وَرَبائِبُكُمُ اللَّاتِي فِي حُجُورِكُمْ....
{ وَرَبائِبُكُمُ اللَّاتِي فِي حُجُورِكُمْ } “...ve yanınızda bulunan üvey kızlarınız...”
الربيبة: بنت امرأة الرجل من غيره، سميت بذلك لأنه يربيها في حجره فهي مربوبته. وربيبة: فعيلة بمعنى مفعولة، وقوله تعالى: اللَّاتِي فِي حُجُورِكُمْ ذكر الأغلب في هذه الأمور، إذ هي حالة الربيبة في الأكثر، وهي محرمة وإن كانت في غير الحجر، لأنها في حكم أنها في الحجر، إلا ما روي عن علي أنه قال: تحل إذا لم تكن في الحجر وإن دخل بالأم، إذا كانت بعيدة عنه، ويقال: حجر بكسر الحاء وفتحها، وهو مقدم ثوب الإنسان وما بين يديه منه في حالة اللبس، ثم استعملت اللفظة في الحفظ والستر، لأن اللابس إنما تحفظ طفلا وما أشبهه بذلك الموضع من الثوب، واختلف العلماء في معنى قوله: دَخَلْتُمْ بِهِنَّ فقال ابن عباس وطاوس وابن دينار: الدخول في هذا الموضع الجماع، فإن طلق الرجل بعد البناء وقبل الوطء، فإن ابنتها له حلال، وقال جمهور من العلماء منهم مالك بن أنس وعطاء بن أبي رباح
Rebîbe (üvey kız): Kişinin, karısının başka bir erkekten olan kızıdır. Kendi kucağında/himayesinde büyüttüğü için bu isim verilmiştir; o onun terbiyesi altındadır (merbûbetühû). Rebîbe, mef'ûle anlamında fa'île veznindedir. Allah Teâlâ'nın: { اللَّاتِي فِي حُجُورِكُمْ } “Yanınızda (kucağınızda) bulunan” kavli, bu hususlardaki galip olan durumu zikretmiştir; zira üvey kızın durumu çoğunlukla böyledir. O, kucakta (himayede) olmasa bile haramdır; çünkü hüküm bakımından kucaktadır. Ancak Ali'den rivayet edilen: «Eğer kucakta (himayede) değilse ve adamdan uzaktaysa, anneyle gerdeğe girilmiş olsa dahi helal olur» sözü müstesnadır. Hâ harfinin kesresi ve fethasıyla hicr ve hacr (حِجْر / حَجْر) denir; bu, insanın elbisesinin ön tarafı ve giyinik haldeyken ellerinin arasıdır. Daha sonra bu lafız koruma ve örtme anlamında kullanılmıştır; zira giyinen kimse çocuğu ve benzerini elbisenin o yeriyle korur. Âlimler O'nun: { دَخَلْتُمْ بِهِنَّ } “Kendileriyle gerdeğe girdiğiniz” kavlinin anlamında ihtilaf etmişlerdir. İbn Abbâs, Tâvûs ve İbn Dînâr şöyle demiştir: Bu yerdeki dühûl (gerdek), cinsel ilişkidir (cimâ). Şayet adam zifaftan sonra ve cinsî münasebetten önce boşarsa, kadının kızı ona helaldir. Mâlik b. Enes ve Atâ b. Ebî Rebâh'ın da aralarında bulunduğu âlimlerin cumhuru ise
وغيرهم: إن التجريد والتقبيل والمضاجعة وجميع أنواع التلذذ يحرم الابنة كما يحرمها الوطء، والحلائل:
ve başkaları şöyle demiştir: Soyma, öpme, birlikte yatma ve her türlü lezzetlenme, cinsî münasebetin haram kıldığı gibi kızı haram kılar. Halâil (حلائل) ise:
جمع حليلة، وهي الزوجة، لأنها تحل مع الرجل حيث حل، فهي فعلية بمعنى فاعلة، وذهب الزجاج وقوم: إلى أنها من لفظة الحلال، فهي حليلة بمعنى محللة، وقوله: الَّذِينَ مِنْ أَصْلابِكُمْ تخصيص ليخرج عنه كل من كانت العرب تتبناه ممن ليس للصلب، وكان عندهم أمرا كثيرا قوي الحكم، قال عطاء ابن أبي رباح: يتحدث- والله أعلم- أنها نزلت في محمد ﵇ حين تزوج امرأة زيد بن حارثة، فقال المشركون: قد تزوج امرأة ابنه، فنزلت الآية، وحرمت حليلة الابن من الرضاع وإن لم يكن للصلب بالإجماع المستند إلى قوله ﷺ، يحرم من الرضاعة ما يحرم من النسب، وقوله تعالى:
Halîlenin çoğuludur, o da eştir; çünkü o, adamın konakladığı her yere onunla birlikte konaklar (beraber bulunur), dolayısıyla fâile anlamında fa'îledir. Zeccâc ve bir topluluk ise bunun helal lafzından geldiği, dolayısıyla helal kılınmış anlamında halîle olduğu görüşüne varmıştır. O'nun: { الَّذِينَ مِنْ أَصْلابِكُمْ } “Kendi sulbünüzden olan” kavli, Arapların öz sulbünden olmayıp da evlat edindiği herkesi dışarıda bırakmak için bir tahsistir; zira bu [evlat edinme] onların yanında çokça yapılan ve hükmü güçlü bir uygulamaydı. Atâ b. Ebî Rebâh şöyle demiştir: —Allah en doğrusunu bilir ya— bu ayetin Muhammed aleyhisselâm'ın Zeyd b. Hârise'nin karısıyla evlendiği sırada müşriklerin: «Oğlunun karısıyla evlendi» demeleri üzerine indiği söylenir. Ve öz sulbünden olmasa bile süt oğlunun eşi de Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «Nesepçe haram olanlar süt emme yoluyla da haram olur» kavline dayanan icma ile haram kılınmıştır. Allah Teâlâ'nın kavli:
وَأَنْ تَجْمَعُوا بَيْنَ الْأُخْتَيْنِ إِلَّا ما قَدْ سَلَفَ لفظ يعم الجمع بنكاح وبملك يمين، وأجمعت الأمة على منع جمعهما بنكاح، وأما بملك يمين، فقال عثمان بن عفان ﵁: أحلتهما آية، وحرمتهما آية، فأما أنا في خاصة نفسي فلا أرى الجمع بينهما حسنا، وروي نحو هذا عن ابن عباس، ذكره ابن المنذر، وذكر أن إسحاق بن راهويه حرم الجمع بينهما بالوطء، وأن جمهور أهل العلم كرهوا ذلك، وجعل مالكا فيمن كرهه.
{ وَأَنْ تَجْمَعُوا بَيْنَ الْأُخْتَيْنِ إِلَّا ما قَدْ سَلَفَ } “Geçmişte olanlar bir yana, iki kız kardeşi bir arada almanız [da size haram kılındı]” ifadesi, nikah yoluyla veya mülk-i yemîn (cariye edinme) yoluyla bir arada bulundurmayı kapsayan bir lafızdır. Ümmet, ikisini nikah yoluyla bir arada bulundurmanın yasak olduğu hususunda icma etmiştir. Mülk-i yemîne gelince, Osman b. Affân radıyallâhu anh şöyle demiştir: «Onları bir ayet helal kılmış, bir ayet de haram kılmıştır. Kendi şahsıma gelince, ikisini bir arada bulundurmayı hoş görmem.» İbnü'l-Münzir'in zikrettiğine göre İbn Abbâs'tan da buna benzer bir görüş rivayet edilmiştir. Yine o, İshâk b. Râhûye'nin ikisini cinsel ilişki yoluyla bir arada bulundurmayı haram kıldığını, ilim ehlinin cumhurunun ise bunu mekruh gördüğünü zikretmiş ve Mâlik'i de mekruh görenler arasında saymıştır.
قال القاضي أبو محمد: ولا خلاف في جواز جمعهما في الملك، وكذلك الأم وبنتها، ويجيء من قول إسحاق أن يرجم الجامع بينهما بالوطء، وتستقرأ الكراهية من قول مالك: إنه إذا وطئ واحدة ثم وطئ أخرى وقف عنهما حتى يحرم إحداهما فلم يلزمه حدا، واختلف العلماء بعد القول بالمنع من الجمع بينهما بالوطء، إذا كان يطأ واحدة ثم أراد أن يطأ الأخرى، فقال علي بن أبي طالب ﵁ وابن عمر والحسن البصري والأوزاعي والشافعي وأحمد وإسحاق: لا يجوز له وطء الثانية حتى يحرم فرج الأخرى بإخراجها من ملكه، ببيع أو عتق أو بأن يزوجها، قال ابن المنذر: وفيها قول ثان لقتادة، وهو أنه إن كان يطأ واحدة وأراد وطء الأخرى فإنه ينوي تحريم الأولى على نفسه وأن لا يقربها، ثم يمسك عنها حتى يستبرىء الأولى المحرمة، ثم يغشى الثانية.
Kâdı Ebû Muhammed der ki: İkisini mülkiyette bir arada bulundurmanın caiz olduğunda ihtilaf yoktur; anne ile kızı da böyledir. İshâk'ın kavlinden, ikisini cinsel ilişki yoluyla bir arada bulunduranın recmedileceği neticesi çıkar. Mâlik'in: «Biriyle cinsî münasebette bulunup sonra diğeriyle bulunursa, birini haram kılıncaya kadar ikisinden de el çeker» sözünden kerahet anlaşılmaktadır; zira ona had cezası uygulamamıştır. Âlimler, ikisiyle cinsî münasebet yoluyla bir arada olmayı meneden görüşün ardından, biriyle münasebette bulunup sonra diğeriyle bulunmak istediği durum hakkında ihtilaf etmişlerdir: Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh, İbn Ömer, Hasen-i Basrî, Evzâî, Şâfiî, Ahmed ve İshâk şöyle demişlerdir: Satış, azat etme veya evlendirme yoluyla mülkiyetinden çıkararak diğerinin fercini haram kılmadıkça ikincisiyle cinsî münasebette bulunması caiz olmaz. İbnü'l-Münzir der ki: Bu hususta Katâde'ye ait ikinci bir görüş vardır ki o da şudur: Biriyle münasebette bulunuyor olup da diğeriyle bulunmak isterse, birincisini kendine haram kılmaya ve ona yaklaşmamaya niyet eder, sonra haram kılınan birincisinin istibrâsını yapıncaya kadar ondan uzak durur, sonra ikincisiyle beraber olur.
قال القاضي أبو محمد: ومذهب مالك ﵀، إذا كان أختان عند رجل يملك، فله أن يطأ أيتهما شاء، والكف عن الأخرى موكول إلى أمانته، فإن أراد وطء الأخرى فيلزمه أن يحرم على نفسه فرج الأولى بفعل يفعله، من إخراج عن الملك، أو تزويج، أو عتق إلى أجل، أو إخدام طويل، فإن كان يطأ إحداهما ثم وثب على الأخرى دون أن يحرم الأولى وقف عنهما ولم يجز له قرب إحداهما حتى يحرم الأخرى، ولم يبق ذلك إلى أمانته، لأنه متهم فيمن قد وطئ، ولم يكن قبل متهما إذ كان لم يطأ إلا الواحدة، وإن كانت عند رجل أمة يطؤها ثم تزوج أختها، ففيها في المذهب ثلاثة أقوال، في النكاح الثالث من المدونة أنه يوقف عنهما إذا وقع عقد النكاح حتى يحرم إحداهما مع كراهيته لهذا النكاح، إذ هو عقد في موضع لا يجوز فيه الوطء، وذلك مكروه إلا في الحيض، لأنه أمر غالب كثير، وفي الباب بعينه قول آخر: إن النكاح لا ينعقد، وقال أشهب في كتاب الاستبراء: عقد النكاح في الواحدة تحريم لفرج المملوكة، وثبت عن النبي ﷺ أنه نهى أن يجمع بين المرأة وعمتها، وبين المرأة وخالتها، وأجمعت الأمة على ذلك وقد رأى بعض العلماء أن هذا الحديث ناسخ لعموم قوله تعالى: وَأُحِلَّ لَكُمْ ما وَراءَ ذلِكُمْ
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Mâlik'in rahimehullâh mezhebi şudur: Bir adamın mülkiyetinde iki kız kardeş bulunursa, dilediğiyle cinsel ilişkide bulunabilir; diğerinden el çekmesi ise onun emanetine (güvenilirliğine) bırakılmıştır. Şayet diğeriyle münasebette bulunmak isterse, mülkiyetten çıkarma, evlendirme, vadeli azat veya uzun süreli hizmete verme gibi yapacağı bir fiille ilkinin fercini kendine haram kılması gerekir. Eğer birisiyle cinsî münasebette bulunuyor olup da ilkini haram kılmadan diğerine atlarsa, ikisinden de uzaklaştırılır ve diğerini haram kılmadıkça birine yaklaşması caiz olmaz; bu durum artık onun emanetine bırakılmaz, çünkü o münasebette bulunduğu kimse hakkında töhmet altındadır. Daha önce ise sadece biriyle münasebette bulunduğu için töhmet altında değildi. Bir adamın yanında cinsî münasebette bulunduğu bir cariyesi varken onun kız kardeşiyle evlenirse, mezhepte bu hususta üç görüş vardır: el-Müdevvene'nin üçüncü nikah bahsinde, nikah akdi gerçekleştiğinde —bu nikahı mekruh görmekle birlikte— birini haram kılıncaya kadar ikisinden de uzaklaştırılacağı yer alır; zira bu, cinsî münasebetin caiz olmadığı bir durumda yapılan bir akittir ve bu durum —baskın ve çokça rastlanan bir durum olduğu için hayız hali müstesna— mekruhtur. Aynı babda başka bir görüş daha vardır: Nikah akdi münakit olmaz. Eşheb Kitâbü'l-İstibrâ'da şöyle demiştir: Birisiyle nikah akdi yapmak, cariyenin fercini haram kılmaktır. Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den kadının halası üzerine ve kadının teyzesi üzerine nikahlanmasının yasaklandığı sabit olmuştur ve ümmet bu hususta icma etmiştir. Bazı âlimler bu hadisin, Allah Teâlâ'nın: { وَأُحِلَّ لَكُمْ ما وَراءَ ذلِكُمْ } “Bunların dışındakiler size helal kılındı” kavlinin umumunu neshettiğini düşünmüşlerdir.
[النساء: ٢٤] وذلك لأن الحديث من المتواتر، وكذلك قوله ﵇، يحرم من الرضاعة ما يحرم من النسب، قيل أيضا إنه ناسخ، وقوله تعالى: إِلَّا ما قَدْ سَلَفَ استثناء منقطع، معناه لكن ما قد سلف من ذلك ووقع وأزاله الإسلام فإن الله يغفره، والإسلام يجبّه.
[Nisa: 24]. Bu da hadisin mütevatir olmasındandır. Aynı şekilde O'nun aleyhisselâm: «Nesepçe haram olanlar süt emme yoluyla da haram olur» kavlinin de nâsih olduğu söylenmiştir. Allah Teâlâ'nın: { إِلَّا ما قَدْ سَلَفَ } “Geçmişte olanlar bir yana” kavli munkatı bir istisnadır; anlamı: Fakat bundan önce geçmişte kalan, vuku bulmuş ve İslam'ın ortadan kaldırmış olduğu şeyleri Allah bağışlar ve İslam geçmişi silip süpürür.
قوله تعالى:
Allah Teâlâ'nın kavli:
[سورة النساء (٤) : آية ٢٤]
[Nisâ Suresi (4): Âyet 24]
وَالْمُحْصَناتُ مِنَ النِّساءِ إِلاَّ ما مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ كِتابَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَأُحِلَّ لَكُمْ ما وَراءَ ذلِكُمْ أَنْ تَبْتَغُوا بِأَمْوالِكُمْ مُحْصِنِينَ غَيْرَ مُسافِحِينَ فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ بِهِ مِنْهُنَّ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ فَرِيضَةً وَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ فِيما تَراضَيْتُمْ بِهِ مِنْ بَعْدِ الْفَرِيضَةِ إِنَّ اللَّهَ كانَ عَلِيماً حَكِيماً (٢٤)
{ وَالْمُحْصَناتُ مِنَ النِّساءِ إِلاَّ ما مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ كِتابَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَأُحِلَّ لَكُمْ ما وَراءَ ذلِكُمْ أَنْ تَبْتَغُوا بِأَمْوالِكُمْ مُحْصِنِينَ غَيْرَ مُسافِحِينَ فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ بِهِ مِنْهُنَّ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ فَرِيضَةً وَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ فِيما تَراضَيْتُمْ بِهِ مِنْ بَعْدِ الْفَرِيضَةِ إِنَّ اللَّهَ كانَ عَلِيماً حَكِيماً (٢٤) } “(Savaş esiri olarak) sağ ellerinizin mâlik olduğu cariyeler müstesna, evli kadınlar da (size haram kılındı). Bu, Allah'ın üzerinize yazdığı bir hükümdür. Bunlardan ötesini, iffetli yaşamak ve gayrimeşru ilişkiye girmemek şartıyla mallarınızla istemeniz size helal kılındı. O halde onlardan hangisinden faydalandıysanız, mehirlerini belirlenmiş bir hak olarak kendilerine verin. Belirlendikten sonra karşılıklı rıza ile anlaştığınız şeyde üzerinize bir günah yoktur. Şüphesiz Allah hakkıyla bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir. (24)”
قوله ﷿: وَالْمُحْصَناتُ عطف على المحرمات قبل، والتحصن: التمنع، يقال حصن المكان: إذا امتنع، ومنه الحصن، وحصنت المرأة: امتنعت بوجه من وجوه الامتناع، وأحصنت نفسها، وأحصنها غيرها، والإحصان تستعمله العرب في أربعة أشياء، وعلى ذلك تصرفت اللفظة في كتاب الله ﷿، فتستعمله في الزواج، لأن ملك الزوجة منعة وحفظ، ويستعملون الإحصان في الحرية لأن الإماء كان عرفهن في الجاهلية الزنا، والحرة بخلاف ذلك، ألا ترى إلى قول هند بنت عتبة للنبي ﵇، حين بايعته، وهل تزني الحرة؟ فالحرية منعة وحفظ، ويستعملون الإحصان في الإسلام لأنه حافظ، ومنه قول النبي ﵇ «الإيمان قيد الفتك» ومنه قول الهذلي:
O'nun azze ve celle: { وَالْمُحْصَناتُ } kavli, daha önce geçen haram kılınanlara atıftır. Tahassün (kurtulma/korunma); imtina etmektir (korunmaktır). Mekân korunaklı olup ulaşılamadığında «Hasune'l-mekân» (حصن المكان) denir, hisar (kale) kelimesi de bundandır. Kadın engellenme yollarından biriyle korunduğunda «Hasunetü'l-mer'e» (حصنت المرأة) denir. Kişi kendi nefsini korur veya başkası onu korur (muhsan kılar). Araplar ihsan (korunma) kelimesini dört şey için kullanırlar ve bu lafız Allah azze ve celle'nin Kitabı'nda buna göre farklı anlamlara gelmiştir: Evlilik için kullanırlar; zira eşe sahip olmak bir korunma ve muhafazadır. Hürriyet için ihsanı kullanırlar; çünkü cahiliyede cariyelerin âdeti zina idi, hür kadın ise bunun aksinedir. Hind binti Utbe'nin Nebî aleyhisselâm'a biat ederken söylediği: «Hür kadın hiç zina eder mi?» sözünü görmez misin? Demek ki hürriyet bir korunma ve muhafazadır. İhsanı İslam için kullanırlar; çünkü o koruyucudur. Nebî aleyhisselâm'ın: «İman, suikastı (haince öldürmeyi) bağlamıştır» sözü bundandır. Hüzeli'nin şu sözü de bundandır:
فليس كعهد الدّار يا أمّ مالك ... ولكن أحاطت بالرّقاب السّلاسل
Ey Ümmü Mâlik! Artık yurdun eski ahdi gibi değil... Lakin boyunları zincirler kuşattı.
ومنه قول الشاعر:
Şairin şu sözü de bundandır:
قالت هلمّ إلى الحديث فقلت لا ... يأبى عليك الله والإسلام
Bana 'Haydi sohbete gel' dedi; ben de 'Hayır, Allah ve İslam buna razı olmaz' dedim.
ومنه قول سحيم:
Suhaym'ın şu sözü de bundandır:
كفى الشّيب والإسلام للمرء ناهيا ومنه قول أبي حية:
Kişiye engelleyici olarak saçın ağarması ve İslam yeter. Ebû Hayye'nin şu sözü de bundandır:
رمتني وستر الله بيني وبينها فإن أحد الأقوال في الستر أنه أراد به الإسلام، ويستعملون الإحصان في العفة، لأنه إذا ارتبط بها إنسان وظهرت على شخص ما وتخلق بها، فهي منعة وحفظ، وحيثما وقعت اللفظة في القرآن فلا تجدها تخرج عن هذه المعاني، لكنها قد تقوى فيها بعض هذه المعاني دون بعض، بحسب موضع وموضع، وسيأتي بيان ذلك في أماكنه إن شاء الله.
Allah'ın örtüsü benimle onun arasındayken o bana [ok/bakış] attı. Örtü hakkındaki görüşlerden birine göre o bununla İslam'ı kastetmiştir. İhsan kelimesini iffet için de kullanırlar; çünkü insan ona bağlandığında, o bir şahısta ortaya çıkıp onunla ahlaklandığında, o bir korunma ve muhafazadır. Bu lafız Kur'an'da her nerede geçerse geçsin, onu bu anlamların dışına çıkmış bulamazsın; ancak yerine göre bu anlamların bazıları diğerlerinden daha baskın olabilir. İnşallah yerlerinde bunun açıklaması gelecektir.
فقوله في هذه الآية وَالْمُحْصَناتُ، قال ابن عباس وأبو قلابة وابن زيد ومكحول والزهري وأبو
Bu ayetteki: { وَالْمُحْصَناتُ } kavli hakkında İbn Abbâs, Ebû Kılâbe, İbn Zeyd, Mekhûl, Zührî ve Ebû
سعيد الخدري: هن ذوات الأزواج، أي هن محرمات، إلا ما ملكت اليمين بالسبي، من أرض الحرب، فإن تلك حلال للذي تقع في سهمه، وإن كان لها زوج، وروى أبو سعيد الخدري: أن الآية نزلت بسبب أن رسول الله ﷺ بعث جيشا إلى أوطاس فلقوا عدوا وأصابوا سبيا لهن أزواج من المشركين، فتأثم المسلمون من غشيانهن، فنزلت الآية مرخصة، وقال عبد الله بن مسعود وسعيد بن المسيب والحسن ابن أبي الحسن وأبيّ بن كعب وجابر بن عبد الله وابن عباس أيضا: معنى الْمُحْصَناتُ ذوات الأزواج، فهن حرام إلا أن يشتري الرجل الأمة ذات الزوج، فإن بيعها طلاقها، وهبتها طلاقها والصدقة بها طلاقها، وأن تعتق طلاقها، وأن تورث طلاقها، وتطليق الزوج طلاقها، وقال ابن مسعود: إذا بيعت الأمة ولها زوج فالمشتري أحقّ ببضعها، ومذهب مالك والشافعي وجمهور العلماء أن انتقال الملك في الأمة لا يكون طلاقا، ولا طلاق لها إلا الطلاق، وقال قوم: الْمُحْصَناتُ في هذه الآية العفائف، أي كل النساء حرام، وألبسهن اسم الإحصان، إذ الشرائع في أنفسها تقتضي ذلك، إِلَّا ما مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ قالوا: معناه بنكاح أو شراء، كل ذلك تحت ملك اليمين، قال بهذا القول أبو العالية وعبيدة السلماني وطاوس وسعيد بن جبير وعطاء، ورواه عبيدة عن عمر ﵁، وقال ابن عباس: الْمُحْصَناتُ العفائف من المسلمين ومن أهل الكتاب.
Saîd el-Hudrî şöyle demişlerdir: Onlar evli kadınlardır; yani harp diyarından esaret yoluyla sağ ellerin mâlik oldukları hariç, onlar haramdır; çünkü esir düşen kadın, kocası olsa bile hissesine düştüğü kimseye helaldir. Ebû Saîd el-Hudrî rivayet eder ki: Ayet, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Evtâs'a bir ordu göndermesi, onların düşmanla karşılaşıp müşriklerden kocaları olan kadın esirler elde etmeleri ve Müslümanların onlarla cinsî münasebete girmekten günah sayarak çekinmeleri üzerine indi; ayet ruhsat vererek nazil oldu. Abdullah b. Mes'ûd, Saîd b. el-Müseyyeb, Hasen b. Ebi'l-Hasen, Übey b. Ka'b, Câbir b. Abdillâh ve yine İbn Abbâs şöyle demişlerdir: { الْمُحْصَناتُ } kelimesinin anlamı evli kadınlardır; dolayısıyla bir adam evli bir cariye satın almadıkça onlar haramdır; zira onun satılması boşanmasıdır, hibe edilmesi boşanmasıdır, sadaka olarak verilmesi boşanmasıdır, azat edilmesi boşanmasıdır, miras kalması boşanmasıdır ve kocasının boşaması da boşanmasıdır. İbn Mes'ûd: «Cariye kocası varken satılırsa, satın alan onun ferci üzerinde daha çok hak sahibidir» demiştir. Mâlik, Şâfiî ve ilim ehlinin cumhurunun mezhebi ise cariyenin mülkiyetinin devrinin talak sayılmayacağı ve onun için boşamadan başka talak olmayacağı yönündedir. Bir grup da şöyle demiştir: Bu ayetteki { الْمُحْصَناتُ }, iffetli kadınlardır; yani bütün kadınlar haramdır ve bizzat şeriatlar bunu gerektirdiği için onlara ihsan ismi verilmiştir. { إِلَّا ما مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ } kavli hakkında da: Nikah veya satın alma yoluyla demektir; bütün bunlar mülk-i yemînin kapsamındadır, demişlerdir. Bu görüşü Ebu'l-Âliye, Ubeyde es-Selmânî, Tâvûs, Saîd b. Cübeyr ve Atâ söylemiş; Ubeyde bunu Ömer radıyallâhu anh'tan rivayet etmiştir. İbn Abbâs ise: «Muhsanât; Müslümanlardan ve Ehl-i Kitap'tan iffetli kadınlardır» demiştir.
قال القاضي أبو محمد: وبهذا التأويل يرجع معنى الآية إلى تحريم الزنا، وأسند الطبري عن عروة أنه قال في تأويل قوله تعالى: وَالْمُحْصَناتُ: هن الحرائر، ويكون إِلَّا ما مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ معناه بنكاح، هذا على اتصال الاستثناء، وإن أريد الإماء فيكون الاستثناء منقطعا، وروي عن أبي سعيد الخدري أنه قال: كان نساء يأتيننا مهاجرات، ثم يهاجر أزواجهن فمنعناهن بقوله تعالى: وَالْمُحْصَناتُ الآية.
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Bu teville ayetin anlamı zinanın haram kılınmasına döner. Taberî, Urve'den Allah Teâlâ'nın: { وَالْمُحْصَناتُ } kavlinin tevilinde şöyle dediğini senetlendirmiştir: Onlar hür kadınlardır; { إِلَّا ما مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ } kavlinin anlamı da nikah yoluyla demektir; bu, muttasıl istisna üzeredir. Şayet cariyeler kastedilirse istisna munkatı olur. Ebû Saîd el-Hudrî'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Bize hicret eden kadınlar gelirdi, sonra kocaları da hicret ederdi; biz de Allah Teâlâ'nın: { وَالْمُحْصَناتُ } ayetinden dolayı onları [kocalarına] engelleyip [kendimiz almazdık].
قال القاضي أبو محمد: وهذا قول يرجع إلى ما قد ذكر من الأقوال، وأسند الطبري أن رجلا قال لسعيد بن جبير: أما رأيت ابن عباس حين سئل عن هذه الآية وَالْمُحْصَناتُ مِنَ النِّساءِ فلم يقل فيها شيئا؟ فقال سعيد: كان ابن عباس لا يعلمها، وأسند أيضا عن مجاهد أنه قال: لو أعلم من يفسر لي هذه الآية لضربت إليه أكباد الإبل، قوله: وَالْمُحْصَناتُ إلى قوله: حَكِيماً.
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Bu, daha önce zikredilen görüşlere dönen bir sözdür. Taberî, bir adamın Saîd b. Cübeyr'e: «İbn Abbâs'a bu { وَالْمُحْصَناتُ مِنَ النِّساءِ } ayeti sorulduğunda onun hakkında hiçbir şey söylemediğini görmedin mi?» dediğini, Saîd'in de: «İbn Abbâs onu bilmiyordu» dediğini senediyle rivayet etmiştir. Yine Mücâhid'den şöyle dediğini senetlendirmiştir: «Bana bu ayeti —O'nun: { وَالْمُحْصَناتُ } kavlinden { حَكِيماً } kavline kadar olan kısmı— tefsir edecek birini bilseydim, onun için develerin ciğerlerine vururdum (uzun yolculuklara katlanırdım).»
قال القاضي أبو محمد: ولا أدري كيف نسب هذا القول إلى ابن عباس ولا كيف انتهى مجاهد إلى هذا القول؟ وروي عن ابن شهاب أنه سئل عن هذه الآية وَالْمُحْصَناتُ مِنَ النِّساءِ فقال: يروى أنه حرم في هذه الآية ذوات الأزواج والعفائف من حرائر ومملوكات، ولم يحل شيئا من ذلك إلا بالنكاح أو الشراء والتملك، وهذا قول حسن عمم لفظ الإحسان ولفظ ملك اليمين، وعلى هذا التأويل يتخرج عندي قول مالك في الموطأ، فإنه قال: هن ذوات الأزواج، وذلك راجع إلى أن الله حرم الزنا، ففسر الإحصان بالزواج، ثم عاد عليه بالعفة، وقرأ ابن كثير ونافع وأبو عمرو وعاصم وابن عامر وحمزة، «والمحصنات» بفتح الصاد في كل القرآن، وقرأ الكسائي كذلك في هذا الموضع وحده، وقرأ سائر ما في القرآن المحصنات بكسر الصاد «ومحصنات» كذلك، وروي عن علقمة أنه قرأ جميع ما في القرآن بكسر الصاد، ففتح الصاد هو على معنى أحصنهن غيرهن من زوج أو إسلام أو عفة أو حرية وكسر الصاد هو على معنى أنهن أحصنّ أنفسهن بهذه الوجوه أو ببعضها، وقرأ يزيد بن قطيب «والمحصنات» بضم الصاد، وهذا على إتباع الضمة الضمة، وقرأ جمهور الناس «كتاب الله» وذلك نصب على المصدر المؤكد، وقرأ أبو حيوة
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Bu sözün İbn Abbâs'a nasıl nispet edildiğini ve Mücâhid'in bu söze nasıl vardığını bilmiyorum. İbn Şihâb'dan rivayet edildiğine göre, ona bu { وَالْمُحْصَناتُ مِنَ النِّساءِ } ayeti sorulmuş ve o şöyle demiştir: «Rivayet edildiğine göre bu ayette evli kadınlar ile hür ve cariyelerden iffetli olanlar haram kılınmış ve nikah veya satın alma ve mülk edinme dışında bunlardan hiçbiri helal kılınmamıştır.» Bu, ihsan lafzını da mülk-i yemîn lafzını da genelleştiren güzel bir sözdür. Bana göre Mâlik'in el-Muvatta'daki sözü de bu tevil üzere yorumlanır; zira o: «Onlar evli kadınlardır» demiştir ve bu da Allah'ın zinayı haram kılmasına dönmektedir; dolayısıyla ihsanı evlilikle tefsir etmiş, sonra da bunu iffete döndürmüştür. İbn Kesîr, Nâfi', Ebû Amr, Âsım, İbn Âmir ve Hamza bütün Kur'an'da sâd harfinin fethasıyla «el-Muhsanât» (والمحصنات) şeklinde okumuşlardır. Kisâî ise yalnızca bu yerde böyle okumuş; Kur'an'ın geri kalanındaki «el-muhsinât» ve «muhsinât» kelimelerini sâd harfinin kesresiyle okumuştur. Alkame'den Kur'an'dakilerin tamamını sâd'ın kesresiyle okuduğu rivayet edilmiştir. Sâd'ın fethi; koca, İslam, iffet veya hürriyet yoluyla başkasının onları koruduğu (muhsan kıldığı) anlamındadır; sâd'ın kesri ise bu yollarla veya bazısıyla bizzat kendilerini korudukları (muhsan kıldıkları) anlamındadır. Yezîd b. Kuteyb «ve'l-muhusnât» (والمحصنات) şeklinde sâd'ın dammesiyle okumuştur ki bu da dammenin dammeye tabi olması kuralına göredir. İnsanların cumhuru «Kitâbellâh» (كتاب الله) şeklinde okumuştur ki bu tekit edici mastar olarak mansubdur. Ebû Hayve
ومحمد بن السميفع اليماني «كتب الله عليكم» على الفعل الماضي المسند إلى اسم الله تعالى، وقال عبيدة السلماني وغيره: قوله: كِتابَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إشارة إلى ما ثبت في القرآن من قوله: مَثْنى وَثُلاثَ وَرُباعَ [النساء: ٣] وفي هذا بعد، والأظهر أن قوله كِتابَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إنما هو إشارة إلى التحريم الحاجز بين الناس وبين ما كانت العرب تفعله، واختلفت عبارة المفسرين في قوله تعالى: وَأُحِلَّ لَكُمْ ما وَراءَ ذلِكُمْ فقال السدي: المعنى وأحل لكم ما دون الخمس، أن تبتغوا بأموالكم، على وجه النكاح، وقال نحوه عبيدة السلماني، وقال عطاء وغيره: المعنى «وأحل لكم ما وراء» من حرم من سائر القرابة، فهن حلال لكم تزويجهن، وقال قتادة: المعنى: وَأُحِلَّ لَكُمْ ما وَراءَ ذلِكُمْ من الإماء.
ve Muhammed b. es-Sümeyfa' el-Yemânî ise Allah Teâlâ'nın ismine isnat edilen mazi fiil ile «Keteballâhu aleyküm» (كتب الله عليكم) şeklinde okumuşlardır. Ubeyde es-Selmânî ve başkaları: O'nun: { كِتابَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ } “Bu, Allah'ın üzerinize yazdığı bir hükümdür” kavlinin, Kur'an'da sabit olan: { مَثْنى وَثُلاثَ وَرُباعَ } “İkişer, üçer, dörder” [Nisa: 3] kavline bir işaret olduğunu söylemişlerdir; bunda bir uzaklık vardır. Daha zahir olan ise O'nun { كِتابَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ } kavlinin, insanlarla Arapların yapageldikleri şeyler arasına çekilen engelleyici haram kılmaya bir işaret olmasıdır. Müfessirlerin Allah Teâlâ'nın: { وَأُحِلَّ لَكُمْ ما وَراءَ ذلِكُمْ } “Bunların dışındakiler size helal kılındı” kavli hakkındaki ifadeleri farklılık göstermiştir: Süddî şöyle demiştir: Anlamı; mallarınızla nikah yoluyla istemeniz için beşten az olanlar size helal kılındı, demektir. Ubeyde es-Selmânî de benzerini söylemiştir. Atâ ve başkaları: Anlamı; diğer akrabalardan haram kılınanların dışındakiler helal kılındı, dolayısıyla onlarla evlenmeniz size helaldir, demiştir. Katâde ise: Anlamı; { وَأُحِلَّ لَكُمْ ما وَراءَ ذلِكُمْ } cariyelerden olanlardır, demiştir.
قال القاضي أبو محمد: ولفظ الآية يعم جميع هذه الأقوال، وقرأ ابن كثير ونافع وأبو عمرو وابن عامر «وأحل لكم» بفتح الألف والحاء، وهذه مناسبة لقوله كِتابَ اللَّهِ إذ المعنى كتب الله ذلك كتابا، وقرأ حمزة والكسائي «وأحل» بضم الهمزة وكسر الحاء وهذه مناسبة لقوله: حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ والوراء في هذه الآية ما يعتبر أمره بعد اعتبار المحرمات، فهن وراء أولئك بهذا الوجه، وأَنْ تَبْتَغُوا بِأَمْوالِكُمْ، لفظ يجمع التزوج والشراء وأَنْ في موضع نصب، وعلى قراءة حمزة في موضع رفع، ويحتمل النصب بإسقاط الباء، ومُحْصِنِينَ، معناه متعففين أي تحصنون أنفسكم بذلك غَيْرَ مُسافِحِينَ، أي غير زناة، والسفاح: الزنا، وهو مأخوذ من سفح الماء أي صبه وسيلانه، ولزم هذا الاسم الزنا ومنه قول النبي ﷺ حين سمع الدفاف في عرس: هذا النكاح لا السفاح ولا نكاح السر، واختلف المفسرون في معنى قوله: فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ بِهِ مِنْهُنَّ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ فَرِيضَةً فقال ابن عباس ومجاهد والحسن وابن زيد وغيرهم: المعنى فإذا استمتعتم بالزوجة ووقع الوطء ولو مرة فقد وجب إعطاء الأجر، وهو المهر كله، ولفظة فَمَا تعطي أن بيسير الوطء يجب إيتاء الأجر، وروي عن ابن عباس أيضا ومجاهد والسدي وغيرهم: أن الآية في نكاح المتعة، وقرأ ابن عباس وأبيّ بن كعب وسعيد بن جبير، «فما استمتعتم به منهن إلى أجل مسمى فآتوهنّ أجورهن» وقال ابن عباس لأبي نضرة: هكذا أنزلها الله ﷿، وروى الحكم بن عتيبة، أن عليا ﵁ قال: لولا أن عمر نهى عن المتعة ما زنى إلا شقيّ، وقد كانت المتعة في صدر الإسلام، ثم نهى عنها النبي ﵇، وقال ابن المسيب: نسختها آية الميراث، إذ كانت المتعة لا ميراث فيها، وقيل قول الله تعالى: يا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِذا طَلَّقْتُمُ النِّساءَ فَطَلِّقُوهُنَّ لِعِدَّتِهِنَّ [الطلاق: ١] وقالت عائشة: نسخها قوله: وَالَّذِينَ هُمْ لِفُرُوجِهِمْ حافِظُونَ إِلَّا عَلى أَزْواجِهِمْ ولا زوجية مع الأجل ورفع الطلاق، والعدة، والميراث، وكانت: أن يتزوج الرجل المرأة بشاهدين وإذن الولي إلى أجل مسمى، وعلى أن لا ميراث بينهما، ويعطيها ما اتفقا عليه، فإذا انقضت المدة فليس له عليها سبيل، وتستبرئ رحمها لأن الولد لاحق فيه بلا شك، فإن لم تحمل حلت لغيره.
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Ayetin lafzı bütün bu görüşleri kapsar. İbn Kesîr, Nâfi', Ebû Amr ve İbn Âmir elifin ve hâ'nın fethasıyla «ve ehelle leküm» (وأحل لكم) şeklinde okumuşlardır ki bu, { كِتابَ اللَّهِ } kavline uygundur; zira anlam: «Allah bunu kesin bir hüküm olarak yazdı» demektir. Hamza ve Kisâî ise hemzenin dammesi ve hâ'nın kesresiyle «ve ühille» (وأحل) şeklinde okumuşlardır; bu da { حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ } kavline uygundur. Bu ayetteki verâ' (ötesi/dışındakiler); haram kılınanlar dikkate alındıktan sonra durumu dikkate alınan şeylerdir; dolayısıyla bu yönden onların ötesindedirler. { أَنْ تَبْتَغُوا بِأَمْوالِكُمْ } “Mallarınızla istemeniz” evlenmeyi ve satın almayı bir arada toplayan bir lafızdır; { أَنْ } nasb mahallindedir, Hamza'nın kıraatine göre ise ref mahallindedir; bâ harfinin hazfedilmesiyle nasb olması da muhtemeldir. { مُحْصِنِينَ } “İffetli yaşamak şartıyla”; yani bununla kendinizi koruyarak iffetli davrananlar demektir. { غَيْرَ مُسافِحِينَ } “Gayrimeşru ilişkiye girmemek üzere”; yani zânî olmayanlar demektir. Sifâh: Zinadır; suyun dökülmesi ve akıtılması anlamına gelen safhu'l-mâ'dan alınmıştır ve bu isim zinaya ayrılmıştır. Nitekim Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in bir düğünde tef seslerini işittiğinde: «Bu nikahtır, sifâh (zina) ve gizli nikah değildir» buyurması bundandır. Müfessirler O'nun: { فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ بِهِ مِنْهُنَّ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ فَرِيضَةً } “O halde onlardan hangisinden faydalandıysanız, mehirlerini belirlenmiş bir hak olarak kendilerine verin” kavlinin anlamında ihtilaf etmişlerdir: İbn Abbâs, Mücâhid, Hasen, İbn Zeyd ve başkaları şöyle demiştir: Anlamı; kadınla gerdeğe girip bir kez bile cinsî münasebet gerçekleştiğinde ücretin, yani mehrin tamamının verilmesi farz olur. { فَمَا } lafzı, az bir münasebetle bile mehrin verilmesinin gerekeceğini ifade eder. Yine İbn Abbâs, Mücâhid, Süddî ve başkalarından ayetin mut'a nikahı hakkında olduğu da rivayet edilmiştir. İbn Abbâs, Übey b. Ka'b ve Saîd b. Cübeyr: «Fe-meste'mta'tüm bihî minhünne ilâ ecelin müsemmen fe-âtûhünne ücûrahünne» (فما استمتعتم به منهن إلى أجل مسمى فآتوهنّ أجورهن / Onlardan belirlenmiş bir vakte kadar faydalandığınızda mehirlerini kendilerine verin) şeklinde okumuşlardır. İbn Abbâs, Ebû Nadre'ye: «Allah azze ve celle bunu böyle indirdi» demiştir. Hakem b. Uteybe rivayet eder ki Ali radıyallâhu anh şöyle demiştir: «Ömer mut'ayı yasaklamasaydı, şakî kimseden başkası zina etmezdi.» Mut'a İslam'ın ilk dönemlerinde vardı, sonra Nebî aleyhisselâm onu yasakladı. İbnü'l-Müseyyeb: «Mut'ada miras olmadığı için onu miras ayeti neshetmiştir» demiştir. Allah Teâlâ'nın: { يا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِذا طَلَّقْتُمُ النِّساءَ فَطَلِّقُوهُنَّ لِعِدَّتِهِنَّ } “Ey Peygamber! Kadınları boşayacağınız zaman onları iddet sürelerine göre boşayın” [Talak: 1] kavlinin [neshettiği] de söylenmiştir. Âişe ise onu O'nun: { وَالَّذِينَ هُمْ لِفُرُوجِهِمْ حافِظُونَ إِلَّا عَلى أَزْواجِهِمْ } “Onlar ki ırzlarını korurlar; ancak eşleri müstesnadır” kavlinin neshettiğini söylemiştir; çünkü belirli bir süreyle sınırlandırma ve talakın, iddetin ve mirasın kaldırılması durumunda evlilik olmaz. Mut'a; kişinin bir kadınla iki şahit ve velinin izniyle belirli bir vakte kadar, aralarında miras olmaması ve anlaştıkları şeyi kadına vermesi şartıyla evlenmesiydi; süre dolduğunda kadının üzerinde hiçbir hakkı kalmazdı ve kadın rahminin boş olduğunu belirlemek için istibrâ yapardı; zira çocuk şüphesiz ona ilhak edilirdi; gebe kalmazsa başkasına helal olurdu.
قال القاضي أبو محمد: وفي كتاب النحاس: في هذا خطأ فاحش في اللفظ، يوهم أن الولد لا يلحق في نكاح المتعة، وحكى المهدوي عن ابن المسيب: أن نكاح المتعة كان بلا ولي ولا شهود، وفيما حكاه ضعف، وفَرِيضَةً نصب على المصدر في موضع الحال، واختلف المفسرون في معنى قوله: وَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ الآية، فقال القائلون بأن الآية المتقدمة أمر بإيتاء مهور النساء إذا دخل بهن: إن هذه إشارة
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Nehhâs'ın kitabında: «Bunda lafız yönünden fahiş bir hata vardır; mut'a nikahında çocuğun nesebinin bağlanmayacağı vehmini uyandırmaktadır» denilmektedir. Mehdevî, İbnü'l-Müseyyeb'den mut'a nikahının velisiz ve şahitsiz olduğuna dair nakilde bulunmuştur; ancak naklettiği bu görüşte zayıflık vardır. { فَرِيضَةً } lafzı hâl konumunda mastar olarak mansubdur. Müfessirler O'nun: { وَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ } ayetinin anlamında ihtilaf etmişlerdir: Önceki ayetin zifafa girildiğinde kadınların mehirlerinin verilmesi emri olduğunu söyleyenler şöyle demiştir: Bu,
إلى ما يتراضى به من حط أو تأخير بعد استقرار الفريضة، فإن ذلك الذي يكون على وجه الرضا جائز ماض، وقال القائلون بأن الآية المتقدمة هي أمر المتعة: إن الإشارة بهذه إلى أن ما تراضيا عليه من زيادة في مدة المتعة وزيادة في الأجر جائز سائغ، وباقي الآية بين قوله تعالى:
farz olan miktar kesinleştikten sonra [mehirden] indirim yapma veya erteleme hususunda karşılıklı rıza gösterilen şeylere bir işarettir; zira rıza yoluyla olan bu durum caizdir ve geçerlidir. Önceki ayetin mut'a emri olduğunu söyleyenler ise: Bu işaretin, mut'a süresini artırma ve ücreti artırma hususunda karşılıklı rıza gösterdikleri şeylerin caiz ve geçerli olduğuna dair olduğunu söylemişlerdir. Ayetin geri kalanı açıktır. Allah Teâlâ'nın kavli:
[سورة النساء (٤) : آية ٢٥]
[Nisâ Suresi (4): Âyet 25]
وَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ مِنْكُمْ طَوْلاً أَنْ يَنْكِحَ الْمُحْصَناتِ الْمُؤْمِناتِ فَمِنْ ما مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ مِنْ فَتَياتِكُمُ الْمُؤْمِناتِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِإِيمانِكُمْ بَعْضُكُمْ مِنْ بَعْضٍ فَانْكِحُوهُنَّ بِإِذْنِ أَهْلِهِنَّ وَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ مُحْصَناتٍ غَيْرَ مُسافِحاتٍ وَلا مُتَّخِذاتِ أَخْدانٍ فَإِذا أُحْصِنَّ فَإِنْ أَتَيْنَ بِفاحِشَةٍ فَعَلَيْهِنَّ نِصْفُ ما عَلَى الْمُحْصَناتِ مِنَ الْعَذابِ ذلِكَ لِمَنْ خَشِيَ الْعَنَتَ مِنْكُمْ وَأَنْ تَصْبِرُوا خَيْرٌ لَكُمْ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٢٥)
{ وَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ مِنْكُمْ طَوْلاً أَنْ يَنْكِحَ الْمُحْصَناتِ الْمُؤْمِناتِ فَمِنْ ما مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ مِنْ فَتَياتِكُمُ الْمُؤْمِناتِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِإِيمانِكُمْ بَعْضُكُمْ مِنْ بَعْضٍ فَانْكِحُوهُنَّ بِإِذْنِ أَهْلِهِنَّ وَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ مُحْصَناتٍ غَيْرَ مُسافِحاتٍ وَلا مُتَّخِذاتِ أَخْدانٍ فَإِذا أُحْصِنَّ فَإِنْ أَتَيْنَ بِفاحِشَةٍ فَعَلَيْهِنَّ نِصْفُ ما عَلَى الْمُحْصَناتِ مِنَ الْعَذابِ ذلِكَ لِمَنْ خَشِيَ الْعَنَتَ مِنْكُمْ وَأَنْ تَصْبِرُوا خَيْرٌ لَكُمْ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٢٥) } “İçinizden kimin hür ve mümin kadınlarla evlenmeye gücü yetmezse, ellerinizin altında bulunan mümin cariyelerinizden alsın. Allah sizin imanınızı çok iyi bilir. Siz birbirinizdensiniz. O halde iffetli yaşamaları, zina etmemeleri ve gizli dost tutmamaları şartıyla onları sahiplerinin izniyle nikahlayın ve mehirlerini de güzellikle kendilerine verin. Evlendikten sonra bir fuhuş yaparlarsa, onlara hür kadınlara uygulanan cezanın yarısı gerekir. Bu (cariye ile evlenme izni), içinizden günaha düşmekten (zinadan) korkanlar içindir. Sabretmeniz ise sizin için daha hayırlıdır. Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir. (25)”
قال ابن عباس ومجاهد وسعيد بن جبير والسدي وابن زيد ومالك بن أنس في المدونة، الطول هنا السعة في المال، وقال ربيعة وإبراهيم النخعي: الطول هنا الجلد والصبر لمن أحب أمة وهويها حتى صار لذلك لا يستطيع أن يتزوج غيرها، فإن له أن يتزوج الأمة إذا لم يملك هواها، وإن كان يجد سعة في المال لنكاح حرة، ثم يكون قوله تعالى: لِمَنْ خَشِيَ الْعَنَتَ على هذا التأويل بيانا في صفة عدم الجلد، وعلى التأويل الآخر يكون تزوج الأمة معلقا بشرطين: عدم السعة في المال وخوف العنت، فلا يصح إلا باجتماعهما، وهذا هو نص مذهب مالك في المدونة من رواية ابن نافع وابن القاسم وابن وهب وابن زياد.
İbn Abbâs, Mücâhid, Saîd b. Cübeyr, Süddî, İbn Zeyd ve el-Müdevvene'de Mâlik b. Enes şöyle demiştir: Buradaki tavl (طَوْل), mal genişliğidir (maddi güçtür). Rebîa ve İbrâhîm en-Nehaî ise: Buradaki tavl, bir cariyeyi sevip ona aşık olan ve bundan dolayı başkasıyla evlenmeye güç yetiremeyen kimse için dayanma gücü ve sabırdır; hür bir kadınla evlenmek için mal genişliği bulsa bile sevgisine hakim olamadığı takdirde cariye ile evlenebilir, demişlerdir. Bu tevile göre Allah Teâlâ'nın: { لِمَنْ خَشِيَ الْعَنَتَ } “Günaha düşmekten korkanlar için” kavli, dayanma gücünün bulunmayışının niteliğine dair bir açıklama olur. Diğer tevile göre ise cariye ile evlenmek iki şarta bağlı kılınmıştır: Mal genişliğinin bulunmaması ve günaha düşme (zina) korkusu. Dolayısıyla ancak ikisinin bir arada bulunmasıyla sahih olur. İbn Nâfi', İbnü'l-Kâsım, İbn Vehb ve İbn Ziyâd'ın rivayetiyle el-Müdevvene'de Mâlik'in mezhebinin açık hükmü budur:
ان الحر لا يتزوج الأمة على حال إلا ألا يجد سعة في المال لمهر حرة، وأن يخشى العنت مع ذلك، وقال مالك في كتاب محمد: إذا وجد المهر ولكنه لا يقدر على النفقة فإنه لا يجوز له أن يتزوج أمة، وقال أصبغ: ذلك جائز، إذ نفقة الأمة على أهلها إذا لم يضمها إليه، وقال مطرف وابن الماجشون: لا يحل للحر أن ينكح أمة، ولا يقر إن وقع، إلا أن يجتمع الشرطان كما قال الله تعالى، وقاله أصبغ، قال: وقد كان ابن القاسم يذكر أنه سمع مالكا يقول: نكاح الأمة حلال في كتاب الله ﷿.
Hür bir erkek, hür bir kadının mehrine maddi gücü yetmemesi ve bununla birlikte günaha düşmekten korkması hali müstesna, hiçbir surette cariye ile evlenemez. Mâlik, Kitâbu Muhammed'de şöyle demiştir: Mehri bulur fakat nafakaya güç yetiremezse cariye ile evlenmesi caiz olmaz. Asbağ: «Bu caizdir; zira cariye yanına alınmadıkça nafakası ailesinin (sahibinin) üzerinedir» demiştir. Mutarrif ve İbnü'l-Mâcişûn: «Hür bir kimseye cariye ile evlenmek helal olmaz; vuku bulsa bile Allah Teâlâ'nın buyurduğu gibi iki şart bir araya gelmedikçe onaylanmaz» demişlerdir; bunu Asbağ da söylemiştir. [Asbağ] der ki: İbnü'l-Kâsım, Mâlik'in «Cariye ile nikahlanmak Allah azze ve celle'nin Kitabı'nda helaldir» dediğini işittiğini zikrederdi.
قال القاضي أبو محمد: وهو في المدونة، وقال سحنون في غيرها: ذلك في قوله تعالى: وَأَنْكِحُوا الْأَيامى مِنْكُمْ وَالصَّالِحِينَ مِنْ عِبادِكُمْ وَإِمائِكُمْ [النور: ٣٢] . وقاله ابن مزين.
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Bu [ifade] el-Müdevvene'de yer alır. Sahnûn ise başka bir eserde bunun Allah Teâlâ'nın: { وَأَنْكِحُوا الْأَيامى مِنْكُمْ وَالصَّالِحِينَ مِنْ عِبادِكُمْ وَإِمائِكُمْ } “İçinizden bekâr olanları, kölelerinizden ve cariyelerinizden sâlih olanları evlendirin” [Nur: 32] kavlinde olduğunu söylemiştir. İbn Müzeyyen de bunu demiştir.
قال القاضي أبو محمد: وليس في الآية ما يلزم منه تحليل الأمة لحر دون الشرطين، وقال مالك في المدونة: ليست الحرة بطول تمنع من نكاح الأمة إذا لم يجد سعة لأخرى وخاف العنت، وقال في كتاب محمد: ما يقتضي أن الحرة بمثابة الطول، قال الشيخ أبو الحسن اللخمي: وهو ظاهر القرآن، وروي نحو هذا عن ابن حبيب، وقاله أبو حنيفة: فمقتضى هذا أن من عنده حرة فلا يجوز له نكاح أمة، وإن عدم السعة وخاف العنت، لأنه طالب شهوة وعنده امرأة، وقال به الطبري واحتج له، وطَوْلًا- يصح في إعرابه أن يكون مفعولا بالاستطاعة، وأَنْ يَنْكِحَ في موضع نصب بدل من قوله طَوْلًا أو في موضع نصب بتقدير لأن ينكح، وفي هذا نظر، ويصح أن يكون طَوْلًا نصبا على المصدر، والعامل فيه الاستطاعة لأنها بمعنى يتقارب، وأَنْ يَنْكِحَ على هذا مفعول بالاستطاعة أو بالمصدر، تقول: طال الرجل طولا بفتح الطاء إذا تفضل ووجد واتسع عرفه، وطَوْلًا بضم الطاء في ضد القصر والْمُحْصَناتِ في هذا الموضع الحرائر، يدل على ذلك التقسيم بينهن وبين الإماء، وقالت فرقة: معناه العفائف وهو ضعيف لأن الإماء يقعن تحته،
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Ayette, iki şart olmaksızın hür bir erkeğe cariyenin helal kılınmasını gerektirecek bir delil yoktur. Mâlik el-Müdevvene'de: «Başka bir kadın için maddi imkân bulamayıp günaha düşmekten korktuğunda, nikahı altındaki hür kadın, cariye ile evlenmeyi engelleyen bir güç (tavl) değildir» demiştir. Kitâbu Muhammed'de ise hür kadının mevcudiyetinin tavl konumunda olduğunu gerektiren ifadeler kullanmıştır. Şeyh Ebü'l-Hasen el-Lahmî: «Kur'an'ın zahiri de budur» demiştir. İbn Habîb'den de buna benzer bir görüş rivayet edilmiştir; Ebû Hanîfe de bunu söylemiştir. Bunun gereğine göre, yanında hür bir kadın bulunan kimsenin —maddi gücü bulunmasa ve günaha düşmekten korksa bile— cariye ile evlenmesi caiz değildir; çünkü o şehvet peşindedir ve yanında zaten bir kadın vardır. Taberî de bunu benimsemiş ve bu doğrultuda delil getirmiştir. { طَوْلًا } kelimesinin i'rabında istita'a (güç yetirme) fiilinin mef'ûlü olması caizdir; { أَنْ يَنْكِحَ } ise { طَوْلًا } kelimesinden bedel olarak nasb mahallindedir veya «li-en yenkiha» takdiriyle nasb mahallindedir ki bu görüş tartışmalıdır. { طَوْلًا } kelimesinin mastar olarak mansub olması, âmilinin de yakın anlam taşıması sebebiyle istita'a fiili olması da caizdir; { أَنْ يَنْكِحَ } bu takdire göre istita'a fiilinin veya mastarın mef'ûlü olur. Tâ harfinin fethiyle kişinin ihsanı, imkânı ve cömertliği genişlediğinde «Tâle'r-raculü tavlen» (طال الرجل طولا) denir. Tâ harfinin dammesiyle «tûlen» (طُولًا) ise kısalığın zıddıdır. Bu yerdeki { الْمُحْصَناتِ } kelimesi hür kadınlardır; onlarla cariyeler arasında yapılan taksimat buna delalet eder. Bir grup: Anlamı iffetli kadınlardır, demiştir; ancak cariyeler de bu kapsama girdiği için bu zayıftır.
وقد تقدم الذكر للقراءة في الْمُحْصَناتِ، والْمُؤْمِناتِ صفة، فأما من يقول في الرجل يجد طولا لحرة كتابية لا لمؤمنة: إنه يمتنع عن نكاح الإماء، فهي صفة غير مشترطة، وإنما جاءت لأنها مقصد النكاح، إذ الأمة مؤمنة، وهذا هو المذهب المالكي، نص عليه ابن الماجشون في الواضحة ومن قال في الرجل لا يجد طولا إلا الكتابية: إنه يتزوج الأمة إن شاء، فصفة الْمُؤْمِناتِ عنده في الآية مشترطة في إباحة نكاح الإماء، والمسألة مختلف فيها حسبما ذكرناه، وما في قوله: فَمِنْ ما مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ يصح أن تكون مصدرية، تقديره: فمن ملك أيمانكم ويصح أن يراد بها النوع المملوك، فهي واقعة عليه، والفتاة- وإن كانت واقعة في اللغة على الشابة أية كانت، فعرفها في الإماء، وفتى- كذلك، وهذه المخاطبات بالكاف والميم عامة، أي: منكم الناكحون ومنكم المالكون، لأن الرجل ينكح فتاة نفسه، وهذا التوسع في اللغة كثير، والْمُؤْمِناتِ في هذا الموضع صفة مشترطة عند مالك وجمهور أصحابه، لأنهم يقولون: لا يجوز زواج أمة غير مسلمة بوجه، وقالت طائفة من أهل العلم منهم أصحاب الرأي: نكاح الأمة الكتابية جائز، وقوله الْمُؤْمِناتِ على جهة الوجه الفاضل، واحتجوا بالقياس على الحرائر، وذلك أنه لما لم يمنع قوله الْمُؤْمِناتِ في الحرائر من نكاح الكتابيات الحرائر، فكذلك لا يمنع قوله الْمُؤْمِناتِ في الإماء من نكاح الكتابيات الإماء، وقال أشهب في المدونة: جائز للعبد المسلم أن يتزوج أمة كتابية.
{ الْمُحْصَناتِ } kelimesindeki kıraat daha önce zikredilmişti. { الْمُؤْمِناتِ } ise sıfattır. Mümin bir hür kadına değil de Kitap ehli hür bir kadına güç yetiren erkek hakkında: «Cariyelerle evlenmekten kaçınır» diyen kimseye göre bu, şart koşulmamış bir sıfattır; sadece nikahın asıl hedefi o olduğu için getirilmiştir, zira cariye mümindir. Mâlikî mezhebi budur; İbnü'l-Mâcişûn el-Vâdıha'da bunu açıkça belirtmiştir. Sadece Kitap ehli kadına güç yetiren erkek hakkında: «Dilerse cariye ile evlenir» diyen kimseye göre ise ayetteki { الْمُؤْمِناتِ } sıfatı cariyelerle nikahlanmanın mübah kılınmasında şart koşulmuştur. Bu mesele zikrettiğimiz üzere ihtilaflıdır. O'nun: { فَمِنْ ما مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ } kavlindeki «mâ»nın masdariyye olması caizdir; takdiri: «Fe-min milki eymâniküm» (sağ ellerinizin mülkiyetinden) şeklindedir. Bununla mülk edinilen türün kastedilmesi de caizdir ki o zaman ona racidir. Fetât (genç kız/cariye) kelimesi —lügatte hangi genç kız olursa olsun kapsasa da— örfte cariyeler için kullanılır; fetâ (köle/delikanlı) da böyledir. Kâf ve mîm zamirleriyle yapılan bu hitaplar umumidir; yani: «İçinizden nikahlayanlar da içinizden sahip olanlar da vardır»; zira kişi kendi cariyesiyle nikahlanmaz. Dildeki bu genişlik çokça mevcuttur. Bu yerdeki { الْمُؤْمِناتِ } sıfatı Mâlik ve ashabının cumhuruna göre şart koşulmuş bir sıfattır; çünkü onlar: «Müslüman olmayan bir cariyenin nikahlanması hiçbir surette caiz değildir» derler. İlim ehlinden re'y ehlinin de aralarında bulunduğu bir topluluk ise: «Kitap ehli cariye ile nikahlanmak caizdir; O'nun { الْمُؤْمِناتِ } kavli ise daha faziletli olan cihete göredir» demişler ve hür kadınlara kıyasla delil getirmişlerdir. Zira hür kadınlar hakkındaki { الْمُؤْمِناتِ } kavli Kitap ehli hür kadınlarla evlenmeye engel olmadığı gibi, cariyeler hakkındaki { الْمُؤْمِناتِ } kavli de Kitap ehli cariyelerle evlenmeye engel olmaz. Eşheb el-Müdevvene'de: «Müslüman bir kölenin Kitap ehli bir cariye ile evlenmesi caizdir» demiştir.
قال القاضي أبو محمد: فالمنع عنده أن يفضل الزوج في الحرية والدين معا، وقوله تعالى: وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِإِيمانِكُمْ معناه: أن الله عليم ببواطن الأمور ولكم ظواهرها، فإذا كانت الفتاة ظاهرها الإيمان فنكاحها صحيح، وعلم باطنها إلى الله، وإنما هذا لئلا يستريب متحير بإيمان بعض الإماء، كالقريبة عهد بالسباء، أو كالخرساء وما أشبهه. وفي اللفظ أيضا تنبيه على أنه ربما كان إيمان أمة أفضل من إيمان بعض من الحرائر، أي: فلا تعجبوا بمعنى الحرية، وقوله: بَعْضُكُمْ مِنْ بَعْضٍ قالت طائفة: هو رفع على الابتداء والخبر، والمقصد بهذا الكلام أي إنكم أيها الناس سواء بنو الحرائر وبنو الإماء، أكركم عند الله أتقاكم، فهذه توطئة لنفوس العرب التي كانت تستهجن ولد الأمة، فلما جاء الشرع بجواز نكاحها، أعلموا مع ذلك أن ذلك التهجين لا معنى له، وقال الطبري: هو رفع بفعل تقديره: فلينكح مما ملكت «أيمانكم بعضكم من بعض» فعلى هذا في الكلام تقديم وتأخير. وهذا قول ضعيف.
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Ona göre yasak olan, kocanın hem hürriyet hem de din bakımından aynı anda üstün olmasıdır. Allah Teâlâ'nın: { وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِإِيمانِكُمْ } “Allah sizin imanınızı çok iyi bilir” kavlinin anlamı: Şüphesiz Allah işlerin iç yüzünü hakkıyla bilendir; sizin için ise onların zahiri geçerlidir. Dolayısıyla cariyenin zahiri iman üzere ise onun nikahı sahihtir; iç yüzünün ilmi ise Allah'a aittir. Bu, esirlikten yeni kurtulmuş veya dilsiz ve benzeri olan bazı cariyelerin imanından tereddüt eden kimsenin şüpheye düşmemesi içindir. Bu lafızda ayrıca bazen bir cariyenin imanının bazı hür kadınların imanından daha üstün olabileceğine bir uyarı da vardır; yani hürriyet kavramına aldanıp büyülenmeyin. O'nun: { بَعْضُكُمْ مِنْ بَعْضٍ } “Siz birbirinizdensiniz” kavli hakkında bir topluluk şöyle demiştir: Bu, mübteda ve haber olarak ref mahallindedir. Bu sözle kastedilen şudur: Ey insanlar! Hür kadınların çocukları ile cariyelerin çocukları eşitsiniz; Allah katında en üstün olanınız, en çok takva sahibi olanınızdır. Bu, cariyenin çocuğunu ayıplayıp hakir gören Arapların nefislerini teskin edici bir hazırlıktır. Şeriat cariye ile evlenmenin caiz olduğu hükmünü getirince, bununla birlikte o ayıplamanın hiçbir anlamı olmadığını da bildirmiştir. Taberî ise bunun takdiri: «Sağ ellerinizin sahip olduklarından bir kısmınız diğer bir kısmınızdan nikahlasın» şeklinde olan bir fiille merfu olduğunu söylemiştir; buna göre kelamda takdim ve tehir vardır. Bu ise zayıf bir görüştür.
قوله: بِإِذْنِ أَهْلِهِنَّ معناه: بولاية أربابهن المالكين، وقوله: وَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ يعني مهورهن، قاله ابن زيد وغيره، وبِالْمَعْرُوفِ معناه: بالشرع والسنة، وهذا يقتضي أنهن أحق بمهورهن من السادة، وهو مذهب مالك قال في كتاب الرهون: ليس للسيد أن يأخذ مهر أمته ويدعها بلا جهاز. قال سحنون في
O'nun: { بِإِذْنِ أَهْلِهِنَّ } “Sahiplerinin izniyle” kavlinin anlamı: Mâlik olan efendilerinin velayetiyle demektir. O'nun: { وَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ } “Mehirlerini kendilerine verin” kavli, yani mehirlerini demektir; bunu İbn Zeyd ve başkaları söylemiştir. { بِالْمَعْرُوفِ } “Güzellikle” ifadesinin anlamı ise: Şeriata ve sünnete uygun olarak demektir. Bu da cariyelerin mehirleri üzerinde efendilerinden daha çok hak sahibi olduklarını gerektirir; bu Mâlik'in mezhebidir. O, Kitâbü'r-Ruhûn'da şöyle demiştir: «Efendinin, cariyesinin mehrini alıp onu çeyizsiz/donanımsız bırakma hakkı yoktur.» Sahnûn ise
غير المدونة: كيف هذا؟ وهو لا يبوئه معها بيتا. وقال بعض الفقهاء: معنى ما في المدونة: أنه بشرط التبوئة، فعلى هذا لا يكون قول سحنون خلافا ومُحْصَناتٍ وما بعده حال، فالظاهر أنه بمعنى عفيفات إذ غير ذلك من وجوه الإحصان بعيد إلا مسلمات فإنه يقرب، والعامل في الحال فَانْكِحُوهُنَّ ويحتمل أن يكون فَانْكِحُوهُنَّ بِإِذْنِ أَهْلِهِنَّ كلاما تاما، ثم استأنف «وآتوهن أجورهن مزوجات غير مسافحات» ، فيكون العامل وَآتُوهُنَّ، ويكون معنى الإحصان: التزويج، و «المسافحات» من الزواني: المبتذلات اللواتي هن سوق للزنا، «ومتخذات الأخدان» : هن المتسترات اللواتي يصحبن واحدا واحدا ويزنين خفية، وهذان كانا نوعين في زنا الجاهلية، قاله ابن عباس وعامر الشعبي والضحاك وغيرهم، وأيضا فهو تقسيم عقلي لا يعطي الوجود إلا أن تكون الزانية إما لا ترديد لامس وإما أن تختص من تقتصر عليه، وقوله تعالى: فَإِذا أُحْصِنَّ الآية قرأ نافع وابن كثير وأبو عمرو وابن عامر «أحصن» على بناء الفعل للمفعول، وقرأ حمزة والكسائي على بناء الفعل للفاعل، واختلف عن عاصم، فوجه الكلام أن تكون القراءة الأولى بالتزوج، والثانية بالإسلام أو غيره مما هو من فعلهن، ولكن يدخل كل معنى منهما على الآخر، واختلف المتأولون فيما هو الإحصان هنا، فقال الجمهور: هو الإسلام، فإذا زنت الأمة المسلمة حدت نصف حد الحرة- وإسلامها هو إحصانها الذي في الآية، وقالت فرقة: إحصانها الذي في الآية هو التزويج لحر، فإذا زنت الأمة المسلمة التي لم تتزوج فلا حد عليها، قاله سعيد بن جبير والحسن وقتادة، وقالت فرقة:
el-Müdevvene dışındaki bir eserinde: «Bu nasıl olur? Efendi onunla birlikte kocasına bir ev tahsis etmemektedir» demiştir. Bazı fakihler şöyle demiştir: el-Müdevvene'deki hükmün anlamı, ev tahsis etme şartına bağlıdır; buna göre Sahnûn'un sözü bir ihtilaf sayılmaz. { مُحْصَناتٍ } ve sonrasındaki lafızlar hâldir. Zahir olan, iffetli kadınlar anlamında olmasıdır; zira ihsanın diğer yönleri —yakın olmakla birlikte Müslüman kadınlar anlamı müstesna— uzaktır. Hâldeki âmil { فَانْكِحُوهُنَّ } fiilidir. { فَانْكِحُوهُنَّ بِإِذْنِ أَهْلِهِنَّ } ifadesinin tam bir kelam olması, sonra da «Müzevvecâtin gayra müsâfihâtin» (evli ve gayrimeşru ilişkiye girmeyenler olarak mehirlerini kendilerine verin) şeklinde yeni bir cümleye başlanmış olması da muhtemeldir; o takdirde âmil { وَآتُوهُنَّ } fiili olur ve ihsanın anlamı da evlilik olur. Zina edenlerden «el-Müsâfihât» (المسافحات); zinanın pazarlandığı, kendilerini bu işe serbestçe salıvermiş kadınlardır. «Müttehidâti ahdân» (متخذات الأخدان) ise; teker teker dost tutup gizlice zina eden, örtülü kadınlardır. Bu ikisi Cahiliye zinasındaki iki tür idi; bunu İbn Abbâs, Âmir eş-Şa'bî, Dahhâk ve başkaları söylemiştir. Ayrıca bu akli bir taksimdir; varlık aleminde zina eden kadın ya dokunanı geri çevirmeyen biri olur ya da münasebetini sırf belirli kişiye has kılan biri olur. Allah Teâlâ'nın: { فَإِذا أُحْصِنَّ } ayetini Nâfi', İbn Kesîr, Ebû Amr ve İbn Âmir meçhul fiil kalıbında «ühsinne» (أُحْصِنَّ) şeklinde okumuşlardır. Hamza ve Kisâî ise malum fiil kalıbında [ahsenne] şeklinde okumuşlardır; Âsım'dan ise farklı rivayetler gelmiştir. Sözün gelişine göre birinci kıraat evlenmekle, ikinci kıraat ise İslam ile veya kendi fiillerinden olan başka bir şeyle ilgilidir; ancak bu iki anlamdan her biri diğerine dahil olur. Tevil ehli buradaki ihsanın ne olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir: Cumhur; o İslam'dır, dolayısıyla Müslüman bir cariye zina ettiğinde hür kadına uygulanan cezanın yarısı kadar had vurulur ve onun İslam'ı ayetteki ihsanıdır, demiştir. Bir grup: Ayetteki ihsanı hür bir erkekle evlenmesidir; dolayısıyla evlenmemiş Müslüman cariye zina ettiğinde ona had cezası yoktur, demiştir; bunu Saîd b. Cübeyr, Hasen ve Katâde söylemiştir. Bir grup ise şöyle demiştir:
الإحصان- في الآية التزوج، إلا أن الحد واجب على الأمة المسلمة بالسنة، وهي الحديث الصحيح في مسلم والبخاري، أنه قيل: يا رسول الله، الأمة إذا زنت ولم تحصن؟ فأوجب عليها الحد. قال الزهري:
Ayetteki ihsan evlenmektir; ancak Müslüman cariyeye had cezası sünnetle vaciptir; bu da Müslim ve Buhârî'de geçen: «Ey Allah'ın Resûlü! Cariye zina eder de henüz evlenmemiş (ihsan sahibi olmamış) bulunursa ne yapılır?» diye sorulduğunda ona had uygulanmasını emrettiği sahih hadistir. Zührî şöyle demiştir:
فالمتزوجة محدودة بالقرآن والمسلمة غير المتزوجة محدودة بالحديث.
«Evli olan cariye Kur'an ile had cezasına çarptırılır; evli olmayan Müslüman cariye ise hadisle had cezasına çarptırılır.»
قال القاضي أبو محمد: وهذا الحديث والسؤال من الصحابة يقتضي أنهم فهموا من القرآن أن معنى أُحْصِنَّ تزوجن، وجواب النبي ﷺ على ذلك يقتضي تقرير المعنى ومن أراد أن يضعف قول من قال: إنه الإسلام بأن الصفة لهن بالإيمان قد تقدمت وتقررت فذلك غير لازم، لأنه جائز أن يقطع في الكلام ويزيد، فإذا كن على هذه الحالة المتقدمة من الإيمان فَإِنْ أَتَيْنَ بِفاحِشَةٍ فَعَلَيْهِنَّ، وذلك سائغ صحيح، والفاحشة هنا: الزنى بقرينة إلزام الحد، والْمُحْصَناتِ في هذه الآية الحرائر، إذ هي الصفة المشروطة في الحد الكامل، والرجم لا يتنصف، فلم يرد في الآية بإجماع، ثم اختلف، فقال ابن عباس والجمهور: على الأمة نصف المائة لا غير ذلك، وقال الطبري وجماعة من التابعين: على الأمة نصف المائة ونصف المدة، وهي نفي ستة أشهر، والإشارة بذلك إلى نكاح الأمة، والْعَنَتَ في اللغة: المشقة، وقالت طائفة: المقصد به هاهنا الزنا، قاله مجاهد: وقال ابن عباس: ما ازلحف ناكح الأمة عن الزنا إلا قريبا، قال: والْعَنَتَ الزنا، وقاله عطية العوفي والضحاك، وقالت طائفة: الإثم، وقالت طائفة: الحد.
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Bu hadis ve sahabenin sorusu, onların Kur'an'dan { أُحْصِنَّ } lafzının anlamının «evlendiklerinde» olduğunu anladıklarını gerektirir; Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in buna verdiği cevap da bu anlamı pekiştirmeyi gerektirir. Onun İslam olduğunu söyleyen kimsenin sözünü; onların iman ile nitelendirilmesi daha önce geçmiş ve kesinleşmişti diyerek zayıflatmak isteyen kimsenin bu itirazı zorunlu bir itiraz değildir; çünkü kelamı kesip ilave yapmak caizdir: İmandan ibaret olan bu önceki hal üzere bulunduklarında { فَإِنْ أَتَيْنَ بِفاحِشَةٍ فَعَلَيْهِنَّ } “bir fuhuş yaparlarsa, onlara... gerekir”; bu da caiz ve sahihtir. Buradaki fuhuş, had cezasının zorunlu kılınması karinesiyle zinadır. Bu ayetteki { الْمُحْصَناتِ } hür kadınlardır; zira tam had cezasında şart koşulan sıfat budur. Recim ise yarıya bölünemez; bu sebeple icma ile ayette kastedilmemiştir. Sonra ihtilaf edilmiştir: İbn Abbâs ve cumhur; cariyeye yüzün yarısı (elli sopa) uygulanır, bundan başkası yoktur, demişlerdir. Taberî ve tâbiînden bir grup ise: Cariyeye yüzün yarısı ve sürenin yarısı (o da altı ay sürgündür) uygulanır, demişlerdir. { ذلِكَ } (Bu) ifadesiyle cariye ile nikahlanmaya işaret edilmektedir. Lügatte anet (الْعَنَتَ): Meşakkattir. Bir grup: Burada onunla kastedilen zinadır, demiştir; bunu Mücâhid söylemiştir. İbn Abbâs: «Cariye ile evlenen kimse zinadan ancak az bir mesafe uzaklaşmıştır» demiş ve { الْعَنَتَ } zînadır, demiştir; bunu Atiyye el-Avfî ve Dahhâk da söylemiştir. Bir grup: Günahtır, bir grup da: Had cezasıdır, demiştir.
قال القاضي أبو محمد: والآية تحتمل ذلك كله، وكل ما يعنت عاجلا وآجلا. وقوله تعالى: وَأَنْ تَصْبِرُوا خَيْرٌ لَكُمْ يعني عن نكاح- الإماء- قاله سعيد بن جبير ومجاهد والسدي وابن عباس ﵄، وهذا ندب إلى الترك، وعلته ما يؤدي إليه نكاح الإماء من استرقاق الولد ومهنتهن، وهذه الجملة ابتداء وخبر تقديره: وصبركم خير لكم وَاللَّهُ غَفُورٌ، أي لمن فعل وتزوج.
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Ayet bütün bunları ve peşin ya da sonradan meşakkat veren her şeyi kapsar. Allah Teâlâ'nın: { وَأَنْ تَصْبِرُوا خَيْرٌ لَكُمْ } “Sabretmeniz sizin için daha hayırlıdır” kavli, yani cariyelerle evlenmekten sabretmeniz demektir; bunu Saîd b. Cübeyr, Mücâhid, Süddî ve İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ söylemiştir. Bu, [cariyelerle evlenmeyi] terk etmeye yönelik bir teşviktir; gerekçesi ise cariyelerle evlenmenin çocuğun köleleştirilmesine ve cariyelerin meşakkatli hizmetine yol açmasıdır. Bu cümle mübteda ve haberdir; takdiri: «Ve sabruküm hayrun leküm» (Sabretmeniz sizin için daha hayırlıdır) şeklindedir. { وَاللَّهُ غَفُورٌ } “Allah çok bağışlayandır”; yani [bunu] yapıp da evlenen kimse için [bağışlayıcıdır].
قوله تعالى:
Allah Teâlâ'nın kavli:
[سورة النساء (٤) : الآيات ٢٦ الى ٢٨]
[Nisâ Suresi (4): Âyetler 26-28]
يُرِيدُ اللَّهُ لِيُبَيِّنَ لَكُمْ وَيَهْدِيَكُمْ سُنَنَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَيَتُوبَ عَلَيْكُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (٢٦) وَاللَّهُ يُرِيدُ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْكُمْ وَيُرِيدُ الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الشَّهَواتِ أَنْ تَمِيلُوا مَيْلاً عَظِيماً (٢٧) يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُخَفِّفَ عَنْكُمْ وَخُلِقَ الْإِنْسانُ ضَعِيفاً (٢٨)
{ يُرِيدُ اللَّهُ لِيُبَيِّنَ لَكُمْ وَيَهْدِيَكُمْ سُنَنَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَيَتُوبَ عَلَيْكُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (٢٦) وَاللَّهُ يُرِيدُ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْكُمْ وَيُرِيدُ الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الشَّهَواتِ أَنْ تَمِيلُوا مَيْلاً عَظِيماً (٢٧) يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُخَفِّفَ عَنْكُمْ وَخُلِقَ الْإِنْسانُ ضَعِيفاً (٢٨) } “Allah size (hükümlerini) açıklamak, sizi sizden öncekilerin yollarına iletmek ve tövbelerinizi kabul etmek ister. Allah hakkıyla bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir. (26) Allah sizin tövbenizi kabul etmek ister; şehvetlerine uyanlar ise sizin büyük bir sapışla (haktan) sapmanızı isterler. (27) Allah sizden (ağır yükleri) hafifletmek ister; çünkü insan zayıf yaratılmıştır. (28)”
اختلف النحاة في اللام من قوله: لِيُبَيِّنَ فمذهب سيبويه ﵀: أن التقدير «لأن يبين» والمفعول مضمر، تقديره: يريد الله هذا، فإن كانت لام الجر أو لام كي فلا بد فيهما من تقدير «أن» لأنهما لا يدخلان إلا على الأسماء وقال الفراء والكوفيون: اللام نفسها بمنزلة «أن» وهو ضعيف، ونظير هذه اللام قول الشاعر: [الطويل] أريد لأنسى ذكرها وقال بعض النحاة: التقدير إرادتي لأنسى. وَيَهْدِيَكُمْ بمعنى: يرشدكم، لا يتوجه غير ذلك، بقرينة السنن، وال سُنَنَ: الطرق ووجوه الأمور وأنحاؤها.
Nahivciler { لِيُبَيِّنَ } kavlindeki lâm harfi hakkında ihtilaf etmişlerdir: Sîbeveyhi'nin rahimehullâh mezhebine göre takdir: «li-en yübeyyine» (açıklasın diye) şeklindedir ve mef'ûl gizlidir; takdiri: «Yurîdullâhu hâzâ» (Allah bunu ister) şeklindedir. Zira cerr lâmı veya ta'lîl (key) lâmı olursa, her ikisinde de «en» takdiri zorunludur; çünkü bunlar sadece isimlerin başına gelirler. Ferrâ ve Kûfeliler: Lâmın bizzat kendisi «en» konumundadır, demişlerdir ki bu zayıftır. Bu lâmın benzeri şairin şu sözüdür: [Tavîl] «Onun anısını unutayım diye istiyorum...» Bazı nahivciler ise takdirin: «İrâdetî li-enseye» (İsteğim unutmam içindir) şeklinde olduğunu söylemiştir. { وَيَهْدِيَكُمْ } “ve sizi iletmek [ister]”, sünen (yollar) karinesiyle «sizi irşad etmek ister» anlamındadır; başka bir anlama yönelmez. Sünen (السنن) ise: Yollar, işlerin vecihleri ve yöntemleridir.
قال القاضي أبو محمد: ويظهر من قوة هذا الكلام أن شرعتنا في المشروعات كشرعة من قبلنا، وليس ذلك كذلك، وإنما هذه الهداية في أحد أمرين، إما في أنّا خوطبنا في كل قصة نهيا وأمرا، كما خوطبوا هم أيضا في قصصهم، وشرع لنا كما شرع لهم، فهدينا سننهم في ذلك، وإن اختلفت أحكامنا وأحكامهم، والأمر الثاني أن هدينا سننهم في أن أطعنا وسمعنا كما سمعوا وأطاعوا، فوقع التماثل من هذه الجهة، والذين من قبلنا: هم المؤمنون في كل شريعة، وتوبة الله على عبده هي رجوعه به عن المعاصي إلى الطاعات وتوفيقه له، وحسن عَلِيمٌ هنا بحسب ما تقدم من سنن الشرائع وموضع المصالح وحَكِيمٌ أي مصيب بالأشياء مواضعها بحسب الحكمة والإتقان.
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Bu kelamın gücünden, meşru kılınan hükümlerde şeriatımızın bizden öncekilerin şeriatı gibi olduğu anlaşılabilir; ancak durum öyle değildir. Bu hidayet iki şeyden birindedir: Ya onlar kıssalarında muhatap kılındıkları gibi bize de her kıssada bir nehiy ve emir ile hitap edilmiş, onlara hüküm konulduğu gibi bize de konulmuştur; dolayısıyla hükümlerimiz ile hükümleri farklı olsa bile bu hususta onların yollarına iletilmişizdir. İkinci husus ise onların işitip itaat ettikleri gibi bizim de işitip itaat etmemiz hususunda onların yollarına iletilmiş olmamızdır; dolayısıyla benzerlik bu yönden meydana gelmiştir. «Bizden öncekiler» her şeriattaki müminlerdir. Allah'ın kulunun tövbesini kabul etmesi; onu günahlardan taatlere döndürmesi ve ona muvaffakiyet vermesidir. Buradaki { عَلِيمٌ } “hakkıyla bilen” vasfı, şeriatların yollarına ve maslahatların yerine göre güzel düşmüştür; { حَكِيمٌ } “hüküm ve hikmet sahibi” vasfı ise hikmet ve sağlamlık ölçüsünce şeyleri yerli yerine koyan demektir.
وتكرار إرادة الله تعالى التوبة على عباده تقوية للإخبار الأول، وليس المقصد في هذه الآية إلا الإخبار عن إرادة الذين يتبعون الشهوات، فقدمت إرادة الله توطئة، مظهرة لفساد إرادة متبعي الشهوات، واختلف المتأولون في متبعي الشهوات، فقال مجاهد: هم الزناة، وقال السدي: هم اليهود والنصارى، وقالت فرقة: هم اليهود خاصة، لأنهم أرادوا أن يتبعهم المسلمون في نكاح الأخوات من الأب، وقال ابن زيد:
Allah Teâlâ'nın kullarının tövbelerini kabul etme iradesini tekrarlaması, ilk haberi kuvvetlendirmek içindir. Bu ayetteki asıl gaye ise şehvetlerine uyanların iradesini haber vermekten ibarettir; dolayısıyla Allah'ın iradesi, şehvetlerine uyanların iradesinin bozukluğunu ortaya koyan bir hazırlık olarak öne geçirilmiştir. Tevil ehli «şehvetlerine uyanlar» hakkında ihtilaf etmişlerdir: Mücâhid: Onlar zânîlerdir, demiştir. Süddî: Onlar Yahudi ve Hristiyanlardır, demiştir. Bir grup: Onlar özellikle Yahudilerdir; zira onlar baba bir kız kardeşlerle evlenme hususunda Müslümanların kendilerine uymasını istemişlerdi, demiştir. İbn Zeyd ise:
ذلك على العموم في هؤلاء، وفي كل متبع شهوة، ورجحه الطبري، وقرأ الجمهور «ميلا» بسكون الياء، وقرأ الحسن بن أبي الحسن «ميلا» بفتح الياء.
Bunun hem bunları hem de şehvetine uyan herkesi kapsayacak şekilde umumi olduğunu söylemiştir; Taberî de bunu tercih etmiştir. Cumhur «meylen» (ميلا) kelimesini yâ'nın sükûnuyla okumuştur; Hasen b. Ebi'l-Hasen ise yâ'nın fethasıyla «meyelen» (ميلا) şeklinde okumuştur.
وقوله تعالى: يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُخَفِّفَ عَنْكُمْ المقصد الظاهر بهذه الآية أنها في تخفيف الله تعالى ترك نكاح الإماء بإباحة ذلك، وأن إخباره عن ضعف الإنسان إنما هو في باب النساء، أي لما علمنا ضعفكم عن الصبر عن النساء خففنا عنكم بإباحة الإماء، وكذلك قال مجاهد وابن زيد وطاوس، وقال طاوس: ليس يكون الإنسان في شيء أضعف منه في أمر النساء.
Allah Teâlâ'nın: { يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُخَفِّفَ عَنْكُمْ } “Allah sizden (ağır yükleri) hafifletmek ister” kavliyle kastedilen zahir mana; bunun Allah Teâlâ'nın cariyelerle evlenmeyi mübah kılmak suretiyle [evlenmeyi] terk etme hususunu hafifletmesi hakkında olduğu ve insanın zayıflığına dair haberin kadınlar konusunda olduğudur; yani kadınlara karşı sabretme konusundaki zayıflığınızı bildiğimiz için cariyeleri mübah kılarak sizden yükü hafiflettik, demektir. Mücâhid, İbn Zeyd ve Tâvûs da böyle demiştir. Tâvûs: «İnsan hiçbir şeyde kadınlar hususunda olduğu kadar zayıf değildir» demiştir.
قال القاضي أبو محمد: ثم بعد هذا المقصد تخرج الآية في مخرج التفضل، لأنها تتناول كل ما خفف الله تعالى عن عباده، وجعله الدين يسرا، ويقع الإخبار عن ضعف الإنسان عاما، حسبما هو في نفسه ضعيف يستميله هواه في الأغلب والْإِنْسانُ رفع على ما لم يسم فاعله، وضَعِيفاً حال، وقرأ ابن عباس ومجاهد «وخلق الإنسان» على بناء الفعل للفاعل وضَعِيفاً حال أيضا على هذه القراءة، ويصح أن يكون خُلِقَ بمعنى جعل، فيكسبها ذلك قوة التعدي إلى مفعولين، فيكون قوله ضَعِيفاً مفعولا ثانيا.
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Sonra bu gayeden hareketle ayet bir lütuf ve ihsan üslubunda tecelli eder; zira o, Allah Teâlâ'nın kullarından hafiflettiği ve dini kolaylık kıldığı her şeyi kapsar. İnsanın zayıflığına dair haber de —bizzat kendisinin çoğunlukla hevasının meylettirdiği bir zayıf olması bakımından— umumi olarak vaki olur. { الْإِنْسانُ } fâili zikredilmeyen fiilin nâib-i fâili olarak merfudur; { ضَعِيفاً } ise hâldir. İbn Abbâs ve Mücâhid malum fiil kalıbıyla «ve haleka'l-insâne» (وخلق الإنسان) şeklinde okumuşlardır; bu kıraate göre de { ضَعِيفاً } hâldir. { خُلِقَ } fiilinin «kıldı/yaptı» anlamında olması da caizdir ki bu ona iki mef'ûle geçişlilik kazandırır; böylece { ضَعِيفاً } kavli ikinci mef'ûl olur.
قوله تعالى:
Allah Teâlâ'nın kavli:
[سورة النساء (٤) : الآيات ٢٩ الى ٣٠]
[Nisâ Suresi (4), Ayetler 29-30]
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَأْكُلُوا أَمْوالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْباطِلِ إِلاَّ أَنْ تَكُونَ تِجارَةً عَنْ تَراضٍ مِنْكُمْ وَلا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ إِنَّ اللَّهَ كانَ بِكُمْ رَحِيماً (٢٩) وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ عُدْواناً وَظُلْماً فَسَوْفَ نُصْلِيهِ ناراً وَكانَ ذلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيراً (٣٠)
{ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَأْكُلُوا أَمْوالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْباطِلِ إِلاَّ أَنْ تَكُونَ تِجارَةً عَنْ تَراضٍ مِنْكُمْ وَلا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ إِنَّ اللَّهَ كانَ بِكُمْ رَحِيماً (٢٩) وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ عُدْواناً وَظُلْماً فَسَوْفَ نُصْلِيهِ ناراً وَكانَ ذلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيراً (٣٠) } “Ey iman edenler! Mallarınızı aranızda batıl yollarla yemeyin; ancak karşılıklı rızaya dayalı bir ticaret olması müstesnadır. Kendinizi de öldürmeyin. Şüphesiz Allah size karşı çok merhametlidir. (29) Kim haddi aşarak ve zulmederek bunu yaparsa, biz onu ateşe sokacağız; bu da Allah'a pek kolaydır. (30)”
هذا استثناء ليس من الأول، والمعنى: لكن إن كانت تجارة فكلوها، وقرأ المدنيون وابن كثير وابن عامر وأبو عمرو: «تجارة» بالرفع على تمام «كان» وأنها بمعنى: وقع، وقرأت فرقة، هي الكوفيون حمزة وعاصم والكسائي: «تجارة» بالنصب على نقصان «كان» ، وهو اختيار أبي عبيد.
Bu, öncekinden olmayan [münkatı] bir istisnadır. Anlamı şudur: «Fakat bir ticaret olursa o takdirde onu yiyin.» Medineliler, İbn Kesîr, İbn Âmir ve Ebû Amr, «kâne»nin tam fiil oluşu ve «vuku buldu» manasında bulunması üzere «ticâretün» (تجارة) şeklinde merfû okumuşlardır. Kûfelilerden oluşan bir grup; Hamza, Âsım ve Kisâî ise «kâne»nin nâkıs oluşu üzere «ticâraten» (تجارة) şeklinde mensub okumuşlardır ki Ebû Ubeyd'in tercihi de budur.
قال القاضي أبو محمد: وهما قولان قويان، إلا أن تمام «كان» يترجح عند بعض، لأنها صلة «لأن» فهي محطوطة عن درجتها إذا كانت سليمة من صلة وغيرها، وهذا ترجيح ليس بالقوي ولكنه حسن، وأَنْ في موضع نصب، ومن نصب «تجارة» جعل اسم كان مضمرا، تقديره الأموال أموال تجارة، فحذف المضاف وأقيم المضاف إليه مقامه، أو يكون التقدير: إلا أن تكون التجارة تجارة، ومثل ذلك قول الشاعر:
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Bunların ikisi de kuvvetli görüştür; ancak «kâne»nin tam olması bazılarına göre daha racihtir, çünkü o «en» edatının sılasıdır; sıla ve benzerlerinden arınmış olduğu zamanki derecesinden aşağıdadır. Bu çok kuvvetli bir tercih olmasa da güzeldir. { أَنْ } nasb mahallindedir. «Ticâraten» kelimesini mensub okuyanlar, «kâne»nin ismini zamir kabul etmişlerdir; takdiri ise «mallar ticaret malları olursa» şeklindedir; dolayısıyla muzaf hazfedilmiş ve muzafun ileyh onun yerine geçirilmiştir. Yahut takdiri: «ticaret bir ticaret olursa» şeklindedir. Şairin şu sözü de bunun gibidir:
[الطويل] إذا كان يوما ذا كواكب أشنعا أي: إذا كان اليوم يوما، والاستثناء منقطع في كل تقدير وفي قراءة الرفع. فأكل الأموال بالتجارة جائز بإجماع الأمّة، والجمهور على جواز الغبن في التجارة، مثال ذلك: أن يبيع الرجل ياقوتة بدرهم وهي تساوي مائة، فذلك جائز، ويعضده حديث النبي ﷺ «لا يبع حاضر لباد» لأنه إنما أراد بذلك أن يبيع البادي باجتهاده، ولا يمنع الحاضر الحاضر من رزق الله في غبنه، وقالت فرقة: الغبن إذا تجاوز الثلث مردود، وإنما أبيح منه المتقارب المتعارف في التجارات، وأما المتفاحش الفادح فلا، وقاله ابن وهب من أصحاب مالك ﵀. وعَنْ تَراضٍ معناه عن رضا، إلا أنها جاءت من المفاعلة، إذ التجارة من اثنين. واختلف أهل العلم في التراضي، فقالت طائفة: تمامه وجزمه بافتراق الأبدان بعد عقدة البيع، أو بأن يقول أحدهما لصاحبه: اختر فيقول: قد اخترت، وذلك بعد العقدة أيضا، فينجزم حينئذ، هذا هو قول الشافعي وجماعة من الصحابة، وحجته حديث النبي ﷺ «البيعان بالخيار ما
[Tavîl bahri] «Korkunç, yıldızları görünen bir gün olduğunda» yani «gün bir gün olduğunda» demektir. İstisna, her takdirde ve ref' kıraatinde münkatıdır. Malların ticaret yoluyla yenilmesi ümmetin icmâı ile caizdir. Âlimlerin cumhuru ticarette gabnin (aldatmanın/fahiş kârın) caiz olduğu görüşündedir; bunun örneği: Kişinin yüz dirhem değerindeki bir yakutu bir dirheme satmasıdır ki bu caizdir. Bunu Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in «Şehirli, köylü adına satmasın» hadisi de destekler; çünkü bununla köylünün kendi ictihadıyla satmasını, şehirlinin diğer şehirliyi gabn hususunda Allah'ın rızkından alıkoymamasını murad etmiştir. Bir grup ise: «Gabn üçte biri aştığında merduttur (iptal edilir); ticaretlerde ancak birbirine yakın ve örfte bilinen miktarı mübah kılınmıştır, fahiş ve ağır olanı ise hayır» demiştir; Mâlik'in rahimehullâh ashabından İbn Vehb de bunu söylemiştir. { عَنْ تَراضٍ } kavlinin anlamı: «rızadan» demektir; ancak ticaret iki kişi arasında cereyan ettiği için mufâale kalıbında gelmiştir. İlim ehli karşılıklı rıza konusunda ihtilaf etmişlerdir: Bir topluluk: «Rızanın tamamlanması ve kesinleşmesi, akit sonrasında bedenlerin birbirinden ayrılmasıyla veya birinin diğerine: 'Seçimini yap' deyip onun da: 'Seçtim' demesiyle olur; bu da yine akitten sonradır, böylece o anda kesinleşir» demiştir. Bu, Şâfiî'nin ve sahâbeden bir cemaatin kavlidir. Delili ise Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu hadisidir: «Alışveriş yapan iki taraf,
لم يتفرقا إلا بيع الخيار» ، وهو حديث ابن عمر وأبي برزة، ورأيهما- وهما الراويان- أنه افتراق الأبدان.
muhayyerlik satışı müstesna, birbirlerinden ayrılmadıkları sürece muhayyerdirler.» Bu, İbn Ömer ve Ebû Berze'nin rivayet ettiği hadistir. Raviler olan bu iki zatın görüşü de bunun bedenlerin ayrılması olduğu yönündedir.
قال القاضي أبو محمد: والتفرق لا يكون حقيقة إلا بالأبدان، لأنه من صفات الجواهر، وقال مالك وأبو حنيفة رحمهما الله: تمام التراضي أن يعقد البيع بالألسنة فتنجزم العقدة بذلك ويرتفع الخيار، وقالا في الحديث المتقدم: إنه التفرق بالقول، واحتج بعضهم بقوله تعالى: وَإِنْ يَتَفَرَّقا يُغْنِ اللَّهُ كُلًّا مِنْ سَعَتِهِ [النبأ: ١٣٠] فهذه فرقة بالقول لأنها بالطلاق، قال من احتج للشافعي: بل هي فرقة بالأبدان، بدليل تثنية الضمير، والطلاق لا حظّ للمرأة فيه، وإنما حظها في فرقة البدن التي هي ثمرة الطلاق، قال الشافعي: ولو كان معنى قوله: يتفرقا بالقول الذي هو العقد لبطلت الفائدة في قوله: البيعان بالخيار، لأنه لا يشك في أن كل ذي سلعة مخير ما لم يعقد، فجاء الإخبار لا طائل فيه، قال من احتجّ لمالك: إنما القصد في الحديث الإخبار عن وجوب ثبوت العقد، فجاء قوله: البيعان بالخيار توطئة لذلك، وإن كانت التوطئة معلومة، فإنها تهيىء النفس لاستشعار ثبوت العقد ولزومها، واستدل الشافعي بقوله ﵇: «لا يسم الرجل على سوم أخيه، ولا يبع الرجل على بيع أخيه» فجعلها مرتبتين لأن حالة البيعين بعد العقد قبل التفرق تقتضي أن يفسد مفسد بزيادة في السلعة فيختار ربها حل الصفقة الأولى، فنهى النبي ﷺ عن ذلك الإفساد، ألا ترى أنه ﵇ قال: «لا يخطب الرجل على خطبة أخيه» فهي في درجة لا يسم، ولم يقل: لا ينكح على نكاح أخيه لأنه لا درجة بعد عقد النكاح تقتضي تخييرا بإجماع من الأمة، قال من يحتج لمالك ﵀: قوله ﵇: لا يسم ولا يبع، هي درجة واحدة كلها قبل العقد، وقال: لا يبع تجوزا في لا يسم، إذ ماله إلى البيع، فهي جميعا بمنزلة قوله: لا يخطب، والعقد جازم فيهما جميعا.
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Ayrılma hakiki manada ancak bedenlerle olur, çünkü o cevherlerin sıfatlarındandır. Mâlik ve Ebû Hanîfe rahimehumallâh şöyle demişlerdir: Rızanın tamamlanması, satış akdinin dillerle yapılmasıdır; böylece akit kesinleşir ve muhayyerlik kalkar. Geçen hadis hakkında ise: «O, söz ile ayrılmadır» demişlerdir. Bazıları Allah Teâlâ'nın: { وَإِنْ يَتَفَرَّقا يُغْنِ اللَّهُ كُلًّا مِنْ سَعَتِهِ } [en-Nisâ: 130] kavlini delil getirmişlerdir; bu talak ile olduğu için sözle bir ayrılmadır. Şâfiî lehine delil getirenler ise: «Bilakis o bedenlerle ayrılmadır; zamirin tesniye kılınması buna delildir, nitekim talakta kadının bir payı yoktur, onun payı ancak talakın semeresi olan beden ayrılığındadır» demişlerdir. Şâfiî şöyle demiştir: Eğer O'nun «ayrılırlarsa» sözünün anlamı akit olan söz ile olsaydı, «Alışveriş yapan iki taraf muhayyerdir» sözündeki fayda iptal olurdu; çünkü akit yapmadığı sürece her mal sahibinin muhayyer olduğunda şüphe yoktur, dolayısıyla haber faydasız kalırdı. Mâlik lehine delil getirenler ise şöyle demiştir: Hadisteki gaye, akdin sübutunun lüzumunu haber vermektir; «Alışveriş yapan iki taraf muhayyerdir» sözü buna bir hazırlık olarak gelmiştir. Hazırlık bilinen bir şey olsa bile, nefsi akdin sübutunu ve lüzumunu hissetmeye hazırlar. Şâfiî, Peygamber aleyhisselâm'ın: «Kişi kardeşinin pazarlığı üzerine pazarlık yapmasın, kardeşinin satışı üzerine de satış yapmasın» sözünü delil getirmiştir; böylece iki mertebe kılmıştır, çünkü akitten sonra ayrılmadan önceki iki tarafın durumu, bir bozucunun mala fiyat artırarak fesat çıkarmasını ve mal sahibinin ilk akdi feshetmeyi seçmesini gerektirebilir. Bu sebeple Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bu fesadı yasaklamıştır. Görmez misin ki o aleyhisselâm: «Kişi kardeşinin dünürlüğü üzerine dünürlük yapmasın» buyurmuştur ki bu «pazarlık yapmasın» derecesindedir; «kardeşinin nikâhı üzerine nikâh kıymasın» dememiştir, zira ümmetin icmâı ile nikâh akdinden sonra muhayyerliği gerektirecek bir derece yoktur. Mâlik rahimehullâh lehine delil getirenler ise: O'nun aleyhisselâm «Pazarlık yapmasın ve satmasın» sözü, hepsi akitten önceki tek bir derecedir, demişlerdir. «Satmasın» sözünü, sonu satışa varacağı için «pazarlık yapmasın» anlamında mecazen söylemiştir; dolayısıyla hepsi «dünürlük yapmasın» sözü mesabesindedir ve akit her ikisinde de bağlayıcıdır.
قال القاضي أبو محمد: وقوله في الحديث «إلا بيع الخيار» معناه عند المالكيين: المتساومان بالخيار ما لم يعقدا، فإذا عقدا بطل الخيار إلا في بيع الخيار الذي عقد من أوله على خيار مدة ما، فإنه لا يبطل الخيار فيه، ومعناه عند الشافعيين: المتبايعان بعد عقدهما مخيران ما داما في مجلسهما، إلا بيعا يقول فيه أحدهما لصاحبه اختر فيختار، فإن الخيار ينقطع بينهما وإن لم يتفرقا، فإن فرض بيع خيار فالمعنى إلا بيع الخيار فإنه يبقي الخيار بعد التفرق بالأبدان، وقوله تعالى: وَلا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ قرأ الحسن «ولا تقتّلوا» على التكثير، فأجمع المتأولون أن المقصد بهذه الآية النهي عن أن يقتل بعض الناس بعضها، ثم لفظها يتناول أن يقتل الرجل نفسه بقصد منه للقتل، أو بأن يحملها على غرر ربما مات منه، فهذا كله يتناوله النهي، وقد احتج عمرو بن العاص بهذه الآية حين امتنع من الاغتسال بالماء البارد خوفا على نفسه منه، فقرر رسول الله ﷺ احتجاجه.
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Hadisteki «muhayyerlik satışı müstesna» sözünün anlamı Mâlikîlere göre şudur: Pazarlık yapanlar akit yapmadıkları sürece muhayyerdirler; akit yaptıklarında ise, baştan belirli bir süre muhayyerlik şartıyla yapılan muhayyerlik satışı müstesna, muhayyerlik düşer; nitekim onda muhayyerlik düşmez. Şâfiîlere göre ise anlamı şudur: Alışveriş yapanlar akit yaptıktan sonra meclislerinde bulundukları sürece muhayyerdirler; ancak taraflardan birinin diğerine «seçimini yap» deyip onun da seçtiği satış müstesnadır, zira ayrılmasalar bile aralarındaki muhayyerlik son bulur; şayet bir muhayyerlik satışı farzedilirse mana «muhayyerlik satışı müstesnadır» şeklinde olur, zira o bedenlerin ayrılmasından sonra da muhayyerliği devam ettirir. Allah Teâlâ'nın: { وَلا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ } kavlini Hasen, çokluk bildirecek şekilde «ve lâ tukattilû» şeklinde okumuştur. Tevil ehli, bu ayetteki gayenin insanların birbirlerini öldürmesini nehyetmek olduğu hususunda icmâ etmişlerdir. Ayrıca ayetin lafzı, kişinin öldürme kastıyla bizzat kendini öldürmesini yahut helakine yol açabilecek bir tehlikeye atmasını da kapsar; bunların tamamı nehyin kapsamına girer. Nitekim Amr b. el-Âs, canından korktuğu için soğuk suyla gusletmekten kaçındığında bu ayeti delil getirmiş, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de onun bu istidlalini onaylamıştır.
وقوله تعالى: وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ عُدْواناً وَظُلْماً اختلف المتأولون في المشار إليه بذلك، فقال عطاء: ذلك عائد على القتل لأنه أقرب مذكور، وقالت فرقة: ذلك عائد على أكل المال بالباطل وقتل النفس، لأن النهي عنهما جاء متسقا مسرودا، ثم ورد الوعيد حسب النهي، وقالت فرقة ذلك عائد على كل ما نهى عنه من القضايا من أول السورة إلى قوله تعالى: وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ وقال الطبري: ذلك عائد على ما نهى عنه من آخر وعيد، وذلك قوله تعالى: يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَرِثُوا النِّساءَ كَرْهاً
Allah Teâlâ'nın: { وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ عُدْواناً وَظُلْماً } kavlinde, «bunu» (ذلِكَ) ile işaret edilen şey hakkında tevil ehli ihtilaf etmişlerdir: Atâ: «Bu, en yakın zikredilen husus olduğu için öldürmeye racidir» demiştir. Bir grup: «Bu, batıl yollarla mal yemeye ve cana kıymaya racidir; çünkü ikisinden nehiy peş peşe ve sıralı gelmiştir, ardından da tehdit bu nehiylere göre varid olmuştur» demiştir. Bir grup: «Bu, surenin başından Allah Teâlâ'nın: { وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ } kavline kadar nehyedilen bütün hükümlere racidir» demiştir. Taberî ise: «Bu, son tehditten itibaren nehyedilen şeylere racidir; o da Allah Teâlâ'nın: { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَرِثُوا النِّساءَ كَرْهاً }
[النساء: ١٩] لأن كل ما نهي عنه من أول السورة قرن به وعيد إلا من قوله: يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَرِثُوا النِّساءَ كَرْهاً فإنه والنواهي بعده لا وعيد معها، إلا قوله: وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ عُدْواناً وَظُلْماً والعدوان: تجاوز الحد، ونُصْلِيهِ معناه: نمسه حرها، كما تعرض الشاة المصلية، أي نحرقه بها، وقرأ الأعمش والنخعي، «نصليه» بفتح النون، وقراءة الجمهور بضم النون على نقل صلى بالهمز، وقراءة هذين على لغة من يقول: صليته نارا، بمعنى أصليته، وحكى الزجّاج أنها قد قرئت «نصلّيه» بفتح الصاد وشد اللام المكسورة ويسير ذلك على الله ﷿، لأن حجته بالغة، وحكمه لا معقب له.
[en-Nisâ: 19] kavlidir; zira surenin başından itibaren nehyedilen her şey bir tehdit ile birlikte zikredilmiştir, ancak: { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَرِثُوا النِّساءَ كَرْهاً } kavlinden itibaren ve sonrasındaki nehiylerin yanında, { وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ عُدْواناً وَظُلْماً } kavli müstesna, bir tehdit yoktur» demiştir. Udvan (عُدْوان): haddi aşmaktır. { نُصْلِيهِ } kavlinin anlamı: Kızartılan koyuna yapıldığı gibi ona ateşin hararetini dokundururuz, yani onu ateşle yakarız demektir. A'meş ve Nehaî nûn'un fethasıyla «naslîhi» şeklinde okumuşlardır; cumhurun kıraati ise «salâ» fiilinin hemze ile if'âl babına nakledilmesiyle nûn'un dammesiyle «nuslîhi» şeklindedir. Bu iki zatın kıraati ise «asleytühû» anlamında «saleytühû nâran» diyenlerin lehçesi üzeredir. Zeccâc, sâd'ın fethası ve meksûr lâm'ın şeddesiyle «nusallîhi» şeklinde de okunduğunu nakletmiştir. { ويسير ذلك على الله } Bu, aziz ve celil olan Allah'a pek kolaydır; çünkü O'nun hücceti üstündür ve O'nun hükmünü geri çevirecek hiçbir merci yoktur.
قوله تعالى:
Allah Teâlâ'nın kavli:
[سورة النساء (٤) : آية ٣١]
[Nisâ Suresi (4), Ayet 31]
إِنْ تَجْتَنِبُوا كَبائِرَ ما تُنْهَوْنَ عَنْهُ نُكَفِّرْ عَنْكُمْ سَيِّئاتِكُمْ وَنُدْخِلْكُمْ مُدْخَلاً كَرِيماً (٣١)
{ إِنْ تَجْتَنِبُوا كَبائِرَ ما تُنْهَوْنَ عَنْهُ نُكَفِّرْ عَنْكُمْ سَيِّئاتِكُمْ وَنُدْخِلْكُمْ مُدْخَلاً كَرِيماً (٣١) } “Eğer yasaklandığınız büyük günahlardan kaçınırsanız, sizin küçük günahlarınızı örteriz ve sizi şerefli bir makama girdiririz. (31)”
تَجْتَنِبُوا معناه: تدعون جانبا، وقرأ ابن مسعود وابن جبير «إن تجتنبوا كبير» وقرأ المفضل عن عاصم «يكفّر» و «يدخلكم» على علامة الغائب، وقرأ الباقون بالنون والقراءتان حسنتان، وقرأ ابن عباس «عنكم من سيئاتكم» بزيادة «من» وقرأ السبعة سوى نافع «مدخلا» بضم الميم، وقرأ نافع: «مدخلا» بالفتح وقد رواه أيضا أبو بكر عن عاصم هاهنا وفي الحج، ولم يختلف في سورة بني إسرائيل في مُدْخَلَ ومُخْرَجَ صِدْقٍ [الإسراء: ٨٠] أنهما بضم الميم، قال أبو علي: «مدخلا» بالفتح يحتمل أن يكون مصدرا، والعامل فيه فعل يدل عليه الظاهر، التقدير: ويدخلكم فتدخلون مدخلا، ويحتمل أن يكون مكانا، فيعمل فيه الفعل الظاهر، وكذلك يحتمل «مدخلا» بضم الميم للوجهين، وإذا لم يعمل الفعل الظاهر فمعموله الثاني محذوف، تقديره: ويدخلكم الجنة، واختلف أهل العلم في «الكبائر» ، فقال علي بن أبي طالب: هي سبع، الإشراك بالله، وقتل النفس، وقذف المحصنات، وأكل مال اليتيم، وأكل الربا والفرار يوم الزحف، والتعرب بعد الهجرة، وقال عبيد بن عمير: الكبائر سبع في كل واحدة منها آية في كتاب الله ﷿.
{ تَجْتَنِبُوا } kelimesinin anlamı: Bir kenara bırakırsanız demektir. İbn Mes'ûd ve İbn Cübeyr «in tectenibû kebîra» şeklinde okumuşlardır. Mufaddal, Âsım'dan gaib alametiyle «yükeffir» ve «yüdhilküm» şeklinde rivayet etmiştir; diğerleri ise nûn ile okumuşlardır, her iki kıraat de güzeldir. İbn Abbâs «min» ziyadesiyle «anküm min seyyiâtiküm» şeklinde okumuştur. Nâfi dışındaki yedi imam «müdhalen» (مدخلا) kelimesini mîm'in dammesiyle okumuştur. Nâfi ise mîm'in fethasıyla «medhalen» şeklinde okumuştur; bunu Ebû Bekir de Âsım'dan burada ve Hac suresinde rivayet etmiştir. İsrâ suresindeki { مُدْخَلَ صِدْقٍ وَمُخْرَجَ صِدْقٍ } [el-İsrâ: 80] ayetinde ise mîm'in dammeli olduğu hususunda ihtilaf edilmemiştir. Ebû Ali şöyle demiştir: Fetha ile «medhalen», masdar olma ihtimalini taşır; bu takdirde onda amel eden amil, zahir lafzın delalet ettiği fiildir; takdiri: «ve sizi girdirir, siz de bir girişe girersiniz» şeklindedir. Mekân ismi olma ihtimali de vardır, bu takdirde onda zahir fiil amel eder. Aynı şekilde damme ile «müdhalen» de iki vech ihtimalini taşır; zahir fiil onda amel etmediği takdirde onun ikinci mef'ûlü mahzuftur, takdiri: «ve sizi cennete girdirir» şeklindedir. İlim ehli «büyük günahlar» (kebâir) hakkında ihtilaf etmişlerdir: Ali b. Ebî Tâlib şöyle demiştir: Onlar yedidir: Allah'a şirk koşmak, cana kıymak, namuslu kadınlara iftira etmek, yetim malı yemek, faiz yemek, savaş günü kaçmak ve hicretten sonra bedeviliğe dönmektir. Ubeyd b. Umeyr: «Büyük günahlar yedidir, her birine dair Allah Azze ve Celle'nin Kitabında bir ayet vardır» demiştir.
قال القاضي أبو محمد: وذكر كقول علي، وجعل الآية في التعرب قوله تعالى: إِنَّ الَّذِينَ ارْتَدُّوا عَلى أَدْبارِهِمْ مِنْ بَعْدِ ما تَبَيَّنَ لَهُمُ الْهُدَى [محمد: ٢٥] ، ووقع في البخاري في كتاب الحدود في باب رمي المحصنات «اتقوا السبع الموبقات، الإشراك بالله، والسحر، وقتل النفس، وأكل الربا، وأكل مال اليتيم، والتولي يوم الزحف، وقذف المحصنات الغافلات المؤمنات» وقال عبد الله بن عمر: هي تسع «الإشراك بالله، والقتل، والفرار، والقذف، وأكل الربا، وأكل مال اليتيم، وإلحاد في المسجد الحرام، والذي يستسحر، وبكاء الوالدين من العقوق» قال عبد الله بن مسعود وإبراهيم النخعي: هي في جميع ما نهى عنه من أول سورة النساء إلى ثلاثين آية منها وهي إِنْ تَجْتَنِبُوا وقال عبد الله بن مسعود: هي أربع أيضا الإشراك بالله، والقنوط من رحمة الله، واليأس من روح الله، والأمن من مكر الله، وروي أيضا عن ابن مسعود: هي ثلاث: القنوط، واليأس، والأمن المتقدمة، وقال ابن عباس أيضا وغيره: «الكبائر» كل ما
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Ali'nin sözü gibi zikretmiş ve bedeviliğe dönme hakkındaki ayeti Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ الَّذِينَ ارْتَدُّوا عَلى أَدْبارِهِمْ مِنْ بَعْدِ ما تَبَيَّنَ لَهُمُ الْهُدَى } [Muhammed: 25] kavli kılmıştır. Buhârî'de Hudûd Kitabı'nda, namuslu kadınlara iftira babında: «Helak edici yedi şeyden sakının: Allah'a şirk koşmak, büyü yapmak, cana kıymak, faiz yemek, yetim malı yemek, savaş günü arkasını dönüp kaçmak ve hiçbir şeyden habersiz mümin namuslu kadınlara iftira etmektir» hadisi yer almıştır. Abdullah b. Ömer: «Onlar dokuzdur: Allah'a şirk koşmak, adam öldürmek, savaştan kaçmak, iftira etmek, faiz yemek, yetim malı yemek, Mescid-i Haram'da ilhada sapmak, büyü yapan kimse ve ana-babanın itaatsizlik yüzünden ağlatılmasıdır» demiştir. Abdullah b. Mes'ûd ve İbrâhim en-Nehaî: «Onlar Nisâ suresinin başından otuz ayet boyunca nehyedilenlerin tamamındadır ki o da: { إِنْ تَجْتَنِبُوا } ayetidir» demişlerdir. Abdullah b. Mes'ûd ayrıca: «Onlar dörttür: Allah'a şirk koşmak, Allah'ın rahmetinden ümit kesmek, Allah'ın lütfundan yeise düşmek ve Allah'ın azabından emin olmaktır» demiştir. Yine İbn Mes'ûd'dan: «Onlar üçtür: Geçen ümit kesme, yeise düşme ve emin olmadır» rivayeti nakledilmiştir. İbn Abbâs ve başkaları da: «Büyük günahlar,
ورد عليه وعيد بنار أو عذاب أو لعنة أو ما أشبه ذلك، وقالت فرقة من الأصوليين: هي في هذا الموضع أنواع الشرك التي لا تصلح معها الأعمال، وقال رجل لابن عباس: أخبرني عن الكبائر السبع، فقال: هي إلى السبعين أقرب، وقال ابن عباس: كل ما نهى الله عنه فهو كبير، فهنا يدخل الزنا، وشرب الخمر، والزور، والغيبة، وغير ذلك مما قد نص عليه في أحاديث لم يقصد الحصر للكبائر بها، بل ذكر بعضها مثالا، وعلى هذا القول أئمة الكلام: القاضي، وأبو المعالي، وغيرهما: قالوا: وإنما قيل: صغيرة بالإضافة إلى أكبر منها وهي في نفسها كبيرة من حيث المعصي، بالجميع واحد، وهذه الآية يتعاضد معها حديث رسول الله ﷺ في كتاب الوضوء من مسلم، عن عثمان ﵁ قال: سمعت رسول الله ﷺ يقول: ما من امرئ مسلم تحضره صلاة مكتوبة فيحسن وضوءها وخشوعها وركوعها إلا كانت كفارة لما قبلها من الذنوب، ما لم يأت كبيرة، وذلك الدهر كله. واختلف العلماء في هذه المسألة فجماعة من الفقهاء وأهل الحديث يرون أن الرجل إذا اجتنب الكبائر وامتثل الفرائض، كفرت صغائره كالنظر وشبهه قطعا بظاهر هذه الآية وظاهر الحديث، وأما الأصوليون فقالوا: لا يجب على القطع تكفير الصغائر باجتناب الكبائر، وإنما يحمل ذلك على غلبة الظن وقوة الرجاء، والمشيئة ثابتة، ودل على ذلك أنه لو قطعنا لمجتنب الكبائر وممتثل الفرائض بتكفير صغائره قطعا لكانت له في حكم المباح الذي يقطع بأنه لا تباعة فيه، وذلك نقض لعرى الشريعة. ومحمل الكبائر عند الأصوليين في هذه الآية أجناس الكفر، والآية التي قيدت الحكم فترد إليها هذه المطلقات كلها: قوله تعالى: وَيَغْفِرُ ما دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ [النساء: ٤٨ و ١١٦] وكَرِيماً يقتضي كرم الفضيلة ونفي العيوب، كما تقول: ثوب كريم، وكريم المحتد، وهذه آية رجاء، روي عن عبد الله بن مسعود أنه قال: خمس آيات من سورة النساء هي أحب إليّ من الدنيا جميعا، قوله: إِنْ تَجْتَنِبُوا الآية، وقوله: إِنَّ اللَّهَ لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ [النساء: ٤٨ و ١١٦] ، وقوله: وَمَنْ يَعْمَلْ سُوءاً أَوْ يَظْلِمْ
üzerine ateş, azap, lanet veya benzeri bir tehdit varid olan her şeydir» demiştir. Kelamcılardan (usûlcülerden) bir grup: «Buradaki büyük günahlar, kendisiyle birlikte amellerin makbul olmadığı şirk çeşitleridir» demiştir. Bir adam İbn Abbâs'a: «Bana yedi büyük günahtan haber ver» deyince, o: «Onlar yetmişe daha yakındır» demiştir. İbn Abbâs: «Allah'ın nehyettiği her şey büyük günahtır» demiştir; binaenaleyh buraya zina, içki içmek, yalan şahitlik, gıybet ve hadislerde açıkça zikredilip büyük günahları sınırlandırma kastı güdülmeyen, bilakis bir kısmı örnek olarak zikredilen diğer şeyler dahil olur. Kelam imamları Kâdı, Ebu'l-Meâlî ve diğerleri bu görüş üzeredir; onlar şöyle demişlerdir: 'Küçük günah' ancak kendisinden daha büyük olana nispetle denilmiştir, yoksa bizzat kendisi masiyet olması bakımından büyüktür, zira hepsinde isyan edilen birdir. Bu ayeti, Müslim'in Abdest Kitabı'nda geçen, Osman radıyallâhu anh'ın şöyle dediği Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in hadisi destekler: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i şöyle buyururken işittim: Farz namaz vakti geldiğinde güzelce abdestini alan, huşûunu ve rükûunu tam yapan hiçbir Müslüman yoktur ki, büyük günah işlemediği sürece bu namaz onun önceki günahlarına kefaret olmasın; bu durum bütün zamanlar için geçerlidir.» Âlimler bu meselede ihtilaf etmişlerdir: Fakihler ve hadis ehlinden bir cemaat, kişi büyük günahlardan kaçınıp farzları yerine getirdiğinde, bu ayetin ve hadisin zahirine göre harama bakmak ve benzeri küçük günahlarının kesin olarak bağışlanacağı görüşündedirler. Kelamcılara gelince; onlar şöyle demişlerdir: Büyük günahlardan kaçınmakla küçük günahların kefarete uğraması kat'i olarak vacip değildir; bilakis bu durum kuvvetli zanna ve güçlü ümide hamledilir, [Allah'ın] meşîeti ise sabittir. Bunun delili şudur: Şayet büyük günahlardan kaçınan ve farzları yerine getiren kimsenin küçük günahlarının bağışlandığını kesin olarak kabul etseydik, bunlar onun için kendisinde hiçbir mesuliyet bulunmadığı kesinleşmiş mübah hükmünde olurdu ki bu da şeriatın bağlarını çözmek demektir. Kelamcılara göre bu ayetteki büyük günahların manası küfür çeşitleridir; hükmü kayıtlayıp bütün bu mutlak ifadelerin kendisine raci kılındığı ayet ise Allah Teâlâ'nın: { وَيَغْفِرُ ما دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ } [en-Nisâ: 48 ve 116] kavlidir. { كَرِيماً } faziletin üstünlüğünü ve ayıpların nefyedilmesini iktiza eder; nitekim «asil kumaş» ve «asil soylu» dersin. Bu bir ümit ayetidir. Abdullah b. Mes'ûd'dan şöyle dediği rivayet edilmiştir: Nisâ suresindeki beş ayet bana bütün dünyadan daha sevimlidir: { إِنْ تَجْتَنِبُوا } ayeti; { إِنَّ اللَّهَ لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ } [en-Nisâ: 48 ve 116] kavli; { وَمَنْ يَعْمَلْ سُوءاً أَوْ يَظْلِمْ }
[النساء: ١١٠] وقوله أيضا: يُضاعِفْها [النساء: ٤٠] وقوله: وَالَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ [النساء: ١٥٢] .
[en-Nisâ: 110] kavli; ayrıca { يُضاعِفْها } [en-Nisâ: 40] kavli ve { وَالَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ } [en-Nisâ: 152] kavlidir.
قوله تعالى:
Allah Teâlâ'nın kavli:
[سورة النساء (٤) : آية ٣٢]
[Nisâ Suresi (4), Ayet 32]
وَلا تَتَمَنَّوْا ما فَضَّلَ اللَّهُ بِهِ بَعْضَكُمْ عَلى بَعْضٍ لِلرِّجالِ نَصِيبٌ مِمَّا اكْتَسَبُوا وَلِلنِّساءِ نَصِيبٌ مِمَّا اكْتَسَبْنَ وَسْئَلُوا اللَّهَ مِنْ فَضْلِهِ إِنَّ اللَّهَ كانَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيماً (٣٢)
{ وَلا تَتَمَنَّوْا ما فَضَّلَ اللَّهُ بِهِ بَعْضَكُمْ عَلى بَعْضٍ لِلرِّجالِ نَصِيبٌ مِمَّا اكْتَسَبُوا وَلِلنِّساءِ نَصِيبٌ مِمَّا اكْتَسَبْنَ وَسْئَلُوا اللَّهَ مِنْ فَضْلِهِ إِنَّ اللَّهَ كانَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيماً (٣٢) } “Allah'ın birinize diğerinden üstün kıldığı şeyleri temenni etmeyin. Erkeklere kazandıklarından bir pay, kadınlara da kazandıklarından bir pay vardır. Allah'tan O'nun lütfunu isteyin. Şüphesiz Allah her şeyi hakkıyla bilendir. (32)”
سبب الآية أن النساء قلن: ليتنا استوينا مع الرجال في الميراث وشركناهم في الغزو، وروي أن أم سلمة قالت ذلك أو نحوه، وقال الرجال: ليت لنا في الآخرة حظا زائدا على النساء، كما لنا عليهن في الدنيا، فنزلت الآية.
Ayetin iniş sebebi şudur: Kadınlar: «Keşke mirasta erkeklerle eşit olsaydık ve savaşta onlara ortak olsaydık» dediler. Ümmü Seleme'nin de bunu veya benzerini söylediği rivayet edilmiştir. Erkekler ise: «Keşke dünyada onlara üstün kılındığımız gibi ahirette de kadınlara karşı bize fazladan bir pay verilseydi» dediler; bunun üzerine ayet indi.
قال القاضي أبو محمد: لأن في تمنيهم هذا تحكما على الشريعة وتطرقا إلى الدفع في صدر حكم الله، فهذا نهي عن كل تمنّ لخلاف حكم شرعي، ويدخل في النهي أن يتمنى الرجل حال الآخر من دين أو دنيا، على أن يذهب ما عند الآخر، إذ هذا هو الحسد بعينه، وقد كره بعض العلماء أن يتمنى أحد حال
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Çünkü onların bu temennisinde şeriata hüküm koymaya kalkışmak ve Allah'ın hükmünün önüne geçmeye yeltenmek vardır; dolayısıyla bu, şer'î hükme aykırı olan her temenniden bir nehiydir. Kişinin, diğerindeki nimetin yok olması şartıyla onun din veya dünyadaki durumunu temenni etmesi de bu nehyin kapsamına girer; zira hasedin ta kendisi budur. Bazı âlimler, kişinin zihninde canlandırdığı bir kimsenin durumunu —onun elindeki nimetin yok olmasını temenni etmese dahi— temenni etmesini mekruh görmüşlerdir;
رجل ينصبه في فكره وإن لم يتمنّ زوال حاله، وهذا في نعم الدنيا، وأما في الأعمال الصالحة فذلك هو الحسن، وأما إذا تمنى المرء على الله من غير أن يقرن أمنيته بشيء مما قدمناه فذلك جائز، وذلك موجود في حديث النبي ﵇ في قوله «وددت أن أقتل في سبيل الله ثم أحيا فأقتل» وفي غير موضع، ولقوله تعالى: وَسْئَلُوا اللَّهَ مِنْ فَضْلِهِ وقوله تعالى: لِلرِّجالِ نَصِيبٌ الآية قال قتادة: معناه من الميراث، لأن العرب كانت لا تورث النساء.
bu da dünya nimetleri hususundadır; salih amellerde ise bu güzeldir. Kişi temennisini daha önce zikrettiğimiz şeylerden birine bağlamaksızın Allah'tan dilerse bu caizdir. Nitekim bu, Peygamber aleyhisselâm'ın «Allah yolunda öldürülmeyi, sonra diriltilip tekrar öldürülmeyi çok isterdim» sözünün yer aldığı hadisinde ve başka yerlerde mevcuttur; ayrıca Allah Teâlâ'nın: { وَسْئَلُوا اللَّهَ مِنْ فَضْلِهِ } kavlinden ötürü de [caizdir]. Allah Teâlâ'nın: { لِلرِّجالِ نَصِيبٌ } ayeti hakkında Katâde şöyle demiştir: Bunun anlamı mirastan bir paydır; çünkü Araplar kadınlara miras vermezlerdi.
قال القاضي أبو محمد: وهذا قول ضعيف، ولفظة الاكتساب ترد عليه ردا بينا، ولكنه يتركب على قول النساء: ليتنا ساوينا الرجال في الميراث، فكأنه قيل بسببهن: لا تتمنوا هذا فلكل نصيبه، وقالت فرقة:
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Bu zayıf bir görüştür ve iktisab (kazanma) lafzı bunu açıkça reddeder; ancak kadınların: «Keşke mirasta erkeklerle eşit olsaydık» sözü üzerine bina edilir; sanki onların bu sözü sebebiyle: «Bunu temenni etmeyin, herkesin bir payı vardır» denilmiştir. Bir grup ise şöyle demiştir:
معناه من الأجر والحسنات، فكأنه قيل للناس: لا تتمنوا في أمر خلاف ما حكم الله به، لاختيار ترونه أنتم، فإن الله قد جعل لكلّ أحد نصيبا من الأجر والفضل، بحسب اكتسابه فيما شرع له.
Bunun anlamı: Ecir ve sevaplardan bir paydır. Sanki insanlara şöyle denilmiştir: Kendi gördüğünüz bir tercihten ötürü Allah'ın hükmettiğinin aksine bir şeyi temenni etmeyin; zira Allah, kendisi için meşru kıldığı şeylerdeki kazancına göre herkese ecir ve lütuftan bir pay kılmıştır.
قال القاضي أبو محمد: وهذا القول هو الواضح البيّن الأعم، وقالت فرقة: معناه: لا تتمنوا خلاف ما حد الله في تفضيله، فإنه تعالى قد جعل لكل أحد مكاسب تختص به، فهي نصيبه، قد جعل الجهاد والإنفاق وسعي المعيشة وحمل الكلف كالأحكام والإمارة والحسبة وغير ذلك للرجال، وجعل الحمل ومشقته وحسن التبعل وحفظ غيب الزوج وخدمة البيوت للنساء.
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Bu görüş en açık, en belirgin ve en kapsamlı olanıdır. Bir grup ise şöyle demiştir: Anlamı şudur: Allah'ın üstün kılma hususunda koyduğu sınırın aksini temenni etmeyin; zira O Teâlâ, herkese kendisine mahsus kazançlar kılmıştır ki bu onun payıdır: Cihadı, infakı, maişet teminini, hüküm, emirlik, hisbe ve benzeri mükellefiyetleri yüklenmeyi erkeklere kılmış; hamileliği, onun meşakkattini, kocaya güzel davranmayı, kocanın yokluğunda iffet ve malını korumayı ve ev hizmetlerini de kadınlara kılmıştır.
قال القاضي أبو محمد: وهذا كقول الذي قبله، إلا أنه فارقه بتقسيم الأعمال، وفي تعليقه النصيب بالاكتساب حض على العمل، وتنبيه على كسب الخير، وقرأ جمهور السبعة «واسألوا» بالهمز وسكون السين، وقرأ الكسائي وابن كثير «وسلوا» ألقيا حركة الهمزة على السين، وهذا حيث وقعت اللفظة إلا في قوله وَسْئَلُوا ما أَنْفَقْتُمْ [الممتحنة: ١٠] فإنهم أجمعوا على الهمز فيه، قال سعيد بن جبير، وليث بن أبي سليم: هذا في العبارات والدين وأعمال البر ليس في فضل الدنيا، وقال الجمهور: ذلك على العموم، وهو الذي يقتضيه اللفظ، وقوله: وَسْئَلُوا يقتضي مفعولا ثانيا، فهو عند بعض النحويين في قوله:
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Bu da bir önceki görüş gibidir; ancak amelleri taksim etmesiyle ondan ayrılır. Nasibin iktisaba bağlanmasında amele teşvik ve hayır kazanmaya bir uyarı vardır. Yedi imamın cumhuru «ves'elû» (واسألوا) kelimesini hemze ve sîn'in sükûnu ile okumuştur; Kisâî ve İbn Kesîr ise hemzenin harekesini sîn'e aktararak «veselû» (وسلوا) şeklinde okumuşlardır. Bu, kelimenin geçtiği her yerde böyledir; ancak: { وَسْئَلُوا ما أَنْفَقْتُمْ } [el-Mümtehine: 10] kavlinde hemzeli okuma hususunda icmâ etmişlerdir. Saîd b. Cübeyr ve Leys b. Ebî Süleym: «Bu, ibadetler, din ve hayır amelleri hakkındadır, dünya lütfu hakkında değildir» demişlerdir. Cumhur ise: «Bu umumi anlamdadır ve lafzın gerektirdiği de budur» demiştir. { وَسْئَلُوا } kavli ikinci bir mef'ûl iktiza eder; bazı nahivcilere göre o,
مِنْ فَضْلِهِ التقدير واسألوا الله فضله، وسيبويه لا يجيز هذا لأن فيه حذف «من» في الواجب، والمفعول عنده مضمر، تقديره واسألوا الله الجنة أو كثيرا أو حظا من فضله.
{ مِنْ فَضْلِهِ } kavlindedir; takdiri «Allah'tan O'nun lütfunu isteyin» şeklindedir. Sîbeveyh buna cevaz vermez; çünkü bunda vacip olan yerde «min» harf-i cerrinin hazfi vardır. Ona göre mef'ûl mahzuftur, takdiri: «Allah'tan cenneti veya çok şeyi yahut O'nun lütfundan bir pay isteyin» şeklindedir.
قال القاضي أبو محمد: وهذا هو الأصح، ويحسن عندي أن يقدر المفعول- أمانيكم، إذ ما تقدم يحسن هذا التقدير، وقوله: بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيماً معناه: أن علم الله قد أوجب الإصابة والإتقان والإحكام، فلا تعارضوا بثمن ولا غيره، وهذه الآية تقتضي أن الله يعلم الأشياء، والعقائد توجب أنه يعلم المعدومات الجائز وقوعها وإن لم تكن أشياء، والآية لا تناقض ذلك، بل وقفت على بعض معلوماته وأمسكت عن بعض.
Kâdı Ebû Muhammed der ki: En sahih olanı da budur. Bana göre mef'ûlün «dileklerinizi» şeklinde takdir edilmesi de güzeldir; zira önceki ifadeler bu takdiri güzelleştirmektedir. { بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيماً } kavlinin anlamı: Allah'ın ilmi isabeti, sağlamlığı ve muhkemliği iktiza etmiştir; binaenaleyh temenniyle veya başka bir şeyle karşı çıkmayın demektir. Bu ayet Allah'ın şeyleri bildiğini iktiza eder; itikadî esaslar ise vuku bulması caiz olan ma'dumları (yoklukları) şey olmadıkları halde bildiğini vacip kılar. Ayet buna zıt değildir, bilakis O'nun malumatının bir kısmında durmuş ve bir kısmından söz etmemiştir.
قوله تعالى:
Allah Teâlâ'nın kavli:
[سورة النساء (٤) : الآيات ٣٣ الى ٣٤]
[Nisâ Suresi (4), Ayetler 33-34]
وَلِكُلٍّ جَعَلْنا مَوالِيَ مِمَّا تَرَكَ الْوالِدانِ وَالْأَقْرَبُونَ وَالَّذِينَ عَقَدَتْ أَيْمانُكُمْ فَآتُوهُمْ نَصِيبَهُمْ إِنَّ اللَّهَ كانَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيداً (٣٣) الرِّجالُ قَوَّامُونَ عَلَى النِّساءِ بِما فَضَّلَ اللَّهُ بَعْضَهُمْ عَلى بَعْضٍ وَبِما أَنْفَقُوا مِنْ أَمْوالِهِمْ فَالصَّالِحاتُ قانِتاتٌ حافِظاتٌ لِلْغَيْبِ بِما حَفِظَ اللَّهُ وَاللاَّتِي تَخافُونَ نُشُوزَهُنَّ فَعِظُوهُنَّ وَاهْجُرُوهُنَّ فِي الْمَضاجِعِ وَاضْرِبُوهُنَّ فَإِنْ أَطَعْنَكُمْ فَلا تَبْغُوا عَلَيْهِنَّ سَبِيلاً إِنَّ اللَّهَ كانَ عَلِيًّا كَبِيراً (٣٤)
{ وَلِكُلٍّ جَعَلْنا مَوالِيَ مِمَّا تَرَكَ الْوالِدانِ وَالْأَقْرَبُونَ وَالَّذِينَ عَقَدَتْ أَيْمانُكُمْ فَآتُوهُمْ نَصِيبَهُمْ إِنَّ اللَّهَ كانَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيداً (٣٣) الرِّجالُ قَوَّامُونَ عَلَى النِّساءِ بِما فَضَّلَ اللَّهُ بَعْضَهُمْ عَلى بَعْضٍ وَبِما أَنْفَقُوا مِنْ أَمْوالِهِمْ فَالصَّالِحاتُ قانِتاتٌ حافِظاتٌ لِلْغَيْبِ بِما حَفِظَ اللَّهُ وَاللاَّتِي تَخافُونَ نُشُوزَهُنَّ فَعِظُوهُنَّ وَاهْجُرُوهُنَّ فِي الْمَضاجِعِ وَاضْرِبُوهُنَّ فَإِنْ أَطَعْنَكُمْ فَلا تَبْغُوا عَلَيْهِنَّ سَبِيلاً إِنَّ اللَّهَ كانَ عَلِيًّا كَبِيراً (٣٤) } “Ana-babanın ve akrabaların bıraktıklarından her biri için vârisler kıldık. Yeminlerinizin bağladığı kimselere de paylarını verin. Şüphesiz Allah her şeye şahittir. (33) Erkekler; Allah'ın kimini kimine üstün kılmasından ve mallarından harcamalarından ötürü kadınların yöneticisi ve koruyucusudurlar. Salih kadınlar; itaatkârdırlar ve Allah'ın korumasına karşılık gaybı (kocalarının haklarını) koruyanlardır. Başkaldırmasından endişe ettiğiniz kadınlara öğüt verin, onları yataklarda yalnız bırakın ve (bunlar fayda vermezse) onları dövün. Eğer size itaat ederlerse artık onların aleyhine başka bir yol aramayın. Şüphesiz Allah çok yücedir, çok büyüktür. (34)”
«كل» إنما تستعمل مضافة ظهر المضاف إليه أو تقدر، فهي بمثابة قبل وبعد، ولذلك أجاز بعض النحاة مررت بكل، على حد قبل وبعد، فالمقدر هنا على قول فرقة، ولكل أحد وعلى قول فرقة «ولكل شيء» يعني التركة، والمولى في كلام العرب: لفظة يشترك فيها القريب القرابة، والصديق، والحليف، والمعتق، والمعتق، والوارث، والعبد، فيما حكى ابن سيده، ويحسن هنا من هذا الاشتراك الورثة، لأنها تصلح على تأويل «ولكل أحد» ، وعلى تأويل، «ولكل شيء» وبذلك فسر قتادة والسدي وابن عباس وغيرهم: أن «الموالي» العصبة والورثة، قال ابن ابن زيد: لما أسلمت العجم سموا موالي استعارة وتشبيها، وذلك في قول الله تعالى: فَإِنْ لَمْ تَعْلَمُوا آباءَهُمْ فَإِخْوانُكُمْ فِي الدِّينِ وَمَوالِيكُمْ [الأحزاب: ٥] .
«Küllün» (كل) lafzı, muzafun ileyh ister açıkça zikredilsin ister takdir edilsin, ancak muzaf olarak kullanılır; binaenaleyh «kable» (önce) ve «ba'de» (sonra) kelimeleri mesabesindedir. Bu yüzden bazı nahivciler, «kable» ve «ba'de» sınırında olduğu gibi «merartü bi-küllin» kullanımına cevaz vermişlerdir. Burada takdir edilen, bir grubun kavline göre «her bir kimse için», diğer bir grubun kavline göre ise «her bir şey için» yani tereke içindir. Mevlâ (الْمَوْلى) lafzı Arap kelamında; İbn Sîde'nin naklettiğine göre yakın akraba, dost, müttefik, azat eden, azat edilen, vâris ve köle anlamlarını ortaklaşa barındıran müşterek bir lafızdır. Bu müşterek manalardan buraya en uygun olanı «vârisler»dir; çünkü hem «her bir kimse için» teviline hem de «her bir şey için» teviline uygundur. Katâde, Süddî, İbn Abbâs ve diğerleri de «el-mevâlî» kelimesini asabe ve vârisler olarak böyle tefsir etmişlerdir. İbn Zeyd'in oğlu şöyle demiştir: Acemler Müslüman olunca mecaz ve teşbih yoluyla «mevâlî» diye isimlendirildiler; bu da Allah Teâlâ'nın: { فَإِنْ لَمْ تَعْلَمُوا آباءَهُمْ فَإِخْوانُكُمْ فِي الدِّينِ وَمَوالِيكُمْ } [el-Ahzâb: 5] kavlinde geçmektedir.
قال القاضي أبو محمد: وقد سمي قوم من العجم ببني العم، ومِمَّا متعلقة «بشيء» ، تقديره ولكل شيء مما ترك الوالدان والأقربون جعلنا ورثة، وهي متعلقة على تأويل «ولكل أحد» بفعل مضمر تقديره: ولكل أحد جعلنا موالي يرثون مما ترك الوالدان والأقربون، ويحتمل على هذا أن تتعلق «من» ب مَوالِيَ، وقوله: وَالَّذِينَ رفع بالابتداء والخبر في قوله: فَآتُوهُمْ وقرأ نافع وابن كثير وأبو عمرو وابن عامر «عاقدت» على المفاعلة أي إيمان هؤلاء عاقدت أولئك، وقرأ عاصم وحمزة والكسائي «عقدت» بتخفيف القاف على حذف مفعول، تقديره: عقدت إيمانكم حلفهم أو ذمتهم، وقرأ حمزة في رواية علي ابن كبشة عنه، «عقّدت» مشددة القاف، واختلف المتأولون في من المراد ب الَّذِينَ، فقال الحسن وابن عباس وابن جبير وقتادة وغيرهم: هم الأحلاف، فإن العرب كانت تتوارث بالحلف فشدد الله ذلك بهذه الآية، ثم نسخه بآية الأنفال وَأُولُوا الْأَرْحامِ بَعْضُهُمْ أَوْلى بِبَعْضٍ فِي كِتابِ اللَّهِ [الأنفال: ٧٥] وقال ابن عباس أيضا: هم الذين كان رسول الله ﷺ آخى بينهم، فإنهم كانوا يتوارثون بهذه الآية حتى نسخ ذلك بما تقدم.
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Acemlerden bir kavme «amcaoğulları» da denilmiştir. { مِمَّا } kavli «şey» kelimesine taalluk eder; takdiri: «Ana-babanın ve akrabaların bıraktığı her şey için vârisler kıldık» şeklindedir. «Her bir kimse için» teviline göre ise mahzuf bir fiile taalluk eder; takdiri: «Her bir kimse için, ana-babanın ve akrabaların bıraktıklarından miras alacak vârisler kıldık» şeklindedir. Bu takdire göre «min» harf-i cerrinin { مَوالِيَ } lafzına taalluk etmesi de muhtemeldir. { وَالَّذِينَ } kavli mübteda olarak merfudur, haberi ise { فَآتُوهُمْ } kavlindedir. Nâfi, İbn Kesîr, Ebû Amr ve İbn Âmir mufâale babından «âkadet» (عاقدت) şeklinde okumuşlardır; yani bunların yeminleri şunlarla ahitleşti demektir. Âsım, Hamza ve Kisâî kâf'ın tahfifiyle mahzuf bir mef'ûl üzere «akadet» (عقدت) şeklinde okumuşlardır; takdiri: «Yeminlerinizin ahitlerini veya zimmetlerini bağladığı kimseler» şeklindedir. Hamza, Ali b. Kebşe'nin kendisinden yaptığı rivayette kâf'ın teşdidiyle «akkadet» (عقّدت) şeklinde okumuştur. Tevil ehli { الَّذِينَ } ile kimlerin kastedildiği hususunda ihtilaf etmişlerdir: Hasen, İbn Abbâs, İbn Cübeyr, Katâde ve diğerleri: «Onlar müttefiklerdir; zira Araplar yeminleşme ile birbirlerine vâris olurlardı. Allah bu ayetle bunu pekiştirmiş, sonra da Enfâl suresindeki: { وَأُولُوا الْأَرْحامِ بَعْضُهُمْ أَوْلى بِبَعْضٍ فِي كِتابِ اللَّهِ } [el-Enfâl: 75] ayetiyle neshetmiştir» demişlerdir. İbn Abbâs ayrıca şöyle demiştir: Onlar, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in aralarını kardeş kıldığı kimselerdir; nitekim geçen hükümle neshedilene kadar bu ayet sebebiyle birbirlerine vâris oluyorlardı.
قال القاضي أبو محمد: وورد لابن عباس: أن المهاجرين كانوا يرثون الأنصار دون ذوي رحمهم، للأخوة التي آخى رسول الله ﷺ بينهم، فنزلت الآية في ذلك ناسخة، وبقي إيتاء النصيب من النصر والمعونة، أو من المال على جهة الندب في الوصية، وقال سعيد بن المسيب: هم الأبناء الذين كانوا يتبنون، والنصيب الذي أمر الناس بإيتائه هو الوصية لا الميراث، وقال ابن عباس أيضا: هم الأحلاف إلا أن النصيب هو المؤازرة في الحق والنصر والوفاء بالحلف لا الميراث، وروي عن الحسن: أنها في قوم يوصى لهم فيموت الموصى له قبل نفوذ الوصية ووجوبها فأمر الموصي أن يؤديها إلى ورثة الموصى له.
Kâdı Ebû Muhammed der ki: İbn Abbâs'tan nakledildiğine göre: Muhacirler, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in aralarında kurduğu kardeşlik bağı sebebiyle akrabaları olmaksızın Ensâr'a vâris oluyorlardı; bunun üzerine bu ayet nâsih olarak indi ve geriye yardım ve destekten yahut vasiyette mendup olma yoluyla maldan pay verme hükmü kaldı. Saîd b. el-Müseyyeb: «Onlar evlatlık edinilen çocuklardır; insanlara verilmesi emredilen pay ise miras değil vasiyettir» demiştir. İbn Abbâs ayrıca: «Onlar müttefiklerdir; ancak pay miras değil, hakta yardımlaşma, destek ve yemine vefadır» demiştir. Hasen'den ise şöyle rivayet edilmiştir: Ayet, kendilerine vasiyet edilen ancak vasiyet infaz edilip kesinleşmeden önce vefat eden bir topluluk hakkındadır; dolayısıyla vasiyet eden kimseye, o payı vasiyet edilenin vârislerine ödemesi emredilmiştir.
قال القاضي أبو محمد: ولفظة المعاقدة والأيمان ترجح أن المراد الأحلاف لأن ما ذكر من غير الأحلاف ليس في جميعه معاقدة ولا أيمان، وشَهِيداً معناه: أن الله شهيد بينكم على المعاقدة والصلة، فأوفوا بالعهد بحسب ذلك مراقبة ورهبة.
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Ahitleşme (muâkade) ve yeminler lafzı, kastedilenin müttefikler olduğu görüşünü racih kılmaktadır; zira müttefiklerin dışındakilerde ahitleşme ve yeminlerin tamamı bulunmaz. { شَهِيداً } kavlinin anlamı: Şüphesiz Allah ahitleşme ve sıla hususunda aranızda şahittir; öyleyse bir murakabe ve korku içinde ahde gereğince vefa gösterin demektir.
وقوله تعالى: الرِّجالُ قَوَّامُونَ الآية، قوام فعال: بناء مبالغة، وهو من القيام على الشيء والاستبداد بالنظر فيه وحفظه بالاجتهاد، فقيام الرجل على النساء هو على هذا الحد، وتعليل ذلك بالفضيلة والنفقة يقتضي أن للرجال عليهن استيلاء وملكا ما، قال ابن عباس: الرجال أمراء على النساء، وعلى هذا قال أهل التأويل و «ما» في قوله: بِما فَضَّلَ اللَّهُ مصدرية، ولذلك استغنت عن العائد، وكذلك بِما أَنْفَقُوا والفضيلة: هي الغزو وكمال الدين والعقل وما أشبهه، والإنفاق: هو المهر والنفقة المستمرة على الزوجات، وقيل: سبب هذه الآية أن سعد بن الربيع لطم زوجه حبيبة بنت زيد بن أبي زهير، فجاءت مع أبيها إلى رسول الله ﷺ، فأمر أن تلطمه كما لطمها، فنزلت الآية مبيحة للرجال تأديب نسائهم، فدعاهم رسول الله ﷺ ونقض الحكم الأول وقال: أردت شيئا وما أراد الله خير، وفي طريق آخر أردت شيئا وأراد الله غيره، وقيل: إن في هذا الحكم المردود نزلت وَلا تَعْجَلْ بِالْقُرْآنِ مِنْ قَبْلِ أَنْ يُقْضى إِلَيْكَ وَحْيُهُ [طه: ١١٤] وقيل سببها قول أم سلمة المتقدم، أي: لما تمنى النساء درجة الرجال عرفن وجه الفضيلة. والصلاح في قوله فَالصَّالِحاتُ هو الصلاح في الدين، و «والقانتات» معناه: مطيعات، والقنوت الطاعة، ومعناه لأزواجهن، أو لله في أزواجهن، وغير ذلك، وقال الزجّاج: إنها الصلاة، وهذا هنا بعيد ولِلْغَيْبِ معناه: كل ما غاب عن علم زوجها مما استرعته، وذلك يعم حال غيب الزوج وحال حضوره، وروى أبو هريرة أن رسول الله ﷺ قال: «خير النساء امرأة إذا نظرت إليها سرتك، وإذا أمرتها أطاعتك وإذا غبت عنها حفظتك في مالك ونفسها» ، ثم قرأ رسول الله ﷺ هذه الآية، وفي مصحف ابن مسعود «فالصوالح قوانت حوافظ» وهذا بناء يختص بالمؤنث، وقال ابن جني: والتكسير أشبه لفظا بالمعنى، إذ هو يعطي الكثرة وهي المقصود هنا، وبِما حَفِظَ اللَّهُ الجمهور على رفع اسم الله بإسناد الفعل إليه، وقرأ أبو جعفر بن القعقاع «الله» بالنصب على إعمال حَفِظَ فأما قراءة الرفع «فما» مصدرية تقديره: يحفظ الله، ويصح أن تكون بمعنى «الذي» ويكون العائد الذي في حَفِظَ ضمير نصب ويكون المعنى أما حفظ الله ورعايته التي لا يتم أمر دونها، وأما أوامره ونواهيه للنساء، فكأنها حفظه، فمعناه: أن النساء يحفظن بإرادته وبقدره، وأما قراءة ابن القعقاع بما حفظ الله، فالأولى أن تكون «ما» بمعنى «الذي» وفي حَفِظَ ضمير مرفوع، والمعنى حافظات للغيب بطاعة وخوف وبر ودين حفظ الله في أوامره حين امتثلنها، وقيل: يصح أن تكون «ما» مصدرية، على أن تقدير الكلام بما حفظن الله وينحذف الضمير، وفي حذفه قبح لا يجوز إلا في الشعر، كما قال [الأعشى] : [المتقارب] فإنّ الحوادث أودى بها يريد أودين، والمعنى: يحفظن الله في أمره حين امتثلنه، وقال ابن جني: الكلام على حذف مضاف تقديره: بما حفظ دين الله وأمر الله، وفي مصحف ابن مسعود «بما حفظ الله فأصلحوا إليهن» .
Allah Teâlâ'nın: { الرِّجالُ قَوَّامُونَ } ayetinde «kavvâm» (قوّام), «fa''âl» vezninde mübalağa kalıbıdır; bir şeyin üzerine titremek, onun işlerini idare etmekte tek başına yetkili olmak ve gayretle onu korumaktan gelir. Erkeğin kadın üzerindeki hâkimiyeti de bu ölçüdedir. Bunun üstünlük ve nafaka ile gerekçelendirilmesi, erkeklerin kadınlar üzerinde bir hâkimiyet ve velayet hakkına sahip olduğunu iktiza eder. İbn Abbâs: «Erkekler kadınların emirleridir» demiştir; tevil ehli de bu doğrultuda görüş belirtmiştir. { بِما فَضَّلَ اللَّهُ } kavlindeki «mâ» masdariyyedir; bu sebeple âid zamire ihtiyaç duymamıştır; { وَبِما أَنْفَقُوا } kavli de böyledir. Üstünlük: Cihad, din ve aklın kemali ve benzeri hususlardır. İnfak ise: Mehir ve eşlere yapılan sürekli nafakadır. Denildi ki: Bu ayetin iniş sebebi şudur: Sa'd b. er-Rebî', hanımı Habîbe bint Zeyd b. Ebî Züheyr'e bir tokat attı. Kadın babasıyla birlikte Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e geldi; o da kadının kocasına vurduğu gibi tokat atmasını emretti. Bunun üzerine erkeklere kadınlarını terbiye etme izni veren ayet indi; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onları çağırdı, ilk hükmü iptal etti ve: «Ben bir şey diledim, Allah'ın dilediği ise daha hayırlıdır» buyurdu. Diğer bir rivayette: «Ben bir şey diledim, Allah ise başka bir şey diledi» buyurmuştur. Bu iptal edilen hüküm hakkında: { وَلا تَعْجَلْ بِالْقُرْآنِ مِنْ قَبْلِ أَنْ يُقْضى إِلَيْكَ وَحْيُهُ } [Tâhâ: 114] ayetinin indiği de söylenmiştir. Ayetin sebebinin Ümmü Seleme'nin geçen sözü olduğu da söylenmiştir; yani kadınlar erkeklerin derecesini temenni edince, üstünlüğün yönünü öğrenmiş oldular. { فَالصَّالِحاتُ } kavlindeki salah, dindeki salahtır. «Kānitât» (قانِتاتٌ): İtaat eden kadınlar demektir; kunût ise itaattir, anlamı da kocalarına yahut kocaları hususunda Allah'a ve diğer şeylere itaattir. Zeccâc bunun namaz olduğunu söylemiştir ki bu burada uzaktır. { لِلْغَيْبِ } kavlinin anlamı: Kocasının gözetimine bıraktığı ve kocasının bilgisinden uzak olan her şeydir; bu da hem kocanın hazır olmadığı hem de hazır bulunduğu durumları kapsar. Ebû Hureyre, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: «Kadınların en hayırlısı; yüzüne baktığında seni sevindiren, emrettiğinde sana itaat eden ve yanında olmadığında malında ve nefsinde seni koruyan kadındır.» Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bu ayeti okumuştur. İbn Mes'ûd'un mushafında «fe's-savâlihu kavânitü havâfiz» (فالصوالح قوانت حوافظ) şeklindedir ki bu müennese has bir kalıptır. İbn Cinnî: «Cemi mükesser lafız olarak manaya daha uygundur; zira çokluk ifade eder ki burada kastedilen de odur» demiştir. { بِما حَفِظَ اللَّهُ } kavminde cumhur, fiilin O'na isnad edilmesiyle Allah'ın ismini ref' ile okumuştur. Ebû Ca'fer b. el-Ka'kâ', { حَفِظَ } fiilinin ameliyle «Allâhe» (الله) şeklinde mensub okumuştur. Ref' kıraatine gelince: «Mâ» masdariyyedir, takdiri: «Allah'ın korumasıyla» şeklindedir. «Ellezî» (olan şey) manasında olması da sahihtir; bu takdirde { حَفِظَ } fiilindeki âid zamir mensub zamir olur ve mana: 'Kendisi olmaksızın hiçbir işin tamamlanamayacağı Allah'ın koruması ve himayesi' yahut 'Allah'ın kadınlara yönelik emir ve yasakları ki sanki onlar O'nun korumasıdır' şeklinde olur. Manası: Kadınlar O'nun iradesi ve takdiriyle korurlar demektir. İbnü'l-Ka'kâ'nın «bimâ hafizallâhe» kıraatine gelince: Evla olan, «mâ»nın «ellezî» anlamında olmasıdır ve { حَفِظَ } fiilinde merfû bir zamir vardır; mana ise: 'Allah'ın emirlerine uydukları anda O'nu itaat, korku, iyilik ve dindarlıkla korumaları sebebiyle gaybı koruyanlar' şeklindedir. Kelamın takdiri «kadınların Allah'ı korumasıyla» olup zamirin hazfedilmesi şartıyla «mâ»nın masdariyye olması da caizdir denilmiştir; ancak bu zamirin hazfinde çirkinlik vardır ve sadece şiirde caiz olur; nitekim [A'şâ] şöyle demiştir: [Mütekārib bahri] «Şüphesiz hadiseler onu helak etti» dizesinde «evdeyne» (helak ettiler) demek istemiştir. Mana: Emirlerine uyduklarında Allah'ı [emirlerinde] gözetirler demektir. İbn Cinnî: «Söz mahzuf bir muzaf üzeredir, takdiri: 'Allah'ın dinini ve emrini korumaları sebebiyle' şeklindedir» demiştir. İbn Mes'ûd'un mushafında: «Allah'ın koruması sebebiyle, siz de onlara iyi davranın» şeklindedir.
وَاللَّاتِي في موضع رفع بالابتداء والخبر فَعِظُوهُنَّ، ويصح أن تكون في موضع نصب بفعل مضمر تقديره: وعظوا اللاتي تخافون نشوزهن، كقوله: وَالسَّارِقُ وَالسَّارِقَةُ [المائدة: ٣٨] على قراءة من قرأها بالنصب، قال سيبويه: النصب القياس، إلا أن الرفع أكثر في كلامهم، وحكي عن سيبويه: أن تقدير الآية عنده: وفيما يتلى عليكم اللاتي. قالت فرقة معنى تَخافُونَ تعلمون وتتيقنون، وذهبوا في ذلك إلى أن وقوع النشوز هو الذي يوجب الوعظ، واحتجوا في جواز وقوع الخوف بمعنى اليقين بقول أبي محجن:
{ وَاللَّاتِي } kavli mübteda olarak ref' mahallindedir, haberi ise { فَعِظُوهُنَّ } kavlidir. Mahzuf bir fiil ile nasb mahallinde olması da caizdir; takdiri: «Serkeşliklerinden korktuğunuz kadınlara öğüt verin» şeklindedir; nitekim mensub okuyanın kıraatine göre: { وَالسَّارِقُ وَالسَّارِقَةُ } [el-Mâide: 38] kavli de böyledir. Sîbeveyh: «Kıyasa uygun olan nasbdır; ancak onların kelamında ref' daha çoktur» demiştir. Sîbeveyh'ten, ayetin kendi yanındaki takdirinin: «Size okunanlar arasında serkeşliklerinden korktuğunuz kadınlar da vardır» şeklinde olduğu nakledilmiştir. Bir grup: { تَخافُونَ } kelimesinin anlamı «bilirsiniz ve kesin olarak anlarsınız» demektir, demişlerdir. Bu hususta, öğüdü vacip kılan şeyin nüşûzun bizzat vuku bulması olduğu görüşüne varmışlar ve korku lafzının kesin bilgi anlamında kullanılmasının cevazına Ebû Mıhcen'in şu beytini delil getirmişlerdir:
ولا تدفنّني بالفلاة فإنّني ... أخاف إذا ما متّ أن لا أذوقها
«Beni çöle gömmeyin; çünkü ben, öldüğüm vakit onu tadamamaktan korkarım (biliyorum ki tadamam).»
وقالت فرقة: الخوف هاهنا على بابه في التوقع، لأن الوعظ وما بعده إنما هو في دوام ما ظهر من مبادئ ما يتخوف، «والنشوز» : أن تتعرج المرأة وترتفع في خلقها، وتستعلي على زوجها، وهو من نشز الأرض، يقال ناشز وناشص ومنه بيت الأعشى: [الطويل]
Bir grup ise şöyle demiştir: Buradaki korku, beklenti manasındaki asıl anlamı üzeredir; çünkü öğüt ve sonrasındakiler, korkulan şeyin ortaya çıkan belirtilerinin devam etmesi durumundadır. Nüşûz (النشوز): Kadının ahlakında serkeşlik edip dikbaşlılık yapması ve kocasına karşı üstünlük taslamasıdır; bu da yeryüzünün tümsek yerinden (neşz) gelir. «Nâşiz» ve «nâşısa» denir; A'şâ'nın şu beyti de bundandır: [Tavîl bahri]
تجلّلها شيخ عشاء فأصبحت ... قضاعيّة تأتي الكواهن ناشصا
«Akşam vakti yaşlı bir adam onu bürüdü de kadın Kudaalı oldu, kâhin kadınlara dikbaşlı olarak gelir.»
وفَعِظُوهُنَّ معناه: ذكروهن أمر الله، واستدعوهن إلى ما يجب عليهن بكتاب الله وسنة نبيه، وقرأ إبراهيم النخعي «في المضجع» ، وهو واحد يدل على الجمع، واختلف المتأولون في قوله: اهْجُرُوهُنَّ فقالت فرقة معناه جنبوا جماعهن، وجعلوا فِي للوعاء على بابها دون حذف، قال ابن عباس: يضاجعها ويوليها ظهره ولا يجامعها، وقال مجاهد: جنبوا مضاجعتهن، فيتقدر على هذا القول حذف تقديره:
{ فَعِظُوهُنَّ } kavlinin anlamı: Onlara Allah'ın emrini hatırlatın, Allah'ın Kitabı ve Peygamberinin sünnetiyle üzerlerine vacip olan şeylere onları davet edin demektir. İbrâhim en-Nehaî, çoğula delalet eden tekil olarak «fi'l-medca'» (في المضجع) şeklinde okumuştur. Tevil ehli O'nun: { اهْجُرُوهُنَّ } kavli hakkında ihtilaf etmişlerdir: Bir grup: Anlamı «onlarla cinsel ilişkiyi terk edin» demektir, demiş ve { فِي } harf-i cerrini hazif olmaksızın asıl manası olan zarfiyyet (mekân/kap) kılmışlardır. İbn Abbâs: «Onunla aynı yatakta yatar, arkasını döner ve onunla cima etmez» demiştir. Mücâhid: «Onlarla aynı yatakta yatmaktan kaçının» demiştir; bu kavle göre takdiri mahzuf bir ifade gerekir:
واهجروهن برفض المضاجع أو بترك المضاجع وقال سعيد بن جبير: هي هجرة الكلام أي لا تكلموهن وأعرضوا عنهن فيقدر حذف تقديره: واهجروهن في سبب المضاجع حتى يراجعنها، وقال ابن عباس أيضا:
«Yatakları reddederek veya yatakları terk ederek onları yalnız bırakın.» Saîd b. Cübeyr: «Bu sözlü ayrılıktır; yani onlarla konuşmayın ve onlardan yüz çevirin» demiştir; buna göre de takdiri: «Yataklar sebebiyle, onlar tekrar yataklarına dönünceye kadar onları yalnız bırakın» şeklinde bir hazif takdir edilir. İbn Abbâs ayrıca şöyle demiştir:
معناه وقولوا لهن هجرا من القول، أي إغلاظا، حتى يراجعن المضاجع، وهذا لا يصح تصريفه إلا على من حكى هجر وأهجر بمعنى واحد، وقال الطبري: معناه اربطوهن بالهجار، كما يربط البعير به، وهو حبل يشد به البعير، فهي في معنى اضربوهن ونحوها، ورجح الطبري منزعه هذا وقدح في سائر الأقوال، وفي كلامه في هذا الموضع نظر، والضرب في هذه الآية هو ضرب الأدب غير المبرح، وهو الذي لا يكسر عظما ولا يشين جارحة، وقال النبي ﷺ: «اضربوا النساء إذا عصينكم في معروف ضربا غير مبرح» وقال عطاء: قلت لابن عباس: ما الضرب غير المبرح؟ قال بالشراك ونحوه، وروي عن ابن شهاب أنه قال: لا قصاص بين الرجل وامرأته إلا في النفس.
Bunun anlamı: Onlar yataklara dönünceye kadar onlara kaba ve sert söz söyleyin demektir. Bu kelime türetimi, ancak «hecere» ve «ehcere» fiillerini aynı anlamda kabul edenlere göre sahih olur. Taberî: «Bunun anlamı: Devenin hecâr ile bağlandığı gibi onları bağlayın demektir; hecâr ise devenin bağlandığı iptir» demiştir. Dolayısıyla bu, «onları dövün» ve benzeri anlamındadır. Taberî bu yaklaşımını tercih etmiş ve diğer bütün görüşleri zayıf saymıştır; ancak onun bu konudaki sözü eleştiriye açıktır. Bu ayetteki dövme; kemik kırmayan ve bir uzvu sakatlamayan, can yakıcı olmayan (gayr-i müberrih) terbiye edici bir dövmedir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Meşru bir hususta size isyan ettiklerinde kadınları can yakıcı olmayacak şekilde dövün» buyurmuştur. Atâ: «İbn Abbâs'a: Can yakıcı olmayan dövme nedir? diye sordum; 'Misvak ve benzeri şeylerle' dedi» şeklinde anlatmıştır. İbn Şihâb'dan: «Can müstesna, erkek ile karısı arasında kısas yoktur» dediği rivayet edilmiştir.
قال القاضي أبو محمد: وهذا تجاوز، قال غيره: إلا في النفس والجراح، وهذه العظة والهجر والضرب مراتب، إن وقعت الطاعة عند إحداها لم يتعد إلى سائرها. وتَبْغُوا معناه تطلبوا وسَبِيلًا أي إلى الأذى، وهو التعنيت والتعسف بقول أو فعل، وهذا نهي عن ظلمهن بغير واجب بعد تقدير الفضل عليهن والتمكين من أدبهن، وحسن معه الاتصاف بالعلو والكبر، أي قدره فوق كل قدر ويده بالقدرة فوق كل يد، فلا يستعمل أحد على امرأته، فالله بالمرصاد، وينظر هذا إلى حديث أبي مسعود فصرفت وجهي فإذا رسول الله ﷺ يقول: «اعلم أبا مسعود أن الله أقدر عليك منك على هذا العبد» .
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Bu haddi aşmaktır; başkası ise: «Can ve yaralamalar müstesnadır» demiştir. Bu öğüt, yatakta yalnız bırakma ve dövme basamaklı mertebelerdir; bunlardan biriyle itaat sağlanırsa diğerlerine geçilmez. { تَبْغُوا } kavlinin anlamı «ararsınız», { سَبِيلًا } ise eziyete giden yolu ararsınız demektir; bu da söz veya fiille zorluk çıkarmak ve haksızlık etmektir. Bu, erkeklerin kadınlara üstün kılınmasının ve terbiyelerine imkân verilmesinin takdir edilmesinden sonra, haklı bir gerekçe olmaksızın onlara zulmetmekten bir nehiydir. Bununla birlikte yücelik ve büyüklükle vasıflanmak pek güzel düşmüştür; yani O'nun kudreti her kudretin üstündedir ve kudret eli her elin fevkindedir, dolayısıyla hiç kimse karısına haksızlık etmesin, zira Allah gözetlemektedir. Bu husus, Ebû Mes'ûd'un şu hadisi ile örtüşmektedir: Yüzümü çevirdim, bir de baktım ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyuruyor: «Bilmiş ol ey Ebû Mes'ûd! Allah'ın senin üzerindeki kudreti, senin bu köle üzerindeki kudretinden çok daha büyüktür.»
قوله تعالى:
Allah Teâlâ'nın kavli:
[سورة النساء (٤) : آية ٣٥]
[Nisâ Suresi (4), Ayet 35]
وَإِنْ خِفْتُمْ شِقاقَ بَيْنِهِما فَابْعَثُوا حَكَماً مِنْ أَهْلِهِ وَحَكَماً مِنْ أَهْلِها إِنْ يُرِيدا إِصْلاحاً يُوَفِّقِ اللَّهُ بَيْنَهُما إِنَّ اللَّهَ كانَ عَلِيماً خَبِيراً (٣٥)
{ وَإِنْ خِفْتُمْ شِقاقَ بَيْنِهِما فَابْعَثُوا حَكَماً مِنْ أَهْلِهِ وَحَكَماً مِنْ أَهْلِها إِنْ يُرِيدا إِصْلاحاً يُوَفِّقِ اللَّهُ بَيْنَهُما إِنَّ اللَّهَ كانَ عَلِيماً خَبِيراً (٣٥) } “Eğer karı-kocanın arasının açılmasından endişe ederseniz, erkeğin ailesinden bir hakem ve kadının ailesinden bir hakem gönderin. Eğer bu hakemler uzlaştırmak isterlerse, Allah onların arasını bulur. Şüphesiz Allah hakkıyla bilendir, her şeyden haberdardır. (35)”
قسمت هذه الآية النساء تقسيما عقليا، لأنها إما طائعة، وإما ناشزة، والنشز إما من يرجع إلى الطواعية، وإما من يحتاج إلى الحكمين، واختلف المتأولون أيضا في الخوف هاهنا حسب ما تقدم، ولا يبعث الحكمان إلا مع شدة الخوف، و «الشقاق» : مصدر شاق يشاق، وأجري «البين» مجرى الأسماء وأزيل عنه الظرفية، إذ هو بمعنى حالهما وعشرتهما وصحبتهما، وهذا من الإيجاز الذي يدل فيه الظاهر على المقدر، واختلف من المأمور ب «البعثة» ، فقيل: الحاكم، فإذا أعضل على الحاكم أمر الزوجين، وتعاضدت عنده الحجج، واقترنت الشبه، واغتم وجه الإنفاذ على أحدهما، بعث حكمين من الأهل ليباشرا الأمر، وخص الأهل لأنهم مظنة العلم بباطن الأمر، ومظنة الإشفاق بسبب القرابة، وقيل: المخاطب الزوجان وإليهما تقديم الحكمين، وهذا في مذهب مالك، والأول لربيعة وغيره، واختلف الناس في المقدار الذي ينظر فيه الحكمان، فقال الطبري: قالت فرقة: لا ينظر الحكمان إلا فيما وكلهما به الزوجان وصرحا بتقديمهما عليه، ترجم بهذا ثم أدخل عن علي غيره، وقال الحسن بن أبي الحسن وغيره: ينظر الحكمان فى الإصلاح، وفي الأخذ والإعطاء، إلا في الفرقة فإنها ليست إليهما، وقالت فرقة: ينظر الحكمان في كل شيء، ويحملان على الظالم، ويمضيان ما رأياه من بقاء أو فراق، وهذا هو مذهب مالك والجمهور من العلماء، وهو قول علي بن أبي طالب في المدونة وغيرها، وتأول الزجّاج عليه غير ذلك، وأنه وكل الحكمين على الفرقة، وأنها للإمام، وذلك وهم من أبي إسحاق، واختلف المتأولون في من المراد بقوله:
Bu ayet kadınları aklî bir taksimle kısımlara ayırmıştır; zira kadın ya itaatkârdır ya da serkeştir. Serkeş kadın da ya itaate dönendir ya da iki hakeme ihtiyaç duyandır. Tevil ehli buradaki korku hakkında da daha önce geçtiği üzere ihtilaf etmişlerdir; iki hakem ancak korkunun şiddetlenmesi halinde gönderilir. «Şikāk» (الشقاق): «Şâkka yuşâkku» fiilinin masdarıdır. «Beyn» (البين) kelimesi isimler gibi kullanılmış ve zarfiyyetten çıkarılmıştır; zira o, karı-kocanın durumu, muaşereti ve beraberliği manasındadır. Bu da zahirin takdir edilene delalet ettiği veciz ifadelerdendir. «Hakem gönderme» ile emredilenin kim olduğu hususunda ihtilaf edilmiştir: Denildi ki: O hâkimdir; hâkime karı-kocanın durumu zorlaşır, deliller karşılıklı olarak kuvvetlenir, şüpheler bir araya gelir ve haklı olan tarafı ayırt etme yolu kapalı kalırsa, meseleyi bizzat incelesinler diye ailelerden iki hakem tayin eder. Ailenin tahsis edilmesi ise, onların işin iç yüzünü daha iyi bilecekleri ve akrabalık sebebiyle daha çok şefkat gösterecekleri zannolunduğu içindir. Denildi ki: Muhatap karı-kocadır ve iki hakemi öne çıkarmak onlara aittir; bu Mâlik'in mezhebindedir, ilk görüş ise Rebîa ve diğerlerinindir. İnsanlar iki hakemin ne kadarlık bir yetkiyle hükmedecekleri hususunda ihtilaf etmişlerdir: Taberî şöyle demiştir: Bir grup: «Hakemler ancak karı-kocanın kendilerini vekil kıldığı ve yetkilendirdiklerini açıkça belirttikleri hususlara bakarlar» demiştir; bu başlığı açtıktan sonra Ali'den farklı rivayetler nakletmiştir. Hasen b. Ebi'l-Hasen ve diğerleri: «Hakemler uzlaştırmaya, alıp vermeye bakarlar; ayrılık müstesnadır, zira ayrılık onların yetkisinde değildir» demişlerdir. Bir grup ise: «Hakemler her şeye bakarlar; zâlim olanı tesbit ederler ve evliliğin devamı veya ayrılık yönünde ne görürlerse onu infaz ederler» demiştir. Mâlik'in ve âlimlerin cumhurunun mezhebi budur; el-Müdevvene ve diğer eserlerde Ali b. Ebî Tâlib'in kavli de budur. Zeccâc ise ondan farklı bir tevil naklederek, onun iki hakemi ayrılık hususunda vekil kıldığını ve ayrılığın imama ait olduğunu ileri sürmüştür ki bu Ebû İshak'ın bir vehmidir. Tevil ehli Allah Teâlâ'nın: