir topluluk ise şöyle demiştir:

لا يجوز له أخذ المال إلا أن تنفرد هي بالنشوز وبظلمه في ذلك، وقال بعض الناس: يخرج في هذه الآية جواز المغالاة بالمهور، لأن الله تعالى قد مثل بقنطار، ولا يمثل تعالى إلا بمباح، وخطب عمر بن الخطاب فقال: ألا لا تغالوا بمهور نسائكم، فإن الرجل يغالي حتى يكون ذلك في قلبه عداوة للمرأة، يقول:

Nüşûzda ve bu husustaki haksızlıkta kadın tek başına bulunmadıkça kocanın mal alması caiz değildir. Bazı kimseler: «Bu ayetten mehirlerde aşırıya kaçmanın caiz olduğu hükmü çıkar; çünkü Allah Teâlâ 'kantar' örneğini vermiştir, Allah Teâlâ ise ancak mubah olan bir şeyi misal verir» demişlerdir. Ömer b. el-Hattâb bir hutbesinde şöyle demiştir: «Haberiniz olsun, kadınlarınızın mehirlerinde aşırıya kaçmayın! Zira adam mehirde öyle aşırıya kaçar ki sonunda bu durum kalbinde kadına karşı bir düşmanlığa dönüşür ve adam:

تجشمت إليك علق القربة أو عرق القربة، فيروى أن امرأة كلمته من وراء الناس فقالت، كيف هذا؟ والله تعالى يقول: وَآتَيْتُمْ إِحْداهُنَّ قِنْطاراً قال: فأطرق عمر ثم قال: كل الناس أفقه منك يا عمر، ويروى أنه قال: امرأة أصابت ورجل أخطأ، والله المستعان، وترك الإنكار، وقال قوم: لا تعطي الآية جواز المغالاة بالمهور لأن التمثيل جاء على جهة المبالغة، كأنه قال: وآتيتم هذا القدر العظيم الذي لا يؤتيه أحد، وهذا كقوله ﵇، من بنى لله مسجدا ولو كمفحص قطاة بنى الله له بيتا في الجنة، فمعلوم أنه لا يكون مسجد كمفحص، وقد قال النبي ﵇ لابن أبي حدرد- وقد جاء يستعينه في مهره- فسأله عن المهر، فقال: مائتين، فغضب رسول الله ﷺ وقال:

'Senin için kırbanın ipini bağlayacak/terini akıtacak kadar zahmete katlandım' der.» Rivayet edildiğine göre cemaatin arkasından bir kadın ona seslenerek: «Bu nasıl olur? Allah Teâlâ: { وَآتَيْتُمْ إِحْداهُنَّ قِنْطاراً } “Onlardan birine kantarla [mehir] vermiş olsanız dahi” buyuruyor» dedi. Bunun üzerine Ömer başını öne eğip sonra: «Bütün insanlar senden daha fakih ya Ömer!» dedi. Onun: «Bir kadın isabet etti, bir erkek hata etti, Allah'tan yardım istenir» dediği ve itirazdan vazgeçtiği de rivayet edilir. Bir topluluk ise şöyle demiştir: Ayet mehirde aşırı gitmenin caiz olduğunu göstermez; zira bu misal mübalağa yoluyla getirilmiştir; sanki: «Siz hiç kimsenin veremeyeceği bu muazzam miktarı vermiş olsanız dahi...» denilmek istenmiştir. Bu tıpkı Peygamber aleyhisselâm'ın: «Kim Allah için bir bağırtlak kuşu yuvası kadar bile olsa bir mescit inşa ederse, Allah da ona cennette bir ev bina eder» hadisi gibidir; malumdur ki kuş yuvası kadar bir mescit olamaz. Nitekim Peygamber aleyhisselâm, mehri için yardım istemeye gelen İbn Ebî Hadred'e mehrini sorduğunda o: «İki yüz [dirhem]» deyince Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem öfkelenmiş ve şöyle buyurmuştur:

كأنكم تقطعون الذهب والفضة من عرض الحرة أو جبل، الحديث- فاستقرأ بعض الناس من هذا منع المغالاة بالمهور.

«Sanki siz altın ve gümüşü Harre'nin taşlığından veya şu dağdan kesip çıkarıyorsunuz!» -hadisin devamı-. Bazı kimseler bu hadisten hareketle mehirde aşırıya gitmenin yasak olduğu hükmünü çıkarmışlardır.

قال القاضي أبو محمد: وهذا لا يلزم، لأن هذا أحوج نفسه إلى الاستعانة والسؤال، وذلك مكروه باتفاق، وإنما المغالاة المختلف فيها مع الغنى وسعة المال، وقرأ ابن محيصن بوصل ألف «إحداهن» ، وهي لغة تحذف على جهة التخفيف. ومنه قول الشاعر: [الطويل] ونسمع من تحت العجاج لها زملا وقول الآخر: [الكامل] إن لم أقاتل فالبسوني برقعا وقد تقدم القول في قدر القنطار في سورة آل عمران، وقرأ أبو السمال «منه شيئا» بفتح الياء والتنوين، وهي قراءة أبي جعفر، والبهتان: مصدر في موضع الحال، ومعناه: محيرا لشنعته وقبح الأحدوثة والفعلة فيه.

Kâdı Ebû Muhammed der ki: Bu çıkarım zorunlu değildir; çünkü o kimse kendini yardıma ve istemeye muhtaç kılmıştır; bu ise ittifakla mekruhtur. İhtilaf edilen aşırılık ise zenginlik ve geniş imkânlar ile birlikte olandır. İbn Muhaysın «İhdâhünne» (إحداهن) kelimesinin elifini vasıl ile [«Hıdâhünne» şeklinde] okumuştur; bu, hafifletme amacıyla [hemzenin] hazfedildiği bir lehçedir. Şairin şu sözü de bundandır: [Tavîl] «Toz dumanın altından onun sesini işitiriz.» Diğer bir şairin şu sözü de bundandır: [Kâmil] «Eğer savaşmazsam bana bir peçe giydirin!» Kantarın miktarı hakkındaki açıklama Âl-i İmrân suresinde geçmişti. Ebü's-Semmâl «Minhü şey'en» (منه شيئا) ifadesini yâ'nın fethası ve tenvin ile okumuştur; bu Ebû Ca'fer'in de kıraatidir. «Bühtânen» (بُهْتاناً) kelimesi hal konumunda bir masdardır; anlamı ise: Çirkinliği, hakkında konuşulan dedikodunun ve işlenen fiilin kötülüğü sebebiyle insanı hayrete düşürücü bir şekilde [almak] demektir.

ثم وعظ تعالى عباده مذكرا لهم بالمودة التي بين الزوجين الموجبة لحياطة مال المرأة، إذ قد أخذ منها العوض عما أعطيته، وَكَيْفَ في موضع نصب على الحال وأَفْضى معناه: باشر وجاوز أقصى المجاوزة ومنه قول الشاعر: [الطويل]

Sonra Allah Teâlâ, karı koca arasındaki sevgi bağını hatırlatarak kullarına öğüt vermiştir ki bu bağ, kadına verdiğinin karşılığını ondan zaten almış olmasından ötürü kadının malını korumayı gerektirir. «Ve keyfe» (وَكَيْفَ) ifadesi hal olarak nasb mahallindedir. «Efdâ» (أَفْضى) ise: Bizzat temas etti ve son dereceye vardı demektir. Şairin şu sözü de bundandır: [Tavîl]

بلى وثأى أفضى إلى كلّ كثبة ... بدا سيرها من ظاهر بعد باطن

«Belâ ve se'en efdâ ilâ külli kesbetin ... bedâ seyrühâ min zâhirin ba'de bâtıni» (بلى وثأى أفضى إلى كلّ كثبة ... بدا سيرها من ظاهر بعد باطن)

وفي مثل الناس، فوضى فضا، أي مختلطون يباشر أمر بعضهم بعضا وتقول أفضت الحال إلى كذا أي صارت إليه، وقال ابن عباس ومجاهد والسدي وغيرهم: الإفضاء في هذه الآية الجماع، قال ابن عباس: ولكن الله كريم يكني، واختلف الناس في المراد بالميثاق الغليظ، فقال الحسن وابن سيرين وقتادة والضحاك والسدي وغيرهم: هو قوله تعالى: فَإِمْساكٌ بِمَعْرُوفٍ أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسانٍ [البقرة: ٢٢٩] وقال مجاهد وابن زيد: الميثاق الغليظ عقدة النكاح، وقول الرجل: نكحت وملكت النكاح ونحوه، فهذه التي بها تستحل الفروج، وقال عكرمة والربيع: الميثاق الغليظ يفسره قول النبي ﷺ: استوصوا بالنساء خيرا، فإنهن عوان عندكم، أخذتموهن بأمانة الله واستحللتم فروجهن بكلام الله، وقال قوم:

İnsanların darbımeselinde geçen: «Fevdâ fadâ» (فوضى فضا) tabiri de böyledir; yani birbirine karışmış ve işleri birbirine temas etmiş demektir. Bir duruma ulaşıldığında: «Efdati'l-hâlü ilâ kezâ» (أفضت الحال إلى كذا) denilir. İbn Abbâs, Mücâhid, es-Süddî ve başkaları: «Bu ayetteki ifdâ, cinsel ilişkidir» demişlerdir. İbn Abbâs: «Fakat Allah kerimdir, kinaye yapar» demiştir. İnsanlar «sağlam teminat» (el-mîsâku'l-galîz) ile ne kastedildiği hususunda ihtilaf etmişlerdir. el-Hasan, İbn Sîrîn, Katâde, ed-Dahhâk, es-Süddî ve başkaları: «O, Allah Teâlâ'nın: { فَإِمْساكٌ بِمَعْرُوفٍ أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسانٍ } [el-Bakara: 229] “Ya güzellikle tutmak ya da iyilikle salıvermektir” kavlidir» demişlerdir. Mücâhid ve İbn Zeyd ise: «Sağlam teminat nikah akdidir; erkeğin 'Evlendim, nikahladım' vb. sözleridir; işte kadınların fercini helal kılan budur» demişlerdir. İkrime ve er-Rebî' ise sağlam teminatı Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu hadisinin tefsir ettiğini söylemişlerdir: «Kadınlar hakkında hayır tavsiyesini tutunuz; zira onlar sizin yanınızda emanettirler. Siz onları Allah'ın emanetiyle aldınız ve onların ferçlerini Allah'ın kelimesiyle helal kıldınız.» Bir grup da:

الميثاق الغليظ الولد، ومن شاذ الأقوال في هذه الآية، أن بكر بن عبد الله المزني قال: لا يجوز أن يؤخذ من المختلعة قليل ولا كثير، وإن كانت هي المريدة للطلاق، ومنها أن ابن زيد قال: هذه الآية منسوخة بقوله تعالى: وَلا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَأْخُذُوا مِمَّا آتَيْتُمُوهُنَّ شَيْئاً إِلَّا أَنْ يَخافا أَلَّا يُقِيما حُدُودَ اللَّهِ [البقرة: ٢٢٩] .

«Sağlam teminat çocuktur» demiştir. Bu ayet hakkında dile getirilen şâzz görüşlerden biri; Bekr b. Abdillâh el-Müzenî'nin: «Boşanmayı isteyen kadın dahi olsa, muhâlaa yapan kadından az veya çok hiçbir şey almak caiz değildir» şeklindeki sözüdür. Diğer bir şâzz görüş ise İbn Zeyd'in: «Bu ayet, Allah Teâlâ'nın: { وَلا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَأْخُذُوا مِمَّا آتَيْتُمُوهُنَّ شَيْئاً إِلَّا أَنْ يَخافا أَلَّا يُقِيما حُدُودَ اللَّهِ } [el-Bakara: 229] “Kadınlara verdiklerinizden hiçbir şeyi geri almanız size helal olmaz; ancak her ikisi de Allah'ın sınırlarını koruyamamaktan korkarlarsa başka” kavliyle neshedilmiştir» sözüdür.

قال القاضي أبو محمد: وليس في شيء من هذه الآيات ناسخ ولا منسوخ، وكلها ينبني بعضها مع بعض.

Kâdı Ebû Muhammed der ki: Bu ayetlerin hiçbirinde nâsih ve mensûh yoktur; hepsi birbiriyle uyumlu olarak açıklanmaktadır.

قوله تعالى:

Allah Teâlâ'nın kavli:

[سورة النساء (٤) : الآيات ٢٢ الى ٢٣]

[Nisâ Suresi (4), Ayetler 22-23]

وَلا تَنْكِحُوا ما نَكَحَ آباؤُكُمْ مِنَ النِّساءِ إِلاَّ ما قَدْ سَلَفَ إِنَّهُ كانَ فاحِشَةً وَمَقْتاً وَساءَ سَبِيلاً (٢٢) حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهاتُكُمْ وَبَناتُكُمْ وَأَخَواتُكُمْ وَعَمَّاتُكُمْ وَخالاتُكُمْ وَبَناتُ الْأَخِ وَبَناتُ الْأُخْتِ وَأُمَّهاتُكُمُ اللاَّتِي أَرْضَعْنَكُمْ وَأَخَواتُكُمْ مِنَ الرَّضاعَةِ وَأُمَّهاتُ نِسائِكُمْ وَرَبائِبُكُمُ اللاَّتِي فِي حُجُورِكُمْ مِنْ نِسائِكُمُ اللاَّتِي دَخَلْتُمْ بِهِنَّ فَإِنْ لَمْ تَكُونُوا دَخَلْتُمْ بِهِنَّ فَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ وَحَلائِلُ أَبْنائِكُمُ الَّذِينَ مِنْ أَصْلابِكُمْ وَأَنْ تَجْمَعُوا بَيْنَ الْأُخْتَيْنِ إِلاَّ ما قَدْ سَلَفَ إِنَّ اللَّهَ كانَ غَفُوراً رَحِيماً (٢٣)

{ وَلا تَنْكِحُوا ما نَكَحَ آباؤُكُمْ مِنَ النِّساءِ إِلاَّ ما قَدْ سَلَفَ إِنَّهُ كانَ فاحِشَةً وَمَقْتاً وَساءَ سَبِيلاً (٢٢) حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهاتُكُمْ وَبَناتُكُمْ وَأَخَواتُكُمْ وَعَمَّاتُكُمْ وَخالاتُكُمْ وَبَناتُ الْأَخِ وَبَناتُ الْأُخْتِ وَأُمَّهاتُكُمُ اللاَّتِي أَرْضَعْنَكُمْ وَأَخَواتُكُمْ مِنَ الرَّضاعَةِ وَأُمَّهاتُ نِسائِكُمْ وَرَبائِبُكُمُ اللاَّتِي فِي حُجُورِكُمْ مِنْ نِسائِكُمُ اللاَّتِي دَخَلْتُمْ بِهِنَّ فَإِنْ لَمْ تَكُونُوا دَخَلْتُمْ بِهِنَّ فَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ وَحَلائِلُ أَبْنائِكُمُ الَّذِينَ مِنْ أَصْلابِكُمْ وَأَنْ تَجْمَعُوا بَيْنَ الْأُخْتَيْنِ إِلاَّ ما قَدْ سَلَفَ إِنَّ اللَّهَ كانَ غَفُوراً رَحِيماً (٢٣) } “Geçmişte olanlar bir yana, babalarınızın nikahladığı kadınlarla evlenmeyin. Çünkü bu bir hayasızlıktır, iğrenç bir günahtır ve pek kötü bir yoldur. Size şunlarla evlenmek haram kılındı: Analarınız, kızlarınız, kız kardeşleriniz, halalarınız, teyzeleriniz, erkek kardeş kızları, kız kardeş kızları, sizi emziren sütanneleriniz, sütkardeşleriniz, karılarınızın anaları, kendileriyle gerdeğe girdiğiniz kadınlarınızdan olup himayelerinizde bulunan üvey kızlarınız -eğer onlarla gerdeğe girmemişseniz (analarını bıraktığınızda kızlarıyla evlenmenizde) sizin için bir sakınca yoktur-, kendi sulbünüzden gelen oğullarınızın karıları ve iki kız kardeşi bir arada almanız; ancak geçmişte olanlar müstesnadır. Şüphesiz Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhamet edicidir.”

هذه الآية مخاطبة للمؤمنين من العرب في مدة نزول الآية ومعنى الآية: والتحريم الذي بعدها مستقر على المؤمنين أجمع، وسبب الآية: أن العرب كان منهم قبائل قد اعتادت أن يخلف الرجل على امرأة أبيه، على ما ذكرناه من أمر أبي عمرو بن أمية بن عبد شمس، ومن ذلك خبر أبي قيس بن الأسلت، ومن ذلك صفوان بن أمية بن خلف، تزوج بعد أبيه فاختة بنت الأسود بن المطلب بن أسد، وكانت امرأة أبيه قتل عنها، ومن ذلك منظور بن زيان، خلف على مليكة بنت خارجة، وكانت عند أبيه زيان بن سيار، إلى كثير من هذا، وقد كان في العرب من تزوج ابنته، وهو حاجب بن زرارة، تمجس وفعل هذه الفعلة، ذكر ذلك

Bu ayet, ayetin indiği dönemdeki Arap müminlere yönelik bir hitaptır; ayetin anlamı ve ardından gelen haram kılma hükmü ise bütün müminler için geçerlidir. Ayetin sebebi şudur: Araplar arasında, Ebû Amr b. Ümeyye b. Abdişems hadisesinde zikrettiğimiz üzere, bir adamın babasının hanımıyla evlenmesini âdet edinmiş kabileler vardı. Ebû Kays b. el-Eslet haberi de bundandır; Safvân b. Ümeyye b. Halef'in babasından sonra Fâhite bnt. el-Esved b. el-Muttalib b. Esed ile evlenmesi de bundandır ki bu kadın onun babasının öldürüldüğü eşiydi; Manzûr b. Zebbân'ın babası Zebbân b. Seyyâr'ın nikahında bulunan Müleyke bnt. Hârice ile evlenmesi ve daha pek çok örnek de bu kabildendir. Hatta Araplar arasında öz kızıyla evlenen dahi olmuştur; o da Hâcib b. Zürâre'dir ki Mecûsî olmuş ve bu çirkin fiili işlemiştir. Bunu

النضر بن شميل في كتاب المثالب، فنهى الله المؤمنين عما كان عليه آباؤهم من هذه السير، وقال ابن عباس: كان أهل الجاهلية يحرمون ما يحرم، إلا امرأة الأب والجمع بين الأختين، فنزلت هذه الآية في ذلك، واختلف المتأولون في مقتضى ألفاظ الآية، فقالت فرقة: قوله: ما نَكَحَ يراد به النساء. أي لا تنكحوا النساء اللواتي نكح آباؤكم، وقوله: إِلَّا ما قَدْ سَلَفَ معناه: لكن ما قد سلف فدعوه، وقال بعضهم المعنى لكن ما قد سلف فهو معفو عنكم لمن كان واقعه، فكأنه قال تعالى ولا تفعلوا حاشا ما قد سلف، ف ما على هذا القول واقعة على من يعقل من حيث هؤلاء النساء صنف من أصناف من يعقل، وما تقع للأصناف والأوصاف ممن يعقل، وقالت فرقة: قوله: ما نَكَحَ يراد به فعل الآباء، أي لا تنكحوا كما نكح آباؤكم من عقودهم الفاسدة، وقوله: إِلَّا ما قَدْ سَلَفَ معناه إلا ما تقدم منكم ووقع من تلك العقود الفاسدة فمباحة لكم الإقامة عليه في الإسلام، إذا كان مما يقرر الإسلام عليه من جهة القرابة، ويجوزه الشرع أن لو ابتدئ نكاحه في الإسلام على سنته، وقيل: معنى إِلَّا ما قَدْ سَلَفَ أي فهو معفو عنكم.

en-Nadr b. Şümeyl, Kitâbü'l-Mesâlib'de zikretmiştir. Bunun üzerine Allah, babalarının bu tür âdetlerinden müminleri nehyetmiştir. İbn Abbâs: «Câhiliye ehli, baba hanımı ile iki kız kardeşi bir arada nikahlamak hariç, [İslâm'da] haram kılınanları haram sayarlardı; işte bu ayet bu hususta indi» demiştir. Tevil ehli ayetin lafızlarının muktezası hakkında ihtilaf etmişlerdir: Bir grup: «Mâ nekeha» (ما نَكَحَ) kavliyle kadınların kastedildiğini söylemiştir; yani: «Babalarınızın nikahladığı kadınlarla evlenmeyin» demektir. «İllâ mâ kad selef» (إِلَّا ما قَدْ سَلَفَ) kavlinin anlamı ise: «Fakat geçmişte kalanları bırakın» demektir. Bazıları ise anlamın: «Fakat geçmişte olanlar, bunu yapmış olan kimseler için bağışlanmıştır» şeklinde olduğunu söylemişlerdir; sanki Allah Teâlâ: «Geçmişte kalanlar müstesna, artık bunu yapmayın» buyurmuştur. Bu görüşe göre «mâ» (ما) edatı akıl sahiplerine racidir; çünkü bu kadınlar akıl sahiplerinin bir sınıfıdır ve «mâ» edatı akıl sahiplerinin sınıfları ve vasıfları için kullanılabilir. Diğer bir grup ise: «Mâ nekeha» (ما نَكَحَ) kavliyle babaların fiilinin kastedildiğini söylemiştir; yani: «Babalarınızın fasit akitlerle nikahlandığı gibi siz nikahlanmayın» demektir. «İllâ mâ kad selef» (إِلَّا ما قَدْ سَلَفَ) kavlinin anlamı ise: Sizden daha önce geçmiş ve o fasit akitlerden vuku bulmuş olanlar müstesnadır; şayet akrabalık yönünden İslâm'ın ikrar edeceği ve İslâm'da kendi sünneti üzere baştan nikahlansaydı şeriatın caiz göreceği bir durum ise, İslâm'da onun üzerinde kalmanız size mubahtır demektir. «İllâ mâ kad selef» (إِلَّا ما قَدْ سَلَفَ) kavlinin: «O geçmiş olanlar sizin için bağışlanmıştır» anlamına geldiği de söylenmiştir.

قال القاضي أبو محمد: وما على هذا مصدرية، وفي قراءة أبيّ بن كعب «إلا ما قد سلف إلا من تاب» .

Kâdı Ebû Muhammed der ki: Bu takdirde «mâ» masdariyyedir. Übey b. Ka'b'ın kıraatinde bu kısım: «İllâ mâ kad selefe illâ men tâbe» (إلا ما قد سلف إلا من تاب) şeklindedir.

قال القاضي أبو محمد: وكذلك حكاه أبو عمرو الداني، وقال ابن زيد: معنى الآية: النهي عن أن يطأ الرجل امرأة وطئها الآباء، «إلا ما قد سلف» من الآباء في الجاهلية من الزنا، لا على وجه المناكحة، فذلك جائز لكم زواجهم في الإسلام، لأن ذلك الزنا كان فاحشة ومقتا، قال ابن زيد: فزاد في هذه الآية المقت، وقال ابن عباس ﵄ في تأويل هذه الآية: كل امرأة تزوجها أبوك أو ابنك دخل أو لم يدخل، فهي عليك حرام وكانَ في هذه الآية تقتضي الماضي والمستقبل، وقال المبرد: هي زائدة، وذلك خطأ يرد عليه وجود الخبر منصوبا، والمقت: البغض والاحتقار بسبب رذيلة يفعلها الممقوت، فسمى تعالى هذا النكاح مَقْتاً إذ هو ذا مقت يلحق فاعله، وقال أبو عبيدة وغيره: كانت العرب تسمي الولد الذي يجيء من زوج الوالد المقتي، وقوله: وَساءَ سَبِيلًا أي بئس الطريق والمنهج لمن يسلكه، إذ عاقبته إلى عذاب الله.

Kâdı Ebû Muhammed der ki: Bunu Ebû Amr ed-Dânî de bu şekilde nakletmiştir. İbn Zeyd şöyle demiştir: Ayetin anlamı; kişinin babalarının cinsel ilişkide bulunduğu kadınla ilişkiye girmesinin yasaklanmasıdır. «Geçmişte kalanlar müstesna» ifadesi ise, Câhiliye devrinde babaların nikah yoluyla olmaksızın zina ile ilişkiye girdiği kadınlardır; bunların İslâm'da sizin tarafınızdan nikahlanması caizdir; çünkü o zina bir hayasızlık ve iğrenç bir günahtı. İbn Zeyd der ki: Dolayısıyla bu ayette makt (iğrençlik) ziyade kılınmıştır. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ bu ayetin tevilinde: «Babanın veya oğlunun gerdeğe girsin veya girmesin nikahladığı her kadın sana haramdır» demiştir. Bu ayetteki «Kâne» (كانَ) fiili geçmişi ve geleceği gerektirmektedir. el-Müberred ise onun zâid olduğunu söylemiştir; fakat bu hatalıdır ve haberin mansub olarak gelmesi bu görüşü reddeder. «el-Makt» (المقت); makt olunan (buğzedilen) kimsenin işlediği bir rezillik sebebiyle duyulan şiddetli nefret ve aşağılamadır. Allah Teâlâ failine makt getirdiği için bu nikahı «Makten» (مَقْتاً) diye isimlendirmiştir. Ebû Ubeyde ve başkaları: «Araplar babanın hanımından doğan çocuğa 'el-Maktî' (المقتي) adını verirlerdi» demişlerdir. «Ve sâe sebîlâ» (وَساءَ سَبِيلاً) kavli ise; akıbeti Allah'ın azabına varacağı için, o yolu tutan kimse adına o ne kötü bir yol ve gidişattır demektir.

وقوله تعالى: حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ الآية، حكم حرم الله به سبعا من النسب، وستا من بين رضاع وصهر، وألحقت السنة المأثورة سابعة، وذلك الجمع بين المرأة وعمتها، ومضى عليه الإجماع، وروي عن ابن عباس أنه قال: حرم من النسب سبع، ومن الصهر سبع، وتلا هذه الآية، وقال عمرو بن سالم مولى الأنصار: مثل ذلك، وجعل السابعة قوله تعالى: وَالْمُحْصَناتُ مِنَ النِّساءِ [النساء: ٢٤] ، وتحريم الأمهات عام في كل حال لا يتخصص بوجه من الوجوه، ويسميه أهل العلم- المبهم- أي لا باب فيه، ولا طريق إليه لانسداد التحريم وقوته، وكذلك تحريم البنات والأخوات، فالأم كل من ولدت المرء وإن علت والبنت كل من ولدها وإن سفلت، والأخت كل من جمعه وإياها صلب أو بطن، والعمة أخت الأب، والخالة أخت الأم، كذلك فيهما العموم والإبهام، وكذلك عمة الأب وخالته، وعمة الأم وخالتها، وكذلك عمة العمة، وأما خالة العمة فينظر، فإن كانت العمة أخت أب لأم، أو لأب وأم فلا تحل خالة العمة، لأنها أخت الجدة، وإن كانت العمة إنما هي أخت أب لأب فقط فخالتها أجنبية من بني أخيها، تحل للرجال، ويجمع بينها وبين النساء،

Allah Teâlâ'nın: «Hurrimet aleyküm» (حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ) ayeti; Allah'ın nesepten yedi, süt ve sıhriyet arasından altı sınıfı haram kıldığı bir hükümdür. Me'sûr sünnet ise yedinci bir sınıfı eklemiştir ki o da bir kadının halasıyla bir arada nikahlanmasıdır; icmâ da bu doğrultuda cereyan etmiştir. İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: «Nesepten yedi, sıhriyetten de yedi kişi haram kılınmıştır» ve bu ayeti okumuştur. Ensâr'ın azatlısı Amr b. Sâlim de benzerini söylemiş ve yedinciyi Allah Teâlâ'nın: { وَالْمُحْصَناتُ مِنَ النِّساءِ } [en-Nisâ: 24] “Evli kadınlar” kavli kılmıştır. Annelerin haram kılınması her durumda geneldir, hiçbir şekilde özelleştirilemez. İlim ehli buna «mübhem» derler; yani haramlığın kesinliği ve kuvveti sebebiyle onda hiçbir [cevaz] kapısı ve yolu yoktur. Kızların ve kız kardeşlerin haramlığı da böyledir. Anne; ne kadar yukarı çıkarsa çıksın kişiyi doğuran her kadındır. Kız; ne kadar aşağı inerse insin kişinin neslinden gelen her kadındır. Kız kardeş; kendisiyle kişiyi aynı sulbün veya aynı karnın birleştirdiği her kadındır. Hala babanın kız kardeşi, teyze ise annenin kız kardeşidir; bu ikisinde de aynı şekilde umumilik ve ibham (kesin haramlık) vardır. Babanın halası ve teyzesi ile annenin halası ve teyzesi de böyledir. Halanın halası da böyledir. Halanın teyzesine gelince duruma bakılır: Şayet hala, babanın anne-bir veya öz kız kardeşi ise bu halanın teyzesi helal olmaz; çünkü o, ninenin kız kardeşidir. Şayet hala, babanın sadece baba-bir kız kardeşi ise onun teyzesi erkek kardeşinin çocuklarına yabancıdır, erkeklere helaldir ve kadınlarla bir arada nikahlanabilir.

وكذلك عمة الخالة ينظر، فإن كانت الخالة أخت أم لأب، فعمتها حرام، لأنها أخت جد، وإن كانت الخالة أخت أم لأم فقط فعمتها أجنبية من بني أختها، وكذلك في بنات الأخ وبنات الأخت العموم والإبهام، سواء كانت الأخوة شقيقة. أو لأب أو لأم، وقرأ أبو حيوة «من الرّضاعة» بكسر الراء، والرضاع يحرم ما يحرم النسب، والمرضعة أم، وما تقدم من أولادها وتأخر إخوة، وفحل اللبن أب، وما تقدم من أولاده وتأخر إخوة، وقرأ ابن مسعود «اللاي» بكسر الياء، وقرأ ابن هرمز «وأمهاتكم التي» بالإفراد، كأنه من جهة الإبهام يقع مع الواحد والجماعة، واختلف الناس في تأويل قوله تعالى: وَأُمَّهاتُ نِسائِكُمْ فقال جمهور أهل العلم: هي تامة العموم فيمن دخل بها أو لم يدخل، فبالعقد على الابنة حرمت الأم، وهذا مذهب جملة الصحابة والتابعين وفقهاء الأمصار، وروي عن علي بن أبي طالب أنه قيل له في رجل تزوج امرأة فطلقها قبل أن يدخل بها أيتزوج أمها؟ قال: نعم، هي بمنزلة الربيبة.

Aynı şekilde teyzenin halasına da bakılır: Şayet teyze, annenin baba-bir kız kardeşi ise onun halası haramdır; çünkü dedenin kız kardeşidir. Şayet teyze, annenin sadece anne-bir kız kardeşi ise onun halası kız kardeşinin çocuklarına yabancıdır. Erkek kardeşin kızları ile kız kardeşin kızlarında da, kardeşlik ister öz, ister baba-bir veya anne-bir olsun umumilik ve ibham (kesin haramlık) vardır. Ebû Hayve «Mine'r-ridâ'ati» (من الرّضاعة) kelimesini râ'nın kesresiyle okumuştur. Süt emme, nesebin haram kıldığını haram kılar. Emziren kadın annedir; onun önceki ve sonraki çocukları kardeşlerdir. Süt sahibi olan erkek (emziren kadının kocası) babadır; onun önceki ve sonraki çocukları da kardeşlerdir. İbn Mes'ûd «el-Lâî» (اللاي) şeklinde yâ'nın kesresiyle okumuştur. İbn Hürmüz ise kapalılık yönünden tekil ile çoğula ortak olması bakımından tekil olarak «Ve ümmehâtükümü'lletî» (وأمهاتكم التي) şeklinde okumuştur. İnsanlar Allah Teâlâ'nın: { وَأُمَّهاتُ نِسائِكُمْ } “Karılarınızın anaları” kavlinin tevilinde ihtilaf etmişlerdir: İlim ehlinin cumhuru; bu ifadenin kadınla gerdeğe girilmiş olsun veya olmasın mutlak bir umum ifade ettiğini, dolayısıyla kızla nikah akdi yapılmakla annesinin haram olduğunu söylemişlerdir. Bütün sahabe, tâbiîn ve belde fakihlerinin mezhebi budur. Ali b. Ebî Tâlib'den rivayet edildiğine göre, bir kadınla evlenip de zifafa girmeden onu boşayan bir adamın o kadının annesiyle evlenip evlenemeyeceği kendisine sorulduğunda: «Evet, o üvey kız (rebibe) konumundadır» demiştir.

قال القاضي أبو محمد: يريد أن قوله تعالى: مِنْ نِسائِكُمُ اللَّاتِي دَخَلْتُمْ بِهِنَّ شرط في هذه، وفي الربيبة، وروي نحوه عن ابن عباس، وروي عنه كقول الجمهور، وروي عن زيد بن ثابت، أنه كان يقول: إذا ماتت عنده فأخذ ميراثها كره أن يخلف على أمها، وإن طلقها قبل أن يدخل بها، فإن شاء فعل، وقال مجاهد: الدخول مراد في النازلتين، وقول جمهور الناس مخالف لهذا القول، وروي في ذلك عن زيد بن ثابت أنه قال: أُمَّهاتُ نِسائِكُمْ مبهمة، وإنما الشرط في الربائب، وقال ابن جريج: قلت لعطاء: أكان ابن عباس يقرأ «وأمهات نسائكم اللاتي دخلتم بهن» ؟ فقال لا تترأ، قال حجاج: قلت لابن جريج: ما تترأ؟ قال كأنه قال، لا لا، ويرد هذا القول من جهة الإعراب أن المجرورين إذا اختلفا لم يكن نعتهما واحدا، ومعناه: إذا اختلفا في العامل، وهذه الآية قد اختلف فيها جنس العامل.

Kâdı Ebû Muhammed der ki: [Ali], Allah Teâlâ'nın: { مِنْ نِسائِكُمُ اللَّاتِي دَخَلْتُمْ بِهِنَّ } “Kendileriyle gerdeğe girdiğiniz kadınlarınızdan” kavlinin hem bu [kayınvalide] hem de üvey kız için bir şart olduğunu kastetmektedir. İbn Abbâs'tan da benzer bir görüş rivayet edilmiş; ancak ondan cumhurun görüşü doğrultusunda da rivayet gelmiştir. Zeyd b. Sâbit'ten rivayet edildiğine göre o şöyle derdi: Kadın adamın yanında vefat edip adam da onun mirasını aldığında, annesiyle evlenmesi mekruh olur; şayet zifafa girmeden kadını boşamışsa dilerse evlenir. Mücâhid: «Zifaf her iki durumda da kastedilmiştir» demiştir. İnsanların cumhurunun kavli ise bu görüşe muhaliftir. Bu hususta Zeyd b. Sâbit'ten şöyle dediği rivayet edilmiştir: «Ümmehâtü nisâiküm» (أُمَّهاتُ نِسائِكُمْ) ifadesi mübhemdir (şartsızdır); şart ise sadece üvey kızlar (rebâib) hakkındadır. İbn Cüreyc der ki: Atâ'ya dedim ki: «İbn Abbâs: 'Ve ümmehâtü nisâikümü'llâtî dehaltüm bihinne' (وأمهات نسائكم اللاتي دخلتم بهن / Gerdeğe girdiğiniz kadınlarınızın anaları) şeklinde mi okurdu?» Atâ: «Lâ tetre'» (لا تترأ) dedi. Haccâc der ki: İbn Cüreyc'e: «Tetre' ne demektir?» diye sordum. O: «Sanki 'Hayır, hayır' demiş gibidir» dedi. Bu görüş i'rab yönünden de reddedilir; zira iki mecrur isim [âmilleri bakımından] farklı olduklarında sıfatları bir olamaz; yani âmilleri farklı olduğunda niteleme ortak yapılamaz. Bu ayette ise âmilin cinsi farklılık göstermiştir.

قوله تعالى:

Allah Teâlâ'nın kavli: