إِنْ يُرِيدا إِصْلاحاً فقال مجاهد وغيره: المراد الحكمان، أي إذا نصحا وقصدا الخير بورك في وساطتهما، وقالت فرقة: المراد الزوجان، والأول أظهر، وكذلك الضمير في بَيْنِهِما، يحتمل الأمرين، والأظهر أنه للزوجين، والاتصاف ب «عليم خبير» يشبه ما ذكر من إرادة الإصلاح.
{ إِنْ يُرِيدا إِصْلاحاً } "Eğer [bu hakemler] uzlaştırmak isterlerse" ayetinde Mücâhid ve başkaları: "Kastedilen iki hakemdir; yani onlar samimi davranıp hayrı hedeflerlerse arabuluculukları bereketli kılınır" demişlerdir. Bir grup ise: "Kastedilen karı-kocadır" demiştir; ancak birinci görüş daha açıktır. Aynı şekilde { بَيْنِهِما } "onların arasını" ifadesindeki zamir de her iki ihtimale açıktır; en açık olanı ise karı-kocaya ait olmasıdır. [Ayetin sonundaki] «Alîm, Habîr» şeklinde nitelenme ise uzlaştırma iradesi olarak zikredilen hususa uygundur.
قوله تعالى:
Allah Teâlâ'nın şu kavli:
[سورة النساء (٤) : آية ٣٦]
[en-Nisâ Suresi (4) : Ayet 36]
وَاعْبُدُوا اللَّهَ وَلا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئاً وَبِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً وَبِذِي الْقُرْبى وَالْيَتامى وَالْمَساكِينِ وَالْجارِ ذِي الْقُرْبى وَالْجارِ الْجُنُبِ وَالصَّاحِبِ بِالْجَنْبِ وَابْنِ السَّبِيلِ وَما مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ مَنْ كانَ مُخْتالاً فَخُوراً (٣٦)
{ وَاعْبُدُوا اللَّهَ وَلا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئاً وَبِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً وَبِذِي الْقُرْبى وَالْيَتامى وَالْمَساكِينِ وَالْجارِ ذِي الْقُرْبى وَالْجارِ الْجُنُبِ وَالصَّاحِبِ بِالْجَنْبِ وَابْنِ السَّبِيلِ وَما مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ مَنْ كانَ مُخْتالاً فَخُوراً (٣٦) } “Allah'a ibadet edin ve O'na hiçbir şeyi ortak koşmayın. Ana-babaya, akrabaya, yetimlere, yoksullara, yakın komşuya, uzak komşuya, yanınızdaki arkadaşa, yolcuya ve elinizin altında bulunanlara iyilik edin. Şüphesiz Allah, kibirlenen ve övünen kimseleri sevmez. (36)”
«الواو» لعطف جملة الكلام على جملة غيرها، والعبادة: التذلل بالطاعة، ومنه طريق معبد، وبعير معبد، إذا كانا معلمين، وإِحْساناً نصب على المصدر، والعامل فعل مضمر تقديره: وأحسنوا بالوالدين إحسانا، وما ذكر الطبري أنه نصب بالإغراء خطأ، والقيام بحقوق الوالدين اللازمة لهما من التوقير والصون
Vav (الواو) harfi, bir kelâm cümlesini diğer bir cümleye atfetmek içindir. İbadet (العبادة): İtaat ile boyun eğmektir. İyice çiğnenmiş yola «tarîkun muabbad» ve uysallaştırılmış deveye «baîrun muabbad» denilmesi de bu köktendir. { إِحْساناً } kelimesi masdar olarak mansubdur; âmili ise takdiri «ve ahsinû bi'l-vâlideyni ihsânâ» (ana-babaya gereği gibi iyilik edin) olan gizli bir fiildir. Taberî'nin, onun iğrâ (teşvik) ile mansub olduğunu zikretmesi ise hatalıdır. Anne-babaya saygı göstermek, onları korumak
والإنفاق إذا احتاجا واجب، وسائر ذلك من وجوه البر والإلطاف وحسن القول، والتصنع لهما مندوب إليه مؤكد فيه، وهو البر الذي تفضل فيه الأم على الأب، حسب قوله ﵇ للذي قال له من أبر؟ قال أمك قال ثم من؟ قال أمك قال ثم من؟ قال أمك، قال ثم من؟ قال أباك، ثم الأقرب فالأقرب، وفي رواية: ثم أدناك أدناك، وقرأ ابن أبي عبلة «إحسان» بالرفع، و «ذو القربى» : هو القريب النسب من قبل الأب والأم، وهذا من الأمر بصلة الرحم وحفظها، وَالْيَتامى: جمع يتيم، وهو فاقد الأب قبل البلوغ، وإن ورد في كلام العرب يتم من قبل الأم فهو مجاز واستعارة، وَالْمَساكِينِ: المقترون من المسلمين الذين تحل لهم الزكاة، وجاهروا بالسؤال، واختلف في معنى الْجارِ ذِي الْقُرْبى وفي معنى الْجُنُبِ، فقال ابن عباس ومجاهد وعكرمة وغيرهم: الجار ذو القربى هو الجار القريب النسب، وَالْجارِ الْجُنُبِ هو الجار الأجنبي الذي لا قرابة بينك وبينه، وقال نوف الشامي: الجار ذو القربى هو الجار المسلم، وَالْجارِ الْجُنُبِ هو الجار اليهودي أو النصراني، فهي عنده قرابة الإسلام وأجنبية الكفر، وقالت فرقة: الجار ذو القربى هو الجار القريب المسكن منك، والجار الجنب هو البعيد المسكن منك، وكأن هذا القول منتزع من الحديث، قالت عائشة، يا رسول الله إن لي جارين، فإلى أيهما أهدي؟ قال إلى أقربهما منك بابا، واختلف الناس في حد الجيرة، فقال الأوزاعي: أربعون دارا من كل ناحية جيرة، وقالت فرقة: من سمع إقامة الصلاة فهو جار ذلك المسجد، وبقدر ذلك في الدور وقالت فرقة: من ساكن رجلا في محلة أو مدينة فهو جاره، والمجاورة مراتب بعضها ألصق من بعض، أدناها الزوج كما قال الأعشى: [الطويل] أيا جارتي بيني وبعد ذلك الجيرة الخلط، ومنه قول الشاعر: [البسيط]
ve muhtaç olduklarında onlara nafaka vermek gibi kendilerine karşı gerekli olan haklarını yerine getirmek vâciptir. İyilik, lütuf, güzel söz ve onlara iyi görünmek gibi diğer hususlar ise müstehaptır ve kuvvetle tavsiye edilmiştir. Bu, Peygamber aleyhisselâm'ın kendisine: "Kime iyilik edeyim?" diyen kimseye: «Annene» buyurması, onun: "Sonra kime?" demesine: «Annene», "Sonra kime?" demesine: «Annene», "Sonra kime?" demesine: «Babana, sonra da en yakından başlayarak yakınlarına» -bir rivayette ise «sonra sana en yakın olana, en yakın olana»- buyurduğu üzere, annenin babadan üstün tutulduğu bir iyiliktir. İbn Ebî Able «ihsânun» şeklinde merfû okumuştur. «Zü'l-kurbâ» (ذو القربى): Baba ve anne tarafından olan soyca yakın kimsedir; bu da sıla-i rahmi yerine getirme ve onu gözetme emrindendir. { وَالْيَتامى } "Yetîm" kelimesinin çoğuludur; o da büluğ çağından önce babasını kaybetmiş kimsedir. Eğer Arap kelâmında anne tarafından yetim kalma tabiri geçerse, bu mecaz ve istiaredir. { وَالْمَساكِينِ }: Müslümanların kendilerine zekât helâl olan ve açıkça dilenen yoksullarıdır. «el-Câri zi'l-kurbâ» (الْجارِ ذِي الْقُرْبى) ve «el-Cünub» (الْجُنُبِ) tabirlerinin anlamında ihtilaf edilmiştir. İbn Abbâs, Mücâhid, İkrime ve diğerleri: "Yakın komşu, nesepçe yakın olan komşudur; { وَالْجارِ الْجُنُبِ } ise aranızda akrabalık bağı bulunmayan yabancı komşudur" demişlerdir. Nevf eş-Şâmî: "Yakın komşu Müslüman komşudur; { وَالْجارِ الْجُنُبِ } ise Yahudi veya Hristiyan komşudur" demiştir; zira ona göre yakınlık İslâm bağı, yabancılık ise küfür bağıdır. Bir grup ise şöyle demiştir: "Yakın komşu evi sana yakın olan komşudur; uzak komşu ise evi sana uzak olan komşudur." Bu görüş sanki hadisten çıkarılmıştır: Âişe: "Ey Allah'ın Resulü! Benim iki komşum var, hangisine hediye vereyim?" dediğinde, Peygamberimiz: «Kapısı sana daha yakın olana» buyurmuştur. İnsanlar komşuluk sınırında ihtilaf etmişlerdir; Evzâî: "Her yönden kırk ev komşudur" demiştir. Bir grup: "Namaz kametini işiten kimse o mescidin komşusudur; evlerde de bu ölçü geçerlidir" demiştir. Bir grup ise: "Bir mahallede veya şehirde bir kimseyle birlikte ikamet eden kişi onun komşusudur" demiştir. Komşuluk derecelerden ibarettir; bazısı bazısına daha yakındır, bunların en yakını da A'şâ'nın şu beytinde olduğu gibi eştir: [Tavîl] Ey komşum (eşim) ayrıl! Bundan sonraki komşuluk ise bir arada karışık yaşamaktır; şairin şu sözünde olduğu gibi: [Basît]
سائل مجاور جرم هل جنيت لها ... حربا تفرّق بين الجيرة الخلط
Cerm kabilesine komşu olanlara sor, onlar için / Birbirine karışmış komşuları ayıran bir savaş mı açtım?
وحكى الطبري عن ميمون بن مهران: أن الجار ذا القربى أريد به جار القريب، وهذا خطأ في اللسان، لأنه جمع على تأويله بين الألف واللام والإضافة، وكأن وجه الكلام وجار ذي القربى، وقرأ أبو حيوة وابن أبي عبلة «والجار ذا القربى» بنصب الجار، وحكى مكي عن ابن وهب أنه قال عن بعض الصحابة في الْجارِ الْجُنُبِ: إنها زوجة الرجل وروى المفضل عن عاصم أنه قرأ «والجار الجنب» بفتح الجيم وسكون النون، والْجُنُبِ في هذه الآية معناه. البعيد، والجنابة البعد، ومنه قول الشاعر وهو الأعشى: [الطويل]
Taberî, Meymûn b. Mihrân'dan şöyle nakletmiştir: «el-Câri zi'l-kurbâ» ile akrabanın komşusu kastedilmiştir. Bu ise dil açısından bir hatadır; zira onun teviline göre harf-i tarif (elif-lâm) ile izâfet bir araya getirilmiştir. Oysa sözün doğru şekli «ve câri zi'l-kurbâ» biçimindedir. Ebû Hayve ve İbn Ebî Able, «ve'l-câre ze'l-kurbâ» şeklinde «el-câr» kelimesini mansub olarak okumuşlardır. Mekkî, İbn Vehb'den naklettiğine göre o, bazı sahâbîlerden { الْجارِ الْجُنُبِ } hakkında: "O, kişinin eşidir" dediğini aktarmıştır. Mufaddal, Âsım'dan onun «ve'l-câri'l-cenb» şeklinde cimin fethası ve nunun sükûnu ile okuduğunu rivayet etmiştir. Bu ayette { الْجُنُبِ } kelimesinin anlamı: Uzaktır; cenâbet (الجنابة) ise uzaklık demektir. Şair A'şâ'nın şu sözü bu kabildendir: [Tavîl]
أتيت حريثا زائرا عن جنابة ... فكان حريث عن عطائي جامدا
Uzak bir yerden ziyaretçi olarak Hureys'e geldim, / Fakat Hureys bana ihsanda bulunmaktan kaçındı.
ومنه قول الآخر، وهو علقمة بن عبدة: [الطويل]
Diğer bir şair olan Alkame b. Abede'nin şu sözü de bu kabildendir: [Tavîl]
فلا تحرمنّي نائلا عن جنابة ... فإني امرؤ وسط القباب غريب
Uzaklıktan ötürü beni bir ihsandan mahrum bırakma, / Çünkü ben çadırların arasında bir yabancıyım.
وهو من الاجتناب، وهو أن يترك الشيء جانبا، وسئل أعرابي عن الْجارِ الْجُنُبِ، فقال: هو الذي
Bu kelime «ictinâb» kökündendir ki o da bir şeyi bir kenara bırakmaktır. Bir bedeviye { الْجارِ الْجُنُبِ } hakkında sorulduğunda şöyle demiştir: "O,
يجيء فيحل حيث تقع عينك عليه، قال أبو علي: جنب صفة كناقة أجد، ومشية سجح، وجنب التطهر مأخوذ من الجنب، وقال ابن عباس وابن جبير وقتادة ومجاهد والضحاك: الصاحب بالجنب هو الرفيق في السفر، وقال علي بن أبي طالب ﵁، وابن مسعود وابن أبي ليلى وإبراهيم النخعي: الصاحب بالجنب الزوجة، وقال ابن زيد: هو الرجل يعتريك ويلم بك لتنفعه، وأسند الطبري أن رسول الله ﷺ كان معه رجل من أصحابه، وهما على راحلتين، فدخل رسول الله ﷺ غيضة فقطع قضيبين، أحدهما معوج وخرج فأعطى صاحبه القويم وحبس هو المعوج، فقال له الرجل: كنت يا رسول الله أحق بهذا، فقال له: يا فلان إن كل صاحب يصحب آخر فإنه مسؤول عن صحبته ولو ساعة من نهار، وقال المفسرون طرّا: ابن السبيل هو المسافر على ظهر طريقه، وسمي ابنه للزومه له كما قيل ابن ماء للطائر الملازم للماء، ومنه قول النبي ﵇: «لا يدخل الجنة ابن زنى» أي: ملازمه الذي يستحق بالمثابرة عليه
gelip gözünün iliştiği yere konan kimsedir." Ebû Alî şöyle demiştir: «Cünub» tıpkı «nâkatün ücüdün» (güçlü deve) ve «mişyetün secehun» (kolay ve düzgün yürüyüş) tabirlerinde olduğu gibi bir sıfattır. Boy abdesti anlamındaki cünüplük de «cenb» kökünden alınmıştır. İbn Abbâs, İbn Cübeyr, Katâde, Mücâhid ve Dahhâk: "Yanınızdaki arkadaş, yolculuk arkadaşıdır" demişlerdir. Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh, İbn Mes'ûd, İbn Ebî Leylâ ve İbrâhim en-Nehaî ise: "Yanınızdaki arkadaş eştir" demişlerdir. İbn Zeyd: "O, kendisinden faydalanasın diye sana uğrayan ve yanına gelen kimsedir" demiştir. Taberî, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanında ashâbından bir adam varken -ikisi de binekleri üzerindeydiler- Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in bir koruluğa girip biri eğri iki dal kestiğini, dışarı çıkınca düzgün olanı arkadaşına verip eğri olanı kendisinde tuttuğunu senediyle rivayet etmiştir. Bunun üzerine adam: "Ey Allah'ın Resûlü, buna ben daha lâyıktım" deyince, ona: «Ey falan! Bir kimseyle arkadaşlık eden herkes, gündüzün bir saati kadar bile olsa, arkadaşlığından sorguya çekilecektir» buyurmuştur. Müfessirlerin tamamı: "İbnü's-sebîl (yolcu), yolu üzerinde giden yolcudur" demişlerdir. Suya devamlı yakın olan kuşa «ibnü mâin» dendiği gibi, yoldan ayrılmadığı için de ona «ibnü's-sebîl» (yolun oğlu) denmiştir. Peygamber aleyhisselâm'ın: «Cennete zina çocuğu girmez» sözü de bu kabildendir; yani zinaya devam eden ve onunla ısrar etmesi sebebiyle
أن ينسب إليه، وذكر الطبري أن مجاهدا فسره بأنه المار عليك في سفره، وأن قتادة وغيره فسره بأنه الضيف.
ona nispet edilmeyi hak eden kimsedir. Taberî, Mücâhid'in bunu 'yolculuğu sırasında sana uğrayan kimse' olarak tefsir ettiğini, Katâde ve diğerlerinin ise onu 'misafir' olarak tefsir ettiğini zikretmiştir.
قال القاضي أبو محمد: وهذا كله قول واحد، وَما مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ يريد العبيد الأرقاء، ونسب الملك إلى اليمين إذ هي في المعتاد جارحة البطش والتغلب والتملك، فأضيفت هذه المعاني وإن لم تكن بها إليها تجوزا والعبيد موصى بهم في غير ما حديث يطول ذكرها، ويغني عن ذلك اشتهارها، ومعنى لا يُحِبُّ في هذه الآية لا تظهر عليه آثار نعمه في الآخرة ولا آثار حمده في الدنيا، فهي المحبة التي هي صفة فعل أبعدها عمن صفته الخيلاء والفخر، يقال خال الرجل يخول خولا إذا تكبر وأعجب بنفسه، وأنشد الطبري: [المتقارب]
Kâdı Ebû Muhammed şöyle dedi: Bunların hepsi tek bir görüştür. { وَما مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ } ile köle ve cariyeleri kastetmektedir. Mülkiyetin yemin (sağ el)e nispet edilmesi, onun alışılagelmiş olarak zor kullanma, üstün gelme ve mülk edinme uzvu olmasındandır. Bu anlamlar elle gerçekleşmese bile mecaz yoluyla ona nispet edilmiştir. Köleler hakkında çok sayıda hadiste tavsiyelerde bulunulmuştur ki bunları saymak uzar; şöhretleri ise bunu zikretmekten müstağni kılar. Bu ayetteki { لا يُحِبُّ } ifadesinin anlamı: Ahirette onun üzerinde O'nun nimetlerinin izleri, dünyada da övgüsünün izleri görünmez demektir. Dolayısıyla bu sevgi bir fiil sıfatıdır; Allah onu, sıfatı kibir ve övünmek olan kimseden uzaklaştırmıştır. Bir kimse kibirlenip kendini beğendiğinde «hâle'r-raculü yehûlü havlen» denir. Taberî şu beyti inşad etmiştir: [Mütakârib]
فإن كنت سيّدنا سدتنا ... وإن كنت للخال فاذهب فخل
Eğer efendimiz idiysen bize efendilik ettin, / Yok eğer kibir sahibi idiysen git ve kibirlen!
قال القاضي أبو محمد: ونفي المحبة عمن هذه صفته ضرب من التوعد، وخص هاتين الصفتين هنا إذ مقتضاهما العجب والزهو، وذلك هو الحامل على الإخلال بالأصناف الذين تقدم أمر الله بالإحسان إليهم، ولكل صنف نوع من الإحسان يختص به، ولا يعوق عن الإحسان إليهم إلا العجب أو البخل، فلذلك نفى الله محبته عن المعجبين والباخلين على أحد التأويلين حسبما نذكره الآن بعد هذا، وقال أبو رجاء الهروي: لا تجده سيء الملكة إلا وجدته مختالا فخورا، ولا عاقا إلا وجدته جبارا شقيا، والفخر عد المناقب تطاولا بذلك.
Kâdı Ebû Muhammed şöyle dedi: Bu sıfatta olan kimseden sevginin nefyedilmesi bir nevi tehdittir. Burada bu iki sıfat özellikle zikredilmiştir; çünkü bunların gereği kendini beğenme ve böbürlenmedir. Allah'ın kendilerine iyilik edilmesini daha önce emrettiği zümrelere karşı kusur işlemeye sevk eden şey de işte budur. Her zümrenin kendine has bir iyilik türü vardır. Onlara iyilik etmekten ancak kendini beğenme yahut cimrilik alıkoyar. İşte bu sebeple Allah, bundan hemen sonra zikredeceğimiz iki temelden birine göre, kendini beğenenlerden ve cimrilik edenlerden sevgisini nefyetmiştir. Ebû Recâ el-Herevî şöyle demiştir: "Elinin altındakilere kötü davranan kimseyi mutlaka kibirli ve övünen biri olarak bulursun; ana-babasına âsî olanı da mutlaka zorba ve bedbaht olarak bulursun." Fahr (الْفَخْرُ) ise bununla böbürlenmek maksadıyla üstünlükleri sayıp dökmektir.
قوله تعالى:
Allah Teâlâ'nın şu kavli:
[سورة النساء (٤) : الآيات ٣٧ الى ٣٩]
[en-Nisâ Suresi (4) : Ayet 37-39]
الَّذِينَ يَبْخَلُونَ وَيَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبُخْلِ وَيَكْتُمُونَ ما آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَأَعْتَدْنا لِلْكافِرِينَ عَذاباً مُهِيناً (٣٧) وَالَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ رِئاءَ النَّاسِ وَلا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلا بِالْيَوْمِ الْآخِرِ وَمَنْ يَكُنِ الشَّيْطانُ لَهُ قَرِيناً فَساءَ قَرِيناً (٣٨) وَماذا عَلَيْهِمْ لَوْ آمَنُوا بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَأَنْفَقُوا مِمَّا رَزَقَهُمُ اللَّهُ وَكانَ اللَّهُ بِهِمْ عَلِيماً (٣٩)
{ الَّذِينَ يَبْخَلُونَ وَيَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبُخْلِ وَيَكْتُمُونَ ما آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَأَعْتَدْنا لِلْكافِرِينَ عَذاباً مُهِيناً (٣٧) وَالَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ رِئاءَ النَّاسِ وَلا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلا بِالْيَوْمِ الْآخِرِ وَمَنْ يَكُنِ الشَّيْطانُ لَهُ قَرِيناً فَساءَ قَرِيناً (٣٨) وَماذا عَلَيْهِمْ لَوْ آمَنُوا بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَأَنْفَقُوا مِمَّا رَزَقَهُمُ اللَّهُ وَكانَ اللَّهُ بِهِمْ عَلِيماً (٣٩) } “Onlar cimrilik eden, insanlara da cimriliği emreden ve Allah'ın kendilerine lütfundan verdiği şeyleri gizleyenlerdir. Biz o kâfirlere alçaltıcı bir azap hazırladık. (37) Onlar mallarını insanlara gösteriş için harcayan, Allah'a ve ahiret gününe inanmayan kimselerdir. Şeytan kime arkadaş olursa, o ne kötü bir arkadaştır! (38) Onlar Allah'a ve ahiret gününe iman edip Allah'ın kendilerine verdiği rızıktan harcasalardı, onlara ne zararı olurdu? Allah onları hakkıyla bilendir. (39)”
قالت فرقة الَّذِينَ في موضع نصب بدل من مِنْ، في قوله مَنْ كانَ مُخْتالًا فَخُوراً [النساء: ٣٦] ومعناه على هذا: «يبخلون بأموالهم ويأمرون الناس» يعني إخوانهم، ومن هو مظنة طاعتهم بالبخل بالأموال، فلا تنفق في شيء من وجود الإحسان إلى من ذكر، وَيَكْتُمُونَ ما آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ، يعني: من الرزق والمال، فيجيء على هذا أن الباخلين منفية عنهم محبة الله، والآية إذا في المؤمنين، فالمعنى: أحسنوا أيها المؤمنون إلى من سمى، فإن الله لا يحب من فيه الخلال المانعة من الإحسان إليهم من المؤمنين، وأما الكافرون فإنه أعد لهم عَذاباً مُهِيناً، ففضل توعد المؤمنين من توعد الكافرين، بأن جعل الأول عدم المحبة، والثاني عَذاباً مُهِيناً، وقالت فرقة: الَّذِينَ- في موضع رفع بالابتداء، والخبر محذوف، تقديره بعد قوله مِنْ فَضْلِهِ معذبون أو مجازون أو نحوه، وقال الزجّاج: الخبر في قوله تعالى: إِنَّ اللَّهَ لا يَظْلِمُ مِثْقالَ ذَرَّةٍ، وَإِنْ تَكُ حَسَنَةً يُضاعِفْها [النساء: ٤٠] وفي هذا تكلف ما، والآية على هذا كله في كفار، وقد روي: أنها نزلت في أحبار اليهود بالمدينة، فإنهم بخلوا بالإعلام بصفة محمد ﵇، وبما عندهم من العلم في ذلك، وأمروا الناس بالبخل على جهتين، بأن قالوا لأتباعهم وعوامهم: اجحدوا أمر محمد، وابخلوا به، وبأن قالوا للأنصار: لم تنفقون أموالكم على هؤلاء المهاجرين فتفتخرون عليهم؟ ونحو هذا مروي عن مجاهد وحضرمي وابن زيد وابن عباس، وحقيقة «البخل» : منع ما في اليد، والشح: هو البخل الذي تقترن به الرغبة فيما في أيدي الناس، «وكتمان الفضل» هو على هذا: كتمان العلم، والتوعد بالعذاب المهين لهم، وقرأ عيسى ابن عمر والحسن «بالبخل» بضم الباء والخاء، وقرأ الجمهور بضم الباء وسكون الخاء، وقرأ حمزة والكسائي هنا وفي الحديد «بالبخل» بفتح الباء والخاء، وقرأ ابن الزبير وقتادة وجماعة: بفتح الباء وسكون الخاء، وهي كلها لغات، وَأَعْتَدْنا معناه: يسرنا وأعددنا وأحضرنا، والعتيد: الحاضر، والمهين: الذي يقترن به خزي وذل، وهو أنكى وأشد على المعذب.
Bir grup: { الَّذِينَ } kelimesi { مَنْ كانَ مُخْتالاً فَخُوراً } [en-Nisâ: 36] kavlindeki «men» lafzından bedel olarak nasb konumundadır, demiştir. Buna göre anlamı: «Mallarında cimrilik ederler ve insanlara» yani kardeşlerine ve kendilerine itaat etmesi muhtemel olanlara mallarda cimrilik etmeyi emrederler; böylece adı geçenlere hiçbir iyilik türünde harcama yapılmaz. { وَيَكْتُمُونَ ما آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ } yani rızık ve maldan [verileni gizlerler]. Buna göre, cimrilik edenlerden Allah'ın sevgisinin nefyedildiği sonucu çıkar ve ayet bu takdirde müminler hakkındadır. Anlam ise şöyledir: Ey müminler! Adı geçen kimselere iyilik edin; zira Allah, müminlerden olup da kendilerinde onlara iyilik etmeye engel olan huylar bulunan kimseleri sevmez. Kâfirlere gelince, onlar için { عَذاباً مُهِيناً } "alçaltıcı bir azap" hazırlamıştır; böylece birincisinde sevginin yokluğunu, ikincisinde ise alçaltıcı bir azabı kılarak müminlerin tehdidini kâfirlerin tehdidinden farklı kılmıştır. Bir grup ise: { الَّذِينَ } mübteda olarak ref konumundadır, haberi ise mahzuftur; { مِنْ فَضْلِهِ } kavlinden sonra takdiri "muazzebûne" (cezalandırılacaklardır) veya "mücâzevne" (karşılığını göreceklerdir) ya da benzeridir, demiştir. Zeccâc ise: Haber, Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ اللَّهَ لا يَظْلِمُ مِثْقالَ ذَرَّةٍ، وَإِنْ تَكُ حَسَنَةً يُضاعِفْها } [en-Nisâ: 40] kavlindedir, demiştir; ancak bunda bir miktar tekellüf (zorlama) vardır. Bütün bu görüşlere göre ayet kâfirler hakkındadır. Ayetin Medine'deki Yahudi hahamları hakkında indiği de rivayet edilmiştir; zira onlar Muhammed aleyhisselâm'ın sıfatını ve bu konudaki bilgilerini bildirmekte cimrilik etmişler ve insanlara iki şekilde cimriliği emretmişlerdir: Tâbilerine ve avamlarına: "Muhammed'in durumunu inkâr edin ve bunu gizleyin (cimrilik edin)" diyerek, Ensâr'a ise: "Bu muhacirlere mallarınızı niçin harcayıp da onlar karşısında fakir düşüyorsunuz?" diyerek. Buna benzer bir rivayet Mücâhid, Hadramî, İbn Zeyd ve İbn Abbâs'tan nakledilmiştir. «Buhl» (البخل) kelimesinin hakikati: Eldekini vermemektir. «Şuhh» (الشح) ise: İnsanların elindekine göz dikmekle birlikte olan cimriliktir. «Lütfun gizlenmesi» ise buna göre: İlmin gizlenmesidir ve alçaltıcı azapla tehdit onlaradır. Îsâ b. Ömer ve Hasen «bi'l-buhli» kelimesini be ve hı'nın zammesiyle (بُخُل) okumuşlardır. Cumhur ise be'nin zammesi ve hı'nın sükûnu ile (بُخْل) okumuştur. Hamza ve Kisâî burada ve el-Hadîd suresinde «bi'l-bahali» şeklinde be ve hı'nın fethasıyla (بَخَل) okumuşlardır. İbnü'z-Zübeyr, Katâde ve bir cemaat ise be'nin fethası ve hı'nın sükûnu ile (بَخْل) okumuşlardır; bunların hepsi birer lehçedir. { وَأَعْتَدْنا } ifadesinin anlamı: Kolaylaştırdık, hazırladık ve hazır kıldık demektir. «el-Atîd» (العتيد): Hazır olandır. «el-Mühîn» (المهين) ise: Kendisine zillet ve rüsvaylığın eşlik ettiği şeydir; bu da azap gören için daha yaralayıcı ve daha şiddetlidir.
وقوله تعالى: وَالَّذِينَ يُنْفِقُونَ الآية- قال الطبري: الَّذِينَ في موضع خفض عطف على الكافرين، ويصح أن يكون في موضع رفع عطفا على الَّذِينَ يَبْخَلُونَ على تأويل: من رآه مقطوعا ورأى الخبر محذوفا، وقال: إنها نزلت في اليهود، ويصح أن يكون في موضع رفع على العطف وحذف الخبر، وتقديره: بعد اليوم الآخر معذبون، وقال مجاهد: نزلت هذه الآية في اليهود، قال الطبري: وهذا ضعيف، لأنه نفى عن هذه الصفة الإيمان بالله واليوم الآخر، واليهود ليسوا كذلك.
Allah Teâlâ'nın: { وَالَّذِينَ يُنْفِقُونَ } ayeti hakkında Taberî şöyle demiştir: { الَّذِينَ } kelimesi cer konumundadır ve «el-kâfirîn» üzerine matuftur. Onu munkatı (müstakil) görüp haberini mahzuf kabul eden kimsenin teviline göre { الَّذِينَ يَبْخَلُونَ } üzerine atıfla ref konumunda olması da caizdir ve o, bu ayetin Yahudiler hakkında indiğini söylemiştir. Atıf ve haberin hazfedilmesi suretiyle ref konumunda olması da caizdir ki takdiri: "Ahret gününden sonra azap göreceklerdir" şeklindedir. Mücâhid: "Bu ayet Yahudiler hakkında indi" demiştir. Taberî ise şöyle demiştir: Bu zayıftır; çünkü bu sıfatta olanlardan Allah'a ve ahiret gününe iman nefyedilmiştir, oysa Yahudiler böyle değildir.
قال القاضي أبو محمد: وقول مجاهد متجه على المبالغة والإلزام، إذا إيمانهم باليوم الآخر كلا إيمان، من حيث لا ينفعهم، وقال الجمهور: نزلت في المنافقين، وهذا هو الصحيح، وإنفاقهم: هو ما كانوا يعطون من زكاة، وينفقون في السفر مع رسول الله ﷺ، «رياء» ودفعا عن أنفسهم، لا إيمانا بالله، ولا حبا في دينه وَرِئاءَ نصب على الحال من الضمير في يُنْفِقُونَ والعامل يُنْفِقُونَ، ويكون قوله: وَلا يُؤْمِنُونَ في الصلة، لأن الحال لا تفرق إذا كانت مما هو في الصلة، وحكى المهدوي: أن الحال تصح أن تكون من الَّذِينَ فعلى هذا يكون وَلا يُؤْمِنُونَ مقطوعا ليس من الصلة،
Kâdı Ebû Muhammed şöyle dedi: Mücâhid'in sözü mübalağa ve ilzam (hasmı bağlama) kabilinden tutarlıdır; zira onların ahiret gününe inanmaları, kendilerine fayda vermemesi hasebiyle hiç inanmamak gibidir. Cumhur ise: "Münafıklar hakkında indi" demiştir ki sahih olan da budur. Onların infakı ise: Allah'a inandıklarından veya O'nun dinini sevdiklerinden değil, «gösteriş» olsun ve kendilerini savunsunlar diye verdikleri zekât ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte yolculukta yaptıkları harcamalardır. { رِئاءَ } kelimesi { يُنْفِقُونَ } fiilindeki zamirden hâl olarak mansubdur, âmili ise { يُنْفِقُونَ } fiilidir. { وَلا يُؤْمِنُونَ } kavli ise sılanın içinde yer alır; zira hâl, sılanın içinde bulunan bir şeyden olduğunda [arayı] ayırmaz. Mehdevî, hâlin { الَّذِينَ } lafzından olmasının da caiz olduğunu aktarmıştır; buna göre { وَلا يُؤْمِنُونَ } munkatı (ayrı) olur ve sıladan sayılmaz.
والأول أصح، وما حكى المهدوي ضعيف، ويحتمل أن يكون وَلا يُؤْمِنُونَ في موضع الحال، أي: غير مؤمنين، فتكون الواو واو الحال. و «القرين» : فعيل بمعنى فاعل، من المقارنة وهي الملازمة والاصطحاب، وهي هاهنا مقارنة مع خلطة وتواد، والإنسان كله يقارنه الشيطان، لكن الموفق عاص له، ومنه قيل لما يلزمان الإبل والبقر قرينان، وقيل للحبل الذي يشدان به: قرن، قال الشاعر: [البسيط]
Birinci görüş daha sahihtir; Mehdevî'nin aktardığı ise zayıftır. { وَلا يُؤْمِنُونَ } cümlesinin hâl konumunda olması da muhtemeldir; yani «gayra mü'minîne» (inanmadıkları halde) anlamındadır, bu durumda vav harfi hâl vavı olur. «el-Karîn» (القرين): «Fâil» anlamında «feîl» veznindedir; ayrılmamak ve arkadaşlık etmek demek olan «mukārene» kökündendir. Buradaki ise kaynaşma ve sevgiyle birlikte olan bir beraberliktir. Aslında her insana şeytan arkadaşlık eder; lâkin muvaffak kılınmış kimse ona isyan eder. Birbirine bağlanan iki deve ve sığıra «karînân», bağlandıkları ipe de «karn» denilmesi bu köktendir. Şair şöyle demiştir: [Basît]
كمدخل رأسه لم يدنه أحد ... بين القرينين حتّى لزّه القرن
Tıpkı başını sokan kimse gibi ki kimse yaklaştırmamıştı onu / İki bağlı hayvanın arasına, nihayet ip onu sıkıştırıp bağladı.
فالمعنى: ومن يكن الشيطان له مصاحبا وملازما، أو شك أن يطيعه فتسوء عاقبته، وقَرِيناً نصب على التمييز، والفاعل ل «ساء» مضمر، تقديره ساء القرين قرينا، على حد بئس، وقرن الطبري هذه الآية بقوله تعالى: بِئْسَ لِلظَّالِمِينَ بَدَلًا [الكهف: ٥٠] وذلك مردود، لأن بَدَلًا حال، وفي هذا نظر.
Anlam şöyledir: Kime şeytan arkadaş ve yoldaş olursa, yahut ona itaat ederse âkıbeti kötü olur. { قَرِيناً } kelimesi temyiz olarak mansubdur. «Sâe» fiilinin faili ise gizlidir; «bi'se» fiilinin kuralına göre takdiri «sâe'l-karînu karînen» (o arkadaş ne kötü arkadaştır) şeklindedir. Taberî bu ayeti Allah Teâlâ'nın: { بِئْسَ لِلظَّالِمِينَ بَدَلًا } [el-Kehf: 50] kavliyle bir tutmuştur; ancak bu reddedilir, zira «bedelen» lafzı hâldir. Bunda ise durup düşünmek gerekir.
وقوله تعالى: وَماذا عَلَيْهِمْ «ما» رفع بالابتداء، و «ذا» صلة، وعَلَيْهِمْ خبر الابتداء، التقدير:
Allah Teâlâ'nın: { وَماذا عَلَيْهِمْ } kavlinde «mâ» mübteda olarak ref konumundadır, «zâ» sıladır (zâittir), { عَلَيْهِمْ } ise mübtedanın haberidir. Takdiri:
وأي شيء عليهم؟ ويصح أن تكون «ما» اسما بانفرادها، و «ذا» بمعنى «الذي» ابتداء وخبر، وجواب «لو» في قوله: ماذا فهو جواب مقدم.
«Ve eyyü şey'in aleyhim» (Onlara ne zarar gelirdi?) şeklindedir. «Mâ» kelimesinin tek başına bir isim, «zâ» kelimesinin ise «ellezî» anlamında mübteda ve haber olması da caizdir. { لَوْ } edatının cevabı ise { ماذا } sözündedir; dolayısıyla o, öne geçmiş bir cevaptır.
قال القاضي أبو محمد: وكأن هذا الكلام يقتضي أن الإيمان متعلق بقدرتهم ومن فعلهم، ولا يقال لأحد: ما عليك لو فعلت إلا فيما هو مقدور له، وهذه شبهة للمعتزلة، والانفصال عنها أن المطلوب إنما هو تكسبهم واجتهادهم وإقبالهم على الإيمان، وأما الاختراع فالله المنفرد به، وفي هذا الكلام تفجع ما عليهم، واستدعاء جميل يقتضي حيطة وإشفاقا وَكانَ اللَّهُ بِهِمْ عَلِيماً إخبار يتضمن وعيدا، وينبه على سوء تواطئهم، أي: لا ينفعهم كتم مع علم الله تعالى بهم.
Kâdı Ebû Muhammed şöyle dedi: Sanki bu söz, imanın onların kudretine bağlı ve kendi fiillerinden olmasını iktiza etmektedir; zira hiç kimseye "yapsaydın sana ne olurdu?" sözü ancak gücü yettiği şeyde söylenir. Bu ise Mu'tezile için bir şüphedir. Bundan kurtuluş yolu şudur: İstenen şey ancak onların kesbleri (çabaları), gayretleri ve imana yönelmeleridir; yoktan yaratmaya gelince bunda Allah tektir. Bu sözde onların haline bir tür acıma, tedbirli olmayı ve şefkati gerektiren güzel bir çağrı vardır. { وَكانَ اللَّهُ بِهِمْ عَلِيماً } kavli bir tehdit içeren ve onların kötü niyetli gizli anlaşmalarına dikkat çeken bir haberdir; yani: Allah Teâlâ'nın onları bilmesi karşısında gizlemek kendilerine hiçbir fayda vermez.
قوله تعالى:
Allah Teâlâ'nın şu kavli:
[سورة النساء (٤) : آية ٤٠]
[en-Nisâ Suresi (4) : Ayet 40]
إِنَّ اللَّهَ لا يَظْلِمُ مِثْقالَ ذَرَّةٍ وَإِنْ تَكُ حَسَنَةً يُضاعِفْها وَيُؤْتِ مِنْ لَدُنْهُ أَجْراً عَظِيماً (٤٠)
{ إِنَّ اللَّهَ لا يَظْلِمُ مِثْقالَ ذَرَّةٍ وَإِنْ تَكُ حَسَنَةً يُضاعِفْها وَيُؤْتِ مِنْ لَدُنْهُ أَجْراً عَظِيماً (٤٠) } “Şüphesiz Allah zerre kadar haksızlık yapmaz. Eğer yapılan bir iyilik olursa onu kat kat artırır ve kendi katından büyük bir mükâfat verir. (40)”
مِثْقالَ مفعال من الثقل، و «الذرة» : الصغيرة الحمراء من النمل، وهي أصغر ما يكون إذا مر عليها حول، لأنها تصغر وتجري كما تفعل الأفعى، تقول العرب: أفعى جارية، وهي أشدها، وقال امرؤ القيس:
{ مِثْقالَ } kelimesi ağırlık anlamındaki «sıkal» kökünden «mif'âl» veznindedir. Zerre (الذرة): Karıncanın küçük ve kırmızı olanıdır; üzerinden bir yıl geçtiğinde olabileceği en küçük haldedir, çünkü küçülür ve engerek yılanının yaptığı gibi hızlıca koşar. Araplar en şiddetlisi için «ef'an câriyetün» (koşan engerek) derler. İmruü'l-Kays şöyle demiştir:
[الطويل]
[Tavîl]
من القاصرات الطّرف لو دبّ محول ... من الذّرّ فوق الإتب منها لأثّرا
Gözlerini yalnız eşine çevirmiş kadınlardandır; üzerinden bir yıl geçmiş / Bir karınca gömleğinin üzerinde yürüseydi iz bırakırdı.
فالمحول الذي أتى عليه حول. وقال حسان: [الخفيف]
«Muhvil» (المحول): Üzerinden bir yıl geçmiş olandır. Hassân da şöyle demiştir: [Hafîf]
لو يدبّ الحوليّ من ولد ألذ ... ر عليها لأندبتها الكلوم
Karınca yavrusundan bir yaşındaki onun üzerinde yürüseydi, / Yaralar onda mutlaka iz bırakırdı.
وعبر عن الذرة يزيد بن هارون «بأنها دودة حمراء» ، وهي عبارة فاسدة، وروي عن ابن عباس:
Yezîd b. Hârûn zerreyi «kırmızı bir kurtçuktur» diye ifade etmiştir ki bu bozuk bir ifadedir. İbn Abbâs'tan şöyle rivayet edilmiştir:
«الذرة» رأس النملة، وقرأ ابن عباس «إن الله لا يظلم مثقال نملة» ومِثْقالَ مفعول ثان ل يَظْلِمُ، والأول مضمر التقدير، أن الله لا يظلم أحدا مثقال ويَظْلِمُ لا يتعدى إلا إلى مفعول واحد، وإنما عدي هنا
«Zerre, karıncanın başıdır.» İbn Abbâs: «İnnallâhe lâ yazlimü miskâle nemletin» (Şüphesiz Allah bir karınca ağırlığınca bile haksızlık etmez) şeklinde okumuştur. { مِثْقالَ } kelimesi { يَظْلِمُ } fiilinin ikinci mefulüdür; birincisi ise gizlidir, takdiri: "Allah hiç kimseye bir zerre ağırlığınca haksızlık etmez" şeklindedir. Aslında { يَظْلِمُ } fiili tek bir mefule geçişlidir; burada
إلى مفعولين بأن يقدر في معنى ما يتعدى إلى مفعولين، كأنه قال: إن الله لا ينقص أو لا يبخس أو لا يغصب، ويصح أن يكون نصب مِثْقالَ على أنه بيان وصفة لمقدار الظلم المنفي، فيجيء على هذا نعتا لمصدر محذوف، التقدير: إن الله لا يظلم ظلما مثقال ذرة، كما تقول: إن الأمير لا يظلم قليلا ولا كثيرا، أي لا يظلم ظلما قليلا ولا كثيرا، فعلى هذا وقف يَظْلِمُ على مفعول واحد، وقال قتادة عن نفسه، ورواه عن بعض العلماء، لأن تفضل حسناتي سيئاتي بمثقال ذرة أحب إليّ من الدنيا جميعا، وحذفت النون من «تكن» لكثرة الاستعمال، وشبهها خفة بحروف المد واللين، وقرأ جمهور السبعة «حسنة» بالنصب على نقصان «كان» واسمها مضمر تقديره وإن تك زنة الذرة حسنة، وقرأ نافع وابن كثير «حسنة» بالرفع على تمام «كان» التقدير: وإن تقع حسنة أو توجد حسنة، ويُضاعِفْها جواب الشرط، وقرأ ابن كثير وابن عامر «يضعفها» مشددة العين بغير ألف، قال أبو علي: المعنى فيهما واحد، وهما لغتان، وقرأ الحسن «يضعفها» بسكون الضاد وتخفيف العين، ومضاعفة الشيء في كلام العرب: زيادة مثله إليه، فإذا قلت: ضعفت، فقد أتيت ببنية التكثير، وإذا كانت صيغة الفعل دون التكثير تقتضي الطي مرتين فبناء التكثير يقتضي أكثر من المرتين إلى أقصى ما تريد من العدد، وإذا قلت ضاعفت فليس ببنية تكثير، ولكنه فعل صيغته دالة على الطي مرتين فما زاد، هذه أصول هذا الباب على مذهب الخليل وسيبويه، وقد ذكر أبو عبيدة معمر بن المثنى في كتاب المجاز: أن «ضاعفت» يقتضي مرارا كثيرة، وضعفت يقتضي مرتين، وقال مثله الطبري ومنه نقل، ويدلك على تقارب الأمر في المعنى ما قرئ به في قوله فَيُضاعِفَهُ لَهُ أَضْعافاً كَثِيرَةً [البقرة: ٢٤٥] فإنه قرئ «يضاعفه ويضعفه» وما قرئ به في قوله تعالى: يُضاعَفْ لَهَا الْعَذابُ ضِعْفَيْنِ [الأحزاب: ٣٠] فإنها قرئ «يضعف لها العذاب ضعفين» وقال بعض المتأولين: هذه الآية خص بها المهاجرون، لأن الله أعلم في كتابه: أن الحسنة لكل مؤمن مضاعفة عشر مرار، وأعلم في هذه:
iki mefule geçişli kılınması, iki mefule geçişli olan bir fiilin anlamında takdir edilmesiyledir; sanki: "Allah eksiltmez, hakkını yemez veya gasbetmez" demiştir. { مِثْقالَ } kelimesinin nasbı, nefyedilen zulmün miktarının beyanı ve sıfatı olması üzere de caizdir; buna göre mahzuf bir masdarın sıfatı olur, takdiri: "Allah zerre ağırlığınca bir zulümle zulmetmez" şeklindedir; tıpkı senin: "Emîr ne az ne de çok zulmetmez" yani "ne az ne de çok bir zulümle zulmetmez" demen gibidir. Bu takdire göre { يَظْلِمُ } tek mefulde kalmıştır. Katâde kendi adına ve bazı âlimlerden rivayetle şöyle demiştir: "İyiliklerimin kötülüklerime bir zerre ağırlığınca üstün gelmesi bana bütün dünyadan daha sevimlidir." Kullanım sıklığından ve uzatma-yumuşaklık harflerine olan hafiflik benzerliğinden ötürü «tekün» kelimesinden nun harfi hazfedilmiştir. Yedi kıraat imamının cumhuru «haseneten» (حسنة) kelimesini «kâne»nin nâkıs oluşu üzere nasb ile okumuşlardır; ismi ise gizlidir, takdiri: "Eğer zerre ağırlığı bir iyilik olursa" şeklindedir. Nâfi ve İbn Kesîr ise «kâne»nin tam oluşu üzere ref ile «hasenetün» (حسنة) okumuşlardır; takdiri: "Eğer bir iyilik meydana gelirse veya bir iyilik bulunursa" şeklindedir. { يُضاعِفْها } şartın cevabıdır. İbn Kesîr ve İbn Âmir elifsiz olarak ayının şeddesiyle «yuda‘‘ifhâ» (يضعفها) okumuşlardır. Ebû Alî şöyle demiştir: İkisinde de anlam birdir ve bunlar iki ayrı lehçedir. Hasen ise dâdın sükûnu ve ayının hafifletilmesiyle «yud'ıfhâ» (يضعفها) okumuştur. Arap kelâmında bir şeyin mudâafası (مضاعفة): Kendisi kadar bir fazlalığın ona eklenmesidir. «Da‘‘aftü» (ضعفت) dediğinde çokluk kalıbını getirmiş olursun. Çokluk anlamı taşımayan fiil kalıbı iki kat katlamayı iktiza ettiğinde, çokluk kalıbı iki kattan fazlasını, istediğin sayının son sınırına kadar iktiza eder. «Dâaftü» (ضاعفت) dediğinde ise bu çokluk kalıbı değildir; lâkin o, yapısı iki kat ve daha fazlasına katlamaya delalet eden bir fiildir. Halîl ve Sîbeveyh'in mezhebine göre bu konunun asılları bunlardır. Ebû Ubeyde Ma'mer b. el-Müsenna el-Mecâz adlı kitabında: «Dâaftü» fiilinin birçok defayı, «da‘‘aftü» fiilinin ise iki katı iktiza ettiğini zikretmiştir; Taberî de aynısını söylemiş ve ondan nakletmiştir. Mânadaki bu yakınlığa Allah Teâlâ'nın: { فَيُضاعِفَهُ لَهُ أَضْعافاً كَثِيرَةً } [el-Bakara: 245] kavlindeki kıraat de sana delalet eder; zira bu «yudâifehû» ve «yuda‘‘ifehû» şeklinde okunmuştur. Keza Allah Teâlâ'nın: { يُضاعَفْ لَهَا الْعَذابُ ضِعْفَيْنِ } [el-Ahzâb: 30] kavlindeki kıraat de böyledir; zira bu da «yuda‘‘af lehâ» şeklinde okunmuştur. Bazı müteevviller şöyle demiştir: Bu ayet Muhacirlere has kılınmıştır; çünkü Allah Kitabında her mümin için iyiliğin on kat katlanacağını bildirmiş, bu ayette ise:
أنها مضاعفة مرارا كثيرة جدا حسب ما روى أبو هريرة من أنها تضاعف ألفي ألف مرة، وروى غيره من أنها تضاعف ألف ألف مرة، ولا يستقيم أن يتضاد الخبران، فهذه مخصوصة للمهاجرين السابقين، حسبما روى عبد الله بن عمر: أنها لما نزلت مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثالِها [الأنعام: ١٦٠] في الناس كافة، قال رجل: فما للمهاجرين؟ فقال ما هو أعظم من هذا إِنَّ اللَّهَ لا يَظْلِمُ الآية فخصوا بهذا كما خصت نفقة سبيل الله بتضعيف سبعمائة مرة، ولا يقع تضاد في الخبر، وقال بعضهم: بل وعد بذلك جميع المؤمنين، وروي في ذلك أحاديث، وهي: أن الله ﷿ يجمع الأولين والآخرين في صعيد واحد، فينادي هذا فلان بن فلان، فمن كان له عنده حق فليقم قال: فيحب الإنسان أن لو كان له يومئذ الحق على أبيه وابنه، فيأتي كل من له حق فيأخذ من حسناته حتى يقع الانتصاف، ولا يبقى له إلا وزن الذرة، فيقول الله تعالى:
Ebû Hüreyre'nin iki milyon katına kadar katlanacağına, başkasının ise bir milyon kat katlanacağına dair rivayet ettiği üzere pek çok defalar katlanacağını bildirmiştir. İki haberin birbiriyle çelişmesi ise doğru olmaz; dolayısıyla bu, ilk Muhacirlere mahsustur. Nitekim Abdullah b. Ömer'in rivayet ettiğine göre: { مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثالِها } [el-En'âm: 160] ayeti bütün insanlar hakkında indiğinde bir adam: "Muhacirlere ne var?" demiş; bunun üzerine Peygamberimiz: «Bundan daha büyüğü var» buyurmuş ve { إِنَّ اللَّهَ لا يَظْلِمُ } ayetini [okumuştur]. Dolayısıyla Allah yolundaki harcamanın yedi yüz kat katlanması tahsis edildiği gibi, onlar da bununla tahsis edilmişlerdir ve haberde bir çelişki meydana gelmez. Bazıları ise şöyle demiştir: Bilakis bununla bütün müminler vadedilmiştir. Bu hususta hadisler de rivayet edilmiştir ki onlar şöyledir: Allah Azze ve Celle öncekileri ve sonrakileri tek bir düzlükte toplar. Bir münadi: "İşte bu falan oğlu falandır, kimin onda bir hakkı varsa kalksın!" diye seslenir. [Râvi] dedi ki: İnsan o gün babasında ve oğlunda hakkı bulunmasını arzu eder. Hakkı olan herkes gelir ve hak tamamen alınıncaya kadar onun iyiliklerinden alır; geriye sadece zerre ağırlığı [bir iyilik] kalır. Bunun üzerine Allah Teâlâ şöyle buyurur:
أضعفوها لعبدي واذهبوا به إلى الجنة، وهذا يجمع معاني ما روي مما لم نذكره، والآية تعم المؤمنين والكافرين، فأما المؤمنون فيجازون في الآخرة على مثاقيل الذر فما زاد، وأما الكافرون فما يفعلون من خير فتقع المكافأة عليه بنعم الدنيا ويجيئون يوم القيامة ولا حسنة لهم، ولَدُنْهُ معناه من عنده، قال سيبويه:
«Kulum için bunu kat kat artırın ve onu cennete götürün!» Bu rivayet, zikretmediğimiz diğer rivayetlerin manalarını da kendinde toplar. Ayet hem müminleri hem de kâfirleri kapsamaktadır: Müminlere gelince, ahirette zerrelerin ağırlıklarına ve daha fazlasına göre karşılık görürler. Kâfirlere gelince, işledikleri hayrın karşılığı dünyalık nimetlerle verilir ve kıyamet gününe hiçbir iyilikleri olmadan gelirler. { لَدُنْهُ } ifadesi O'nun katından demektir. Sîbeveyh şöyle demiştir:
ولدن: هي لابتداء الغاية، فهي تناسب أحد مواضع من، ولذلك التأما ودخلت مِنْ عليها، والأجر العظيم: الجنة، قاله ابن مسعود وسعيد بن جبير وابن زيد، والله إذا منّ بتفضله بلغ بعبده الغاية.
«Ledün», başlangıç gayesi içindir; dolayısıyla «min» edatının kullanıldığı yerlerden birine uygundur. Bu sebeple birbiriyle uyuşmuş ve «min» onun üzerine dahil olmuştur. Büyük mükâfat (الْأَجْرُ الْعَظِيمُ) ise cennettir; bunu İbn Mes'ûd, Saîd b. Cübeyr ve İbn Zeyd söylemiştir. Allah lütfuyla ihsanda bulunduğunda kulunu gayenin en son mertebesine ulaştırır.
قوله تعالى:
Allah Teâlâ'nın şu kavli:
[سورة النساء (٤) : الآيات ٤١ الى ٤٢]
[en-Nisâ Suresi (4) : Ayet 41-42]
فَكَيْفَ إِذا جِئْنا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ وَجِئْنا بِكَ عَلى هؤُلاءِ شَهِيداً (٤١) يَوْمَئِذٍ يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَعَصَوُا الرَّسُولَ لَوْ تُسَوَّى بِهِمُ الْأَرْضُ وَلا يَكْتُمُونَ اللَّهَ حَدِيثاً (٤٢)
{ فَكَيْفَ إِذا جِئْنا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ وَجِئْنا بِكَ عَلى هؤُلاءِ شَهِيداً (٤١) يَوْمَئِذٍ يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَعَصَوُا الرَّسُولَ لَوْ تُسَوَّى بِهِمُ الْأَرْضُ وَلا يَكْتُمُونَ اللَّهَ حَدِيثاً (٤٢) } “Her ümmetten bir şahit getirdiğimiz ve seni de bunların üzerine şahit kıldığımız zaman durumları nasıl olacak? (41) Küfredip Peygamber'e isyan edenler o gün, yerle bir edilmeyi (yerin dibine geçmeyi) isterler ve Allah'tan hiçbir sözü gizleyemezler. (42)”
تقدم في الآية قبلها الإعلام بتحقيق الأحكام يوم القيامة، فحسن بعد ذلك التنبيه على الحالة التي يحضر ذلك فيها، ويجاء فيها بالشهداء على الأمم، ومعنى الآية: أن الله يأتي بالأنبياء شهداء على أممهم بالتصديق والتكذيب، ومعنى «الأمة» في هذه الآية: غير المعنى المتعارف في إضافة الأمم إلى الأنبياء، فإن المتعارف أن تريد بأمة محمد ﵇ جميع من آمن به وكذلك في كل نبي، وهي هنا جميع من بعث إليه من آمن منهم ومن كفر، وكذلك قال المتأولون: إن الإشارة «بهؤلاء» إلى كفار قريش وغيرهم من الكفار، وإنما خص كفار قريش بالذكر لأن وطأة الوعيد أشد عليهم منها على غيرهم و «كيف» في موضع نصب مفعول مقدم بفعل تقديره في آخر الآية: ترى حالهم، أو يكونون، أو نحوه، وقال مكي في الهداية:
Bir önceki ayette kıyamet günü hükümlerin tastamam uygulanacağı bildirilmişti; bundan sonra bunun vuku bulacağı ve ümmetler aleyhine şahitlerin getirileceği durumun hatırlatılması güzel düşmüştür. Ayetin anlamı şudur: Allah peygamberleri, ümmetlerinin tasdik ve tekzibine dair şahitler olarak getirecektir. Bu ayetteki «ümmet» kelimesinin anlamı, ümmetlerin peygamberlere izafetinde bilinen manadan farklıdır; zira bilinen, Muhammed aleyhisselâm'ın ümmetiyle ona iman edenlerin tamamını kastetmendir, her peygamberde de böyledir. Buradaki ise, iman edeniyle inkâr edeniyle kendisine peygamber gönderilenlerin tamamıdır. Müteevviller de şöyle demişlerdir: { هؤُلاءِ } "bunlar" ifadesiyle yapılan işaret, Kureyş kâfirlerine ve diğer kâfirleredir. Kureyş kâfirlerinin özellikle zikredilmesi ise, tehdidin ağırlığının onlar üzerinde başkalarından daha şiddetli olmasındandır. «Keyfe» (كيف) kelimesi nasb konumunda öne geçmiş bir mefuldür; âmili ise ayetin sonunda takdir edilen: "Onların halini görürsün" veya "nasıl olurlar" ya da benzeri bir fiildir. Mekkî el-Hidâye'de şöyle demiştir:
جِئْنا عامل في «كيف» ، وذلك خطأ، وروي أن رسول الله ﷺ، كان إذا قرأ هذه الآية فاضت عيناه، وكذلك ذرفت عيناه ﵇ حين قرأها عليه عبد الله بن مسعود في الحديث المشهور وما ذكره الطبري من شهادة أمة محمد بتبليغ الرسل، وما جرى في معنى ذلك من القصص الذي ذكر مكي، كسؤال اللوح المحفوظ، ثم إسرافيل ثم جبريل، ثم الأنبياء، فليست هذه آيته، وإنما آيته لِتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ [البقرة: ١٤٣] ويَوْمَئِذٍ ظرف ويصح أن يكون نصب «يوم» في هذا الموضع على الظرف، على أنه معرب مع الأسماء غير المتمكنة، ويصح أن يكون نصبه على أنه مبني على النصب مع الأسماء غير المتمكنة، و «الود» إنما هو في ذلك اليوم، وقرأ نافع وابن عامر «تسّوّى» بتشديد السين والواو على إدغام التاء الثانية من تتسوى، وقرأ حمزة والكسائي «تسّوّى» بتخفيف السين وتشديد الواو، على حذف التاء الثانية المذكورة، وهما بمعنى واحد، واختلف فيه، فقالت فرقة: تنشق الأرض فيحصلون فيها ثم تتسوى هي في نفسها عليهم وبهم، وقالت فرقة: معناه لو تستوي هي معهم في أن يكونوا ترابا كآبائهم، فجاء اللفظ على أن الأرض هي المستوية معهم، والمعنى إنما هو أنهم يستوون مع الأرض، ففي اللفظ قلب يخرج على نحو اللغة التي حكاها سيبويه، أدخلت القلنسوة في رأسي وأدخلت فمي في الحجر، وما جرى مجراه، وقرأ ابن كثير وابن عامر وأبو عمرو «تسوى» على بناء الفعل للمفعول الذي لم يسم فاعله، فيكون الله تعالى يفعل ذلك على حسب المعنيين المتقدمين، قال أبو علي: إمالة الفتحة إلى الكسرة والألف إلى الياء في «تسوى» حسنة، قالت طائفة: معنى الآية أن الكفار لما يرونه من الهول وشدة المخاوف يودون أن تسوى بهم الأرض فلا ينالهم ذلك الخوف، ثم استأنف الكلام فأخبر أنهم لا يَكْتُمُونَ اللَّهَ حَدِيثاً لنطق جوارحهم بذلك كله، حين يقول بعضهم: وَاللَّهِ رَبِّنا ما كُنَّا مُشْرِكِينَ [الأنعام: ٢٣] فيقول الله: كذبتم، ثم ينطق جوارحهم فلا تكتم حديثا، وهذا قول ابن عباس، وقال فيه: إن الله إذا جمع الأولين والآخرين ظن بعض الكفار أن الإنكار ينجي، فقالوا: وَاللَّهِ رَبِّنا ما كُنَّا مُشْرِكِينَ، فيقول الله: كذبتم، ثم ينطق جوارحهم فلا تكتم حديثا، وهكذا فتح ابن عباس على سائل أشكل عليه الأمر،
{ جِئْنا } fiili «keyfe» lafzında âmildir; bu ise hatalıdır. Rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bu ayeti okuduğunda gözleri dolup taşardı; meşhur hadiste Abdullah b. Mes'ûd kendisine bu ayeti okuduğunda da aleyhisselâm'ın gözlerinden yaşlar boşanmıştı. Taberî'nin Muhammed ümmetinin peygamberlerin tebliğine şahitlik etmesi hakkında zikrettiği hususlar ve Mekkî'nin zikrettiği Levh-i Mahfuz'a, sonra İsrâfil'e, sonra Cibrîl'e, sonra da peygamberlere sorulması gibi bu anlamdaki kıssalar bu ayetin konusu değildir; onun ayeti ancak: { لِتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ } [el-Bakara: 143] ayetidir. { يَوْمَئِذٍ } zarftır; bu makamda «yevme» lafzının nasbı, mütemekkin olmayan (mebni) isimlerle birlikte mu'rab kabul edilerek zarf olması üzere caiz olduğu gibi, mütemekkin olmayan isimlerle birlikte fetha üzere mebni kılınması suretiyle mansub olması da caizdir. Arzu ve temenni (el-Vedd) ancak o gündedir. Nâfi ve İbn Âmir, «tetesevvâ» fiilinin ikinci te harfinin idğâmıyla sîn ve vavın şeddesiyle «tessenvâ» (تَسَّوَّى) şeklinde okumuşlardır. Hamza ve Kisâî ise zikredilen ikinci te'nin hazfiyle sînin hafifletilmesi ve vavın şeddesiyle «tesevvâ» (تَسَوَّى) okumuşlardır; ikisi de aynı manadadır. Bu hususta ihtilaf edilmiştir: Bir grup: "Yer yarılır, onlar içine girerler, sonra yer bizzat kendi üzerinde ve onlarla birlikte dümdüz olur" demiştir. Bir grup ise: "Bunun anlamı; babaları gibi toprak olma hususunda yerin onlarla eşitlenmesidir. Dolayısıyla lafız yerin onlarla eşitlenmesi şeklinde gelmiştir; mana ise ancak onların yerle eşitlenmeleridir. Bu lafızda, Sîbeveyh'in naklettiği 'külahı başıma soktum' ve 'ağzımı taşa soktum' vb. dildeki kullanımlar gibi bir kalb (yer değiştirme) vardır" demiştir. İbn Kesîr, İbn Âmir ve Ebû Amr meçhul fiil kalıbıyla «tüsevve» (تُسَوَّى) şeklinde okumuşlardır; bu durumda daha önce geçen iki manaya göre bunu yapan bizzat Allah Teâlâ olur. Ebû Alî: "«Tüsevve» kelimesinde fethanın kesreye ve elifin yâ'ya imâle edilmesi güzeldir" demiştir. Bir topluluk şöyle demiştir: Ayetin manası; kâfirler gördükleri dehşet ve şiddetli korkular sebebiyle yerin kendileriyle bir olmasını, böylece bu korkunun kendilerine ulaşmamasını arzu ederler. Sonra söz istînâf edilerek (yeniden başlanarak), bazılarının: { وَاللَّهِ رَبِّنا ما كُنَّا مُشْرِكِينَ } [el-En'âm: 23] dedikleri anda organlarının bütün bunları konuşması sebebiyle { لا يَكْتُمُونَ اللَّهَ حَدِيثاً } "Allah'tan hiçbir sözü gizleyemezler" diye haber verilmiştir. Zira Allah Teâlâ: «Yalan söylediniz» buyuracak, ardından organları konuşacak ve hiçbir sözü gizleyemeyeceklerdir. Bu, İbn Abbâs'ın kavlidir; o bu hususta şöyle demiştir: "Allah öncekileri ve sonrakileri topladığında bazı kâfirler inkârın kendilerini kurtaracağını sanarak: { وَاللَّهِ رَبِّنا ما كُنَّا مُشْرِكِينَ } derler. Allah: «Yalan söylediniz» buyurur, sonra organları konuşur ve hiçbir sözü gizleyemezler." İbn Abbâs bu meseleyi kendisine müşkül bulan bir soru sahibine bu şekilde açıklamıştır.
وقالت طائفة: مثل القول الأول، إلا أنها قالت: إنما استأنف الكلام بقوله: وَلا يَكْتُمُونَ اللَّهَ حَدِيثاً ليخبر عن أن الكتم لا ينفع، وإن كتموا، لأن الله تعالى يعلم جميع أسرارهم وأحاديثهم، فمعنى ذلك:
Bir topluluk da birinci görüşe benzer şekilde görüş belirtmiş, ancak şöyle demiştir: Sözün { وَلا يَكْتُمُونَ اللَّهَ حَدِيثاً } kavliyle istînâf edilmesi (yeniden başlatılması), gizleseler bile gizlemenin fayda vermeyeceğini bildirmek içindir; zira Allah Teâlâ onların bütün sırlarını ve sözlerini bilmektedir. Dolayısıyla bunun manası:
وليس ذلك المقام الهائل مقاما ينفع فيه الكتم.
O korkunç makam, gizlemenin fayda vereceği bir makam değildir, demektir.
قال القاضي أبو محمد: الفرق بين هذين القولين أن الأول يقتضي أن الكتم لا ينفع بوجه، والآخر يقتضي أن الكتم لا ينفع وقع أو لم يقع، كما تقول: هذا مجلس لا يقال فيه باطل، وأنت تريد لا ينتفع به ولا يستمع إليه، وقالت طائفة: الكلام كله متصل، ومعناه: يود الذين كفروا لو تسوى بهم الأرض، ويودون أن لا يكتموا الله حديثا، وودهم لذلك إنما هو ندم على كذبهم حين قالوا: وَاللَّهِ رَبِّنا ما كُنَّا مُشْرِكِينَ، وقالت طائفة: هي مواطن وفرق، وقالت طائفة: معنى الآية: يود الذين كفروا أن تسوى بهم الأرض، وأنهم لم يكتموا الله حديثا، وهذا على جهة الندم على الكذب أيضا، كما تقول: وددت أن أعزم كذا، ولا يكون كذا على جهة الفداء، أي يفدون كتمانهم بأن تسوى بهم الأرض، والرَّسُولَ في هذه الآية: للجنس، شرف بالذكر وهو مفرد دل على الجمع، وقرأ أبو السمال ويحيى بن يعمر: «وعصوا الرسول» بكسر الواو من عَصَوُا.
Kâdı Ebû Muhammed şöyle dedi: Bu iki görüş arasındaki fark şudur: Birincisi, gizlemenin hiçbir surette fayda vermeyeceğini gerektirir; diğeri ise gizleme gerçekleşsin ya da gerçekleşmesin fayda vermeyeceğini gerektirir. Nitekim senin: "Bu, içinde bâtıl konuşulmayan bir meclistir" derken, bâtıldan faydalanılmaz ve ona kulak verilmez demek istemen gibidir. Bir topluluk şöyle demiştir: Sözün tamamı birbiriyle bağlantılıdır (muttasıldır) ve anlamı: İnkâr edenler yerin kendileriyle bir olmasını isterler ve Allah'tan hiçbir sözü gizlememiş olmayı temenni ederler. Bunu temenni etmeleri ise { وَاللَّهِ رَبِّنا ما كُنَّا مُشْرِكِينَ } dedikleri andaki yalanlarına pişmanlık duymalarından ötürüdür. Bir topluluk: "Bunlar farklı makamlar ve durumlardır" demiştir. Başka bir topluluk da şöyle demiştir: Ayetin manası; inkâr edenler yerin kendileriyle bir olmasını ve Allah'tan hiçbir sözü gizlememiş olmayı temenni ederler. Bu da yine yalana pişmanlık duyma kabilindendir. Nitekim fidye verme kabilinden olarak "Şöyle yapmayı ve şöyle olmamasını dilerdim" demen gibidir; yani yerin kendileriyle bir olması karşılığında gizlemelerini fidye olarak verirler. Bu ayetteki { الرَّسُولَ } lafzı cins içindir; tekil olup çoğula delalet ettiği için zikirle şereflendirilmiştir. Ebû's-Semmâl ve Yahyâ b. Ya'mer { عَصَوُا الرَّسُولَ } lafzındaki «asavu»nun vâv'ını kesre ile «asavi'r-rasûl» şeklinde okumuşlardır.
قوله تعالى:
Allah Teâlâ'nın şu kavli:
[سورة النساء (٤) : آية ٤٣]
[en-Nisâ Suresi (4) : Ayet 43]
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَقْرَبُوا الصَّلاةَ وَأَنْتُمْ سُكارى حَتَّى تَعْلَمُوا ما تَقُولُونَ وَلا جُنُباً إِلاَّ عابِرِي سَبِيلٍ حَتَّى تَغْتَسِلُوا وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضى أَوْ عَلى سَفَرٍ أَوْ جاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ مِنَ الْغائِطِ أَوْ لامَسْتُمُ النِّساءَ فَلَمْ تَجِدُوا ماءً فَتَيَمَّمُوا صَعِيداً طَيِّباً فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَأَيْدِيكُمْ إِنَّ اللَّهَ كانَ عَفُوًّا غَفُوراً (٤٣)
{ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَقْرَبُوا الصَّلاةَ وَأَنْتُمْ سُكارى حَتَّى تَعْلَمُوا ما تَقُولُونَ وَلا جُنُباً إِلاَّ عابِرِي سَبِيلٍ حَتَّى تَغْتَسِلُوا وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضى أَوْ عَلى سَفَرٍ أَوْ جاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ مِنَ الْغائِطِ أَوْ لامَسْتُمُ النِّساءَ فَلَمْ تَجِدُوا ماءً فَتَيَمَّمُوا صَعِيداً طَيِّباً فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَأَيْدِيكُمْ إِنَّ اللَّهَ كانَ عَفُوًّا غَفُوراً (٤٣) } “Ey iman edenler! Sarhoş iken ne söylediğinizi bilinceye kadar, -yolcu olanlar müstesna- cünüp iken de boy abdesti alıncaya kadar namaza yaklaşmayın. Eğer hasta olur veya yolculukta bulunursanız yahut biriniz tuvaletten gelirse ya da kadınlara dokunup da su bulamazsanız, temiz bir toprağa teyemmüm edin; yüzlerinizi ve ellerinizi meshedin. Şüphesiz Allah çok affedicidir, çok bağışlayıcıdır.”
سبب النهي عن قرب الصلاة في حال سكر: أن جماعة من أصحاب رسول الله ﷺ شربت الخمر عند أحدهم قبل التحريم، فيهم أبو بكر وعمر وعلي وعبد الرحمن بن عوف، فحضرت الصلاة، فتقدمهم علي بن أبي طالب، فقرأ قُلْ يا أَيُّهَا الْكافِرُونَ [الكافرون: ١] فخلط فيها، بأن قال:
Sarhoş halde iken namaza yaklaşmanın yasaklanış sebebi şudur: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından bir topluluk, içki haram kılınmadan önce içlerinden birinin yanında içki içmişlerdi; aralarında Ebû Bekir, Ömer, Ali ve Abdurrahman b. Avf da vardı. Namaz vakti gelince Ali b. Ebî Tâlib öne geçti ve { قُلْ يا أَيُّهَا الْكافِرُونَ } [el-Kâfirûn: 1] suresini okurken karıştırıp şöyle dedi:
«أعبد ما تعبدون، وأنتم عابدون ما أعبد» ، فنزلت الآية، وروي أن المصلي عبد الرحمن بن عوف، وجمهور المفسرين على أن المراد سكر الخمر، إلا الضحاك، فإنه قال: إنما المراد سكر النوم.
"«Sizin taptıklarınıza taparım ve siz de benim taptığıma tapansınız»" dedi ve bunun üzerine bu ayet indi. Namaz kıldıranın Abdurrahman b. Avf olduğu da rivayet edilmiştir. Müfessirlerin cumhuru burada kastedilenin içki sarhoşluğu olduğu görüşündedir; ancak Dahhâk, bununla sadece uyku sersemliğinin kastedildiğini söylemiştir.
قال القاضي أبو محمد: وهذا ضعيف، والخطاب لجميع الأمة الصالحين، وأما السكران إذا عدم الميز لسكره فليس بمخاطب في ذلك الوقت، وإنما هو مخاطب إذا صحا بامتثال ما يجب عليه، وبتكفير ما ضاع في وقت سكره من الأحكام التي تقرر تكليفه إياها قبل السكر، وليس في هذا تكليف ما لا يطاق، على ما ذهب إليه بعض الناس، وقرأت فرقة سُكارى جمع سكران، وقرأت فرقة «سكرى» بفتح السين على مثال فعلى وقرأ الأعمش: «سكرى» بضم السين وسكون الكاف على مثال فعلى، وقرأ النخعي «سكرى» بفتح السين. قال أبو الفتح: هو تكسير سكران على سكارى، كما قالوا: روبى نياما وكقولهم:
Kâdı Ebû Muhammed şöyle dedi: Bu zayıf bir görüştür. Hitap ümmetin salihlerinin tamamınadır. Sarhoş kimseye gelince, sarhoşluğu sebebiyle temyiz gücünü kaybettiğinde o anda muhatap değildir; o ancak ayıldığı zaman üzerine vacip olanı yerine getirmekle ve sarhoşluktan önce yükümlülüğü kesinleşmiş olan sarhoşluk vaktinde zayi ettiği hükümleri telafi etmekle muhataptır. Bazı insanların zannettiğinin aksine bunda güç yetirilemeyecek bir yükümlülük (teklîf-i mâ lâ yutâk) yoktur. Bir grup «sekârâ» (سُكارى) şeklinde «sekran»ın çoğulu olarak okumuştur. Bir grup «fe'lâ» vezninde sîn harfinin fethasıyla «sekrâ» okumuştur. A'meş «fu'lâ» vezninde sîn harfinin dammesi ve kâf'ın sükûnuyla «sükrâ» okumuştur. Nehaî de sîn harfinin fethasıyla «sekrâ» okumuştur. Ebu'l-Feth şöyle demiştir: Bu, tıpkı «rûbâ niyâmâ» ve onların... dedikleri gibi:
هلكى وميدى في جمع هالك ومائد، ويحتمل أن يكون صفة لمؤنثة واحدة، كأن المعنى وأنتم جماعة سكرى، وأما «سكرى» بضم السين فصفة لواحدة، كحبلى. والسكر انسداد الفهم، ومنه سكرت الماء إذا سددت طريقه، وقالت طائفة: الصَّلاةَ هنا العبادة المعروفة، حسب السبب في نزول الآية، وقالت طائفة: الصَّلاةَ هنا المراد بها موضع الصلاة والصلاة معا، لأنهم كانوا حينئذ لا يأتون المسجد إلا للصلاة، ولا يصلون إلا مجتمعين، فكانا متلازمين.
...«hâlik» ve «mâid»in çoğulunda «helkâ» ve «meydâ» demeleri gibi «sekrân»ın «sekârâ» şeklinde çoğul yapılmasıdır (teksîr). Sanki mana "sizler sarhoş bir topluluk iken" demekmiş gibi tekil müennes için bir sıfat olması da muhtemeldir. Sîn'in dammesiyle «sükrâ»ya gelince, «hublâ» gibi tekil [dişil] bir sıfattır. Sekr (sarhoşluk), idrakin kapanmasıdır. Suyun önünü kestiğin zaman söylediğin «sekertü'l-mâe» (سَكَرْتُ المَاءَ) sözü de bu köktendir. Bir topluluk şöyle demiştir: Ayetin iniş sebebine göre buradaki { الصَّلاةَ } lafzı bilinen ibadettir. Başka bir topluluk ise şöyle demiştir: Buradaki { الصَّلاةَ } lafzı ile hem namaz kılınan yer (mescid) hem de namazın kendisi kastedilmiştir; zira o dönemde mescide ancak namaz için gelirler ve cemaat olmaksızın namaz kılmazlardı, dolayısıyla bu ikisi birbirinden ayrılmazdı.
قال القاضي أبو محمد: وإنما احتيج إلى هذا الخلاف بحسب ما يأتي في تفسير عابري السبيل، ويظهر من قوله: حَتَّى تَعْلَمُوا أن السكران لا يعلم ما يقول ولذلك قال عثمان بن عفان ﵁ وغيره: إن السكران لا يلزمه طلاقه، فأسقط عنه أحكام القول، لهذا ولقول النبي ﵇ للذي أقر بالزنى أسكران أنت؟ فمعناه: أنه لو كان سكران لم يلزمه الإقرار.
Kâdı Ebû Muhammed şöyle dedi: Bu ihtilafa ancak { عابِرِي سَبِيلٍ } ifadesinin tefsirinde gelecek hususlara göre ihtiyaç duyulmuştur. { حَتَّى تَعْلَمُوا } kavlinden sarhoşun ne söylediğini bilmediği anlaşılmaktadır; bu sebeple Osman b. Affân radıyallâhu anh ve başkaları: "Sarhoşun boşaması geçerli olmaz" demiş ve bu ayet sebebiyle ile Nebî aleyhisselâm'ın zinayı ikrar eden kimseye: "«Sarhoş musun?»" buyurması sebebiyle sarhoştan sözlü tasarrufların hükümlerini düşürmüştür. Bunun manası şudur: Şayet sarhoş olsaydı ikrarı geçerli olmayacaktı.
قال القاضي أبو محمد: وبين طلاق السكران وإقراره بالزنى فرق، وذلك أن الطلاق والإقرار بالمال والقذف وما أشبهه هذا يتعلق به حقوق الغير من الآدميين، فيتهم السكران إن ادعى أنه لم يعلم، ويحكم عليه حكم العالم، والإقرار بالزنا إنما هو حق لله تعالى، فإذا ادعى فيه بعد الصحو أنه كان غير عالم دين، وأما أحكام الجنايات، فهي كلها لازمة للسكران وَأَنْتُمْ سُكارى ابتداء وخبر، جملة في موضع الحال، وحكي عن ابن فورك أنه قال: معنى الآية النهي عن السكر، أي لا يكن منكم سكر، فيقع قرب الصلاة، إذ المرء مدعو إلى الصلاة دأبا، والظاهر أن الأمر ليس كذلك، وقد روي: أن الصحابة بعد هذه الآية كانوا يشربون ويقللون أثر الصبح وأثر العتمة، ولا تدخل عليهم صلاة إلا وهم صاحون، وقوله: وَلا جُنُباً عطف على موضع هذه الجملة المنصوبة، والجنب هو غير الطاهر من إنزال أو مجاوزة ختان، هذا قول جمهور الأمة، وروي عن بعض الصحابة: لا غسل إلا على من أنزل، وهو من الجنابة، وهي: البعد، كأنه جانب الطهر أو من الجنب، كأنه ضاجع ومس بجنبه جنبا، وقرأت فرقة «جنبا» بإسكان النون، و «عابري سبيل» هو من العبور أي: الخطور والجواز، ومنه: عبر السفينة النهر، ومنه: ناقة عبر السير والفلاة والمهاجرة أي تعبرها بسرعة السير. قال الشاعر: وهي امرأة: [الكامل]
Kâdı Ebû Muhammed şöyle dedi: Sarhoşun boşaması ile zinayı ikrar etmesi arasında fark vardır. Zira boşama, mal ikrarı, kazif (iftira) ve benzeri durumlar insanların haklarıyla ilgilidir; bu sebeple sarhoş bilmediğini iddia ederse töhmet altında tutulur ve hakkında bilenin hükmü verilir. Zinayı ikrar ise sadece Allah Teâlâ'nın hakkıdır; ayıldıktan sonra bilmediğini iddia ederse tasdik olunur (diyaneten kabul edilir). Cinayetlerin hükümlerine gelince, bunların tamamı sarhoş için bağlayıcıdır. { وَأَنْتُمْ سُكارى } mübteda ve haber olup hâl konumunda bir cümledir. İbn Fûrek'ten ayetin manasının sarhoşluktan nehiy olduğu, yani: "Sizden sarhoşluk sâdır olmasın ki namaza yaklaşma durumu meydana gelsin; çünkü insan sürekli namaza çağrılmaktadır" dediği nakledilmiştir. Zahir olan ise durumun böyle olmadığıdır. Nitekim rivayet edildiğine göre sahâbe bu ayetten sonra sabahın ve yatsının ardından içer ve az içerlerdi; üzerlerine hiçbir namaz vakti onlar ayık olmaksızın girmezdi. { وَلا جُنُباً } kavli, nasb konumundaki bu cümlenin yerine matuftur. Cünüp; meni gelmesi veya sünnet mahallinin kavuşması sebebiyle temiz olmayan kimsedir; bu, ümmetin cumhurunun kavlidir. Bazı sahâbîlerden: "Gusül ancak meni gelen kimseye gerekir" şeklinde rivayet edilmiştir. Cünüp lafzı, cenâbet kökünden olup o da uzaklıktır; sanki temizlikten uzaklaşmış gibidir. Yahut cenb (yan) kökündendir; sanki cinsi münasebette bulunup yanını [diğer] yana dokundurmuştur. Bir grup nûn harfinin sükûnuyla «cünben» (جُنْباً) şeklinde okumuştur. { عابِرِي سَبِيلٍ } lafzı ubûr kökünden olup geçmek ve aşmaktır; nitekim geminin nehri geçmesi (abara's-sefînetü'n-nehra) buradan gelir. Yine "nâkatün abru's-seyri ve'l-felâti ve'l-mühâcereti" (hızlı yürüyüşüyle çölü ve göç yolunu aşıp geçen deve) ifadesi de böyledir. Bir kadın şair recezinde [kâmil bahrinde] şöyle demiştir:
عيرانة سرح اليدين شملّة ... عبر الهواجر كالهزفّ الخاضب
"Ön ayakları serbest, çevik ve güçlü bir dişi deve... Boyanmış gibi tüyleri parlak, hızlı bir deve kuşu misali gün ortasının kavurucu sıcaklıklarını aşıp geçer."
وقال علي بن أبي طالب وابن عباس وابن جبير ومجاهد والحكم وغيرهم: عابر السبيل هو المسافر، فلا يصح لأحد أن يقرب الصلاة وهو جنب إلا بعد الاغتسال، إلا المسافر فإنه يتيمم، وقال ابن عباس أيضا وابن مسعود وعكرمة والنخعي وغيرهم: عابر السبيل الخاطر في المسجد، وهو المقصود في الآية، وهذا يحتاج إلى ما تقدم من أن القول بأن الصلاة هي المسجد والمصلى، وروى بعضهم: أن سبب الآية: أن قوما من الأنصار كانت أبواب دورهم شارعة في المسجد، فإذا أصابت أحدهم الجنابة اضطر إلى المرور في المسجد، فنزلت الآية في ذلك، ثم نزلت وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضى إلى آخر الآية، بسبب عدم الصحابة الماء في غزوة المريسيع حين أقام على التماس العقد، هكذا قال الجمهور، وقال النخعي: نزلت في قوم أصابتهم جراح ثم أجنبوا، فذكروا ذلك للنبي ﷺ فنزلت هذه الآية، ذكر النقاش: أن ذلك
Ali b. Ebî Tâlib, İbn Abbâs, İbn Cübeyr, Mücâhid, Hakem ve başkaları şöyle demişlerdir: Yolcu (âbirü sebîl) seferde olan kimsedir; dolayısıyla yolcu hariç hiç kimsenin cünüp iken gusletmeden namaza yaklaşması caiz olmaz; yolcu ise teyemmüm eder. İbn Abbâs da, İbn Mes'ûd, İkrime, Nehaî ve başkaları ise şöyle demiştir: Yolcu (âbirü sebîl), mescitten gelip geçen kimsedir ve ayette kastedilen de budur. Bu görüş, daha önce geçen namazın mescid ve musallâ olduğu kavline dayanmayı gerektirir. Bazıları ayetin iniş sebebi olarak şunu rivayet etmiştir: Ensardan bir grubun evlerinin kapıları mescide açılıyordu; onlardan birine cünüplük isabet ettiğinde mescitten geçmek zorunda kalıyordu. Bunun üzerine bu ayet indi. Sonra ashâbın Müreysî' Gazvesi'nde [Hz. Âişe'nin] gerdanlığını aramak üzere konakladığında su bulamamaları sebebiyle { وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضى } ayetinden sonuna kadar olan kısım indi. Cumhur böyle demiştir. Nehaî ise: "Yaralanıp sonra da cünüp olan ve bu durumu Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e zikreden bir topluluk hakkında bu ayet indi" demiştir. Nakkâş bunun...
نزل بعبد الرحمن بن عوف، والمريض المقصود في هذه الآية هو الحضري، والذي يصح له التيمم هو الذي يخاف الموت لبرد الماء وللعلة به، وهذا يتيمم بإجماع، إلا ما روي عن عطاء: أنه يتطهر وإن مات، والذي يخاف حدوث علة على علة أو زيادة علة، والذي يخاف بطء برء، فهؤلاء يتيممون بإجماع من المذهب فيما حفظت، والأسباب التي لا يجد المريض بها الماء هي إما عدم المناول، وإما خوف ما ذكرناه. وقال داود: كل من انطلق عليه اسم المريض فجائز له التيمم، وهذا قول خلف، وإنما هو عند علماء الأمة المجدور، والمحصوب، والعلل المخوفة عليها من الماء، والمسافر في هذه الآية: هو الغائب عن الحضر، كان السفر مما تقصر فيه الصلاة أو لا تقصر، هذا مذهب مالك وجمهور الفقهاء، وقال الشافعي في كتاب الأشراف: وقال قوم: لا يتيمم إلا في سفر يجوز فيه التقصير، وهذا ضعيف.
...Abdurrahman b. Avf'ın başına geldiğini zikretmiştir. Bu ayette kastedilen hasta mukim olan hastadır. Kendisi için teyemmümün sahih olduğu hasta ise, suyun soğukluğundan ve hastalığından ötürü ölümden korkan kimsedir. Bu kimse icmâ ile teyemmüm eder; ancak Atâ'dan "ölse bile temizlenir (su kullanır)" dediği rivayeti müstesnadır. Yine bir hastalığın üzerine başka bir hastalığın gelmesinden veya hastalığın artmasından korkan kimse ile iyileşmenin gecikmesinden korkan kimse de hatırımda kaldığı kadarıyla mezhepteki icmâ ile teyemmüm ederler. Hastanın su bulamamasına sebep olan haller ise ya suyu getirecek birinin bulunmaması ya da zikrettiğimiz korkulardır. Dâvûd: "Üzerine hasta ismi verilen herkes için teyemmüm caizdir" demiştir; bu da önceki âlimlerin görüşüne muhalif bir kavildir. Ümmetin âlimlerine göre bu ancak çiçek çıkaran, kızamık olan ve suyun kendilerine zarar vermesinden korkulan hastalıklardır. Bu ayetteki yolcu (müsâfir) ise, mukimlikten uzak olan kimsedir; ister sefer namazın kısaltılacağı bir sefer olsun, ister kısaltılmayacak bir sefer olsun fark etmez. Mâlik'in ve fukahanın cumhurunun mezhebi budur. Şâfiî el-İşrâf adlı kitapta: "Bir topluluk: 'Ancak namazın kısaltılmasının caiz olduğu bir seferde teyemmüm edilir' demiştir, bu ise zayıftır" demiştir.
قال القاضي أبو محمد: وكذلك قالت فرقة: لا يتيمم في سفر معصية، وهذا أيضا ضعيف، والأسباب التي لا يجد بها المسافر الماء هي إما عدمه جملة، وإما خوف فوات الرفيق بسبب طلبه، وإما خوف على الرحل بسبب طلبه، وإما خوف سباع أو إذاية عليه، واختلف في وقت إيقاعه التيمم، فقال الشافعي: في أول الوقت، وقال أبو حنيفة وغيره: في آخر الوقت، وفرق مالك بين اليائس والعالم الطامع بإدراكه في الوقت، والجاهل بأمره جملة، وقال إسحق بن راهويه: لا يلزم المسافر طلب الماء إلا بين يديه وحوله، وقالت طائفة: يخرج من طلبه الغلوتين ونحوهما، وفي مذهب مالك يمشي في طلبه ثلاثة أميال، وقال الشافعي: يمشي في طلبه ما لم يخف فوات رفيق أو فوات الوقت.
Kâdı Ebû Muhammed şöyle dedi: Aynı şekilde bir fırka da: "Mâsiyet (günah) yolculuğunda teyemmüm edilmez" demiştir; bu da zayıftır. Yolcunun suyu bulamama sebepleri ise; ya suyun tamamen yokluğu ya onu aramak sebebiyle yol arkadaşlarını kaybetme korkusu ya onu aramak sebebiyle eşyasını kaybetme korkusu ya da yırtıcı hayvanlardan veya kendisine gelecek bir eziyetten korkmasıdır. Teyemmümün ne zaman yapılacağı hususunda ihtilaf edilmiştir. Şâfiî: "Vaktin başında" demiştir. Ebû Hanîfe ve başkaları: "Vaktin sonunda" demiştir. Mâlik ise ümidini kesen, vakit içinde suya ulaşacağını bilip uman ve durumunu tamamen bilmeyen kimse arasında ayrım yapmıştır. İshâk b. Râhûye: "Yolcunun sadece önünde ve etrafında su araması gerekir" demiştir. Bir topluluk: "Suyu aramak için iki ok atımı mesafe veya benzeri kadar uzaklaşır" demiştir. Mâlik'in mezhebinde su aramak için üç mil yürür. Şâfiî ise: "Yol arkadaşını kaybetmekten veya vaktin çıkmasından korkmadığı müddetçe onu aramak için yürür" demiştir.
قال القاضي أبو محمد: وهذا قول حسن، وأصل الْغائِطِ ما انخفض من الأرض، وكانت العرب تقصد بقضاء حاجتها ذلك الصنف من المواضع، حتى كثر استعماله في قضاء الحاجة وصار عرفه، وقرأ قتادة والزهري «من الغيط» ساكنة الياء من غير ألف، قال ابن جني: هو محذوف من فيعل، عين هذه الكلمة واو، وهذا اللفظ يجمع بالمعنى جميع الأحداث الناقضة للطهارة الصغرى، واختلف الناس في حصرها، وأنبل ما اعتقد في ذلك: أن أنواع الأحداث ثلاثة، ما خرج من السبيلين معتاد، وما أذهب العقل، واللمس، هذا على مذهب مالك، وعلى مذهب أبي حنيفة ما خرج من النجاسات من الجسد، ولا يراعى المخرج ولا غيره، ولا يعد اللمس فيها. وعلى مذهب الشافعي ما خرج من السبيلين، ولا يراعى الاعتياد، والإجماع من الأحداث على تسعة، أربعة من الذكر، وهي البول والمني والودي والمذي، وواحد من فرج المرأة وهو دم الحيض، واثنان من الدبر، وهما الريح والغائط، وذهاب العقل كالجنون والإغماء والنوم الثقيل، فهذه تنقض الطهارة الصغرى إجماعا، وغير ذلك كاللمس والدود يخرج من الدبر وما أشبهه مختلف فيه، وقرأ ابن كثير ونافع وأبو عمرو وابن عامر وعاصم لامَسْتُمُ وقرأ حمزة والكسائي «لمستم» وهي في اللغة لفظة قد تقع للمس الذي هو الجماع، وفي اللمس الذي هو جس اليد والقبلة ونحوه، إذ في جميع ذلك لمس، واختلف أهل العلم في موقعها هنا. فمالك ﵀ يقول: اللفظة هنا على أتم عمومها تقتضي الوجهين، فالملامس بالجماع يتيمم، والملامس باليد يتيمم، لأن اللمس نقض وضوءه، وقالت طائفة: هي هنا مخصصة للمس اليد، والجنب لا ذكر له إلا مع الماء، ولا سبيل له إلى التيمم، وإنما يغتسل الجنب أو يدع الصلاة حتى يجد الماء، روي هذا القول عن عمر ﵁ وعن عبد الله بن
Kâdı Ebû Muhammed şöyle dedi: Bu güzel bir sözdür. { الْغائِطِ } lafzının aslı yerin çukur kısmıdır. Araplar ihtiyaçlarını gidermek için bu tür yerleri kastederlerdi; nihayet bu lafız ihtiyaç giderme anlamında çokça kullanıldı ve onun örfî anlamı haline geldi. Katâde ve ez-Zührî elifsiz olarak yâ'nın sükûnuyla «mine'l-ğayti» (مِنَ الغَيْطِ) şeklinde okumuşlardır. İbn Cinnî: "Bu, fey'al kalıbından hazfedilmiştir; bu kelimenin aynü'l-fiili vâv'dır" demiştir. Bu lafız anlam itibariyle küçük abdesti bozan bütün hadesleri kapsamaktadır. İnsanlar bu hadesleri sınırlandırmada ihtilaf etmişlerdir. Bu hususta benimsenen en sağlam görüş şudur: Hades türleri üçtür: İki yoldan mutad olarak çıkan şey, aklı gideren şey ve dokunma (lems). Bu Mâlik'in mezhebidir. Ebû Hanîfe'nin mezhebine göre ise vücuttan çıkan necis maddelerdir; çıkış yeri veya başka bir şey gözetilmez ve dokunma bunlardan sayılmaz. Şâfiî'nin mezhebine göre ise iki yoldan çıkan her şeydir; mutad olup olmadığı gözetilmez. Hadesten sayılan hususlardan dokuzu üzerinde icmâ vardır: Dördü erkeklik organından çıkar; bunlar idrar, meni, vedî ve mezîdir. Biri kadının fercinden çıkar; o da hayız kanıdır. İkisi dübürden çıkar; bunlar yel ve dışkıdır. Aklın gitmesi ise delilik, bayılma ve ağır uyku gibidir. Bunlar icmâ ile küçük abdesti bozar. Dokunma, dübürden çıkan kurtçuklar ve benzeri diğer şeyler ise ihtilaflıdır. İbn Kesîr, Nâfi', Ebû Amr, İbn Âmir ve Âsım { لامَسْتُمُ }, Hamza ve Kisâî ise «lemestüm» (لَمَسْتُمْ) şeklinde okumuşlardır. Bu lafız dilde hem cinsel ilişki olan dokunma için hem de el ile dokunma, öpme ve benzeri için kullanılır; zira bütün bunlarda bir dokunma vardır. İlim ehli buradaki konumu hakkında ihtilaf etmiştir. Mâlik rahmetullâhi aleyh şöyle der: Lafız burada tam umumiliği üzeredir, her iki vechi de gerektirir; dolayısıyla cinsel ilişki ile dokunan da teyemmüm eder, el ile dokunan da teyemmüm eder; çünkü dokunma abdestini bozmuştur. Bir grup şöyle demiştir: Lafız burada el ile dokunmaya tahsis edilmiştir; cünüp kimse ise ancak su ile birlikte zikredilmiştir ve onun için teyemmüm yolu yoktur; cünüp ancak gusleder veya su buluncaya kadar namazı bırakır. Bu görüş Ömer radıyallâhu anh, Abdullah b....
مسعود وغيرهما، وقال أبو حنيفة: هي هنا مخصصة للمس الذي هو الجماع، فالجنب يتيمم، واللامس باليد لم يجر له ذكر فليس بحدث، ولا هو ناقض لوضوء، فإذا قبّل الرجل امرأته للذة لم ينتقض وضوءه، ومالك ﵀ يرى: أن اللمس ينقض إذا كان للذة، ولا ينقض إذا لم يقصد به اللذة، ولا إذا كان لابنة أو لأم، والشافعي ﵀ يعمم لفظة النِّساءَ، فإذا لمس الرجل عنده أمه أو ابنته على أي وجه كان انتقض وضوءه، وعدم وجود الماء يترتب للمريض وللمسافر حسبما ذكرناه، ويترتب للصحيح الحاضر بالغلاء الذي يعم جميع الأصناف، واختلف فيه، فقال الحسن: يشتري الرجل الماء بماله كله ويبقى عديما، وهذا قول ضعيف، لأن دين الله يسر كما قال ﷺ، ويريد بنا اليسر ولم يجعل علينا في الدين من حرج، وقالت طائفة: يشتري ما لم يزد على القيمة الثلث فصاعدا، وقالت طائفة: يشتري قيمة الدرهم بالدرهمين والثلاثة، ونحو هذا، وهذا كله في مذهب مالك ﵀، وقيل لأشهب: أيشتري القربة بعشرة دراهم؟ فقال ما أرى ذلك على الناس.
...Mes'ûd ve başkalarından rivayet edilmiştir. Ebû Hanîfe ise şöyle demiştir: Lafız burada cinsel ilişki olan dokunmaya tahsis edilmiştir; dolayısıyla cünüp teyemmüm eder, elle dokunandan ise hiç bahsedilmemiştir; dolayısıyla bu bir hades değildir ve abdesti bozmaz. Bir kimse hanımını şehvetle öpse bile abdesti bozulmaz. Mâlik rahmetullâhi aleyh dokunmanın şehvetle olduğu takdirde abdesti bozacağı, şehvet kastı olmaksızın yahut kızına ya da annesine dokunursa abdesti bozmayacağı görüşündedir. Şâfiî rahmetullâhi aleyh ise { النِّساءَ } lafzını genelleştirir; ona göre bir kimse annesine veya kızına ne şekilde olursa olsun dokunursa abdesti bozulur. Suyun bulunmaması durumu zikrettiğimiz üzere hasta ve yolcu için söz konusu olduğu gibi, mukim ve sağlıklı kimse için de bütün sınıfları kapsayan fahiş fiyat artışı sebebiyle söz konusu olur. Bu hususta ihtilaf edilmiştir: Hasen: "Kişi bütün malıyla suyu satın alır ve parasız kalır" demiştir; bu zayıf bir görüştür, zira Allah'ın dini [Resûlullah] sallallâhu aleyhi ve sellem'in buyurduğu gibi kolaylıktır; Allah bizim için kolaylık diler ve dinde üzerimize hiçbir zorluk kılmamıştır. Bir topluluk: "Kıymetin üçte birinden fazlasına çıkmadığı müddetçe satın alır" demiştir. Bir topluluk: "Bir dirhemlik değeri iki veya üç dirheme satın alır ve benzeri" demiştir. Bunların tamamı Mâlik rahmetullâhi aleyh'in mezhebindedir. Eşheb'e: "Bir kırbayı on dirheme satın alır mı?" diye sorulmuş, o da: "Bunun insanlara vacip olduğunu görmüyorum" demiştir.
قال القاضي أبو محمد: وقدر هذه المسألة إنما هو بحسب غنى المشتري وحاجته، والوجه عندي أن يشتري ما لم يؤذ غلاؤه، ويترتب أيضا عدم الماء للصحيح الحاضر بأن يسجن أو يربط، وهذا هو الذي يقال فيه: إنه لم يجد ماء ولا ترابا، كما ترجم البخاري، ففيه أربعة أقوال، فقال مالك وابن نافع: لا يصلي ولا يعيد، وقال ابن القاسم: يصلي ويعيد، وقال أشهب: يصلي ولا يعيد، وقال أصبغ: لا يصلي ويقضي، إذا خاف الحضري فوات الوقت إن تناول الماء، فلمالك ﵀ قولان في المدونة: إنه يتيمم ولا يعيد، وقال: إنه يعيد، وفي الواضحة وغيرها عنه: أنه يتناول الماء ويغتسل وإن طلعت الشمس. وعلى القول بأنه يتيمم ولا يعيد إذا بقي من الوقت شيء بقدر ما كان يتوضأ ويصلي ركعة، فقيل: يعيد، وقيل: لا يعيد، ومعنى قوله فَتَيَمَّمُوا في اللغة: اقصدوا، ومنه قول امرئ القيس [الطويل]
Kâdı Ebû Muhammed şöyle dedi: Bu meselenin ölçüsü ancak satın alanın zenginliğine ve ihtiyacına göredir. Bana göre doğru olan, pahalılığı kendisine zarar vermeyecek miktarda satın almasıdır. Mukim ve sağlıklı bir kimse için suyun bulunmaması hali hapsedilmesi veya bağlanması suretiyle de meydana gelir. İşte Buhârî'nin başlık açtığı gibi "ne su ne de toprak bulamayan kimse" diye hakkında söz edilen kişi budur. Bu hususta dört görüş vardır: Mâlik ve İbn Nâfi': "Namaz kılmaz ve iade etmez" demiştir. İbnü'l-Kâsım: "Namaz kılar ve iade eder" demiştir. Eşheb: "Namaz kılar ve iade etmez" demiştir. Asbağ: "Namaz kılmaz ve kaza eder" demiştir. Mukim kimse suyla abdest alırsa vaktin çıkmasından korktuğunda, Mâlik rahmetullâhi aleyh'in el-Müdevvene'deki iki görüşünden birine göre teyemmüm eder ve namazı iade etmez, diğerine göre ise iade eder. el-Vâdıha ve diğer eserlerde ondan gelen rivayette ise su alır, güneş doğsa bile gusleder. Teyemmüm edip iade etmeyeceği görüşüne göre, şayet vakitten abdest alıp bir rekât kılacak kadar bir zaman kalmışsa, bir görüşe göre iade eder, diğer bir görüşe göre iade etmez. { فَتَيَمَّمُوا } kavlinin dildeki anlamı: "Kastedin, yönelin" demektir. İmruü'l-Kays'ın şu sözü bu kabildendir:
تيمّمت العين التي عند ضارج ... يفيء عليها الظّلّ عرمضها طامي
"Dâric yanındaki o pınara yöneldim; üzerine gölge vuran ve su yosunları dolup taşan [bir pınara]."
ومنه قول أعشى بني ثعلبة: [المتقارب]
A'şâ Benî Sa'lebe'nin şu sözü de bu kabildendir:
تيمّمت قيسا وكم دونه ... من الأرض من مهمه ذي شزن
"Kays'a yöneldim; oysa onunla aramızda ne kadar engebeli ve çetin çöller vardı!"
ثم غلب هذا الاسم في الشرع على العبادة المعروفة، والصعيد في اللغة: وجه الأرض، قاله الخليل وغيره، ومنه قول ذي الرمة: [البسيط]
Sonra bu isim şeriatta bilinen ibadete galip gelmiştir (ad olmuştur). { الصَّعِيدَ } dilde yeryüzünün yüzeyidir; bunu Halîl ve başkaları söylemiştir. Zü'r-Rimme'nin şu sözü de bu kabildendir:
كأنّه بالضّحى ترمي الصّعيد به ... دبّابة في عظام الرّأس خرطوم
"Kuşluk vaktinde sanki toprak, baş kemikleri içinde hortumu olan bir böceğin üzerine savrulmaktadır."
واختلف الفقهاء فيه من أجل تقييد الآية إياه بالطيب، فقالت طائفة: يتيمم بوجه الأرض، ترابا كان أو رملا أو حجارة أو معدنا أو سبخة، وجعلت «الطيب» بمعنى الطاهر، وهذا مذهب مالك، وقالت طائفة منهم: «الطيب» بمعنى الحلال، وهذا في هذا الموضع قلق، وقال الشافعي وطائفة: «الطيب» بمعنى المنبت، كما قال جل ذكره وَالْبَلَدُ الطَّيِّبُ يَخْرُجُ نَباتُهُ [الأعراف: ٥٨] فيجيء الصعيد على هذا التراب، وهذه الطائفة لا تجيز التيمم بغير ذلك مما ذكرناه، فمكان الإجماع: أن يتيمم الرجل في تراب منبت طاهر غير منقول ولا مغصوب، ومكان الإجماع في المنع: أن يتيمم الرجل على الذهب الصرف،
Ayetin onu temiz/tayyib (tayyib) ile kayıtlamasından dolayı fukaha bu hususta ihtilaf etmiştir. Bir grup: Toprak, kum, taş, maden veya çorak yer olsun yeryüzünün yüzeyiyle teyemmüm edilir demiştir ve «tayyib» lafzını «tâhir» (temiz) manasına almıştır; Mâlik'in mezhebi budur. Onlardan bir fırka: «Tayyib» helal manasınadır demiştir; bu ise bu makamda zayıftır. Şâfiî ve bir grup ise: «Tayyib» bitki bitiren manasınadır, nitekim Allah Teâlâ: { وَالْبَلَدُ الطَّيِّبُ يَخْرُجُ نَباتُهُ } [el-A'râf: 58] buyurmuştur, demişlerdir; dolayısıyla bu görüşe göre «saîd» toprak anlamına gelir. Bu fırka zikrettiğimiz şeylerden toprağın dışındakilerle teyemmümü caiz görmez. İcmâ edilen yer: Kişinin taşınmamış ve gasbedilmemiş, bitki bitiren temiz bir toprakla teyemmüm etmesidir. Caiz olmamasında icmâ edilen yer ise: Kişinin saf altın...
أو الفضة والياقوت والزمرد، أو الأطعمة، كالخبز واللحم وغيرهما، أو على النجاسات- واختلف في غير هذا كالمعادن، فأجيز، وهو مذهب مالك، ومنع، وهو مذهب الشافعي، وأشار أبو الحسن اللخمي إلى أن الخلاف فيه موجود في المذهب، وأما الملح فأجيز في المذهب المعدني والجامد، ومنعا، وأجيز المعدني ومنع الجامد، والثلج في المدونة جوازه، ولمالك في غيرها منعه، وذكر النقاش عن ابن علية وابن كيسان:
...veya gümüş, yakut, zümrüt ya da ekmek, et gibi yiyecekler yahut necis maddeler üzerinde teyemmüm etmesidir. Madenler gibi bunların dışındakilerde ise ihtilaf edilmiştir: Caiz görülmüştür ki bu Mâlik'in mezhebidir; caiz görülmemiştir ki bu da Şâfiî'nin mezhebidir. Ebu'l-Hasen el-Lahmî bu husustaki ihtilafın mezhep içinde de mevcut olduğuna işaret etmiştir. Tuza gelince; maden tuzu ile donmuş tuz mezhepte caiz görülmüştür; her ikisi de men edilmiştir; maden tuzu caiz görülüp donmuş olan men edilmiştir. Kar el-Müdevvene'de caiz görülmüş, Mâlik ise diğer eserlerinde bunu men etmiştir. Nakkâş, İbn Uleyye ve İbn Keysân'dan...
أنهما أجازا التيمم بالمسك والزعفران.
...onların misk ve safranla teyemmümü caiz gördüklerini nakletmiştir.
قال القاضي أبو محمد: وهذا خطأ بحت من جهات، وأما التراب المنقول في طبق وغيره، فجمهور المذهب جواز التيمم به، وفي المذهب المنع، وهو في غير المذهب أكثر، وأما ما طبخ كالآجر والجص ففيه في المذهب قولان، الإجازة والمنع، وفي التيمم على الجدار الخلاف، وأما التيمم على النبات والعود فاختلف فيه في مذهب مالك، فالجمهور على منع التيمم على العود، وفي مختصر الوقار: أنه جائز، وحكى الطبري في لفظة «الصعيد» اختلافا: أنها الأرض الملساء وأنها الأرض المستوية، وأن «الصعيد» التراب، وأنه وجه الأرض.
Kâdı Ebû Muhammed şöyle dedi: Bu, pek çok yönden apaçık bir hatadır. Bir tabak ve benzeri içinde taşınan toprağa gelince, mezhebin cumhuru bununla teyemmümün caiz olduğu görüşündedir; mezhep içinde men görüşü de vardır ve mezhep dışında bu görüş daha yaygındır. Tuğla ve kireç gibi pişirilmiş maddelere gelince, mezhepte caiz olma ve men şeklinde iki görüş vardır. Duvar üzerinde teyemmümde de ihtilaf vardır. Bitki ve ağaç dalı üzerinde teyemmüm hususunda ise Mâlik'in mezhebinde ihtilaf edilmiştir: Cumhur ağaç dalı üzerinde teyemmümün caiz olmadığı görüşündedir; Muhtasaru'l-Vakkâr'da ise caiz olduğu belirtilmiştir. Taberî «saîd» lafzı hakkında ihtilaflar nakletmiştir: Onun düz ve pürüzsüz yer olduğu, düzgün yer olduğu, «saîd»in toprak olduğu ve yeryüzünün yüzeyi olduğu söylenmiştir.
وترتيب القرآن الوجه قبل اليدين، وبه قال الجمهور، ووقع في حديث عمار في البخاري في بعض الطرق تقديم اليدين، وقاله بعض أهل العلم: قياسا على تنكيس الوضوء، وتراعى في الوجه حدوده المعلومة في الوضوء، فالجمهور على أن استيعابه بالمسح في التيمم واجب، ويتتبعه كما يصنع بالماء، وأن لا يقصد ترك شيء منه، وأجاز بعضهم أن لا يتتبع كالغضون في الخفين، وما بين الأصابع في اليدين، وهو في المذهب قول محمد بن مسلمة. ومذهب مالك في المدونة: أن التيمم بضربتين، وقال ابن الجهم: التيمم واحدة، وقال مالك في كتاب محمد: إن تيمم بضربة أجزاه، وقال غيره في المذهب: يعيد في الوقت، وقال ابن نافع: يعيد أبدا، وقال مالك في المدونة: يبدأ بأصابع اليسرى على أصابع اليمنى، ثم يمر كذلك إلى المرفق، ثم يلوي بالكف اليسرى على باطن الذراع الأيمن، حتى يصل إلى الكوع. ثم يفعل باليمنى على اليسرى كذلك، فظاهر هذا الكلام أنه يستغنى عن مسح الكف بالأخرى، ووجهه أنهما في الإمرار على الذراع ماسحة ممسوحة، قال ابن حبيب: يمر بعد ذلك كفيه، فهذا مع تحكيم ظاهر المدونة خلاف، قال اللخمي: في كلام المدونة يريد ثم يمسح كفه بالأخرى فيجيء على تأويل أبي الحسن كلام ابن حبيب تفسيرا، وقالت طائفة: يبدأ بالشمال كما في المدونة، فإذا وصل على باطن الذراع إلى الرسغ، مشى على الكف، ثم كذلك باليمنى في اليسرى، ووجه هذا القول أن لا يترك من عضو بعد التلبس به موضعا، ثم يحتاج إلى العودة إليه بعد غيره، وقالت طائفة: يتناول بالتراب كما يتناول بالماء في صورة الإمرار دون رتبة، وقال مالك في المدونة: يمسح يديه إلى المرفقين، فإن مسح إلى الكوعين أعاد في الوقت، وقال ابن نافع: يعيد أبدا، قال غيرهما: في المذهب يمسح إلى الكوعين وهذا قول مكحول وجماعة من العلماء، وفي غير المذهب يمسح الكفين فقط، وفي ذلك حديث عن عمار بن ياسر، وهو قول الشعبي، وقال ابن شهاب: يمسح إلى الآباط، وذكره الطبري عن أبي بكر الصديق أنه قال لعائشة حين نزلت آية التيمم: إنك لمباركة، نزلت فيه رخصة، فضربنا ضربة لوجوهنا، وضربة بأيدينا إلى المناكب والآباط، وفي مصنف أبي داود عن الأعمش: أن رسول الله ﷺ، مسح إلى
Kur'ân'ın tertibi ellerden önce yüzü zikretmektir ve cumhur da bu görüştedir. Buhârî'deki Ammâr hadisinde bazı rivayet yollarında ellerin öne geçirilmesi yer almıştır; bazı ilim ehli de abdestteki tertibi tersine çevirmeye kıyasla bunu söylemiştir. Yüzde, abdestte bilinen sınırları gözetilir. Cumhur, teyemmümde yüzün tamamının meshedilmesinin vacip olduğu, su ile yapıldığı gibi dikkatle takip edileceği ve hiçbir yerinin kasıtlı olarak bırakılmayacağı görüşündedir. Bazıları ise mestlerdeki kıvrımlar ve ellerdeki parmak araları gibi takip edilmemesini caiz görmüştür ki bu, mezhepte Muhammed b. Mesleme'nin kavlidir. Mâlik'in el-Müdevvene'deki mezhebi, teyemmümün iki vuruşla olduğudur. İbnü'l-Cehm: "Teyemmüm bir vuruştur" demiştir. Mâlik, Kitâbu Muhammed'de: "Tek bir vuruşla teyemmüm ederse bu ona yeterlidir" demiştir. Mezhepte bir başkası: "Vakit içinde iade eder" demiştir. İbn Nâfi' ise: "Her halükarda (ebeden) iade eder" demiştir. Mâlik el-Müdevvene'de şöyle demiştir: Sol elin parmaklarını sağ elin parmakları üzerine koyarak başlar, sonra bu şekilde dirseğe kadar sürer, ardından sol avuç içini sağ kolun iç tarafına döndürerek bileğe kadar gelir. Sonra aynı şekilde sağ eli sol el üzerinde yapar. Bu sözün zahirine göre bir el ayasını diğeriyle meshetmeye gerek kalmaz; bunun gerekçesi kol üzerinde sürülürken ellerin hem mesheden hem meshedilen olmasıdır. İbn Habîb: "Bundan sonra avuçlarını birbirine sürer" demiştir; bu, el-Müdevvene'nin zahiri esas alındığında bir ihtilaftır. Lahmî: "el-Müdevvene'nin ifadesinde 'sonra bir elinin ayasını diğeriyle mesheder' demek istenmiştir" demiştir; buna göre Ebu'l-Hasen'in tevilinde İbn Habîb'in sözü bir açıklama mahiyetindedir. Bir topluluk şöyle demiştir: el-Müdevvene'deki gibi sol elle başlar; kolun iç kısmından bileğe ulaştığında el ayasının üzerinden geçer, sonra aynı şekilde sağ eli sol elde yapar. Bu görüşün gerekçesi, bir uzva başlandıktan sonra ondan hiçbir yer bırakmamak ve başka bir uzuvdan sonra tekrar ona dönmek zorunda kalmamaktır. Bir topluluk ise: Sıra gözetmeksizin sadece sürme suretinde su ile aldığı gibi toprakla da alır demiştir. Mâlik el-Müdevvene'de: "Ellerini dirseklere kadar mesheder; şayet bileklere kadar meshederse vakit içinde iade eder" demiştir. İbn Nâfi' ise: "Her halükarda iade eder" demiştir. Mezhepte bu ikisinin dışındakiler: "Bileklere kadar mesheder" demiştir; bu Mekhûl'ün ve bir grup âlimin kavlidir. Mezhep dışında ise sadece avuç içlerini mesheder; bu hususta Ammâr b. Yâsir'den bir hadis rivayet edilmiştir ve bu Şa'bî'nin kavlidir. İbn Şihâb: "Koltuk altlarına kadar mesheder" demiştir. Taberî bunu Ebû Bekir es-Sıddîk'tan nakletmiş olup teyemmüm ayeti indiğinde Âişe'ye şöyle demiştir: "Sen gerçekten pek bereketlisin, senin vesilenle bir ruhsat indi. Biz de yüzlerimiz için bir vuruş, ellerimiz için de omuzlara ve koltuk altlarına kadar bir vuruş yaptık." Ebû Dâvûd'un Musannef'inde A'meş'ten rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem...
أنصاف ذراعيه، ولم يقل بهذا الحديث أحد من العلماء فيما حفظت، وما حكي الداودي من أن الكوعين فرض والمرافق سنة والآباط فضيلة، فكلام لا يعضده قياس ولا دليل، وإنما عمم قوم لفظة اليد فأوجبوه من المنكب، وقاس قوم على الوضوء فأوجبوه من المرافق، وعمم جمهور الأمة، ووقف قوم مع الحديث في الكوعين، وقيس أيضا على القطع، إذ هو حكم شرعي وتطهير، كما هذا تطهير، ووقف آخرون مع حديث عمار في الكفين، واختلف المذهب في تحريك الخاتم وتخليل الأصابع على قولين، يجب ولا يجب.
...kollarının yarısına kadar meshetmiştir. Hatırladığım kadarıyla âlimlerden hiçbiri bu hadisle amel etmemiştir. ed-Dâvûdî'nin bileklerin farz, dirseklerin sünnet, koltuk altlarının ise fazilet olduğuna dair naklettiği söze gelince; bu ne bir kıyasın ne de bir delilin desteklediği bir sözdür. Ancak bir topluluk el (yed) lafzını genelleştirmiş ve omuzdan itibaren vacip kılmıştır; bir topluluk abdeste kıyas etmiş ve dirseklerden itibaren vacip kılmıştır; ümmetin cumhuru da bunu genelleştirmiştir; bir topluluk bileklerle ilgili hadise bağlı kalmıştır; yine hırsızlıkta el kesmeye kıyas edilmiştir, çünkü o da bunun bir temizlik olması gibi şer'î bir hükümdür ve temizliktir; diğerleri ise Ammâr'ın el ayalarıyla ilgili hadisine bağlı kalmıştır. Mezhepte yüzüğü hareket ettirme ve parmak aralarını hilalleme hususunda vaciptir ve vacip değildir şeklinde iki görüşle ihtilaf edilmiştir.
قوله تعالى:
Allah Teâlâ'nın şu kavli:
[سورة النساء (٤) : الآيات ٤٤ الى ٤٦]
[en-Nisâ Suresi (4) : Ayetler 44-46]
أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيباً مِنَ الْكِتابِ يَشْتَرُونَ الضَّلالَةَ وَيُرِيدُونَ أَنْ تَضِلُّوا السَّبِيلَ (٤٤) وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِأَعْدائِكُمْ وَكَفى بِاللَّهِ وَلِيًّا وَكَفى بِاللَّهِ نَصِيراً (٤٥) مِنَ الَّذِينَ هادُوا يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ عَنْ مَواضِعِهِ وَيَقُولُونَ سَمِعْنا وَعَصَيْنا وَاسْمَعْ غَيْرَ مُسْمَعٍ وَراعِنا لَيًّا بِأَلْسِنَتِهِمْ وَطَعْناً فِي الدِّينِ وَلَوْ أَنَّهُمْ قالُوا سَمِعْنا وَأَطَعْنا وَاسْمَعْ وَانْظُرْنا لَكانَ خَيْراً لَهُمْ وَأَقْوَمَ وَلكِنْ لَعَنَهُمُ اللَّهُ بِكُفْرِهِمْ فَلا يُؤْمِنُونَ إِلاَّ قَلِيلاً (٤٦)
{ أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيباً مِنَ الْكِتابِ يَشْتَرُونَ الضَّلالَةَ وَيُرِيدُونَ أَنْ تَضِلُّوا السَّبِيلَ } “Kendilerine Kitap'tan bir pay verilenleri görmedin mi? Sapıklığı satın alıyorlar ve sizin de yoldan sapmanızı istiyorlar.” { وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِأَعْدائِكُمْ وَكَفى بِاللَّهِ وَلِيًّا وَكَفى بِاللَّهِ نَصِيراً } “Allah düşmanlarınızı çok iyi bilir. Dost olarak Allah yeter, yardımcı olarak da Allah yeter.” { مِنَ الَّذِينَ هادُوا يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ عَنْ مَواضِعِهِ وَيَقُولُونَ سَمِعْنا وَعَصَيْنا وَاسْمَعْ غَيْرَ مُسْمَعٍ وَراعِنا لَيًّا بِأَلْسِنَتِهِمْ وَطَعْناً فِي الدِّينِ وَلَوْ أَنَّهُمْ قالُوا سَمِعْنا وَأَطَعْنا وَاسْمَعْ وَانْظُرْنا لَكانَ خَيْراً لَهُمْ وَأَقْوَمَ وَلكِنْ لَعَنَهُمُ اللَّهُ بِكُفْرِهِمْ فَلا يُؤْمِنُونَ إِلاَّ قَلِيلاً } “Yahudi olanlardan kimi kelimeleri yerlerinden kaydırıp tahrif ederler ve dillerini eğip bükerek ve dine saldırarak: 'İşittik ve isyan ettik', 'Dinle, dinlemez olası!' ve 'Râinâ' derler. Eğer onlar: 'İşittik ve itaat ettik', 'Dinle ve bizi gözet' deselerdi, elbette kendileri için daha hayırlı ve daha doğru olurdu. Fakat inkârları sebebiyle Allah onları lanetlemiştir; artık pek azı hariç iman etmezler.”
الرؤية في قوله أَلَمْ تَرَ من رؤية القلب، وهي علم بالشيء، وقال قوم: معناه «ألم تعلم» وقال آخرون: «ألم تخبر» ، وهذا كله يتقارب، والرؤية بالقلب تصل بحرف الجر وبغير حرف الجر، والمراد ب الَّذِينَ: اليهود، قاله قتادة وغيره، ثم اللفظ يتناول معهم النصارى، وقال ابن عباس: نزلت في رفاعة بن زيد بن التابوت اليهودي، وأُوتُوا أعطوا، و «النصيب» الحظ، والْكِتابِ: التوراة والإنجيل، وإنما جعل المعطى نصيبا في حق كل واحد منفرد، لأنه لا يحصر علم الكتاب واحد بوجه، ويَشْتَرُونَ عبارة عن إيثارهم الكفر وتركهم الإيمان، فكأنه أخذ وإعطاء، هذا قول جماعة، وقالت فرقة: أراد الذين كانوا يعطون أموالهم للأحبار على إقامة شرعهم فهذا شراء على وجهه على هذا التأويل، وَيُرِيدُونَ أَنْ تَضِلُّوا السَّبِيلَ، معناه أن تكفروا، وقرأ النخعي، «وتريدون أن تضلوا» ، بالتاء منقوطة من فوق في تريدون.
{ أَلَمْ تَرَ } kavlindeki rü'yet (görme) kalp ile görmektir, o da bir şeyi bilmektir. Bir topluluk bunun manası "bilmedin mi?", diğerleri ise "sana haber verilmedi mi?" demektir demiştir; bütün bunlar birbirine yakındır. Kalp ile görme cer harfiyle de cer harfsiz de sıla alır (geçişli olur). { الَّذِينَ } ile kastedilenler Katâde ve başkalarının dediğine göre Yahudilerdir; sonra lafız onlarla birlikte Hristiyanları da kapsar. İbn Abbâs: "Yahudi Rifâa b. Zeyd b. Tâbût hakkında indi" demiştir. { أُوتُوا } kendilerine verildi, { نَصِيباً } pay, { الْكِتابِ } ise Tevrat ve İncil'dir. Verilen şeyin tek tek her bir şahıs hakkında bir pay kılınması, hiçbir kimsenin Kitab'ın ilmini hiçbir surette tek başına kuşatamayacağından ötürüdür. { يَشْتَرُونَ } küfrü imana tercih edip imanı terk etmelerinden kinayedir; sanki bir alışveriştir; bu bir cemaatin kavlidir. Bir fırka ise: Şeriatlarını ikame etmeleri karşılığında mallarını hahamlara verenleri kastetmiştir demiştir; bu tevile göre bu hakiki manada bir satın almadır. { وَيُرِيدُونَ أَنْ تَضِلُّوا السَّبِيلَ } kavlinin manası inkâr etmenizi isterler demektir. Nehaî «türîdûne»deki üstten iki noktalı tâ ile «ve türîdûne en tedillû» şeklinde okumuştur.
قال القاضي أبو محمد: وهذه الآية وما بعدها، تقتضي توبيخا للمؤمنين على استنامة قوم منهم إلى أحبار اليهود، في سؤال عن دين، أو في موالاة أو ما أشبه ذلك، وهذا بيّن في ألفاظها، فمن ذلك، وَيُرِيدُونَ أَنْ تَضِلُّوا، أي تدعوا الصواب في اجتنابهم، وتحسبوهم غير أعداء، والله أعلم بهم، وقوله:
Kâdı Ebû Muhammed şöyle dedi: Bu ayet ve sonrasındaki ayetler, müminlerden bir grubun dinle ilgili bir soru sorma, dostluk kurma veya benzeri hususlarda Yahudi hahamlarına meyletmelerine yönelik bir azarlama gerektirir. Bu durum ayetin lafızlarında açıktır. Nitekim bunlardan biri: { وَيُرِيدُونَ أَنْ تَضِلُّوا }, yani onlardan sakınma hususunda doğru olanı bırakmanızı ve onları düşman saymamanızı [isterler]; oysa Allah onları çok iyi bilmektedir. Allah Teâlâ'nın şu kavli:
وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِأَعْدائِكُمْ خبر في ضمنه التحذير منهم، وبالله، في قوله: وَكَفى بِاللَّهِ في موضع رفع بتقدير زيادة الخافض، وفائدة زيادته تبيين معنى الأمر في لفظ الخبر، أي اكتفوا بالله، فالباء تدل على المراد من ذلك، وَلِيًّا فعيلا، ونَصِيراً كذلك، من الولاية والنصر.
{ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِأَعْدائِكُمْ } cümlesi, zımnında onlardan sakındırmayı barındıran bir haberdir. { وَكَفى بِاللَّهِ } kavlindeki «bi'llâh» lafzı, cer edatının (bâ) fazladan (zâid) takdir edilmesiyle ref konumundadır. Bu harfin zâid kılınmasının faydası, haber lafzında emir manasını beyan etmektir; yani "Allah ile yetinin" demektir. Dolayısıyla bâ harfi bundan murat edilene delalet eder. { وَلِيًّا } «feîl» kalıbında, { نَصِيراً } da aynı şekilde «feîl» kalıbında olup velâyet (dostluk) ve nusretten (yardım) türemiştir.
وقوله تعالى: مِنَ الَّذِينَ هادُوا قال بعض المتأولين مِنَ راجعة على الَّذِينَ الأولى، فهي على هذا متعلقة ب تَرَ، وقالت طائفة، هي متعلقة ب نَصِيراً والمعنى ينصركم من الذين هادوا، فعلى
Allah Teâlâ'nın: { مِنَ الَّذِينَ هادُوا } kavline gelince; bazı müteviller { مِنَ } edatının birinci { الَّذِينَ } lafzına râci olduğunu söylemişlerdir; buna göre { تَرَ } fiiline müteallıktır. Bir topluluk ise { نَصِيراً } lafzına müteallık olduğunu ve mananın: "Yahudi olanlardan [gelecek tehlikelere karşı] size yardım eder" şeklinde olduğunu söylemiştir. Bu...
هذين التأويلين لا يوقف في قوله: نَصِيراً وقالت فرقة: هي لابتداء الكلام، وفيه إضمار تقديره قوم يحرفون، هذا مذهب أبي علي، ونظيره قول الشاعر [النابغة الذبياني] : [الوافر]
...iki tevile göre { نَصِيراً } kavlinde vakıf yapılmaz. Bir fırka ise: Bu yeni bir söze başlangıç (istînâf) içindir ve takdiri "onlardan tahrif eden bir topluluk vardır" şeklinde olan bir gizli özne (izmar) barındırır demiştir; bu Ebû Alî'nin mezhebidir. Şairin [en-Nâbiğa ez-Zübyânî] şu sözü bunun benzeridir: "Sanki sen, Ebû Ukayş'ın develerinden birisin ki arkasından kuru su kırbası tıkırdatılır."
كأنك من جمال أبي أقيش ... يقعقع خلف رجليه بشنّ
Sanki sen, Ebû Ukayş'ın, arkasından kuru bir su tulumu tıkırdatılan develerinden birisin.
وقال الفراء وغيره: تقديره من، ومثله قول ذي الرمة: [الطويل]
Ferrâ ve başkaları: "Takdiri 'men' (kimseler)dir" demişlerdir. Zü'r-Rimme'nin şu sözü de bunun benzeridir:
فظلّوا ومنهم دمعه سابق له ... وآخر يثني دمعة العين باليد
"Kala kaldılar; onlardan kiminin gözyaşı önüne akıyor, kimi de gözünün yaşını eliyle siliyordu."
فعلى هذا التأويل يوقف في قوله: نَصِيراً وقول سيبويه أصوب لأن إضمار الموصول ثقيل، وإضمار الموصوف أسهل، وهادُوا مأخوذ من هاد إذا تاب أو من يهود بن يعقوب وغيره التعريب، أو من التهود وهو الرويد من المشي واللين في القول، ذكر هذه كلها الخليل، وقد تقدم شرحها وبيانها في سورة البقرة، و «تحريف الكلم» على وجهين، إما بتغيير اللفظ، وقد فعلوا ذلك في الأقل، وإما بتغيير التأويل، وقد فعلوا ذلك في الأكثر، وإليه ذهب الطبري، وهذا كله في التوراة على قول الجمهور، وقالت طائفة: هو كلم القرآن، وقال مكي: كلام النبي محمد ﵇، فلا يكون التحريف على هذا إلا في التأويل، وقرأ النخعي وأبو رجاء: يحرفون الكلام بالألف، ومن جعل «من» متعلقة «بنصيرا» جعل «يحرفون» في موضع الحال، ومن جعلها منقطعة جعل «يحرفون» صفة، وقوله تعالى عنهم سَمِعْنا وَعَصَيْنا عبارة عن عتوهم في كفرهم وطغيانهم فيه، ومُسْمَعٍ لا يتصرف إلا من أسمع، وغَيْرَ مُسْمَعٍ يتخرج فيه معنيان: أحدهما غير مأمور وغير صاغر، كأنه قال: غير أن تسمع مأمورا بذلك، والآخر على جهة الدعاء، أي لا سمعت، كما تقول: امض غير مصيب، وغير ذلك، فكانت اليهود إذا خاطبت النبي بغير مسمع، أرادت في الباطن الدعاء عليه، وأرت ظاهرا أنها تريد تعظيمه، قال نحوه ابن عباس وغيره، وكذلك راعِنا كانوا يريدون منه في نفوسهم معنى الرعونة، وحكى مكي معنى رعاية الماشية، ويظهرون منه معنى المراعاة، فهذا معنى «ليّ اللسان» ، فقال الزجّاج: كانوا يريدون: اجعل سمعك لكلامنا مرعى.
Bu tevile göre { نَصِيراً } kavlinde vakıf yapılır. Sîbeveyh'in kavli daha doğrudur; çünkü sıla isminin (mevsûl) gizlenmesi ağırdır, mevsûfun gizlenmesi ise daha kolaydır. { هادُوا } tevbe etti anlamındaki «hâde»den veya Ya'kûb'un oğlu Yehûdâ'dan türemiştir ve diğeri de ta'ribdir (Arapçalaştırma). Yahut yürüyüşte yavaşlık ve sözde yumuşaklık demek olan «tehevvüd»den alınmıştır; bunların tamamını Halîl zikretmiş olup Bakara Suresi'nde bunların şerhi ve beyanı geçmişti. Kelimelerin tahrifi iki türlüdür: Ya lafzı değiştirmekledir ki bunu az yapmışlardır; ya da tevili değiştirmekledir ki bunu çoğunlukla yapmışlardır; Taberî bu görüşe meyletmiştir. Bütün bunlar cumhurun kavline göre Tevrat'tadır. Bir grup: "O Kur'ân'ın kelimeleridir" demiştir. Mekkî: "Hz. Peygamber aleyhisselâm'ın kelamıdır; buna göre tahrif ancak tevil hususunda olur" demiştir. Nehaî ve Ebû Recâ elif ile «yuharrifûne'l-kelâme» okumuşlardır. «Min» edatını «nasîran» lafzına müteallık kılan kimse { يُحَرِّفُونَ } fiilini hâl konumunda kılmıştır; onu münkatı' (istînâf) kılan ise { يُحَرِّفُونَ } fiilini sıfat kılmıştır. Allah Teâlâ'nın onlardan naklettiği { سَمِعْنا وَعَصَيْنا } sözü onların küfürlerindeki azgınlıklarından ve taşkınlıklarından kinayedir. { مُسْمَعٍ } lafzı ancak «esmea» (işittirdi) fiilinden türetilir. { غَيْرَ مُسْمَعٍ } ifadesinden iki mana çıkar: Biri emredilmemiş ve hor görülmemiş olarak; sanki "buna emredilmiş olmadan işit" demiş gibidir. Diğeri ise beddua kabilindendir; yani "işitmez olasıca!" demektir; nitekim "isabet etmeyesice yürü!" ve benzeri sözler gibi. Yahudiler Hz. Peygamber'e «gayra müsme'» diye hitap ettiklerinde içlerinden ona beddua etmeyi kastederler, dışarıdan ise ona saygı göstermek istiyormuş gibi görünürlerdi. İbn Abbâs ve başkaları buna benzer şeyler söylemiştir. Aynı şekilde { راعِنا } lafzında da içlerinde akılsızlık ve kabalık (reûnet) manasını kastederlerdi. Mekkî davar otlatma manasını da nakletmiştir; dışarıdan ise gözetme (mürâât) manasını gösterirlerdi. İşte "dillerini eğip bükmeleri"nin (leyyü'l-lisân) manası budur. Zeccâc şöyle demiştir: "Sözümüz için kulağını otlak kıl" demek istiyorlardı.
قال القاضي أبو محمد: وفي هذا جفاء لا يخاطب به نبي، وفي مصحف ابن مسعود «راعونا» ومن قال: غَيْرَ مُسْمَعٍ غير مقبول منك فإنه لا يساعده التصريف، وقد حكاه الطبري عن الحسن ومجاهد، ولَيًّا أصله لويا، قلبت الواو ياء وأدغمت. وَطَعْناً فِي الدِّينِ أي توهينا له وإظهارا للاستخفاف به قال القاضي أبو محمد: وهذا الليّ باللسان إلى خلاف ما في القلب موجود حتى الآن في بني إسرائيل، ويحفظ منه في عصرنا أمثلة، إلا أنه لا يليق ذكرها بهذا الكتاب، وقوله تعالى: وَلَوْ أَنَّهُمْ الآية، المعنى: لو أنهم آمنوا وسمعوا وأطاعوا، واختلف المتأولون في قوله، وَانْظُرْنا فقال مجاهد وعكرمة وغيرهما: معناه انتظرنا، بمعنى: أفهمنا وتمهل علينا حتى نفهم عنك ونعي قولك، وهذا كما قال الحطيئة:
Kâdı Ebû Muhammed şöyle dedi: Bunda bir peygambere hitap edilmeyecek bir kabalık vardır. İbn Mes'ûd'un mushafında «râûnâ» (راعونا) şeklindedir. { غَيْرَ مُسْمَعٍ } ifadesine "senden kabul olunmasın" manasını veren kimseye ise sarf ilmi yardım etmez; bunu Taberî, Hasen ve Mücâhid'den nakletmiştir. { لَيًّا } lafzının aslı «levyen»dir; vâv harfi yâ'ya dönüştürülmüş ve idgam edilmiştir. { وَطَعْناً فِي الدِّينِ } kavli, dini zayıflatmak ve onu hafife almayı açığa vurmak demektir. Kâdı Ebû Muhammed şöyle dedi: Kalptekinin aksine dili eğip bükme hali İsrâiloğullarında günümüze kadar mevcuttur; çağımızda bundan örnekler bilinmektedir, fakat bunları bu kitaba zikretmek uygun düşmez. Allah Teâlâ'nın: { وَلَوْ أَنَّهُمْ } ayetinin manası: Şayet iman edip işitip itaat etselerdi, demektir. Müteviller { وَانْظُرْنا } kavlinde ihtilaf etmişlerdir: Mücâhid, İkrime ve başkaları: Bunun manası «intazırnâ» (bizi bekle), yani: "Bize anlat ve sözünü anlayıp kavrayıncaya kadar bize mühlet tanı" demektir, demişlerdir. Bu, Hutay'e'nin şu sözü gibidir:
وقد نظرتكم إيناء صادرة ... للخمس طال بها مسحي وتنّاسي
"Beş günde bir su içmeye gelen develerin su içip dönmesini beklediğim gibi sizi bekledim; o develeri sıvazlamam ve onlarla ilgilenmem uzun sürdü."
وقالت فرقة: انظر- معناه: انظر إلينا، فكأنه استدعاء اهتبال وتحف، ومنه قول ابن الرقيات [الخفيف] :
Bir topluluk ise: «Ünzur»un manası "bize bak" demektir; sanki ilgi ve lütuf talep etmektir, demiştir. İbnü'r-Rukayyât'ın şu sözü bu kabildendir:
ظاهرات الجمال والحسن ينظر ... ن كما تنظر الأراك الظّباء
"Güzellikleri ve alımlılıkları apaçık kadınlar, ceylanların erak ağacına baktığı gibi bakarlar."
وَأَقْوَمَ معناه: أعدل وأصوب، «واللعنة» : الإبعاد، فمعناه: أبعدهم من المهدي، وقَلِيلًا:
{ وَأَقْوَمَ } lafzının manası: Daha adil ve daha doğrudur. «Lanet»: Uzaklaştırmaktır; dolayısıyla bunun manası: Onları hidayete erdirilenden uzaklaştırdı, demektir. { قَلِيلاً } lafzı ise...
نعت، إما لإيمان وإما لنفر أو قوم، والمعنى مختلف، فمن عبر بالقلة عن الإيمان قال: إما هي عبارة عن عدمه على ما حكى سيبويه من قولهم: أرض قل ما تنبت كذا وهي لا تنبته جملة، وإما قلل الإيمان لما قلت الأشياء التي آمنوا بها فلم ينفعهم ذلك، وذلك أنهم كانوا يؤمنون بالتوحيد ويكفرون بمحمد وبجميع أوامر شريعته ونواهيها، ومن عبر بالقلة عن النفر قال: لا يؤمن منهم إلا قليل، كعبد الله بن سلام، وكعب الأحبار، وغيرهما، وإذا قدرت الكلام نفرا قليلا، فهو نصب في موضع الحال وفي هذا نظر قوله تعالى:
...ya imanın ya da bir grup veya topluluğun sıfatıdır (na't). Anlamları ise farklıdır: Azlığı imandan kinaye kılan kimse şöyle der: Bu ya Sîbeveyh'in naklettiği "filan toprak şunu az bitirir" sözü gibi onun tamamen yokluğundan kinayedir ki o toprak onu hiç bitirmez; ya da iman ettikleri şeylerin azlığı sebebiyle imanları az sayılmıştır ve bu onlara fayda vermemiştir. Zira onlar tevhide inanıyor, Muhammed'i ve şeriatının bütün emir ve yasaklarını ise inkâr ediyorlardı. Azlığı insan topluluğundan (nefer) kinaye kılan kimse ise şöyle demiştir: Abdullah b. Selâm, Kâ'bü'l-Ahbâr ve diğerleri gibi onlardan ancak pek azı iman eder. Sözü "az bir topluluk" (neferan kalîlen) şeklinde takdir ettiğinde bu hâl konumunda mensubdur; bunda ise bir inceleme/itiraz payı (nazar) vardır. Allah Teâlâ'nın şu kavli:
[سورة النساء (٤) : الآيات ٤٧ الى ٤٨]
[en-Nisâ Suresi (4) : Ayetler 47-48]
يا أَيُّهَا الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ آمِنُوا بِما نَزَّلْنا مُصَدِّقاً لِما مَعَكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَطْمِسَ وُجُوهاً فَنَرُدَّها عَلى أَدْبارِها أَوْ نَلْعَنَهُمْ كَما لَعَنَّا أَصْحابَ السَّبْتِ وَكانَ أَمْرُ اللَّهِ مَفْعُولاً (٤٧) إِنَّ اللَّهَ لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ ما دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ وَمَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَقَدِ افْتَرى إِثْماً عَظِيماً (٤٨)
{ يا أَيُّهَا الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ آمِنُوا بِما نَزَّلْنا مُصَدِّقاً لِما مَعَكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَطْمِسَ وُجُوهاً فَنَرُدَّها عَلى أَدْبارِها أَوْ نَلْعَنَهُمْ كَما لَعَنَّا أَصْحابَ السَّبْتِ وَكانَ أَمْرُ اللَّهِ مَفْعُولاً (٤٧) إِنَّ اللَّهَ لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ ما دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ وَمَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَقَدِ افْتَرى إِثْماً عَظِيماً (٤٨) } “Ey kendilerine kitap verilenler! Biz birtakım yüzleri silip tanınmaz hale getirerek enselerine çevirmeden yahut cumartesi ehlini lanetlediğimiz gibi onları lanetlemeden önce, yanınızda bulunanı doğrulayıcı olarak indirdiğimize iman edin. Allah'ın emri mutlaka yerine getirilir.” { إِنَّ اللَّهَ لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ ما دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ وَمَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَقَدِ افْتَرى إِثْماً عَظِيماً } “Şüphesiz Allah, kendisine ortak koşulmasını bağışlamaz; bunun dışındakileri ise dilediği kimse için bağışlar. Kim Allah'a ortak koşarsa, muhakkak pek büyük bir günahla iftira etmiş olur.”
هذا خطاب لليهود والنصارى، ولِما مَعَكُمْ معناه من شرع وملة، لا لما كان معهم من مبدل ومغير، و «الطامس» : الدائر المغير الاعلام، كما قال ذو الرمة: [البسيط]
Bu, Yahudilere ve Hristiyanlara bir hitaptır. { لِما مَعَكُمْ } kavlinin manası, ellerinde bulunan değiştirilmiş ve tahrif edilmiş şeyler değil, şeriat ve dindir. «Tâmis» ise izleri silinip değiştirilmiş olan şeydir; nitekim Zü'r-Rimme şöyle demiştir:
من كل نضّاخة الذّفرى إذا عرقت ... عرضتها طامس الاعلام مجهول
"Terlediği zaman kulak arkasından bolca ter fışkırtan güçlü develerden her birini, işaretleri silinmiş ve bilinmeyen [çöllere] sürdüm."