Binûn

Nisâ Suresi — 5. Sayfa

Kaynak: el-Muharrerü'l-Vecîz · İbn Atıyye · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

ومن ذلك قيل للأعمى المسدودة عيناه: أعمى مطموس، وقالت طائفة: «طمس الوجوه» هنا: أن تعفى أثر الحواس فيها. وتزال الخلقة منه فيرجع كسائر الأعضاء في الخلو من أعضاء الحواس، فيكون أرد على «الأدبار» في هذا الموضع بالمعنى، أي خلوه من الحواس دبرا لكونه عامرا بها، وقال ابن عباس وعطية العوفي: «طمس الوجوه» أن تزال العينان خاصة منها وترد العينان في القفا فيكون ذلك ردا على الدبر ويمشى القهقرى، وحكى الطبري عن فرقة: أن طمس الوجوه أن تتغير أعلامها وتصير منابت للشعر، فذلك هو الرد على الدبر، ورد على هذا القول الطبري، وقال مالك ﵀: كان أول إسلام كعب أنه مر برجل من أليل وهو يقرأ هذه الآية: يا أَيُّهَا الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ آمِنُوا بِما نَزَّلْنا مُصَدِّقاً لِما مَعَكُمْ فوضع كفيه على وجهه ورجع القهقرى إلى بيته. فأسلم مكانه، وقال: والله لقد خفت أن لا أبلغ بيتي حتى يطمس وجهي، وقال مجاهد والحسن والسدي والضحاك: ذلك تجوز، وإنما المراد به وجوه الهدى والرشد، وطمسها حتم الإضلال والصد عنها والتصيير إلى الكفر، وهو الرد على الأدبار، وقال ابن زيد: الوجوه هي أوطانهم وسكناهم في بلادهم التي خرجوا إليها، وطمسها: إخراجهم منها، والرد على الأدبار: هو رجوعهم إلى الشام من حبث أتوا أولا، وأَصْحابَ السَّبْتِ: هم أهل أيلة الذين اعتدوا في السبت في الصيد، حسبما

Bu kökten hareketle gözleri kapanmış ama kimseye «a‘mâ matmûs» (göz çukuru dümdüz silinmiş kör) denilmiştir. Bir grup şöyle demiştir: Buradaki «yüzlerin silinmesi» (tamsü'l-vücûh), yüzdeki duyu organlarının izlerinin silinmesi ve yaratılış [özelliklerinin] oradan giderilmesidir; böylece duyu organlarından yoksun olması bakımından diğer uzuvlar gibi olur. Bu durumda, bu makamdaki «enselere çevirmek» (el-edbâr) manasına gelir; yani [yüzün] duyu organlarıyla donatılmış iken bunlardan yoksun kalıp ense gibi olmasıdır. İbn Abbâs ve Atiyye el-Avfî ise şöyle demiştir: «Yüzlerin silinmesi», özellikle iki gözün yüzden çıkarılması ve iki gözün enseye konulmasıdır; böylece bu, enseye çevrilmiş olur ve kişi geri geri yürür. Taberî bir topluluktan şunu nakletmiştir: Yüzlerin silinmesi, [yüzün] alametlerinin değişmesi ve saç/kıl biten yerler haline gelmesidir; işte enseye çevrilme budur. Taberî bu görüşü reddetmiştir. Mâlik rahimehullâh şöyle demiştir: Kâ'b'ın İslam'a girmesinin başlangıcı şöyle olmuştu: O, Eyle halkından bir adamın yanından geçti; adam şu ayeti okuyordu: { يا أَيُّهَا الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ آمِنُوا بِما نَزَّلْنا مُصَدِّقاً لِما مَعَكُمْ } “Ey kendilerine kitap verilenler! Yanınızda bulunanı doğrulayıcı olarak indirdiğimize iman edin...” Bunun üzerine iki elini yüzüne kapattı ve evine doğru geri geri yürüdü. Hemen oracıkta Müslüman oldu ve şöyle dedi: 'Vallahi, yüzüm silinip [dümdüz edilmeden] önce evime varamayacağımdan korktum.' Mücâhid, Hasan, Süddî ve Dahhâk ise şöyle demişlerdir: Bu mecazdır; buradaki maksat hidayet ve doğruluk yüzleridir/yollarıdır. Onların silinmesi ise [onlar için] sapıklığın takdir edilmesi, hidayetten alıkonulmaları ve küfre çevrilmeleridir ki arkaya/enseye çevrilme de budur. İbn Zeyd şöyle demiştir: Yüzler, onların vatanları ve oraya göç ettikleri beldelerindeki yerleşim yerleridir. Onların silinmesi, oradan çıkarılmalarıdır. Arkalarına çevrilmeleri ise ilk geldikleri yer olan Şam'a geri döndürülmeleridir. { أَصْحابَ السَّبْتِ } ise daha önce geçtiği üzere cumartesi günü avlanma yasağını çiğneyen Eyle halkıdır.

تقدم، وكانت لعنتهم أن مسخوا خنازير وقردة، قاله قتادة والحسن والسدي: وأمر الله في هذا الموضع واحد الأمور، دال على جنسها، لا واحد الأوامر، فهي عبارة عن المخلوقات كالعذاب واللعنة هنا، أو ما اقتضاه كل موضع مما يختص به.

Onların lanetlenmesi ise domuzlara ve maymunlara dönüştürülmeleridir. Bunu Katâde, Hasan ve Süddî söylemiştir. Bu makamdaki Allah'ın emri (emrullâh), emirlerin tekili değil, cinsine delalet eden işlerin tekilidir; dolayısıyla burada azap ve lanet gibi yaratılmışlardan veya her makamın kendine has gerektirdiği şeylerden kinayedir.

وقوله تعالى: إِنَّ اللَّهَ لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ الآية، هذه مسألة الوعد والوعيد، وتلخيص الكلام فيها أن يقال: الناس أربعة أصناف، كافر مات على كفره، فهذا مخلد في النار بإجماع، ومؤمن محسن لم يذنب قطّ ومات على ذلك، فهذا في الجنة محتوم عليه حسب الخبر من الله تعالى بإجماع، وتائب مات على توبته فهو عند أهل السنة وجمهور فقهاء الأمة لاحق بالمؤمن المحسن إلا أن قانون المتكلمين أنه في المشيئة، ومذنب مات قبل توبته، فهذا موضع الخلاف، فقالت المرجئة: هو في الجنة بإيمانه ولا تضره سيئاته، وبنوا هذه المقالة على أن جعلوا آيات الوعيد كلها مخصصة في الكفار، وآيات الوعد عامة في المؤمنين، تقيّهم وعاصيهم. وقالت المعتزلة: إذا كان صاحب كبيرة فهو في النار ولا بد، وقالت الخوارج:

Allah Teâlâ'nın şu kavli: { إِنَّ اللَّهَ لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ } “Şüphesiz Allah, kendisine ortak koşulmasını bağışlamaz...” ayeti, va'd ve vaîd (mükafat ve ceza) meselesidir. Bu konudaki sözün özeti şudur: İnsanlar dört kısımdır: Kafir olarak ölen kafir; bu kimse icma ile ebedî cehennemdedir. Hiç günah işlememiş ve bu hâl üzere ölmüş muhsin mümin; bu kimse icma ile Allah Teâlâ'nın haberine göre kesinlikle cennettedir. Tövbesi üzere ölen tövbekar; Ehl-i Sünnet'e ve ümmetin çoğunluk fakihlerine göre bu kimse muhsin mümine katılır, ancak kelamcıların kaidesine göre o da [ilahi] meşîet altındadır. Tövbe etmeden önce ölen günahkar mümin; işte ihtilaf konusu olan budur. Mürcie şöyle demiştir: O, imanı sebebiyle cennettedir ve günahları ona zarar vermez. Bu görüşlerini, vaîd (tehdit) ayetlerinin tamamını kafirlere tahsis edip va'd (müjde) ayetlerini ise takva sahibi olsun günahkar olsun bütün müminler hakkında genel kılarak temellendirmişlerdir. Mu'tezile ise şöyle demiştir: Büyük günah sahibi ise mutlaka cehennemdedir. Hariciler ise şöyle demiştir:

إذا كان صاحب كبيرة أو صغيرة فهو في النار مخلد ولا إيمان له، لأنهم يرون كل الذنوب كبائر، وبنوا هذه المقالة على أن جعلوا آيات الوعد كلها مخصصة في المؤمن المحسن الذي لم يعص قط، والمؤمن التائب، وجعلوا آيات الوعيد عامة في العصاة كفارا أو مؤمنين، وقال أهل السنة وأحق: آيات الوعد ظاهرة العموم، وآيات الوعيد ظاهرة العموم، ولا يصح نفوذ كلها لوجهه بسبب تعارضها، كقوله تعالى: لا يَصْلاها إِلَّا الْأَشْقَى الَّذِي كَذَّبَ وَتَوَلَّى [الليل: ١٥- ١٦] ، وهذه الآية هي الحاكمة ببيان ما تعارض من آيات الوعد والوعيد وقوله: وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَإِنَّ لَهُ نارَ جَهَنَّمَ [الجن: ٢٣] فلا بد أن نقول: إن آيات الوعد لفظها لفظ عموم، والمراد بها الخصوص في المؤمن المحسن، وفي التائب، وفيمن سبق في علمه تعالى العفو عنه دون تعذيب من العصاة، وأن آيات الوعيد لفظها عموم، والمراد بها الخصوص في الكفرة وفيمن سبق في علمه تعالى أنه يعذبه من العصاة، وتحكم بقولنا: هذه الآية النص في موضع النزاع، وهي قوله تعالى: إِنَّ اللَّهَ لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ، وَيَغْفِرُ ما دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ فإنها جلت الشك وردت على الطائفتين، المرجئة والمعتزلة، وذلك أن قوله تعالى إِنَّ اللَّهَ لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ فصل مجمع عليه، وقوله: وَيَغْفِرُ ما دُونَ ذلِكَ فصل قاطع بالمعتزلة راد على قولهم ردا لا محيد عنه، ولو وقفنا في هذا الموضع من الكلام لصح قول المرجئة، فجاء قوله لِمَنْ يَشاءُ رادا عليهم، موجبا أن غفران ما دون الشرك إنما هو لقوم دون قوم، بخلاف ما زعموه من أنه مغفور لكل مؤمن.

Büyük veya küçük günah sahibi olursa, o cehennemde ebedîdir ve onun imanı yoktur; zira onlar bütün günahları büyük günah sayarlar. Bu görüşlerini, va'd ayetlerinin tamamını hiç günah işlememiş muhsin mümine ve tövbe eden mümine tahsis edip vaîd ayetlerini ise ister kafir ister mümin olsun bütün günahkarlar hakkında genel kılarak temellendirmişlerdir. Ehl-i Sünnet ise en doğru olanı söylemiştir: Va'd ayetlerinin lafzı genel görünüşlüdür, vaîd ayetlerinin lafzı da genel görünüşlüdür; bunların birbirine tezat teşkil etmesi sebebiyle zahiri üzere hepsinin geçerli olması sahih olmaz. Nitekim Allah Teâlâ'nın şu kavli: { لا يَصْلاها إِلَّا الْأَشْقَى الَّذِي كَذَّبَ وَتَوَلَّى } [el-Leyl: 15-16] “Ona ancak yalanlayıp yüz çeviren en bedbaht kimse girer.” ayeti, va'd ve vaîd ayetlerinden tearuz edenleri beyan eden belirleyici bir ayettir. Yine O'nun: { وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَإِنَّ لَهُ نارَ جَهَنَّمَ } [el-Cin: 23] “Kim Allah'a ve Resulüne isyan ederse, şüphesiz onun için cehennem ateşi vardır.” kavli de böyledir. Dolayısıyla şöyle dememiz gerekir: Va'd ayetlerinin lafzı genel bir lafızdır, ancak bununla muhsin mümin, tövbe eden kimse ve günahkarlardan Allah Teâlâ'nın ilminde azap edilmeksizin affedilmesi takdir olunan kimseler hususi olarak kastedilmiştir. Vaîd ayetlerinin lafzı da geneldir, ancak bununla kafirler ve günahkarlardan Allah Teâlâ'nın ilminde azap edeceği takdir olunan kimseler hususi olarak kastedilmiştir. Bizim sözümüze, ihtilaf konusu olan meselede açık nas olan şu ayet hükmeder ki o da Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ اللَّهَ لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ ما دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ } “Şüphesiz Allah, kendisine ortak koşulmasını bağışlamaz; bunun dışındakileri ise dilediği kimse için bağışlar.” kavlidir. Zira bu ayet şüpheyi gidermiş ve iki gruba, yani Mürcie ve Mu'tezile'ye reddiye yapmıştır. Şöyle ki: Allah Teâlâ'nın { إِنَّ اللَّهَ لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ } kavli üzerinde icma edilmiş kesin bir hükümdür. { وَيَغْفِرُ ما دُونَ ذلِكَ } kavli ise Mu'tezile'nin aleyhine kesin bir hüküm olup onların sözünü kaçınılmaz bir şekilde reddetmektedir. Eğer sözün bu kısmında dursaydık Mürcie'nin sözü sahih olurdu; ancak { لِمَنْ يَشاءُ } kavli gelerek onlara reddiye olmuş ve şirkten başka günahların bağışlanmasının, onların her mümin için bağışlanmıştır iddialarının aksine, ancak bir kısım topluluk için geçerli olup diğerleri için geçerli olmadığını kesinleştirmiştir.

قال القاضي أبو محمد: ورامت المعتزلة أن ترد هذه الآية إلى قولها، بأن قالوا: «من يشاء» هو التائب، وما أرادوه فاسد، لأن فائدة التقسيم في الآية كانت تبطل، إذا التائب من الشرك يغفر له.

Kadı Ebû Muhammed şöyle dedi: Mu'tezile, «dilediği kimse»den maksadın tövbe eden kimse olduğunu söyleyerek bu ayeti kendi görüşlerine çekmeye çalışmıştır. Onların kastettiği bu şey batıldır; çünkü şirkten tövbe eden kimse de bağışlandığına göre, ayetteki taksimin (ayrımın) faydası ortadan kalkmış olurdu.

قال القاضي أبو محمد: ورامت المرجئة أن ترد الآية إلى قولها، بأن قالوا: لِمَنْ يَشاءُ معناه:

Kadı Ebû Muhammed şöyle dedi: Mürcie de { لِمَنْ يَشاءُ } ifadesinin anlamının,

يشاء أن يؤمن، لا يشاء أن يغفر له. فالمشيئة معلقة بالإيمان ممن يؤمن، لا بغفران الله لمن يغفر له، ويرد ذلك بأن الآية تقتضي على هذا التأويل أن قوله: وَيَغْفِرُ ما دُونَ ذلِكَ عام في كافر ومؤمن، فإذا خصص المؤمنون بقوله لِمَنْ يَشاءُ وجب أن الكافرين لا يغفر لهم ما دون ذلك، ويجازون به.

bağışlanmasını dilediği kimse değil, iman etmesini dilediği kimse olduğunu söyleyerek ayeti kendi görüşüne çekmeye çalışmıştır. Yani meşîet (dileme), Allah'ın bağışlayacağı kimseyi bağışlamasına değil, iman edecek kimseden sadır olacak imana bağlanmıştır. Bu iddia şu şekilde reddedilir: Bu yoruma göre ayet, { وَيَغْفِرُ ما دُونَ ذلِكَ } kavlinin hem kafir hem mümin hakkında genel olmasını gerektirir; müminler { لِمَنْ يَشاءُ } kavliyle tahsis edildiğinde ise kafirlerin şirk dışındaki günahlarının bağışlanmayıp bunlarla cezalandırılmaları vacip olur.

قال القاضي أبو محمد: وذلك وإن كان مما قد قيل- فهو مما لم يقصد بالآية على تأويل أحد من العلماء، ويرد على هذا المنزع بطول التقسيم، لأن الشرك مغفور أيضا لمن شاء الله أن يؤمن.

Kadı Ebû Muhammed şöyle dedi: Bu her ne kadar söylenmiş bir söz olsa da, âlimlerden hiçbirinin teviline göre ayette kastedilen bir mana değildir. Bu yaklaşıma, taksimin boşa çıkması sebebiyle de reddiye yapılır; zira şirk de Allah'ın iman etmesini dilediği kimse için bağışlanmıştır.

قال القاضي أبو محمد: ومن آيات الوعيد التي احتج بها المعتزلة، قوله تعالى: وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِناً مُتَعَمِّداً فَجَزاؤُهُ جَهَنَّمُ خالِداً فِيها وَغَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِ وَلَعَنَهُ وَأَعَدَّ لَهُ عَذاباً عَظِيماً [النساء: ٩٣] والآية مخرجة عنهم لوجوه، منها: أن الأصح في تأويل قوله تعالى مُتَعَمِّداً ما قال ابن عباس: إنه أراد مستحلا، وإذا استحل أحد ما حرم الله عليه فقد كفر، ويدل على ما قال ابن عباس: إنّا نجد الله تعالى في أمر القتل إذا ذكر القصاص لم يذكر الوعيد، وإذا ذكر الوعيد بالنار لم يذكر القصاص، فيظهر أن القصاص للقاتل المؤمن العاصي، والوعيد للمستحل الذي في حكم الكافر، ومنها من جهة أخرى أن الخلود إذا لم يقرن بقوله «أبدا» فجائز أن يراد به الزمن المتطاول، إذ ذلك معهود في كلام العرب، ألا ترى أنهم يحيّون الملوك بخلد الله ملكك، ومن ذلك قول امرئ القيس: [الطويل]

Kadı Ebû Muhammed şöyle dedi: Mu'tezile'nin delil getirdiği vaîd ayetlerinden biri de Allah Teâlâ'nın şu kavlidir: { وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِناً مُتَعَمِّداً فَجَزاؤُهُ جَهَنَّمُ خالِداً فِيها وَغَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِ وَلَعَنَهُ وَأَعَدَّ لَهُ عَذاباً عَظِيماً } [en-Nisâ: 93] “Kim bir mümini kasten öldürürse, cezası, içinde ebedî kalacağı cehennemdir. Allah ona gazap etmiş, onu lanetlemiş ve onun için büyük bir azap hazırlamıştır.” Ayet, birtakım yönlerden onların aleyhine çıkarılır: Bunlardan biri, Allah Teâlâ'nın { مُتَعَمِّداً } kavlinin tevilinde en sahih olanın İbn Abbâs'ın dediği gibi 'bunu helal sayarak' manasında olmasıdır; zira bir kimse Allah'ın haram kıldığı bir şeyi helal sayarsa küfre girmiş olur. İbn Abbâs'ın sözüne şu husus delalet eder: Biz Allah Teâlâ'nın öldürme konusunda kısası zikrettiğinde tehdidi (vaîd) zikretmediğini, cehennem tehdidini zikrettiğinde ise kısası zikretmediğini görmekteyiz. Buradan anlaşılmaktadır ki kısas günahkar mümin katil içindir; tehdit ise kafir hükmünde olan helal sayıcı içindir. Başka bir yönden ise şudur: Ebedîlik (hulûd) «ebeden» lafzıyla birlikte kullanılmadığı takdirde, bununla uzun bir sürenin kastedilmesi caizdir; zira bu, Arapların kelamında bilinen bir durumdur. Görmez misin ki onlar kralları 'Allah senin mülkünü ebedî kılsın' (halledallâhu mülkek) diye selamlarlar. İmruülkays'ın şu beyti de bu kabildendir:

وهل يعمن إلّا سعيد مخلّد ... قليل الهموم ما يبيت بأوجال

"Kederi az olup geceyi korkular içinde geçirmeyen, ebediyete erdirilmiş (uzun ömürlü) mutlu kimseden başkası nimet içinde yaşar mı?"

وقال عبد الله بن عمرو لما نزلت قُلْ يا عِبادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ لا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ، إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعاً [الزمر: ٥٣] قال بعض أصحاب النبي ﵇: والشرك يا رسول الله، فنزلت: إِنَّ اللَّهَ لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ، وَيَغْفِرُ ما دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ ولما حتم على أنه لا يغفر الشرك ذكر قبح موضعه وقدره في الذنوب، والفرية: أشد مراتب الكذب قبحا، وهو الاختلاق للعصبية.

Abdullah b. Amr şöyle demiştir: { قُلْ يا عِبادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ لا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ، إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعاً } [ez-Zümer: 53] “De ki: Ey kendi aleyhlerine haddi aşan kullarım! Allah'ın rahmetinden ümit kesmeyin. Şüphesiz Allah bütün günahları bağışlar.” ayeti inince, Peygamber aleyhisselâm'ın sahâbîlerinden bazıları: 'Şirki de mi ey Allah'ın Resulü?' dediler. Bunun üzerine: { إِنَّ اللَّهَ لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ، وَيَغْفِرُ ما دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ } “Şüphesiz Allah, kendisine ortak koşulmasını bağışlamaz; bunun dışındakileri ise dilediği kimse için bağışlar.” ayeti indi. Allah şirki bağışlamayacağını kesinleştirince, onun günahlar arasındaki çirkin konumunu ve büyüklüğünü zikretti. İftira (el-firye): Yalanın çirkinlik bakımından en şiddetli mertebesidir; o da taassup sebebiyle uydurulan yalandır.

قوله تعالى:

Allah Teâlâ'nın şu kavli:

[سورة النساء (٤) : الآيات ٤٩ الى ٥٢]

[en-Nisâ Suresi (4) : Ayetler 49-52]

أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يُزَكُّونَ أَنْفُسَهُمْ بَلِ اللَّهُ يُزَكِّي مَنْ يَشاءُ وَلا يُظْلَمُونَ فَتِيلاً (٤٩) انْظُرْ كَيْفَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَكَفى بِهِ إِثْماً مُبِيناً (٥٠) أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيباً مِنَ الْكِتابِ يُؤْمِنُونَ بِالْجِبْتِ وَالطَّاغُوتِ وَيَقُولُونَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا هؤُلاءِ أَهْدى مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا سَبِيلاً (٥١) أُولئِكَ الَّذِينَ لَعَنَهُمُ اللَّهُ وَمَنْ يَلْعَنِ اللَّهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ نَصِيراً (٥٢)

{ أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يُزَكُّونَ أَنْفُسَهُمْ بَلِ اللَّهُ يُزَكِّي مَنْ يَشاءُ وَلا يُظْلَمُونَ فَتِيلاً (٤٩) انْظُرْ كَيْفَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَكَفى بِهِ إِثْماً مُبِيناً (٥٠) أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيباً مِنَ الْكِتابِ يُؤْمِنُونَ بِالْجِبْتِ وَالطَّاغُوتِ وَيَقُولُونَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا هؤُلاءِ أَهْدى مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا سَبِيلاً (٥١) أُولئِكَ الَّذِينَ لَعَنَهُمُ اللَّهُ وَمَنْ يَلْعَنِ اللَّهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ نَصِيراً (٥٢) } “Kendilerini temize çıkaranları görmedin mi? Hayır, ancak Allah dilediğini temize çıkarır ve onlara kıl payı kadar haksızlık edilmez. Bak, Allah'a karşı nasıl yalan uyduruyorlar! Apaçık bir günah olarak bu [onlara] yeter. Kendilerine Kitap'tan bir nasip verilenleri görmedin mi? Cibte ve tâğûta inanıyorlar ve inkâr edenler için 'Bunlar, iman edenlerden daha doğru bir yoldadır' diyorlar. İşte onlar, Allah'ın lanetlediği kimselerdir. Allah kimi lanetlerse, artık onun için hiçbir yardımcı bulamazsın.”

هذا لفظ عام في ظاهره، ولم يختلف أحد من المتأولين في أن المراد اليهود، واختلف في المعنى الذي به «زكوا أنفسهم» ، فقال قتادة والحسن: ذلك قولهم نَحْنُ أَبْناءُ اللَّهِ وَأَحِبَّاؤُهُ [المائدة: ١٨] وقولهم: لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلَّا مَنْ كانَ هُوداً [البقرة: ١١١] وقال الضحاك والسدي: ذلك قولهم: لا ذنوب لنا وما فعلناه نهارا غفر ليلا، وما فعلناه ليلا غفر نهارا، ونحن كالأطفال في عدم الذنوب، وقال مجاهد وأبو مالك وعكرمة: تقديمهم أولادهم الصغار للصلاة لأنهم لا ذنوب لهم.

Bu, zahiri itibarıyla genel bir lafızdır; ancak müfessirlerden hiçbiri bundan kastın Yahudiler olduğu konusunda ihtilaf etmemiştir. Onların «kendilerini temize çıkarmaları»nın (tezkiye) hangi anlamda olduğu konusunda ise ihtilaf edilmiştir: Katâde ve Hasan şöyle demiştir: Bu, onların { نَحْنُ أَبْناءُ اللَّهِ وَأَحِبَّاؤُهُ } [el-Mâide: 18] “Biz Allah'ın oğulları ve sevgilileriyiz” ve { لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلَّا مَنْ كانَ هُوداً } [el-Bakara: 111] “Yahudi olanlardan başkası asla cennete girmeyecektir” sözleridir. Dahhâk ve Süddî ise şöyle demiştir: Bu, onların 'Bizim hiçbir günahımız yoktur; gündüz yaptığımız gece bağışlanır, gece yaptığımız gündüz bağışlanır ve biz günahsızlıkta çocuklar gibiyiz' demeleridir. Mücâhid, Ebû Mâlik ve İkrime ise şöyle demiştir: Günahları olmadığı gerekçesiyle küçük çocuklarını namaz kıldırmak için öne geçirmeleridir.

قال المؤلف: وهذا يبعد من مقصد الآية وقال ابن عباس: ذلك قولهم أبناؤنا الذين ماتوا يشفعون لنا ويزكوننا، وقال عبد الله بن مسعود: ذلك ثناء بعضهم على بعض، ومدحهم لهم وتزكيتهم لهم.

Müellif şöyle dedi: Bu [son görüş] ayetin maksadından uzaktır. İbn Abbâs şöyle demiştir: Bu, onların 'Ölen çocuklarımız bize şefaat eder ve bizi temize çıkarır' demeleridir. Abdullah b. Mes'ûd ise şöyle demiştir: Bu, birbirlerini methetmeleri, birbirlerini övüp tezkiye etmeleridir.

قال القاضي أبو محمد: فتقتضي هذه الآية الغض من المزكي لنفسه بلسانه، والإعلام بأن الزاكي

Kadı Ebû Muhammed şöyle dedi: Bu ayet, diliyle kendini temize çıkaran kimseyi yermeyi ve gerçek anlamda temizlenmiş (zâkî)

المزكى من حسنت أفعاله وزكاه الله ﷿، والضمير في يُزَكُّونَ عائد على المذكورين ممن زكى نفسه أو ممن يزكيه الله تعالى، وغير هذين الصنفين علم أن الله تعالى لا يظلمهم من غير هذه الآية، وقرأت طائفة «ولا تظلمون» بالتاء على الخطاب، «والفتيل» : هو ما فتل، فهو فعيل بمعنى مفعول، وقال ابن عباس وعطاء ومجاهد وغيرهم: «الفتيل» : الخيط الذي في شق نواة التمرة، وقال ابن عباس وأبو مالك والسدي:

ve temize çıkarılmış kimsenin, amelleri güzel olan ve Allah Azze ve Celle'nin temize çıkardığı kimse olduğunu bildirmeyi gerektirmektedir. { يُزَكُّونَ } fiilindeki zamir, kendini temize çıkaran veya Allah Teâlâ'nın temize çıkardığı zikredilen kimselere racidir. Bu iki sınıfın dışındakilere ise Allah Teâlâ'nın haksızlık etmeyeceği bu ayetin dışındaki delillerden bilinmektedir. Bir grup, hitap kipi olarak te ile «ve lâ tuzlemûne» şeklinde okumuştur. «Fetîl» (hurma çekirdeğindeki lif/fitil): bükülen şeydir; mef'ûl anlamında faîl veznindedir. İbn Abbâs, Atâ, Mücâhid ve diğerleri şöyle demiştir: «Fetîl», hurma çekirdeğinin yarığındaki ipliksi ince liftir. İbn Abbâs, Ebû Mâlik ve Süddî ise şöyle demiştir:

هو ما خرج من بين إصبعيك أو كفيك إذا فتلتهما، وهذا كله يرجع إلى الكناية عن تحقير الشيء وتصغيره، وأن الله لا يظلمه، ولا شيء دونه في الصغر، فكيف بما فوقه، ونصبه على مفعول ثان ب يُظْلَمُونَ.

İki parmağını veya iki avucunu birbirine sürttüğünde aralarından çıkan kir/fitildir. Bunların hepsi bir şeyin son derece önemsiz ve küçük olmasından kinayedir; Allah ona ve ondan daha küçük hiçbir şeye haksızlık etmez, nerede kaldı ki ondan daha büyüğüne haksızlık etsin. [Fetîlen kelimesinin] mansub oluşu ise { يُظْلَمُونَ } fiilinin ikinci mef'ûlü olmasından dolayıdır.

وقوله تعالى: انْظُرْ كَيْفَ يَفْتَرُونَ الآية، يبين أن تزكيتهم أنفسهم كانت بالباطل والكذب، ويقوي أن التزكية كانت بقولهم نَحْنُ أَبْناءُ اللَّهِ وَأَحِبَّاؤُهُ [المائدة: ١٨] إذ الافتراء في هذه المقالة أمكن، وكَيْفَ يصح أن يكون في موضع نصب ب يَفْتَرُونَ، ويصح أن تكون في موضع رفع بالابتداء، والخبر في قوله: يَفْتَرُونَ وَكَفى بِهِ إِثْماً مُبِيناً خبر في مضمنه تعجب وتعجيب من الأمر، ولذلك دخلت الباء لتدل على معنى الأمر بالتعجب، وأن يكتفى لهم بهذا الكذب إثما ولا يطلب لهم غيره، إذ هو موبق ومهلك وإِثْماً نصب على التمييز.

Allah Teâlâ'nın: { انْظُرْ كَيْفَ يَفْتَرُونَ } ayeti, onların kendilerini temize çıkarmalarının batıl ve yalan olduğunu beyan etmekte ve bu tezkiyenin { نَحْنُ أَبْناءُ اللَّهِ وَأَحِبَّاؤُهُ } [el-Mâide: 18] “Biz Allah'ın oğulları ve sevgilileriyiz” sözleriyle olduğu görüşünü güçlendirmektedir; zira iftira bu sözde daha belirgindir. { كَيْفَ } lafzının { يَفْتَرُونَ } fiiliyle mansub konumda olması sahih olduğu gibi, mübteda olarak merfû konumda olması da sahihtir; bu durumda haber { يَفْتَرُونَ } kavlindedir. { وَكَفى بِهِ إِثْماً مُبِيناً } kavli, içeriğinde işe karşı hayret etme ve hayrete düşürme (taaccüb) anlamı barındıran bir haberdir; bu sebeple taaccüb emri manasına delalet etmesi için ba harf-i cerri dahil olmuştur. Anlamı, günah olarak onlara bu yalanın yeteceği ve başka bir günahın aranmayacağıdır; zira bu helak edicidir. { إِثْماً } lafzı temyiz olarak mansubdur.

وقوله تعالى: أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ الآية، ظاهرها يعم اليهود والنصارى، ولكن أجمع المتأولون على أن المراد بها طائفة من اليهود، والقصص يبين ذلك، واختلف في بِالْجِبْتِ وَالطَّاغُوتِ، فقال عكرمة وغيره: هما في هذا الموضع صنمان كانا لقريش، وذلك أن كعب بن الأشرف وجماعة معه وردوا مكة محرضين على قتال رسول الله ﷺ، فقالت لهم قريش: إنكم أهل الكتاب، ومحمد صاحب كتاب، ونحن لا نأمنكم أن تكونوا معه، إلا أن تسجدوا لهذين الصنمين اللذين لنا، ففعلوا، ففي ذلك نزلت هذه الآية، وقال ابن عباس: بِالْجِبْتِ هنا: حيي بن أخطب وَالطَّاغُوتِ: كعب بن الأشرف. فالمراد على هذه الآية القوم الذين كانوا معهما من بني إسرائيل لإيمانهم بهما واتباعهم لهما، وقال ابن عباس: بِالْجِبْتِ. الأصنام، وَالطَّاغُوتِ. القوم المترجمون عن الأصنام، الذين يضلون الناس بتعليمهم إياهم عبادة الأصنام، وروي عن عمر بن الخطاب ﵁ أنه قال: بِالْجِبْتِ السحر، وَالطَّاغُوتِ: الشيطان، وقاله مجاهد والشعبي، وقال زيد بن أسلم: بِالْجِبْتِ: الساحر، وَالطَّاغُوتِ:

Allah Teâlâ'nın: { أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ } ayetinin zahiri Yahudileri ve Hristiyanları kapsar; ancak müfessirler bununla Yahudilerden bir grubun kastedildiği hususunda icma etmişlerdir, nüzul kıssaları da bunu açıklamaktadır. { بِالْجِبْتِ وَالطَّاغُوتِ } konusunda ihtilaf edilmiştir: İkrime ve başkaları şöyle demiştir: Bu ikisi burada Kureyş'e ait iki puttur; şöyle ki Kâ'b b. el-Eşref ve beraberindeki bir grup, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile savaşmaya kışkırtmak üzere Mekke'ye geldiler. Kureyş onlara: 'Siz Ehl-i Kitapsınız, Muhammed de kitap sahibidir; bizim şu iki putumuza secde etmedikçe sizin onun yanında yer almayacağınızdan emin olamayız' dedi. Onlar da secde ettiler; işte bu ayet bunun hakkında indi. İbn Abbâs şöyle demiştir: Buradaki { بِالْجِبْتِ } Huyey b. Ahtab, { وَالطَّاغُوتِ } ise Kâ'b b. el-Eşref'tir. Bu görüşe göre ayette kastedilenler, bu ikisine inanıp uydukları için İsrâiloğulları'ndan onların yanında bulunan kimselerdir. İbn Abbâs [yine] şöyle demiştir: Cibt putlar, tâğût ise putların tercümanlığını yapan ve insanlara putlara tapmayı öğreterek onları saptıran kimselerdir. Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh'tan şöyle dediği rivayet edilmiştir: Cibt sihir, tâğût ise şeytandır. Bunu Mücâhid ve Şa'bî de söylemiştir. Zeyd b. Eslem şöyle demiştir: Cibt sihirbaz, tâğût ise

الشيطان، وقال سعيد بن جبير ورفيع: بِالْجِبْتِ: الساحر، والطَّاغُوتِ: الكاهن، وقال قتادة: بِالْجِبْتِ:

şeytandır. Saîd b. Cübeyr ve Rufey' şöyle demiştir: Cibt sihirbaz, tâğût kâhindir. Katâde şöyle demiştir: Cibt

الشيطان، والطاغوت: الكاهن، وقال سعيد بن جبير أيضا: الجبت: الكاهن، والطاغوت: الشيطان، وقال ابن سيرين: بِالْجِبْتِ: الكاهن، وَالطَّاغُوتِ: الساحر، وقال مجاهد في كتاب الطبري: بِالْجِبْتِ: كعب ابن الأشرف، والطاغوت الشيطان كان في صورة إنسان.

şeytan, tâğût kâhindir. Saîd b. Cübeyr yine şöyle demiştir: Cibt kâhin, tâğût şeytandır. İbn Sîrîn şöyle demiştir: Cibt kâhin, tâğût sihirbazdır. Mücâhid, Taberî'nin kitabında şöyle demiştir: Cibt Kâ'b b. el-Eşref'tir, tâğût ise insan suretine girmiş şeytandır.

قال ابن عطية: فمجموع هذا يقتضي أن بِالْجِبْتِ وَالطَّاغُوتِ هو كل ما عبد وأطيع من دون الله تعالى، وكذلك قال مالك ﵀: الطاغوت كل ما عبد من دون الله تعالى، وذكر بعض الناس أن الجبت: هو من لغة الحبشة، وقال قطرب: بِالْجِبْتِ أصله الجبس، وهو الثقيل الذي لا خير عنده، وأما الطَّاغُوتِ فهو من طغى، أصله طغووت وزنه فعلوت، وتاؤه زائدة، قلب فرد فلعوت، أصله طوغوت، تحركت الواو وفتح ما قبلها فانقلبت ألفا، وقوله تعالى: وَيَقُولُونَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا الآية سببها، أن قريشا قالت لكعب بن الأشرف

İbn Atiyye şöyle dedi: Bütün bunların toplamı, { بِالْجِبْتِ وَالطَّاغُوتِ } ifadesinin Allah Teâlâ'dan başka tapılan ve itaat edilen her şey olduğunu gerektirir. Nitekim Mâlik rahimehullâh da şöyle demiştir: Tâğût, Allah Teâlâ'dan başka tapılan her şeydir. Bazı kimseler Cibt kelimesinin Habeşçe olduğunu zikretmiştir. Kutrub şöyle demiştir: «el-Cibt» kelimesinin aslı «el-cibs»tir ki o da kendisinde hiçbir hayır bulunmayan ağır/hantal kimsedir. «et-Tâğût»a gelince, o «tağâ» (haddi aştı) fiilindendir; aslı fa'lût vezninde «tağavût»tur, te harfi zâiddir, harf aktarımı (kalb) yapılarak fel'ût veznine çevrilmiş ve aslı «tavğût» olmuştur; vav harfi harekeli olup makabli meftuh olduğu için elife dönüşmüştür. Allah Teâlâ'nın: { وَيَقُولُونَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا } ayetinin iniş sebebi şudur: Kureyş Kâ'b b. el-Eşref'e,

حين ورد مكة: أنت سيدنا وسيد قومك، إنّا قوم ننحر الكوماء، ونقري الضيف، ونصل الرحم، ونسقي الحجيج، ونعبد آلهتنا الذين وجدنا آباءنا يعبدون، وهذا الصنبور المنبتر من قومه قد قطع الرحم، فمن أهدى نحن أو هو؟ فقال كعب: أنتم أهدى منه وأقوم دينا، فنزلت هذه الآية، قاله ابن عباس: وحكى السدي: أن أبا سفيان خاطب كعبا بهذه المقالة، فالضمير في يَقُولُونَ عائد على كعب على ما تقدم- أو على الجماعة من بني إسرائيل التي كانت مع كعب، لأنها قالت بقوله في جميع ذلك على ما ذكر بعض المتأولين، و «الذين كفروا» في هذه الآية هم قريش، والإشارة ب هؤُلاءِ إليهم، وأَهْدى: وزنه أفعل وهو للتفضيل، والَّذِينَ آمَنُوا: هم النبي ﵇ وأمته، وسَبِيلًا نصب على التمييز، وقالت فرقة: بل المراد في الآية من بني إسرائيل هو حيي بن أخطب وهو المقصود من أول الآيات، والمشار إليه بقوله أُولئِكَ هم المراد من بني إسرائيل، فمن قال: كانوا جماعة فذلك مستقيم لفظا ومعنى، ومن قال: هو كعب أو حيي، فعبر عنه بلفظ الجمع، لأنه كان متبوعا، وكان قوله مقترنا بقول جماعة.

Mekke'ye geldiğinde şöyle demişti: 'Sen bizim ve kavminin efendisisin. Biz hörgüçlü develeri kesen, misafire ikram eden, akrabalık bağını gözeten, hacılara su dağıtan ve atalarımızın taptığını gördüğümüz ilahlarımıza tapan bir topluluğuz. Kavminden soyutlanmış bu tek başına kalmış (sunbûr) adam ise akrabalık bağını kopardı; hangimiz daha doğru yoldayız, biz mi yoksa o mu?' Kâ'b da: 'Siz ondan daha doğru yoldasınız ve din bakımından daha doğrusunuz' dedi; bunun üzerine bu ayet indi. Bunu İbn Abbâs söylemiştir. Süddî ise Ebû Süfyân'ın bu sözle Kâ'b'a hitap ettiğini nakletmiştir. { يَقُولُونَ } fiilindeki zamir, daha önce geçtiği üzere Kâ'b'a racidir ya da bazı müfessirlerin zikrettiğine göre bütün bu konularda onun sözünü söyledikleri için Kâ'b'ın yanında bulunan İsrâiloğulları topluluğuna racidir. Bu ayetteki «inkâr edenler» (ellezîne keferû) Kureyş'tir; { هؤُلاءِ } ile yapılan işaret de onlaradır. { أَهْدى } kelimesi ef'al veznindedir ve üstünlük (tafdîl) bildirir. «İman edenler» (ellezîne âmenû) ise Peygamber aleyhisselâm ve onun ümmetidir. { سَبِيلًا } lafzı temyiz olarak mansubdur. Bir grup şöyle demiştir: Bilakis ayette İsrâiloğulları'ndan kastedilen kimse Huyey b. Ahtab'dır ve ayetlerin başından beri kastedilen odur. { أُولئِكَ } kavliyle işaret edilenler ise İsrâiloğulları'ndan kastedilen kimselerdir. Onların bir topluluk olduğunu söyleyen kimsenin bu sözü hem lafız hem mana bakımından uygundur. Onun Kâ'b veya Huyey olduğunu söyleyen kimse ise, o kimse peşinden gidilen bir önder olduğu ve sözü bir topluluğun sözüyle birleştiği için çoğul lafzıyla ifade edildiğini belirtmiştir.

ولَعَنَهُمُ معناه: أبعدهم من خيره ومقتهم، ومن يفعل الله ذلك به ويخذله فلا ناصر له من المخلوقين، وإن نصرته طائفة، فنصرتها كلا نصرة، إذ لا تغني عنه شيئا.

{ لَعَنَهُمُ } kavlinin manası: Onları hayrından uzaklaştırdı ve onlara gazap etti, demektir. Allah kime bunu yapar ve onu yardımsız bırakırsa, yaratılmışlardan artık onun hiçbir yardımcısı olamaz. Bir topluluk ona yardım etse bile, bu yardım ona hiçbir fayda sağlamayacağı için yok hükmündedir.

قوله تعالى:

Allah Teâlâ'nın şu kavli:

[سورة النساء (٤) : الآيات ٥٣ الى ٥٥]

[en-Nisâ Suresi (4) : Ayetler 53-55]

أَمْ لَهُمْ نَصِيبٌ مِنَ الْمُلْكِ فَإِذاً لا يُؤْتُونَ النَّاسَ نَقِيراً (٥٣) أَمْ يَحْسُدُونَ النَّاسَ عَلى ما آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ فَقَدْ آتَيْنا آلَ إِبْراهِيمَ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ وَآتَيْناهُمْ مُلْكاً عَظِيماً (٥٤) فَمِنْهُمْ مَنْ آمَنَ بِهِ وَمِنْهُمْ مَنْ صَدَّ عَنْهُ وَكَفى بِجَهَنَّمَ سَعِيراً (٥٥)

{ أَمْ لَهُمْ نَصِيبٌ مِنَ الْمُلْكِ فَإِذاً لا يُؤْتُونَ النَّاسَ نَقِيراً (٥٣) أَمْ يَحْسُدُونَ النَّاسَ عَلى ما آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ فَقَدْ آتَيْنا آلَ إِبْراهِيمَ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ وَآتَيْناهُمْ مُلْكاً عَظِيماً (٥٤) فَمِنْهُمْ مَنْ آمَنَ بِهِ وَمِنْهُمْ مَنْ صَدَّ عَنْهُ وَكَفى بِجَهَنَّمَ سَعِيراً (٥٥) } “Yoksa onların hükümranlıktan bir payı mı var? Öyle olsaydı, insanlara çekirdeğin sırtındaki bir zerre kadar bile bir şey vermezlerdi. Yoksa Allah'ın lütfundan insanlara verdiklerini mi kıskanıyorlar? Muhakkak ki biz İbrahim ailesine de Kitap ve hikmet verdik ve onlara büyük bir mülk verdik. Artık onlardan kimi ona iman etti, kimi de ondan yüz çevirdi. [Onlara] çılgın alevli bir ateş olarak cehennem yeter.”

عرف أَمْ أن تعطف بعد استفهام متقدم، كقولك: أقام زيد أم عمرو، فإذا وردت ولم يتقدمها استفهام، فمذهب سيبويه: أنها مضمنة معنى الإضراب عن الكلام الأول والقطع منه، وهي مضمنة مع ذلك معنى الاستفهام، فهي بمعنى «بل» مع ألف الاستفهام، كقول العرب: إنها لإبل أم شاء، فالتقدير عند سيبويه، أنها لإبل بل أهي شاء. وكذلك هذا الموضع، تقديره: بل ألهم نصيب من الملك؟ وقد حكي عن بعض النحويين، أن أَمْ يستفهم بها ابتداء دون تقدم استفهام، حكاه ابن قتيبة في المشكل، وهذا غير مشهور للعرب، وقال بعض المفسرين: أَمْ بمعنى بل، ولم يذكروا الألف اللازمة، فأوجبوا على هذا حصول الملك للمذكورين في الآية، والتزموا ذلك وفسروا عليه، فالمعنى عندهم: بل هم ملوك أهل دنيا وعتو وتنعم، لا يبغون غيره، فهم بخلاء به، حريصون على أن لا يكون ظهور لسواهم.

{ أَمْ } edatının bilinen kuralı, 'Zeyd mi ayakta durdu yoksa Amr mı?' sözünde olduğu gibi, kendisinden önce geçen bir istifhamdan (soru edatından) sonra atıf yapmasıdır. Şayet kendisinden önce bir istifham geçmeksizin gelirse, Sîbeveyh'in mezhebine göre: İlk sözden vazgeçme (idrâb) ve ondan sözü kesme manasını içerir ve bununla birlikte istifham manasını da barındırır. Dolayısıyla istifham hemzesiyle birlikte «bel» (bilakis/yoksa) manasındadır; nitekim Arapların 'Şüphesiz o bir deve midir yoksa koyun mu?' sözü gibi. Sîbeveyh'e göre buradaki takdir: 'Şüphesiz o bir devedir; bilakis o koyun mudur?' şeklindedir. İşte burası da böyledir, takdiri: 'Bilakis onların mülkten bir payı mı var?' şeklindedir. Bazı dilcilerden, { أَمْ } edatının önceden bir istifham geçmeksizin doğrudan istifham için kullanılacağı nakledilmiştir; bunu İbn Kuteybe el-Müşkil'de nakletmiştir, fakat bu Araplar arasında meşhur değildir. Bazı müfessirler ise { أَمْ } edatının «bel» manasında olduğunu söylemiş ve zorunlu olan hemzeyi zikretmemişlerdir. Bu sebeple ayette zikredilenler için mülkün hasıl olduğunu gerekli kılmışlar, buna bağlı kalmış ve buna göre tefsir etmişlerdir. Onlara göre mana şöyledir: 'Bilakis onlar dünya ehli, azgın ve nimet içinde yüzen meliklerdir; başkasını istemezler, bu sebeple onda cimridirler ve kendilerinden başkasının üstün olmamasına hırslıdırlar.'

قال القاضي أبو محمد: والمعنى على الأرجح الذي هو مذهب سيبويه والحذاق، أنه استفهام على معنى الإنكار، أي ألهم ملك؟ فإذا لو كان لبخلوا، وقرأ ابن مسعود، «فإذا لا يؤتوا» بغير نون على إعمال «إذا» ، والمصحف على إلغائها، والوجهان جائزان، وإن كانت صدرا من أجل دخول الفاء عليها، والنقير، أعرف ما فيه أنها النكتة التي في ظهر النواة من التمرة، ومن هنالك تنبت، وهو قول الجمهور، وقالت فرقة:

Kadı Ebû Muhammed şöyle dedi: Sîbeveyh'in ve müdakkik âlimlerin mezhebi olan en kuvvetli görüşe göre mana, inkâr anlamı taşıyan bir istifhamdır; yani 'Onların mülkü mü var? Şayet öyle olsaydı cimrilik ederlerdi' demektir. İbn Mes'ûd «fe-izen lâ yü'tû» şeklinde nun harfi olmaksızın { إِذاً } edatını amel ettirerek okumuştur; Mushaf ise onu amelden düşürmüştür (ilga). Her iki vecih de caizdir; cümlenin başında olsa bile başına fa harfi girdiği için [ilga edilmiştir]. «Nakîr» hakkında en bilinen görüş, onun hurma çekirdeğinin sırtındaki çukurluk/noktacık olduğudur ki bitki oradan filizlenir; bu cumhurun görüşüdür. Bir grup ise şöyle demiştir:

هي النقطة التي في بطن النواة، وروي عن ابن عباس أنه قال: هو نقر الإنسان بأصبعه، وهذا كله يجمعه أنه كناية عن الغاية في الحقارة والقلة على مجاز العرب واستعارتها، و «إذا» في هذه الآية ملغاة لدخول فاء العطف عليها، ويجوز إعمالها، والإلغاء أفصح، وذلك أنها إذا تقدمت أعملت قولا واحدا، وإذا توسطت ألغيت قولا واحدا، فإذا دخل عليها وهي متقدمة فاء أو واو جاز إعمالها والإلغاء أفصح وهي لغة القرآن، وتكتب «إذا» بالنون وبالألف، فالنون هو الأصل، كعن ومن، وجاز كتبها بالألف لصحة الوقوف عليها فأشبهت نون التنوين، ولا يصح الوقوف على «عن ومن» .

Hurma çekirdeğinin karnındaki noktacıktır. İbn Abbâs'tan ise onun insanın parmağıyla vurması (tıklatması) olduğu rivayet edilmiştir. Bütün bunları toplayan ortak yön, Arapların mecazı ve istiaresi üzere son derece değersizlik ve azlıktan kinaye olmasıdır. { إِذاً } edatı bu ayette, başına atıf fası girdiği için amelden düşürülmüştür; amel ettirilmesi de caizdir, ancak amelden düşürülmesi daha fasihtir. Şöyle ki o, cümlenin başında geldiğinde ittifakla amel eder; cümlenin ortasında geldiğinde ise ittifakla amelden düşer. Cümlenin başında iken başına fa veya vav harfi girdiğinde ise amel ettirilmesi caiz olmakla birlikte amelden düşürülmesi daha fasihtir ve Kur'an'ın dili de böyledir. «İzen» hem nun ile hem de elif ile yazılır; asıl olan «an» ve «min» gibi nun ile olmasıdır. Üzerinde vakıf yapılması sahih olduğu için tenvin nununa benzeyerek elif ile yazılması da caiz olmuştur; oysa «an» ve «min» üzerinde [elifle] vakıf sahih olmaz.

وقوله تعالى: أَمْ يَحْسُدُونَ النَّاسَ الآية، أَمْ هذه على بابها، لأن الاستفهام الذي في تقديرنا، بل ألهم قد تقدمها، واختلف المتأولون في المراد ب النَّاسَ في هذا الموضع، فقال ابن عباس ومجاهد وعكرمة والسدي والضحاك، هو النبي ﵇، والفضل النبوة فقط، والمعنى فلم يخصونه بالحسد ولا يحسدون آل إبراهيم في جميع ما آتيناهم من هذا وغيره من الملك؟ وقال ابن عباس والسدي أيضا: هو النبي ﷺ، والفضل ما أبيح له من النساء فقط، وسبب الآية عندهم، أن اليهود قالت لكفار العرب: انظروا إلى هذا الذي يقول: إنه بعث بالتواضع، وإنه لا يملأ بطنه طعاما، ليس همه إلا في النساء، ونحو هذا، فنزلت الآية، والمعنى فلم يخصونه بالحسد ولا يحسدون آل إبراهيم؟ ﷺ يعني سليمان وداود ﵉ في أنهما أعطيا النبوة والكتاب، وأعطيا مع ذلك ملكا عظيما، في أمر النساء، وهو ما روي أنه كان لسليمان سبعمائة امرأة، وثلاثمائة سرية، ولداود مائة امرأة، ونحو هذا من الأخبار الواردة في ذلك، فالملك في هذا القول إباحة النساء، كأنه المقصود أولا بالذكر، وقال قتادة:

Allah Teâlâ'nın: { أَمْ يَحْسُدُونَ النَّاسَ } ayetindeki { أَمْ } edatı kendi kuralı üzeredir; çünkü takdirimizdeki istifham olan 'yoksa onların mı?' ifadesi kendisinden önce geçmiştir. Müfessirler bu makamdaki { النَّاسَ } lafzı ile neyin kastedildiği hususunda ihtilaf etmişlerdir: İbn Abbâs, Mücâhid, İkrime, Süddî ve Dahhâk şöyle demiştir: O, Peygamber aleyhisselâm'dır; lütuf (el-fazl) ise sadece peygamberliktir. Mana da şöyledir: 'Bizim İbrahim ailesine bundan ve diğer şeylerden verdiğimiz büyük mülk sebebiyle onları kıskanmazlarken, neden özellikle onu hasetle hedef alıyorlar?' İbn Abbâs ve Süddî yine şöyle demiştir: O, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'dir; lütuf ise sadece ona helal kılınan kadınlardır. Onlara göre ayetin iniş sebebi şudur: Yahudiler Arap müşriklerine şöyle dediler: 'Tevazu ile gönderildiğini ve karnını yemekle doyurmadığını söyleyen şu adama bakın; bütün derdi kadınlardadır' ve buna benzer sözler sarf ettiler. Bunun üzerine ayet indi. Mana şöyledir: 'İbrahim ailesine -yani Süleyman ve Dâvûd aleyhimesselâm'a- peygamberlik ve kitap verilmesiyle birlikte kadınlar konusunda da büyük bir mülk verilmişken onları kıskanmazlar da neden özellikle onu kıskanırlar?' Bu da Süleyman'ın yedi yüz hanımı ve üç yüz cariyesi olduğu, Dâvûd'un ise yüz hanımı olduğu şeklinde bu konuda rivayet edilen haberlerdir. Dolayısıyla bu görüşe göre mülk kadınların helal kılınmasıdır; sanki ilk olarak zikri kastedilen budur. Katâde ise şöyle demiştir:

النَّاسَ في هذا الموضع: العرب، حسدتها بنو إسرائيل في أن كان النبي ﵇ منها، «والفضل» على هذا التأويل: هو محمد ﵇، فالمعنى: لم يحسدون العرب على هذا النبي ﷺ وقد أوتي آل إبراهيم ﷺ وهم أسلافهم- أنبياء وكتبا، كالتوراة والزبور، وَحِكْمَةٍ وهي الفهم في الدين وما يكون من الهدى مما لم ينص عليه الكتاب، وروي عن ابن عباس أنه قال: «نحن الناس» يريد قريشا، ومُلْكاً عَظِيماً: أي ملك سليمان، قاله ابن عباس: وقال مجاهد: الملك العظيم في الآية هو النبوة، وقال همام بن الحارث وأبو مسلمة: هو التأييد بالملائكة.

Bu makamdaki { النَّاسَ } lafzı Araplardır; İsrâiloğulları Peygamber aleyhisselâm'ın onlardan çıkması sebebiyle onları kıskanmıştır. Bu tevil üzere «el-Fazl» ise Muhammed aleyhisselâm'dır. Buna göre mana şöyledir: 'Kendi ataları olan İbrahim ailesine Tevrat ve Zebur gibi peygamberler ve kitaplar ve { وَحِكْمَةٍ } yani dinde derin anlayış ve Kitap'ta açıkça belirtilmeyen hidayet esasları verilmişken, Arapları bu Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem sebebiyle neden kıskanıyorlar?' İbn Abbâs'tan şöyle dediği de rivayet edilmiştir: 'İnsanlar biziz', bununla Kureyş'i kastetmiştir. { مُلْكاً عَظِيماً } ise İbn Abbâs'ın dediğine göre Süleyman'ın mülküdür. Mücâhid: 'Ayetteki büyük mülk peygamberliktir' demiştir. Hemmâm b. el-Hâris ve Ebû Mesleme ise: 'Meleklerle desteklenmektir' demişlerdir.

قال القاضي أبو محمد: والأصوب أنه ملك سليمان أو أمر النساء في التأويل المتقدم، وقوله تعالى:

Kadı Ebû Muhammed şöyle dedi: En doğru olanı, bunun Süleyman'ın mülkü ya da önceki tevilde geçen kadınlar meselesi olmasıdır. Allah Teâlâ'nın şu kavli:

فَمِنْهُمْ مَنْ آمَنَ بِهِ الآية، اختلف المتأولون في عود الضمير من بِهِ فقال الجمهور: هو عائد على القرآن الذي في قوله تعالى: آمِنُوا بِما نَزَّلْنا مُصَدِّقاً لِما مَعَكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَطْمِسَ وُجُوهاً [النساء: ٤٧] فأعلم الله أن منهم من آمن كما أمر، فلذلك ارتفع الوعيد بالطمس ولم يقع، وصد قوم ثبت الوعيد عليهم في الآخرة بقوله: وَكَفى بِجَهَنَّمَ سَعِيراً وقالت فرقة: الضمير عائد على إبراهيم ﵇، وحكى مكي في ذلك قصصا ليست بالثابتة، وقالت فرقة: هو عائد على الفضل الذي آتاه الله النبي ﵇، أو العرب على ما تقدم.

{ فَمِنْهُمْ مَنْ آمَنَ بِهِ } ayetinde { بِهِ } ifadesindeki zamirin nereye ait olduğu hususunda müfessirler ihtilaf etmişlerdir: Cumhur şöyle demiştir: Zamir, Allah Teâlâ'nın { آمِنُوا بِما نَزَّلْنا مُصَدِّقاً لِما مَعَكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَطْمِسَ وُجُوهاً } [en-Nisâ: 47] kavlindeki Kur'an'a racidir. Allah Teâlâ emrolundukları gibi onlardan bir kısmının iman ettiğini bildirmiş, bu sebeple yüzlerin silinmesi tehdidi kalkmış ve vuku bulmamıştır; bir topluluk ise yüz çevirmiştir ki { وَكَفى بِجَهَنَّمَ سَعِيراً } kavliyle ahiretteki tehdit onlar aleyhine kesinleşmiştir. Bir grup şöyle demiştir: Zamir İbrahim aleyhisselâm'a racidir; Mekkî bu konuda sabit olmayan bazı kıssalar nakletmiştir. Bir grup da şöyle demiştir: Zamir, daha önce geçtiği üzere Allah'ın Peygamber aleyhisselâm'a veya Araplara verdiği lütufla ilgilidir.

قال القاضي أبو محمد: قرأت فرقة: «صد» عنه بضم الصاد على بناء الفعل للمفعول، وسَعِيراً معناه: احتراقا وتلهبا، والسعير: شدة توقد النار، فهذا كناية عن شدة العذاب والعقوبة.

Kadı Ebû Muhammed şöyle dedi: Bir grup, meçhul fiil kalıbında sad harfinin ötresiyle «sudde anhu» şeklinde okumuştur. { سَعِيراً } kelimesinin manası: Yanıp tutuşmak ve alevlenmektir. «es-Saîr»: Ateşin şiddetle tutuşmasıdır; bu da azabın ve cezanın şiddetinden kinayedir.

قوله تعالى:

Allah Teâlâ'nın şu kavli:

[سورة النساء (٤) : الآيات ٥٦ الى ٥٧]

[en-Nisâ Suresi (4) : Ayetler 56-57]

إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِآياتِنا سَوْفَ نُصْلِيهِمْ ناراً كُلَّما نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ بَدَّلْناهُمْ جُلُوداً غَيْرَها لِيَذُوقُوا الْعَذابَ إِنَّ اللَّهَ كانَ عَزِيزاً حَكِيماً (٥٦) وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَنُدْخِلُهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها أَبَداً لَهُمْ فِيها أَزْواجٌ مُطَهَّرَةٌ وَنُدْخِلُهُمْ ظِلاًّ ظَلِيلاً (٥٧)

{ إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِآياتِنا سَوْفَ نُصْلِيهِمْ ناراً كُلَّما نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ بَدَّلْناهُمْ جُلُوداً غَيْرَها لِيَذُوقُوا الْعَذابَ إِنَّ اللَّهَ كانَ عَزِيزاً حَكِيماً (٥٦) وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَنُدْخِلُهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها أَبَداً لَهُمْ فِيها أَزْواجٌ مُطَهَّرَةٌ وَنُدْخِلُهُمْ ظِلاًّ ظَلِيلاً (٥٧) } “Ayetlerimizi inkâr edenleri yakında bir ateşe yaslayacağız. Derileri piştikçe, azabı tatsınlar diye onlara başka deriler değiştireceğiz. Şüphesiz Allah Azîz'dir, Hakîm'dir. İman edip salih ameller işleyenleri ise, altından ırmaklar akan, içinde ebedî kalacakları cennetlere koyacağız. Orada onlar için tertemiz eşler vardır ve onları koyu bir gölgeye sokacağız.”

تقدم في الآيات وصف المردة من بني إسرائيل وذكر أفعالهم وذنوبهم، ثم جاء بالوعيد النص لهم بلفظ جلي عام لهم ولغيرهم ممن فعل فعلهم من الكفر، والقراءة المشهورة نُصْلِيهِمْ بضم النون من أصليت ومعناه قربت من النار وألقيت فيها، وهو معنى صليت بتشديد اللام، وقرأ حميد «نصليهم» بفتح النون من صليت، ومعناه شويت، ومنه الحديث، أتي رسول الله بشاة مصلية، أي مشوية، وكذا وقع تصريف الفعل في العين وغيره، وقرأ سلام ويعقوب «نصليهم» بضم الهاء، واختلف المتأولون في معنى تبديل الجلود، فقالت فرقة: تبدل عليهم جلود غيرها، إذ نفوسهم هي المعذبة والجلود لا تألم في ذاتها، فإنها تبدل ليذوقوا تجديد العذاب، وقالت فرقة: «تبديل الجلود» هو إعادة ذلك الجلد بعينه الذي كان في الدنيا، تأكله النار ويعيده الله دأبا لتجدد العذاب، وإنما سماه «تبديلا» ، لأن أوصافه تتغير ثم يعاد، كما تقول: بدل من خاتمي هذا خاتما وهي فضته بعينها، فالبدل إنما وقع في تغيير الصفات، وقال ابن عمر، كلما احترقت جلودهم بدلوا جلودا بيضاء كالقراطيس، وقال الحسن بن أبي الحسن، تبدل عليهم في اليوم سبعين ألف مرة، وقالت فرقة: الجلود في هذا الموضع سرابيل القطران، سماها جلودا للزومها فصارت كالجلود، وهي تبدل دأبا عافانا الله من عذابه برحمته، حكاه الطبري، وحسن الاتصاف بعد هذه المقدمات بالعزة والإحكام، لأن الله لا يغالبه مغالب إلا غلبه الله، ولا يفعل شيئا إلا بحكمة وإصابة، لا إله إلا هو ﵎.

Geçen ayetlerde İsrâiloğulları'nın azgınlarının vasfı, onların fiilleri ve günahları zikredilmişti; ardından hem onlara hem de onlar gibi küfür fiilini işleyen diğer kimselere açık ve genel bir lafızla kesin tehdit gelmiştir. Meşhur kıraat, 'asleytü' fiilinden nun harfinin ötresiyle { نُصْلِيهِمْ } şeklindedir; manası ateşe yaklaştırdım ve içine attım demektir ki lam harfinin şeddesiyle 'salleytü' manasındadır. Humeyd, 'saleytü' fiilinden nunun fethasıyla «naslîhim» şeklinde okumuştur; manası kızarttım demektir. Nitekim hadiste geçen 'Resûlullah'a kızartılmış bir koyun (şâtün masliyyetun) getirildi' ifadesi bu köktendir; el-Ayn ve diğer lügat kitaplarında fiilin çekimi bu şekilde yer almıştır. Sellâm ve Ya'kûb ise he harfinin ötresiyle «nuslîhüm» şeklinde okumuşlardır. Müfessirler derilerin değiştirilmesinin manası hakkında ihtilaf etmişlerdir: Bir grup şöyle demiştir: Onlara başka deriler verilir; zira azap çeken onların nefisleridir, deriler ise kendi zatında acı hissetmez; azabın yenilenmesini tatsınlar diye deriler değiştirilir. Başka bir grup ise şöyle demiştir: «Derilerin değiştirilmesi», dünyadaki o derinin bizzat aynısının iade edilmesidir; ateş onu yakar ve azap yenilensin diye Allah onu sürekli iade eder. Nitekim 'Şu yüzüğümün yerine bir yüzük yap' dediğinde, onun bizzat kendi gümüşü olması gibi, vasıfları değiştiği ve ardından iade edildiği için buna «tebdîl» (değiştirme) adı verilmiştir; tebdîl ancak sıfatların değişmesinde vuku bulmuştur. İbn Ömer: 'Derileri her yandığında kâğıt gibi beyaz derilerle değiştirilir' demiştir. Hasan b. Ebi'l-Hasan ise: 'Günde yetmiş bin defa derileri değiştirilir' demiştir. Bir grup da: Buradaki deriler zift/katran elbiselerdir (serâbîl); bedenlerine yapışması sebebiyle deri gibi olduklarından bunlara deri denilmiştir ve sürekli yenilenirler, demiştir. Allah rahmetiyle bizi azabından korusun; bunu Taberî nakletmiştir. Bu mukaddimelerden sonra [ayetin sonunda] izzet ve hikmetle vasıflanmak son derece güzel düşmüştür; zira Allah'a üstün gelmek isteyen her kim olursa olsun Allah ona üstün gelir ve O, hiçbir şeyi hikmetsiz ve isabetsiz yapmaz. O'ndan başka hiçbir ilah yoktur ve tebâreke ve teâlâ.

ولما ذكر الله وعيد الكفار، عقب بوعد المؤمنين بالجنة على الإيمان والأعمال الصالحة، وقرأ ابن وثاب والنخعي، «سيدخلهم» بالياء وكذلك «يدخلهم» بعد ذلك وقد تقدم القول في معنى مِنْ تَحْتِهَا في سورة البقرة ومُطَهَّرَةٌ معناه: من الريب والأقذار التي هي معهودات في الدنيا وظَلِيلًا معناه: عند بعضهم يقي الحر والبرد، ويصح أن يريد أنه ظل لا يستحيل ولا ينتقل، كما يفعل ظل الدنيا، فأكده بقوله ظَلِيلًا لذلك، ويصح أن يصفه بظليل لامتداده، فقد قال ﵇: «إن في الجنة شجرة يسير الراكب الجواد المضمر في ظلها مائة سنة ما يقطعها» .

Allah kafirlerin cezasını zikredince, hemen ardından iman ve salih ameller karşılığında müminlere cennet vaadini getirdi. İbn Vessâb ve en-Nehaî, ye harfi ile «seyudhıluhüm» ve aynı şekilde ondan sonrakini de «yudhıluhüm» şeklinde okumuşlardır. { مِنْ تَحْتِهَا } ifadesinin manasına dair söz daha önce Bakara Suresi'nde geçmişti. { مُطَهَّرَةٌ } ifadesinin manası: Dünyada alışılagelmiş olan şüphelerden ve pisliklerden arındırılmış demektir. { ظَلِيلًا } kelimesinin manası: Bazılarına göre sıcaktan ve soğuktan koruyan demektir. Dünyanın gölgesinin yaptığı gibi bozulup gitmeyen ve yer değiştirmeyen bir gölge manasını kastetmiş olması da sahihtir; bu sebeple onu { ظَلِيلًا } ifadesiyle pekiştirmiştir. Uçsuz bucaksız uzayıp gitmesi sebebiyle onu 'zalîl' (koyu gölge) olarak nitelemiş olması da sahihtir; nitekim aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: «Şüphesiz cennette öyle bir ağaç vardır ki, idmanlı hızlı ata binen bir süvari onun gölgesinde yüz yıl yol alır da onu bitiremez.»

قوله تعالى:

Allah Teâlâ'nın şu kavli:

[سورة النساء (٤) : الآيات ٥٨ الى ٥٩]

[en-Nisâ Suresi (4) : Ayetler 58-59]

إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الْأَماناتِ إِلى أَهْلِها وَإِذا حَكَمْتُمْ بَيْنَ النَّاسِ أَنْ تَحْكُمُوا بِالْعَدْلِ إِنَّ اللَّهَ نِعِمَّا يَعِظُكُمْ بِهِ إِنَّ اللَّهَ كانَ سَمِيعاً بَصِيراً (٥٨) يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ فَإِنْ تَنازَعْتُمْ فِي شَيْءٍ فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّهِ وَالرَّسُولِ إِنْ كُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ ذلِكَ خَيْرٌ وَأَحْسَنُ تَأْوِيلاً (٥٩)

{ إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الْأَماناتِ إِلى أَهْلِها وَإِذا حَكَمْتُمْ بَيْنَ النَّاسِ أَنْ تَحْكُمُوا بِالْعَدْلِ إِنَّ اللَّهَ نِعِمَّا يَعِظُكُمْ بِهِ إِنَّ اللَّهَ كانَ سَمِيعاً بَصِيراً (٥٨) يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ فَإِنْ تَنازَعْتُمْ فِي شَيْءٍ فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّهِ وَالرَّسُولِ إِنْ كُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ ذلِكَ خَيْرٌ وَأَحْسَنُ تَأْوِيلاً (٥٩) } “Şüphesiz Allah size emanetleri ehline vermenizi ve insanlar arasında hükmettiğiniz zaman adaletle hükmetmenizi emreder. Muhakkak ki Allah, bununla size ne güzel öğüt veriyor! Şüphesiz Allah Semî'dir, Basîr'dir. Ey iman edenler! Allah'a itaat edin, Resûl'e itaat edin ve sizden olan emir sahiplerine de. Eğer bir hususta anlaşmazlığa düşerseniz -Allah'a ve ahiret gününe iman ediyorsanız- onu Allah'a ve Resûl'e götürün. Bu, daha hayırlı ve sonuç bakımından daha güzeldir.”

قال علي بن أبي طالب ﵁ وزيد بن أسلم وشهر بن حوشب، وابن زيد: هذا خطاب لولاة المسلمين خاصة.

Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh, Zeyd b. Eslem, Şehr b. Havşeb ve İbn Zeyd şöyle demişlerdir: Bu, özellikle Müslümanların idarecilerine (vülât) yönelik bir hitaptır.

قال القاضي أبو محمد: فهو للنبي ﵇ وأمرائه، ثم يتناول من بعدهم، وقال ابن جريج وغيره: ذلك خطاب للنبي ﵇ في أمر مفتاح الكعبة حين أخذه من عثمان بن طلحة بن أبي طلحة العبدري ومن ابن عمه شيبة بن عثمان بن أبي طلحة، فطلبه العباس بن عبد المطلب لتنضاف له السدانة إلى السقاية، فدخل رسول الله الكعبة فكسر ما كان فيها من الأوثان، وأخرج مقام إبراهيم، ونزل عليه جبريل بهذه الآية. قال عمر بن الخطاب: وخرج رسول الله وهو يقرأ هذه الآية، وما كنت سمعتها قبل منه.

Kadı Ebû Muhammed şöyle dedi: Dolayısıyla hitap Peygamber aleyhisselâm ve onun emirlerine yöneliktir, ardından onlardan sonrakileri de kapsar. İbn Cüreyc ve başkaları şöyle demiştir: Bu, Kâbe'nin anahtarını Osman b. Talha b. Ebî Talha el-Abderî'den ve amcasının oğlu Şeybe b. Osman b. Ebî Talha'dan aldığı sırada Kâbe'nin anahtarı meselesinde Peygamber aleyhisselâm'a yapılan bir hitaptır; Abbas b. Abdilmuttalib hacılara su sağlama (sikâye) görevinin yanına Kâbe bakıcılığının (sidâne) da eklenmesi için anahtarı istemişti. Resûlullah Kâbe'ye girdi, içindeki putları kırdı, Makâm-ı İbrâhim'i dışarı çıkardı ve Cebrail bu ayetle ona indi. Ömer b. el-Hattâb şöyle demiştir: Resûlullah bu ayeti okuyarak dışarı çıktı; daha önce bu ayeti ondan hiç duymamıştım.

فدعا عثمان وشيبة، فقال لهما: خذاها خالدة تالدة لا ينزعها منكم إلا ظالم، وحكى مكي أن شيبة أراد أن لا يدفع المفتاح، ثم دفعه وقال للنبي ﵇: خذه بأمانة الله.

Bunun üzerine Osman ile Şeybe'yi çağırdı ve onlara: 'Bunu ebedî ve daimi olarak alınız, onu sizden zalimden başkası çekip almaz' buyurdu. Mekkî, Şeybe'nin anahtarı vermek istemediğini, sonra verip Peygamber aleyhisselâm'a: 'Bunu Allah'ın emanetiyle al' dediğini nakletmiştir.

قال القاضي أبو محمد: واختلف الرواة في بعض ألفاظ هذا الخبر، زيادة ونقصانا، إلا أنه المعنى بعينه، وقال ابن عباس: الآية في الولاة بأن يعظوا النساء في النشوز ونحوه، ويردوهن إلى الأزواج، والأظهر في الآية أنها عامة في جميع الناس، ومع أن سببها ما ذكرناه تتناول الولاة فيما إليهم من الأمانات في قسمة الأموال ورد الظلامات وعدل الحكومات وغيره، وتتناولهم ومن دونهم من الناس في حفظ الودائع والتحرز في الشهادات وغير ذلك، كالرجل يحكم في نازلة ما ونحوه، والصلاة والزكاة والصيام وسائر العبادات أمانات لله تعالى، وقال ابن عباس: لم يرخص الله لموسر ولا معسر أن يمسك الأمانة، ونِعِمَّا أصله نعم ما، سكنت الأولى وأدغمت في الثانية وحركت العين لالتقاء الساكنين، وخصت بالكسر اتباعا للنون، و «ما» المردفة على «نعم» إنما هي مهيئة لاتصال الفعل بها كما هي في «ربما ومما» في قوله: وكان رسول الله ﷺ مما يحرك شفتيه، وكقول الشاعر: [الطويل]

Kadı Ebû Muhammed şöyle dedi: Râviler bu haberin bazı lafızlarında fazlalık ve eksiklik şeklinde ihtilaf etmişlerdir, ancak mana bütünüyle aynıdır. İbn Abbâs şöyle demiştir: Ayet, idarecilerin serkeşlik (nüşûz) ve benzeri konularda kadınlara öğüt verip onları kocalarına döndürmeleri hakkındadır. Ayette en açık olan [mana], onun bütün insanlar hakkında genel olmasıdır; iniş sebebi zikrettiğimiz hadise olmakla birlikte idarecileri malların taksimi, haksızlıkların giderilmesi, hükümlerde adalet ve benzeri kendilerine tevdi edilen emanetler konusunda kapsar. Aynı şekilde onları ve onların dışındaki insanları emanetleri koruma, şahitliklerde titizlik gösterme ve bir meselede hüküm veren kişi gibi diğer konularda da kapsar. Namaz, zekat, oruç ve diğer bütün ibadetler de Allah Teâlâ'nın emanetleridir. İbn Abbâs: 'Allah ne zengine ne de fakire emaneti elinde tutma ruhsatı vermemiştir' demiştir. { نِعِمَّا } lafzının aslı 'ni'me mâ'dır; birinci harf sakin kılınmış, ikinciye idgam edilmiş ve iki sakinin bir araya gelmesi sebebiyle ayın harfi harekelenmiştir; nun harfine uyum sağlaması için kesra ile harekelenmesi tercih edilmiştir. «Ni'me» fiiline bitişen «mâ» ise 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem dudaklarını kımıldatır gibiydi' sözündeki ve şairin şu beytindeki «rubbemâ» ve «mimmâ» ifadelerinde olduğu gibi fiilin kendisine bağlanmasını hazırlayıcı mahiyettedir:

وإنّا لممّا نضرب الكبش ضربة ... على رأسه تلقي اللّسان من الفم

"Şüphesiz biz, [kavmin] reisine başının üzerine öyle bir darbe indiririz ki dili ağzından dışarı fırlar."

ونحوه، وفي هذا هي بمنزلة «ربما» وهي لها مخالفة في المعنى، لأن «ربما» معناها: التقليل، و «مما» معناها التكثير، ومع أن «ما» موطئة فهي بمعنى «الذي» وما وطأت إلا وهي اسم، ولكن القصد إنما هو لما يليها من المعنى الذي في الفعل، وحسن الاتصاف بعد هذه المقدمات بالسمع والبصر، لأنها في الشاهد محصلات ما يفعل المأمور فيما أمر به.

ve benzeri ifadelerdeki gibidir. Bu kullanımda [mâ], «rubbemâ» konumundadır; ancak anlam bakımından ona zıttır. Çünkü «rubbemâ» azlık (teklîl), «mimmâ» ise çokluk (teksîr) ifade eder. «Mâ» hazırlayıcı (müvebbihe/mûtıe) olmakla birlikte «ellezî» anlamındadır ve ancak isim olduğu için hazırlayıcı olmuştur; fakat asıl maksat fiilde bulunan anlamın peşinden gelmesidir. Bu mukaddimelerden sonra [Allah Teâlâ'nın] işitme ve görme ile nitelenmesi pek güzel düşmüştür; zira şahit olunan âlemde (şâhid) bunlar, emredilen kişinin kendisine emredilen hususta ne yaptığını tam olarak tespit eden vasıflardır.

وقوله ﷿: يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ لما تقدم إلى الولاة في الآية المتقدمة، تقدم في هذه إلى الرعية، فأمر بطاعته ﷿، وهي امتثال أوامره ونواهيه، وطاعة رسوله، وطاعة الأمراء على قول الجمهور: أبي هريرة وابن عباس وابن زيد وغيرهم، فالأمر على هذا التأويل إشارة إلى القرآن والشريعة، أي: أولي هذا الأمر. وعن عبد الله ومجاهد وجماعة: أولو الأمر: أهل القرآن والعلم، فالأمر على هذا التأويل أشار

Allah Teâlâ'nın: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ } “Ey iman edenler! Allah'a itaat edin” buyruğuna gelince; önceki ayette yöneticilere hitap edildikten sonra bu ayette tebaaya hitap edilmiş ve Allah Teâlâ'ya itaat emredilmiştir ki bu da O'nun emir ve yasaklarına boyun eğmektir; ayrıca Resulüne itaat ve Ebû Hureyre, İbn Abbâs, İbn Zeyd ve diğerlerinden oluşan cumhurun kavline göre yöneticilere (ümerâ) itaat emredilmiştir. Bu yoruma göre emir lafzı Kur'an'a ve şeriata işarettir; yani 'bu emrin (şeriatın) sahipleri' demektir. Abdullah, Mücâhid ve bir topluluktan ise: 'Emir sahipleri (ülü'l-emr), Kur'an ve ilim ehlidir' rivayeti gelmiştir. Bu yoruma göre emir,

إلى القرآن والشريعة، أي: أولي هذا الأمر وهذا الشأن وحكى الطبري عن مجاهد أنه قال: الإشارة هنا ب أُولِي الْأَمْرِ إلى أصحاب محمد ﷺ خاصة، وحكي عن عكرمة أنها إشارة إلى أبي بكر وعمر خاصة، وفي هذا التخصيص بعد، وحكى بعض من قال: إنهم الأمراء أنها نزلت في أمراء رسول الله ﷺ، وكان السبب أن رسول الله ﷺ بعث سرية فيها عمار بن ياسر، وأميرها خالد بن الوليد، فقصدوا قوما من العرب، فأتاهم نذير فهربوا تحت الليل. وجاء منهم رجل إلى عسكر خالد، فدخل إلى عمار فقال: يا أبا اليقظان، إن قومي قد فروا، وإني قد أسلمت، فإن كان ينفعني إسلامي بقيت، وإلا فررت، فقال له عمار: هو ينفعك، فأقم، فلما أصبحوا أغار خالد فلم يجد سوى الرجل المذكور فأخذه وأخذ ماله، فجاء عمار فقال: خل عن الرجل فإنه قد أسلم وإنه في أمان مني، فقال خالد: وأنت تجير؟ فاستبّا وارتفعا إلى رسول الله ﷺ، فأجاز أمان عمار، ونهاه أن يجير الثانية على أمير، واستبّا عند رسول الله ﷺ، فقال خالد: يا رسول الله أتترك هذا العبد الأجدع يسبني؟ فقال رسول الله ﷺ يا خالد لا تسب عمارا، فإنه من سب عمارا سبه الله، ومن أبغض عمارا أبغضه الله، ومن لعن عمارا لعنه الله، فغضب عمار، فقام فذهب، فتبعه خالد حتى اعتذر إليه فتراضيا، فأنزل الله ﷿ قوله: أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ وطاعة الرسول هي اتباع سنته، قاله عطاء وغيره، وقال ابن زيد: معنى الآية وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ.

Kur'an'a ve şeriata, yani bu emre ve bu işe sahip olanlara işaret etmektedir. Taberî, Mücâhid'den buradaki { أُولِي الْأَمْرِ } “emir sahipleri” ifadesiyle özel olarak Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabının kastedildiğini söylediğini nakletmiştir. İkrime'den de bunun özel olarak Ebû Bekir ve Ömer'e işaret ettiği nakledilmiştir; fakat bu tahsiste bir uzaklık vardır. Onların yöneticiler olduğunu söyleyenlerden bazıları ise ayetin Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in komutanları hakkında indiğini nakletmişlerdir. Bunun sebebi şudur: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, içinde Ammâr b. Yâsir'in de bulunduğu ve komutanı Hâlid b. Velîd olan bir müfreze (seriyye) göndermişti. Arap kabilelerinden birine yöneldiler; fakat onlara bir uyarıcı haber ulaştırdı da gece vakti kaçtılar. Onlardan bir adam Hâlid'in ordusuna gelip Ammâr'ın yanına girdi ve: 'Ey Ebü'l-Yakzân! Kavmim kaçtı, ben ise Müslüman oldum; eğer Müslüman olmam bana fayda verecekse kalayım, yoksa ben de kaçayım' dedi. Ammâr ona: 'Sana fayda verir, kal' dedi. Sabah olunca Hâlid baskın düzenledi, söz konusu adamdan başkasını bulamadı; onu ve malını esir aldı. Bunun üzerine Ammâr gelip: 'Adamı serbest bırak, çünkü o Müslüman oldu ve benim güvencem (emanım) altındadır' dedi. Hâlid: 'Sen kime güvence veriyorsun ki?' dedi. Birbirlerine sert sözler söylediler ve meseleyi Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e taşıdılar. Resûlullah Ammâr'ın güvencesini geçerli kıldı, ancak bir daha komutanın üstüne güvence vermesini yasakladı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzurunda da birbirlerine sert konuştular. Hâlid: 'Ey Allah'ın Resûlü! Şu kulağı kesik kölenin bana sövmesine izin mi vereceksin?' dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Ey Hâlid! Ammâr'a sövme; zira Ammâr'a sövene Allah söver, Ammâr'a buğzedene Allah buğzeder, Ammâr'a lanet edene Allah lanet eder' buyurdu. Ammâr öfkelenip kalktı ve gitti. Hâlid onun peşinden gitti, ondan özür diledi ve helalleştiler. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ } “Allah'a itaat edin, Peygamber'e itaat edin ve sizden olan emir sahiplerine de” ayetini indirdi. Resule itaat ise onun sünnetine tabi olmaktır; bunu Atâ ve başkaları söylemiştir. İbn Zeyd: 'Ayetin anlamı: { وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ } Peygamber'e itaat edindir' demiştir.

قال القاضي أبو محمد: يريد «وسنته» بعد موته، المعنى: فَإِنْ تَنازَعْتُمْ فيما بينكم أو أنتم وأمراؤكم، ومعنى التنازع أن كل واحد ينتزع حجة الآخر ويذهبها، والرد إلى الله: هو النظر في كتابه العزيز، والرد إلى الرسول: هو سؤاله في حياته والنظر في سنته بعد وفاته ﵇، هذا قول مجاهد والأعمش وقتادة والسدي، وهو الصحيح، وقال قوم: معناه قولوا: الله ورسوله أعلم، فهذا هو الرد، وفي قوله: إِنْ كُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ بعض وعيد، لأن فيه جزاء المسيء العاتي، وخاطبهم ب إِنْ كُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ وهم قد كانوا آمنوا، على جهة التقرير، ليتأكد الإلزام، وتَأْوِيلًا معناه: مآلا على قول جماعة، وقال مجاهد: أحسن جزاء، قال قتادة والسدي وابن زيد: المعنى أحسن عاقبة، وقالت فرقة:

Kadı Ebû Muhammed şöyle dedi: Yani vefatından sonra 'onun sünnetine' [itaat edin] demektir. Anlam şudur: { فَإِنْ تَنازَعْتُمْ } “Eğer anlaşmazlığa düşerseniz”, yani kendi aranızda veya sizler ile yöneticileriniz arasında [ihtilaf çıkarsa]. Tenâzu' (anlaşmazlık), her bir tarafın diğerinin delilini çekip alması ve hükümsüz kılması demektir. Allah'a döndürmek (red): O'nun Yüce Kitabına bakmaktır. Resul'e döndürmek ise: Hayattayken ona sormak, vefatından sonra da onun sünnetine bakmaktır aleyhisselâm. Bu, Mücâhid, el-A'meş, Katâde ve es-Süddî'nin görüşü olup doğru olan da budur. Bir topluluk ise: 'Bunun anlamı «Allah ve Resulü daha iyi bilir» deyiniz demektir; işte döndürme budur' demiştir. { إِنْ كُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ } “Eğer Allah'a ve ahiret gününe inanıyorsanız” buyruğunda bir miktar tehdit vardır; çünkü ahirette haddi aşan günahkârın cezalandırılması söz konusudur. İman etmiş oldukları halde onlara ikrar ve pekiştirme kabilinden { إِنْ كُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ } “eğer iman ediyorsanız” diye hitap edilmiştir ki bağlayıcılık kesinleşsin. { تَأْوِيلًا } lafzının anlamı bir topluluğun kavline göre 'akıbet (meâl)' demektir. Mücâhid: 'En güzel karşılık (sevap)' demiştir. Katâde, es-Süddî ve İbn Zeyd: 'Anlamı en güzel sonuçtur' demişlerdir. Bir fırka ise şöyle demiştir:

المعنى أن الله ورسوله أحسن نظرا وتأولا منكم إذا انفردتم بتأولكم.

Anlam şudur: Siz kendi tevilinizle baş başa kaldığınız duruma kıyasla, Allah ve Resulünün bakışı ve yorumu sizinkinden daha hayırlıdır.

قوله تعالى:

Allah Teâlâ'nın buyruğu:

[سورة النساء (٤) : الآيات ٦٠ الى ٦١]

[Nisâ Suresi (4), Ayetler 60-61]

أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ آمَنُوا بِما أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَما أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ يُرِيدُونَ أَنْ يَتَحاكَمُوا إِلَى الطَّاغُوتِ وَقَدْ أُمِرُوا أَنْ يَكْفُرُوا بِهِ وَيُرِيدُ الشَّيْطانُ أَنْ يُضِلَّهُمْ ضَلالاً بَعِيداً (٦٠) وَإِذا قِيلَ لَهُمْ تَعالَوْا إِلى ما أَنْزَلَ اللَّهُ وَإِلَى الرَّسُولِ رَأَيْتَ الْمُنافِقِينَ يَصُدُّونَ عَنْكَ صُدُوداً (٦١)

{ أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ آمَنُوا بِما أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَما أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ يُرِيدُونَ أَنْ يَتَحاكَمُوا إِلَى الطَّاغُوتِ وَقَدْ أُمِرُوا أَنْ يَكْفُرُوا بِهِ وَيُرِيدُ الشَّيْطانُ أَنْ يُضِلَّهُمْ ضَلالاً بَعِيداً (٦٠) وَإِذا قِيلَ لَهُمْ تَعالَوْا إِلى ما أَنْزَلَ اللَّهُ وَإِلَى الرَّسُولِ رَأَيْتَ الْمُنافِقِينَ يَصُدُّونَ عَنْكَ صُدُوداً (٦١) } “Sana indirilene ve senden önce indirilenlere inandıklarını iddia edenleri görmedin mi? Oysa kendisini inkâr etmekle emrolundukları halde tağutun önünde muhakeme olunmak istiyorlar. Şeytan da onları derin bir sapıklıkla büsbütün saptırmak ister. (60) Onlara: «Allah'ın indirdiğine ve Peygamber'e gelin» denildiği zaman, o münafıkların senden büsbütün yüz çevirdiklerini görürsün. (61)”

تقول العرب: زعم فلان كذا، في الأمر الذي يضعف فيه التحقيق وتتقوى فيه شبه الإبطال، فغاية

Araplar; gerçekleşmesi zayıf olan ve iptal edilme şüphesi güçlenen konularda «zeame fülânün kezâ» (falan kimse şöyle iddia etti) derler. Şu halde

درجة الزعم إذا قوي أن يكون مظنونا، يقال: «زعم» بفتح الزاي وهو المصدر، «وزعم» بضمها وهو الاسم وكذلك زعم المنافقين أنهم مؤمنون، هو مما قويت فيه شبهة الإبطال لسوء أفعالهم، حتى صححها الخبر من الله تعالى عنهم، ومن هذا قول النبي ﷺ: «بئس مطية الرجل زعموا» وقد قال الأعشى: [المتقارب]

iddianın (za'm) en güçlü derecesi zannî olmasıdır. Masdar olarak ze harfinin fethasıyla «za'm» (زَعْم), isim olarak da zammesiyle «zu'm» (زُعْم) denir. Münafıkların mümin olduklarını iddia etmeleri de böyledir; kötü fiilleri sebebiyle [iddialarının] geçersiz olma şüphesi güçlenmiştir, nihayet Allah Teâlâ'nın haklarındaki haberi bunu doğrulamıştır. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «İddia ettiler (zeamû) sözü, kişinin ne kötü binitidir!» hadisi de bu kabildendir. Şair el-A'şâ şöyle demiştir:

ونبّئت قيسا ولم أبله ... كما زعموا خير أهل اليمن

“Bana Kays haber verildi; oysa onu denemiş değilim, / [İnsanların] iddia ettikleri gibi Yemen halkının en hayırlısıymış.”

فقال الممدوح: وما هو إلا الزعم وحرمه، وإذا قال سيبويه: زعم الخليل، فإنما يستعملها فيما انفرد الخليل به، وكان أقوى رتب «زعم» أن تبقى معها عهدة الخبر على المخبر، و «أن» معمولة ل يَزْعُمُونَ.

Övülen kişi: 'O sadece bir iddiadan (za'm) ibarettir' demiş ve onu mahrum bırakmıştır. Sîbeveyh «zeame'l-Halîl» (Halîl iddia etti/söyledi) dediğinde, bunu ancak Halîl'in tek kaldığı (münferit olduğu) görüşlerde kullanır. «Za'm» kelimesinin en kuvvetli mertebesi, haberin sorumluluğunun haberi verene ait kalması durumudur. { أَنَّ } ise { يَزْعُمُونَ } fiilinin mefulüdür.

وقال عامر الشعبي وغيره: نزلت الآية في منافق اسمه بشر، خاصم رجلا من اليهود، فدعاه اليهودي إلى المسلمين لعلمه أنهم لا يرتشون، وكان هو يدعو اليهودي إلى اليهود لعلمه أنهم يرتشون، فاتفقا بعد ذلك على أن أتيا كاهنا كان بالمدينة فرضياه، فنزلت هذه الآية فيهما وفي صنفيهما، «فالذين يزعمون أنهم آمنوا بما أنزل» على محمد هم المنافقون، «والذين يزعمون أنهم آمنوا بما أنزل» من قبله هم اليهود، وكل قد أمر في كتابه بالكفر بالطاغوت، والطَّاغُوتِ هنا الكاهن المذكور، فهذا تأنيب للصنفين، وقال ابن عباس: الطَّاغُوتِ هنا هو كعب بن الأشرف، وهو الذي تراضيا به، فعلى هذا إنما يؤنب صنف المنافقين وحده، وهم الذين آمنوا بما أنزل على محمد وبما أنزل من قبله بزعمهم، لأن اليهود لم يؤمروا في شرعهم بالكفر بالأحبار، وكعب منهم، وذكر النقاش: أن كعبا هذا أصله من طيىء وتهود، وقال مجاهد: نزلت في مؤمن ويهودي، وقالت فرقة: نزلت في يهوديين.

Âmir eş-Şa'bî ve başkaları şöyle demiştir: Ayet, Bişr adındaki bir münafık hakkında inmiştir; bu adam Yahudi bir kişiyle davalaşmıştı. Yahudi, Müslümanların rüşvet almadıklarını bildiği için onu Müslümanlara [başvurmaya] çağırdı; münafık ise Yahudilerin rüşvet aldıklarını bildiği için onu Yahudilere çağırıyordu. Sonunda Medine'de bulunan bir kâhine gitme konusunda anlaştılar ve onun hakemliğine razı oldular. Bunun üzerine bu ayet hem onlar hem de onların mensup olduğu zümreler hakkında indi. 'Muhammed'e indirilene inandıklarını iddia edenler' münafıklardır; 'ondan önce indirilene inandıklarını iddia edenler' ise Yahudilerdir. Her iki zümreye de kendi kitaplarında tağutu inkâr etmeleri emredilmişti. Buradaki { الطَّاغُوتِ } “tağut”, bahsi geçen kâhindir. Dolayısıyla bu, her iki zümreye yönelik bir kınamadır. İbn Abbâs ise: 'Buradaki tağut Ka'b b. el-Eşref'tir; hakemliğine razı oldukları kişi odur' demiştir. Bu görüşe göre sadece münafıklar zümresi kınanmaktadır; onlar kendi iddialarına göre hem Muhammed'e indirilene hem de ondan öncekilere iman edenlerdir. Zira Yahudilere kendi şeriatlarında din bilginlerini (ahbâr) inkâr etmeleri emredilmemiştir ve Ka'b da onlardandır. en-Nakkâş, bu Ka'b'ın aslının Tay kabilesinden olup sonradan Yahudileştiğini zikretmiştir. Mücâhid: 'Bir mümin ile bir Yahudi hakkında indi' demiştir. Bir fırka da: 'İki Yahudi hakkında indi' demiştir.

قال القاضي أبو محمد ﵀: وهذان القولان بعيدان من الاستقامة على ألفاظ الآية، وقال السدي: نزلت في المنافقين من قريظة والنضير، وذلك أنهم تفاخروا بسبب تكافؤ دمائهم، إذ كانت النضير في الجاهلية تدي من قتلت، وتستقيد إذا قتلت قريظة منهم، فأبت قريظة لما جاء الإسلام، وطلبوا المنافرة، فدعا المؤمنون منهم إلى النبي ﷺ، ودعا المنافقون إلى أبي بردة الكاهن، فنزلت الآية فيهم، وحكى الزجّاج: أن المنافق المتقدم الذكر أو غيره اختصم عند النبي ﷺ فقضى في أمره، فخرج وقال لخصمه: لا أرضى بحكمه، فذهبا إلى أبي بكر فقضى بينهما، فقال المنافق: لا أرضى، فذهبا إلى عمر فوصفا له جميع ما فعلا، فقال لهما: اصبرا حتى أقضي حاجة في منزلي ثم أخرج فأحكم بينكما، فدخل وأخذ سيفه وخرج، فضرب المنافق حتى برد، وقال: هذا حكمي فيمن لم يرض بحكم رسول الله ﷺ، فنزلت الآية، وقال الحسن: احتكم المنافقون بالقداح التي يضرب بها عند الأوثان فنزلت الآية.

Kadı Ebû Muhammed rahmetullâhi aleyh şöyle dedi: Bu iki görüş ayetin lafızlarıyla tam bir uyum içinde olmaktan uzaktır. es-Süddî şöyle demiştir: [Ayet] Kurayza ve Nadîr münafıkları hakkında inmiştir. Şöyle ki, onlar kanlarının denkliği konusunda övünmüşlerdi; zira Câhiliye döneminde Nadîroğulları öldürdükleri kimselerin diyetini verir, Kurayza onlardan birini öldürdüğünde ise kısas uygularlardı. İslam gelince Kurayza buna yanaşmadı ve hakeme başvurmayı (münâfere) istedi. Onların mümin olanları Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e, münafıkları ise kâhin Ebû Bürde'ye davet etti; bunun üzerine haklarında bu ayet indi. ez-Zeccâc ise şunu nakletmiştir: Adı geçen münafık veya bir başkası, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzurunda davalaştı ve Resûlullah onun aleyhine hükmetti. Dışarı çıkınca hasmına: 'Onun hükmüne razı değilim' dedi. Ebû Bekir'e gittiler, o da aralarında hüküm verdi. Münafık yine: 'Razı değilim' dedi. Bunun üzerine Ömer'e gidip yaptıkları her şeyi ona anlattılar. Ömer onlara: 'Evimde bir işimi bitirip çıkana ve aranızda hüküm verene kadar bekleyin' dedi. İçeri girip kılıcını aldı ve çıktı; münafığa vurup onu cansız yere serdi ve: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in hükmüne razı olmayana benim hükmüm budur' dedi. Bunun üzerine ayet indi. Hasan ise: 'Münafıklar putların yanında çekilen fal oklarıyla muhakeme oldular da ayet indi' demiştir.

ويُضِلَّهُمْ معناه: يتلفهم، وجاء ضَلالًا على غير المصدر، تقديره: «فيضلون ضلالا» ، وبَعِيداً عبارة عن عظم الضلال وتمكنه حتى يبعد الرجوع عنه والاهتداء معه.

{ يُضِلَّهُمْ } lafzının anlamı onları helak etmesidir. { ضَلالاً } lafzı masdar kalıbının dışında gelmiştir; takdiri 'böylece büsbütün saparlar (feyedıllûne dalâlen)' şeklindedir. { بَعِيداً } ise sapıklığın büyüklüğünü ve kökleşmişliğini, öyle ki ondan dönmenin ve onunla birlikte doğru yolu bulmanın imkânsızlaşmasını ifade eden bir tabirdir.

وقرأ الجمهور «تعالوا» بفتح اللام، وقرأ الحسن فيما روى عنه قتادة «تعالوا» بضمة، قال أبو الفتح:

Cumhur, lamın fethasıyla «te'âlev» (تَعَالَوا) şeklinde okumuştur. Katâde'nin kendisinden rivayet ettiğine göre Hasan ise lamın zammesiyle «te'âlû» (تَعَالُوا) şeklinde okumuştur. Ebu'l-Feth şöyle demiştir:

وجهها أن لام الفعل من «تعاليت» حذفت تخفيفا، وضمت اللام التي هي عين الفعل، وذلك لوقوع واو

Bunun izahı şudur: «Te'âleytü» fiilinin lamel fiili hafifletmek amacıyla hazfedilmiş ve aynel fiil olan lam harfi de zammelenmiştir; bu da kendisinden sonra cemi vavının gelmesi sebebiyledir;

الجمع بعدها، كقولك: تقدموا وتأخروا، وهي لفظة مأخوذة من العلو، لما استعملت في دعاء الإنسان وجلبه وأشخاصه، سيقت من العلو تحسينا للأدب، كما تقول: ارتفع إلى الحق، ونحوه، ورَأَيْتَ هي رؤية عين لمن صد من المنافقين مجاهرة وتصريحا، وهي رؤية قلب لمن صد منهم مكرا وتخابثا ومسارقة حتى لا يعلم ذلك منه إلا بالتأويل عليه والقرائن الصادرة عنه، فإذا كانت رؤية عين ف يَصُدُّونَ في موضع نصب على الحال، وإذا كانت رؤية قلب ف يَصُدُّونَ نصب على المفعول الثاني، وصُدُوداً مصدر عند بعض النحاة من صد، وليس عند الخليل بمصدر منه، والمصدر عنده «صدا» وإنما ذلك لأن فعولا إنما هو مصدر للأفعال غير المتعدية. كجلس جلوسا، وقعد قعودا و «صد» فعل متعد بنفسه مرة كما قال: فَصَدَّهُمْ عَنِ السَّبِيلِ [النمل: ٢٤- العنكبوت: ٣٨] ، ومرة بحرف الجر كقوله تعالى: يَصُدُّونَ عَنْكَ صُدُوداً وغيره، فمصدره: صد، وصُدُوداً اسم.

tıpkı «tekaddemû» ve «teahharû» sözlerinizde olduğu gibi. Bu kelime 'ulüvv' (yükseklik) kökünden alınmıştır; bir insanı davet etmek, çekmek ve huzura çağırmak için kullanıldığında, edebe uygunluk ve nezaket katmak amacıyla yücelikten türetilmiştir; nitekim 'Hakka yüksel (irtafi' ile'l-hakk)' ve benzeri ifadelerde olduğu gibi. { رَأَيْتَ } ifadesi, münafıklardan açıktan ve alenen yüz çevirenler için gözle görme (rü'yetü ayn); hilekarlık, kötülük ve gizlilikle yüz çevirip de bu durumu ancak yorum ve kendisinden sâdır olan karinelerle anlaşılanlar için ise kalple bilme/görme (rü'yetü kalb) anlamındadır. Eğer gözle görme ise { يَصُدُّونَ } hâl makamında mahallen mansubdur; eğer kalple görme ise { يَصُدُّونَ } ikinci meful olarak mansubdur. { صُدُوداً } bazı nahivcilere göre «sadde» fiilinin masdarıdır; Halîl'e göre ise onun masdarı değildir, ona göre masdar «sadden» (صَدّاً) şeklindedir. Bunun sebebi, «fe'ûl» (فُعُول) vezninin ancak geçişsiz (lâzım) fiillerin masdarı olmasıdır; tıpkı «celese cülûsen» ve «ka'ade ku'ûden» gibi. Oysa «sadde» fiili bazen { فَصَدَّهُمْ عَنِ السَّبِيلِ } “Onları yoldan alıkoydu” ayetinde olduğu gibi bizzat geçişli (müteaddî) olur; bazen de Allah Teâlâ'nın: { يَصُدُّونَ عَنْكَ صُدُوداً } “Senden büsbütün yüz çevirirler” buyruğunda ve diğer yerlerde olduğu gibi harf-i cer ile geçişli olur. Dolayısıyla onun masdarı «sadd» olup { صُدُوداً } ise isimdir.

قوله تعالى:

Allah Teâlâ'nın buyruğu:

[سورة النساء (٤) : الآيات ٦٢ الى ٦٤]

[Nisâ Suresi (4), Ayetler 62-64]

فَكَيْفَ إِذا أَصابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ ثُمَّ جاؤُكَ يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ إِنْ أَرَدْنا إِلاَّ إِحْساناً وَتَوْفِيقاً (٦٢) أُولئِكَ الَّذِينَ يَعْلَمُ اللَّهُ ما فِي قُلُوبِهِمْ فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ وَعِظْهُمْ وَقُلْ لَهُمْ فِي أَنْفُسِهِمْ قَوْلاً بَلِيغاً (٦٣) وَما أَرْسَلْنا مِنْ رَسُولٍ إِلاَّ لِيُطاعَ بِإِذْنِ اللَّهِ وَلَوْ أَنَّهُمْ إِذْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ جاؤُكَ فَاسْتَغْفَرُوا اللَّهَ وَاسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ لَوَجَدُوا اللَّهَ تَوَّاباً رَحِيماً (٦٤)

{ فَكَيْفَ إِذا أَصابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ ثُمَّ جاؤُكَ يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ إِنْ أَرَدْنا إِلاَّ إِحْساناً وَتَوْفِيقاً (٦٢) أُولئِكَ الَّذِينَ يَعْلَمُ اللَّهُ ما فِي قُلُوبِهِمْ فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ وَعِظْهُمْ وَقُلْ لَهُمْ فِي أَنْفُسِهِمْ قَوْلاً بَلِيغاً (٦٣) وَما أَرْسَلْنا مِنْ رَسُولٍ إِلاَّ لِيُطاعَ بِإِذْنِ اللَّهِ وَلَوْ أَنَّهُمْ إِذْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ جاؤُكَ فَاسْتَغْفَرُوا اللَّهَ وَاسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ لَوَجَدُوا اللَّهَ تَوَّاباً رَحِيماً (٦٤) } “Ellerinin önden gönderdikleri yüzünden başlarına bir musibet geldiğinde, sonra da sana gelip: «Biz sadece iyilik etmek ve arayı bulmak istedik» diye Allah'a yemin ettikleri zaman durumları nasıl olacak? (62) Onlar, Allah'ın kalplerindekini bildiği kimselerdir. Onlara aldırma, kendilerine öğüt ver ve onlara içlerine işleyecek tesirli söz söyle! (63) Biz hiçbir peygamberi, Allah'ın izniyle itaat edilmesinden başka bir amaçla göndermedik. Eğer onlar kendilerine zulmettiklerinde sana gelip Allah'tan bağışlanma dileselerdi ve Peygamber de onlar için af dileseydi, elbette Allah'ı tevbeleri çokça kabul eden ve çok merhamet eden olarak bulurlardı. (64)”

قالت فرقة: هي في المنافقين الذين احتكموا حسب ما تقدم، فالمعنى: فكيف بهم إذا عاقبهم الله بهذه الذنوب بنقمة منه؟ ثم حلفوا إن أردنا بالاحتكام إلى الطاغوت إلا توفيق الحكم وتقريبه، دون مر الحكم وتقصي الحق، وقالت فرقة: هي في المنافقين الذين طلبوا دم الذي قتله عمر، فالمعنى: فَكَيْفَ بهم إِذا أَصابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ في قتل قريبهم ومثله من نقم الله تعالى، ثم إنهم حلفوا ما أرادوا بطلب دمه إِلَّا إِحْساناً وحقا، نحا إليه الزجّاج، وموضع «كيف» نصب بفعل تقديره: فكيف تراهم ونحوه، ويصح أن يكون موضعها رفعا، تقديره: فكيف صنيعهم.

Bir fırka: Bu ayet daha önce zikredildiği şekilde hakeme başvuran münafıklar hakkındadır demiştir. Anlamı şudur: Allah bu günahları sebebiyle katından bir ceza ile onları cezalandırdığında halleri nasıl olacak? Sonra da: 'Biz tağutun hakemliğine başvurmakla, acı hükümden ve hakkı tam olarak araştırmaktan kaçınıp sadece hükmü uzlaştırmayı ve yaklaştırmayı istedik' diye yemin ederler. Bir fırka da şöyle demiştir: Bu ayet, Ömer'in öldürdüğü adamın kanını talep eden münafıklar hakkındadır. Buna göre anlam şudur: Yakınlarının öldürülmesi ve Allah Teâlâ'nın benzer cezaları ile başlarına bir musibet geldiğinde halleri { فَكَيْفَ } nasıl olacak? Sonra da onun kanını talep etmekle { إِلَّا إِحْساناً } sadece iyilik ve hakkı istediklerine yemin ederler. ez-Zeccâc bu görüşe meyletmiştir. «Keyfe» lafzının iraptaki yeri takdiri 'onları nasıl görürsün (fe-keyfe terâhum)' ve benzeri olan bir fiil sebebiyle mansubdur. Takdiri 'onların davranışı nasıl olur (fe-keyfe sanî'uhum)' şeklinde merfu olması da caizdir.

وقوله تعالى: أُولئِكَ الَّذِينَ يَعْلَمُ اللَّهُ ما فِي قُلُوبِهِمْ تكذيب المنافقين المتقدم ذكرهم وتوعدهم، أي فهو مجازيهم بما يعلم، و «أعرض عنهم» يعني عن معاقبتهم، وعن شغل البال بهم، وعن قبول أيمانهم الكاذبة في قوله يَحْلِفُونَ وليس بالإعراض الذي هو القطيعة والهجر، فإن قوله: وَعِظْهُمْ يمنع من ذلك، وَعِظْهُمْ معناه بالتخويف من عذاب الله، وغيره من المواعظ، والقول البليغ اختلف فيه، فقيل:

Allah Teâlâ'nın: { أُولئِكَ الَّذِينَ يَعْلَمُ اللَّهُ ما فِي قُلُوبِهِمْ } “Onlar, Allah'ın kalplerindekini bildiği kimselerdir” buyruğu, daha önce zikri geçen münafıkları yalanlama ve onları tehdit etmedir; yani O, bildiği şeylerin karşılığını onlara verecektir. { فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ } “Onlardan yüz çevir” ifadesi, onları cezalandırmaktan, onlarla zihnini meşgul etmekten ve { يَحْلِفُونَ } “yemin ederler” buyruğundaki yalan yeminlerini kabul etmekten yüz çevir demektir; yoksa ilişkiyi tamamen kesmek ve küsmek anlamındaki bir yüz çevirme değildir. Nitekim { وَعِظْهُمْ } “onlara öğüt ver” buyruğu buna engeldir. { وَعِظْهُمْ } lafzının anlamı; Allah'ın azabıyla korkutarak ve diğer vaaz türleriyle öğüt ver demektir. { قَوْلًا بَلِيغاً } “tesirli/beliğ söz” hakkında ise ihtilaf edilmiştir. Bir görüşe göre:

هو الزجر والردع والكف بالبلاغة من القول، وقيل: هو التوعد بالقتل إن استداموا حالة النفاق، قاله الحسن، وهذا أبلغ ما يكون في نفوسهم، والبلاغة: مأخوذة من بلوغ المراد بالقول، وحكي عن مجاهد أن قوله: فِي أَنْفُسِهِمْ، متعلق بقوله: مُصِيبَةٌ وهو مؤخر بمعنى التقديم، وهذا ضعيف.

O, sözün beliğ olanıyla onları azarlamak, menetmek ve alıkoymaktır. Bir görüşe göre de nifak halini sürdürdükleri takdirde öldürülmekle tehdit edilmeleridir; bunu Hasan söylemiştir ve onların nefislerinde en çok etki bırakacak (beliğ) olan da budur. Belagat (belâğat), sözle murad edilen hedefe ulaşmaktan (bülûğ) türetilmiştir. Mücâhid'den { فِي أَنْفُسِهِمْ } ifadesinin { مُصِيبَةٌ } kelimesine taalluk ettiği ve takdim anlamında tehir edildiği nakledilmiştir; ancak bu zayıf bir görüştür.

وقوله تعالى: وَما أَرْسَلْنا مِنْ رَسُولٍ إِلَّا لِيُطاعَ بِإِذْنِ اللَّهِ تنبيه على جلالة الرسل، أي: فأنت يا محمد منهم، تجب طاعتك وتتعين إجابة الدعوة إليك، ولِيُطاعَ، نصب بلام كي، وبِإِذْنِ اللَّهِ معناه بأمر الله، وحسنت العبارة بالإذن، إذ بنفس الإرسال تجب طاعته وإن لم ينص أمر بذلك، ويصح تعلق الباء من قوله بِإِذْنِ ب أَرْسَلْنا، والمعنى وما أرسلنا بأمر الله أي بشريعته وعبادته من رسول إلا ليطاع، والأظهر تعلقها ب «يطاع» والمعنى: وما أرسلنا من رسول إلا ليطاع بأمر الله بطاعته.

Allah Teâlâ'nın: { وَما أَرْسَلْنا مِنْ رَسُولٍ إِلَّا لِيُطاعَ بِإِذْنِ اللَّهِ } “Biz hiçbir peygamberi, Allah'ın izniyle itaat edilmesinden başka bir amaçla göndermedik” buyruğu elçilerin yüceliğine bir dikkat çekmedir; yani: 'Ey Muhammed! Sen de onlardansın; sana itaat etmek farzdır ve senin davetine icabet etmek kesin bir gerekliliktir.' { لِيُطاعَ } lafzı sebep bildiren lâm (lâm-ı key) ile mansubdur. { بِإِذْنِ اللَّهِ } ise 'Allah'ın emriyle' demektir. İzin lafzıyla ifade edilmesi güzel düşmüştür; zira bizzat elçi göndermenin kendisi, ayrıca açık bir emir bulunmasa dahi ona itaati vacip kılar. { بِإِذْنِ } ifadesindeki bâ harfinin { أَرْسَلْنا } fiiline taalluk etmesi de caizdir; anlamı 'Biz Allah'ın emriyle, yani şeriatı ve ibadetiyle hiçbir elçi göndermedik ki ancak itaat edilsin' şeklinde olur. Ancak en açık olanı, onun «yutâ'a» fiiline taalluk etmesidir; anlamı ise: 'Biz hiçbir elçiyi, Allah'ın ona itaat edilmesini emretmesi dışında bir amaçla göndermedik' olur.

قال القاضي أبو محمد ﵀: وعلى التعليقين فالكلام عام اللفظ خاص المعنى، لأنا نقطع أن الله ﵎ قد أراد من بعض خلقه ألا يطيعوا، ولذلك خرجت طائفة معنى الإذن إلى العلم، وطائفة خرجته إلى الإرشاد لقوم دون قوم، وهذا تخريج حسن، لأن الله إذا علم من أحد أنه يؤمن ووفقه لذلك فكأنه أذن له فيه، وحقيقة الإذن: التمكين مع العلم بقدر ما مكن منه، وقوله تعالى: وَلَوْ أَنَّهُمْ إِذْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ الآية، معناه: بالمعصية والنفاق، ونقصها حظها من الإيمان و «استغفروا الله» معناه: طلبوا مغفرته، وتابوا إليه رجعوا، وتَوَّاباً: معناه راجعا بعباده.

Kadı Ebû Muhammed rahmetullâhi aleyh şöyle dedi: Her iki taalluka göre de söz, lafız bakımından genel, mana bakımından özeldir. Çünkü biz kesin olarak biliyoruz ki Allah Teâlâ mahlukatından bazılarının itaat etmemesini murad etmiştir. Bu sebeple bir topluluk izin kelimesinin anlamını 'ilim' olarak açıklamış, diğer bir topluluk da onu belli bir kavme yönelik 'irşad' olarak açıklamıştır. Bu güzel bir izah tarzıdır; zira Allah bir kimseden iman edeceğini bilir ve onu buna muvaffak kılarsa, sanki ona izin vermiş gibi olur. İznin hakikati: İmkan tanınan şeyin miktarı bilinmekle birlikte imkan vermektir. Allah Teâlâ'nın: { وَلَوْ أَنَّهُمْ إِذْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ } “Eğer onlar kendilerine zulmettiklerinde...” ayetinin anlamı: Günah ve nifakla, nefislerinin imandan alacağı payı eksilterek [zulmettiklerinde] demektir. { فَاسْتَغْفَرُوا اللَّهَ } O'nun bağışlamasını istediler, O'na tevbe edip döndüler demektir. { تَوَّاباً } ise kullarına tevbelerini kabul ederek yönelen demektir.

قوله تعالى:

Allah Teâlâ'nın buyruğu:

[سورة النساء (٤) : الآيات ٦٥ الى ٦٨]

[Nisâ Suresi (4), Ayetler 65-68]

فَلا وَرَبِّكَ لا يُؤْمِنُونَ حَتَّى يُحَكِّمُوكَ فِيما شَجَرَ بَيْنَهُمْ ثُمَّ لا يَجِدُوا فِي أَنْفُسِهِمْ حَرَجاً مِمَّا قَضَيْتَ وَيُسَلِّمُوا تَسْلِيماً (٦٥) وَلَوْ أَنَّا كَتَبْنا عَلَيْهِمْ أَنِ اقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ أَوِ اخْرُجُوا مِنْ دِيارِكُمْ ما فَعَلُوهُ إِلاَّ قَلِيلٌ مِنْهُمْ وَلَوْ أَنَّهُمْ فَعَلُوا ما يُوعَظُونَ بِهِ لَكانَ خَيْراً لَهُمْ وَأَشَدَّ تَثْبِيتاً (٦٦) وَإِذاً لَآتَيْناهُمْ مِنْ لَدُنَّا أَجْراً عَظِيماً (٦٧) وَلَهَدَيْناهُمْ صِراطاً مُسْتَقِيماً (٦٨)

{ فَلا وَرَبِّكَ لا يُؤْمِنُونَ حَتَّى يُحَكِّمُوكَ فِيما شَجَرَ بَيْنَهُمْ ثُمَّ لا يَجِدُوا فِي أَنْفُسِهِمْ حَرَجاً مِمَّا قَضَيْتَ وَيُسَلِّمُوا تَسْلِيماً (٦٥) وَلَوْ أَنَّا كَتَبْنا عَلَيْهِمْ أَنِ اقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ أَوِ اخْرُجُوا مِنْ دِيارِكُمْ ما فَعَلُوهُ إِلاَّ قَلِيلٌ مِنْهُمْ وَلَوْ أَنَّهُمْ فَعَلُوا ما يُوعَظُونَ بِهِ لَكانَ خَيْراً لَهُمْ وَأَشَدَّ تَثْبِيتاً (٦٦) وَإِذاً لَآتَيْناهُمْ مِنْ لَدُنَّا أَجْراً عَظِيماً (٦٧) وَلَهَدَيْناهُمْ صِراطاً مُسْتَقِيماً (٦٨) } “Hayır, Rabbine andolsun ki onlar, aralarında çekiştikleri şeylerde seni hakem tayin edip sonra da senin verdiğin hükümden dolayı içlerinde hiçbir sıkıntı duymadan tam bir teslimiyetle teslim olmadıkça iman etmiş olmazlar. (65) Eğer biz onlara: «Kendinizi öldürün veya yurtlarınızdan çıkın» diye farz kılmış olsaydık, içlerinden pek azı müstesna bunu yapmazlardı. Eğer onlar kendilerine verilen öğüdü yerine getirselerdi, elbette kendileri için daha hayırlı ve [imanlarını] daha da pekiştirici olurdu. (66) O zaman kendilerine katımızdan elbette büyük bir mükâfat verirdik. (67) Ve onları elbette dosdoğru bir yola iletirdik. (68)”

قال الطبري: قوله: فَلا رد على ما تقدم، تقديره: فليس الأمر كما يزعمون أنهم آمنوا بما أنزل إليك، ثم استأنف القسم بقوله، وَرَبِّكَ لا يُؤْمِنُونَ.

Taberî şöyle demiştir: { فَلا } ifadesi daha önce geçen iddiaları reddetmektir; takdiri şöyledir: Durum onların sana indirilene iman ettiklerini iddia ettikleri gibi değildir. Sonra { وَرَبِّكَ لا يُؤْمِنُونَ } buyruğu ile yemine yeniden başlamıştır.

قال القاضي أبو محمد ﵀: وقال غيره: إنما قدم «لا» على القسم اهتماما بالنفي، وإظهارا لقوته، ثم كررها بعده تأكيدا للتهمم بالنفي، وكان يصح إسقاط لا الثانية، ويبقى أكثر الاهتمام بتقديم الأولى، وكان يصح إسقاط الأولى ويبقى معنى النفي، ويذهب معنى الاهتمام، وشَجَرَ معناه: اختلط والتف من أمورهم، وهو من الشجر، شبيه بالتفاف الأغصان، وكذلك الشجير الذي امتزجت مودته بمودة صاحبه، وقرأ أبو السمال «شجر» بإسكان الجيم.

Kadı Ebû Muhammed rahmetullâhi aleyh şöyle dedi: Başkası ise şöyle demiştir: Nefye (olumsuzluğa) önem vermek ve onun gücünü göstermek için «lâ» yeminden önce getirilmiş, sonra nefye verilen önemi tekit etmek için yeminden sonra tekrar edilmiştir. İkinci «lâ»nın düşürülmesi caiz olurdu ve birincinin öne alınmasıyla asıl önem vurgusu kalırdı. Birincinin düşürülmesi de caiz olurdu; o zaman nefiy anlamı kalır fakat önem vurgusu kaybolurdu. { شَجَرَ } lafzının anlamı: İşlerinin birbirine karışması ve karmaşık hale gelmesidir. Bu kelime, dalların birbirine girmesine benzetilerek ağaç (şecer) kökünden gelmektedir. Aynı şekilde sevgisi arkadaşının sevgisine karışmış dost için de «şecîr» denir. Ebû's-Semmâl { شَجَرَ } kelimesini cimin sükûnuyla «şecra» şeklinde okumuştur.

قال القاضي أبو محمد: وأظنه فر من توالي الحركات، وليس بالقوي، لخفة الفتحة، ويُحَكِّمُوكَ نصب بحتى، لأنها هاهنا غاية مجردة، ويَجِدُوا عطف عليه، والحرج: الضيق والتكلف والمشقة، قال مجاهد: حَرَجاً، شكا، وقوله: تَسْلِيماً مصدر مؤكد، منبىء على التحقيق في التسليم، لأن العرب إنما تردف الفعل بالمصدر إذا أرادت أن الفعل وقع حقيقة، كما قال تعالى: وَكَلَّمَ اللَّهُ مُوسى تَكْلِيماً [النساء: ١٦٤] وقد تجيء به مبالغة وإن لم يقع، ومنه: «وعجت عجيجا من جدام المطارف» .

Kadı Ebû Muhammed şöyle dedi: Sanırım o, peş peşe gelen harekelerden kaçınmıştır; ancak fethanın hafifliği sebebiyle bu güçlü bir kıraat değildir. { يُحَكِّمُوكَ } lafzı «hattâ» ile mansubdur; çünkü «hattâ» burada sırf gaye (son sınır) bildirmektedir. { يَجِدُوا } ise ona matuftur. Harac (حرج); darlık, külfet ve meşakkattir. Mücâhid: { حَرَجاً } şüphe demektir, demiştir. { تَسْلِيماً } lafzı tekit edici bir masdardır ve teslimiyetin hakikaten gerçekleştiğini bildirir. Zira Araplar bir fiili ancak o fiilin gerçekten vuku bulduğunu kastettiklerinde masdarıyla pekiştirirler; nitekim Allah Teâlâ: { وَكَلَّمَ اللَّهُ مُوسى تَكْلِيماً } “Ve Allah Musa ile gerçekten konuştu” buyurmuştur. Bazen de fiil gerçekleşmediği halde mübalağa için masdar getirilebilir; 'kadife kumaşın yırtılmasından çıkan şiddetli ses gibi feryat etti' mısraında olduğu gibi.

وقال مجاهد وغيره: المراد بهذه الآية من تقدم ذكره، ممن أراد التحاكم إلى الطاغوت، وفيهم نزلت، ورجح الطبري هذا، لأنه أشبه بنسق الآية وقالت طائفة: نزلت في رجل خاصم الزبير بن العوام في السقي بماء الحرة، فقال لهما رسول الله ﷺ: اسق يا زبير ثم أرسل الماء إلى جارك، فغضب ذلك الرجل وقال إن كان ابن عمتك؟ فغضب رسول الله ﷺ، واستوعب للزبير حقه، فقال: احبس يا زبير الماء حتى يبلغ الجدر، ثم أرسل الماء، فنزلت الآية، واختلف أهل هذا القول في الرجل، فقال قوم: هو رجل من الأنصار من أهل بدر، وقال مكي وغيره: هو حاطب بن أبي بلتعة.

Mücâhid ve başkaları şöyle demiştir: Bu ayetle kastedilenler, daha önce adı geçen ve tağutun hakemliğine başvurmak isteyen kimselerdir ve ayet onlar hakkında inmiştir. Taberî de ayetin akışına daha uygun olduğu için bu görüşü tercih etmiştir. Bir topluluk ise şöyle demiştir: Harre suyunun sulanması hususunda Zübeyr b. el-Avvâm ile tartışan bir adam hakkında inmiştir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem her ikisine: 'Ey Zübeyr! [Bahçeni] sula, sonra suyu komşuna sal' buyurmuştu. O adam öfkelenerek: 'Halanın oğlu olduğu için mi [böyle hükmettin]?' dedi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem öfkelendi ve Zübeyr'in hakkını tam olarak almasını sağlayarak: 'Ey Zübeyr! Su duvar diplerine ulaşıncaya kadar suyu tut, sonra sal' buyurdu. Bunun üzerine ayet indi. Bu görüşü savunanlar adamın kim olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir; bir grup: 'O, Bedir ehlinden Ensarî bir adamdır' derken, Mekkî ve başkaları: 'O, Hâtıb b. Ebî Beltea'dır' demiştir.

قال القاضي أبو محمد ﵀: والصحيح الذي وقع في البخاري أنه رجل من الأنصار، وأن الزبير قال: فما أحسب أن هذه الآية نزلت إلا في ذلك، وقالت طائفة: لما قتل عمر الرجل المنافق الذي لم يرض بحكم النبي ﷺ، بلغ ذلك النبي وعظم عليه، وقال: ما كنت أظن أن عمر يجترىء على قتل رجل مؤمن، فنزلت الآية نافية لإيمان ذلك الرجل الراد لحكم النبي، مقيمة عذر عمر بن الخطاب في قتله.

Kadı Ebû Muhammed rahmetullâhi aleyh şöyle dedi: Sahih olan ve Buhârî'de yer alan rivayet, onun Ensar'dan bir adam olduğu ve Zübeyr'in: 'Bu ayetin sırf bu hadise hakkında indiğini düşünüyorum' dediğidir. Bir topluluk da şöyle demiştir: Ömer, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in hükmüne razı olmayan münafık adamı öldürünce bu durum Peygamber'e ulaştı ve ona çok ağır geldi de: 'Ömer'in mümin bir adamı öldürmeye cüret edeceğini zannetmezdim' buyurdu. Bunun üzerine Peygamber'in hükmünü reddeden o adamın imanını nefyeden ve Ömer b. el-Hattâb'ın onu öldürmesindeki mazeretini ortaya koyan bu ayet indi.

وكَتَبْنا معناه فرضنا، واقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ معناه ليقتل بعضكم بعضا، وقد تقدم نظيره في البقرة، وضم النون من أَنِ وكسرها جائز، وكذلك الواو من أَوِ اخْرُجُوا وبضمها قرأ ابن عامر ونافع وابن كثير والكسائي، وبكسرها قرأ حمزة وعاصم، وكسر أبو عمرو النون وضم الواو، وقَلِيلٌ رفع على البدل من الضمير في فَعَلُوهُ، وقرأ ابن عامر وحده بالنصب «إلا قليلا» ، وذلك جائز أجرى النفي مجرى الإيجاب.

{ كَتَبْنا } lafzının anlamı farz kıldık demektir. { اقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ } ise birbirinizi öldürün demektir; bunun benzeri daha önce Bakara Suresi'nde geçmişti. { أَنِ } lafzının nununun zammelenmesi de kesrelenmesi de caizdir; aynı şekilde { أَوِ اخْرُجُوا } lafzındaki vavın da [harekesi böyledir]. İbn Âmir, Nâfi', İbn Kesîr ve el-Kisâî her ikisini zamme ile okumuş; Hamza ve Âsım ise kesre ile okumuştur. Ebû Amr ise nunu kesre, vavı zamme ile okumuştur. { قَلِيلٌ } lafzı { فَعَلُوهُ } fiilindeki zamirden bedel olarak merfudur. Sadece İbn Âmir nasb ile «illâ kalîlen» şeklinde okumuştur; bu da caizdir ve olumsuzu olumlu yerine koymuştur.

وسبب الآية على ما حكي: أن اليهود قالوا لما لم يرض المنافق بحكم النبي ﵇: ما رأينا أسخف من هؤلاء، يؤمنون بمحمد ويتبعونه، ويطؤون عقبة، ثم لا يرضون بحكمه، ونحن قد أمرنا بقتل أنفسنا ففعلنا، وبلغ القتل فينا سبعين ألفا فقال ثابت بن قيس: لو كتب ذلك علينا لفعلناه، فنزلت الآية معلمة حال أولئك المنافقين، وأنه لو كتب ذلك على الأمة لم يفعلوه، وما كان يفعله إلا قليل مؤمنون محققون، كثابت وغيره، وكذلك روي أن رسول الله ﷺ قال: ثابت بن قيس وعمار وابن مسعود من القليل. وشركهم في ضمير مِنْهُمْ لما كان المنافقون والمؤمنون مشتركين في دعوة الإسلام وظواهر الشريعة، وقال أبو إسحاق السبيعي: لما نزلت وَلَوْ أَنَّا كَتَبْنا عَلَيْهِمْ الآية، قال رجل: لو أمرنا لفعلنا، والحمد لله الذي عافانا، فبلغ ذلك رسول الله ﷺ فقال: إن من أمتي رجالا الإيمان أثبت في قلوبهم من الجبال الرواسي، وذكر مكي أن الرجل هو أبو بكر الصديق، وذكر النقاش: أنه عمر بن الخطاب، وذكر عن أبي بكر أنه قال: لو كتب علينا لبدأت بنفسي وبأهل بيتي.

Rivayet edildiğine göre ayetin iniş sebebi şudur: Münafık, Peygamber aleyhisselâm'ın hükmüne razı olmayınca Yahudiler şöyle dediler: 'Biz bunlardan daha ahmak bir topluluk görmedik; Muhammed'e iman edip ona tabi oluyorlar, onun izinden yürüyorlar, sonra da onun hükmüne razı olmuyorlar! Oysa bize nefislerimizi öldürmemiz emredildi de bunu yaptık ve içimizden öldürülenlerin sayısı yetmiş bine ulaştı.' Bunun üzerine Sâbit b. Kays: 'Eğer bu bize farz kılınsaydı biz de yapardık' dedi. Bunun üzerine o münafıkların durumunu ve eğer bu durum ümmete farz kılınsaydı onların bunu yapmayacaklarını, bunu ancak Sâbit ve diğerleri gibi tahkik ehli az sayıda müminin yapacağını bildiren ayet indi. Nitekim Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «Sâbit b. Kays, Ammâr ve İbn Mes'ûd bu azınlıktandır» buyurduğu rivayet edilmiştir. Münafıklar ile müminler İslam davetinde ve şeriatın zahirinde ortak oldukları için { مِنْهُمْ } “onlardan” zamirinde onları ortak kılmıştır. Ebû İshak es-Sebî'î şöyle demiştir: { وَلَوْ أَنَّا كَتَبْنا عَلَيْهِمْ } ayeti inince bir adam: 'Eğer bize emredilseydi yapardık; bizi bundan esirgeyen Allah'a hamdolsun' dedi. Bu durum Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e ulaşınca: «Şüphesiz ümmetimden öyle adamlar vardır ki iman onların kalplerinde sarsılmaz dağlardan daha sabittir» buyurdu. Mekkî bu adamın Ebû Bekir es-Sıddîk olduğunu zikretmiş, en-Nakkâş ise Ömer b. el-Hattâb olduğunu belirtmiştir. Ebû Bekir'den şöyle dediği rivayet edilmiştir: 'Eğer bu bize farz kılınsaydı önce kendimden ve ehlibeytimden başlardım.'

وقوله تعالى: وَلَوْ أَنَّهُمْ فَعَلُوا أي لو أن هؤلاء المنافقين اتعظوا وأنابوا لكان خيرا لهم، وتَثْبِيتاً معناه: يقينا وتصديقا ونحو هذا، أي يثبتهم الله، ثم ذكر تعالى ما كان يمن به عليهم من تفضله بالأجر، ووصفه إياه بالعظم مقتض ما لا يحصله بشر من النعيم المقيم، و «الصراط المستقيم» : الإيمان المؤدي إلى الجنة، وجاء ترتيب هذه الآية كذا، ومعلوم أن الهداية قبل إعطاء الأجر، لأن المقصد إنما هو تعديد ما كان الله ينعم به عليهم دون ترتيب، فالمعنى: ولهديناهم قبل حتى يكونوا ممن يؤتى الأجر.

Allah Teâlâ'nın: { وَلَوْ أَنَّهُمْ فَعَلُوا } “Eğer onlar yapsalardı” buyruğunun anlamı; yani bu münafıklar öğüt alıp hakka dönselerdi kendileri için daha hayırlı olurdu demektir. { تَثْبِيتاً } lafzı yakîn, tasdik ve benzeri manalara gelir; yani Allah onları sabit kılardı. Sonra Allah Teâlâ lütuf olarak mükâfat vererek onlara neyi bahşedeceğini zikretmiş ve mükâfatı büyüklükle (azîm) nitelemiştir ki bu da hiçbir insanın elde edemeyeceği daimi bir nimeti gerektirir. { صِراطاً مُسْتَقِيماً } “dosdoğru yol” ise cennete ulaştıran imandır. Bu ayetin tertibi böyle gelmiştir; oysa hidayetin mükâfat verilmesinden önce olduğu malumdur; çünkü asıl maksat tertip gözetmeksizin Allah'ın onlara lütfedeceği nimetleri saymaktır. Mana şudur: 'Mükâfat verilen kimselerden olsunlar diye onları daha önceden hidayete erdirirdik.'

قوله تعالى:

Allah Teâlâ'nın buyruğu:

[سورة النساء (٤) : الآيات ٦٩ الى ٧٠]

[Nisâ Suresi (4), Ayetler 69-70]

وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَالرَّسُولَ فَأُولئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ وَالصِّدِّيقِينَ وَالشُّهَداءِ وَالصَّالِحِينَ وَحَسُنَ أُولئِكَ رَفِيقاً (٦٩) ذلِكَ الْفَضْلُ مِنَ اللَّهِ وَكَفى بِاللَّهِ عَلِيماً (٧٠)

{ وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَالرَّسُولَ فَأُولئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ وَالصِّدِّيقِينَ وَالشُّهَداءِ وَالصَّالِحِينَ وَحَسُنَ أُولئِكَ رَفِيقاً (٦٩) ذلِكَ الْفَضْلُ مِنَ اللَّهِ وَكَفى بِاللَّهِ عَلِيماً (٧٠) } “Kim Allah'a ve Peygamber'e itaat ederse, işte onlar Allah'ın kendilerine nimet verdiği peygamberler, sıddıklar, şehitler ve salihlerle beraberdirler. Onlar ne güzel arkadaştır! (69) Bu lütuf Allah'tandır. Bilen olarak Allah yeter. (70)”

لما ذكر الله الأمر الذي لو فعلوه لأنعم عليهم، ذكر بعد ذلك ثواب من يفعله، وهذه الآية تفسير قوله تعالى: اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ صِراطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ [الفاتحة: ٥] ، وقالت طائفة إنما نزلت هذه الآية لما قال عبد الله بن زيد بن عبد ربه الأنصاري الذي أري الأذان، يا رسول الله إذا مت ومتنا كنت في عليين فلا نراك ولا نجتمع بك، وذكر حزنه على ذلك، فنزلت هذه الآية، وحكى مكي عن عبد الله هذا، أنه لما مات النبي ﵇، قال اللهم أعمني حتى لا أرى شيئا بعده، فعمي، وذكر أن جماعة من الأنصار قالت ذلك أو نحوه، حكاه الطبري عن ابن جبير وقتادة والسدي.

Allah Teâlâ, yaptıkları takdirde kendilerine nimet vereceği ameli zikredince, ardından bunu yapan kimsenin sevabını zikretmiştir. Bu ayet, Allah Teâlâ'nın: { اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ صِراطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ } “Bizi doğru yola ilet; kendilerine nimet verdiğin kimselerin yoluna” buyruğunun tefsiridir. Bir topluluk şöyle demiştir: Bu ayet rüyasında ezan kendisine gösterilen Abdullah b. Zeyd b. Abdirabbih el-Ensârî'nin: 'Ey Allah'ın Resûlü! Sen vefat edip biz de öldüğümüzde sen İlliyyûn'da olacaksın; seni göremeyeceğiz ve seninle bir araya gelemeyeceğiz' diyerek buna duyduğu üzüntüyü dile getirmesi üzerine inmiştir. Mekkî bu Abdullah'tan şunu nakletmiştir: Peygamber aleyhisselâm vefat ettiğinde o: 'Allahım, gözlerimi kör et ki ondan sonra hiçbir şey görmeyeyim' diye dua etmiş ve kör olmuştur. Ensar'dan bir grubun da bunu veya benzerini söylediği zikredilmiştir; bunu Taberî, İbn Cübeyr, Katâde ve es-Süddî'den nakletmiştir.

قال القاضي أبو محمد: ومعنى- أنهم معهم- أنهم في دار واحدة، ومتنعم واحد، وكل من فيها قد رزق الرضا بحاله، وذهب عنه أن يعتقد أنه مفضول، وإن كنا نحن قد علمنا من الشريعة أن أهل الجنة تختلف مراتبهم على قدر أعمالهم، وعلى قدر فضل الله على من شاء، و «الصدّيق» فعيل من الصدق، وقيل من الصدقة. وروي عن النبي ﵇، الصديقون المتصدقون، والشهداء المقتولون في سبيل الله، هم المخصوصون بفضل الميتة، وهم الذين فرق الشرع حكمهم في ترك الغسل والصلاة، لأنهم أكرم من أن يشفع لهم. وسموا بذلك لأن الله شهد لهم بالجنة، وقيل لأنهم شهدوا لله بالحق في موتهم ابتغاء مرضاته، ولكن لفظ، الشُّهَداءِ في هذه الآية يعم أنواع الشهداء، ورَفِيقاً موحد في معنى الجمع، كما قال:

Kadı Ebû Muhammed şöyle dedi: 'Onlarla beraber olmaları'nın anlamı; aynı yurtta ve aynı nimet içinde bulunmalarıdır. Oradaki herkes kendi haline razı kılınır ve kendisinin daha aşağı mertebede olduğunu düşünme hissi ondan giderilir. Her ne kadar biz şeriatten cennet ehlinin derecelerinin amellerine ve Allah'ın dilediğine bahşettiği lütfuna göre farklılık göstereceğini bilsek de durum böyledir. «Sıddîk» kelimesi sıdk (doğruluk) kökünden 'fa'îl' veznindedir; sadaka kökünden geldiği de söylenmiştir. Peygamber aleyhisselâm'dan: «Sıddıklar sadaka verenlerdir» rivayeti gelmiştir. Şehitler ise Allah yolunda öldürülenlerdir; ölüm şekillerinin faziletiyle özel kılınanlar onlardır. Kendilerine şefaat edilmeye ihtiyaç duymayacak kadar kerem sahibi oldukları için şeriatın yıkanmama ve namazlarının kılınmaması hususunda hükümlerini diğerlerinden ayırdığı kimselerdir. Allah kendilerine cenneti şahit kıldığı (müjdelediği) için veya O'nun rızasını umarak canlarını verirken Allah için hakka şahitlik ettikleri için bu ismi almışlardır. Ancak bu ayetteki { الشُّهَداءِ } lafzı şehitlerin bütün türlerini kapsar. { رَفِيقاً } lafzı tekil lafız olmakla birlikte çoğul anlamındadır; nitekim Allah Teâlâ:

ثُمَّ يُخْرِجُكُمْ طِفْلًا [الحج: ٥] ونصبه على التمييز، وقيل على الحال، والأول أصوب، وقرأ أبو السمال، «وحسن» بسكون السين، وذلك مثل شجر بينهم.

{ ثُمَّ يُخْرِجُكُمْ طِفْلًا } “Sonra sizi bir bebek olarak çıkarır” buyurmuştur. İrabı temyiz olarak mansubdur; hâl olduğu da söylenmiştir ancak birincisi daha doğrudur. Ebû's-Semmâl, sin harfinin sükûnuyla «ve hasne» (وحَسْنَ) şeklinde okumuştur; bu da 'şecera beynehum' kıraatindeki gibidir.

وقوله تعالى: ذلِكَ الْفَضْلُ مِنَ اللَّهِ رد على تقدير معترض يقول، وما الذي يوجب استواء أهل الطاعة والنبيين في الآخرة، والفرق بينهم في الدنيا بيّن؟ فذكر الله أن ذلك بفضله لا بوجوب عليه، والإشارة ب ذلِكَ إلى كون المطيعين مع المنعم عليهم، وأيضا فلا نقرر الاستواء، بل هم معهم في دار والمنازل متباينة، ثم قال وَكَفى بِاللَّهِ عَلِيماً وفيها معنى أن يقول، فسلموا فعل الله وتفضله من الاعتراض عليه، واكتفوا بعلمه في ذلك وغيره، ولذلك أدخلت الباء على اسم الله، لتدل على الأمر الذي في قوله:

Allah Teâlâ'nın: { ذلِكَ الْفَضْلُ مِنَ اللَّهِ } “Bu lütuf Allah'tandır” buyruğu: 'Dünyada aralarındaki fark bu kadar açıkken, ahirette itaat ehli ile peygamberlerin eşit olmasını gerektiren şey nedir?' diyecek muhtemel bir itirazcıya cevaptır. Allah Teâlâ bunun üzerine vacip bir hak olarak değil, sırf Kendi lütfuyla olduğunu zikretmiştir. { ذلِكَ } ile işaret edilen husus, itaat edenlerin kendilerine nimet verilenlerle beraber olmasıdır. Ayrıca biz tam bir eşitlik olduğunu da kabul etmiyoruz; bilakis onlar aynı yurttadırlar fakat konakları/makamları birbirinden farklıdır. Sonra Allah Teâlâ: { وَكَفى بِاللَّهِ عَلِيماً } “Bilen olarak Allah yeter” buyurmuştur. Bunun içinde: 'Allah'ın fiiline ve lütfuna itiraz etmeyip teslim olun; bu hususta ve diğer konularda O'nun ilmiyle yetinin' anlamı vardır. Bu sebeple O'nun şu buyruğundaki emre delalet etsin diye lafzatullahın başına bâ harf-i cerri dahil edilmiştir:

وَكَفى.

{ وَكَفى } “Yeter”.

قوله تعالى:

Allah Teâlâ'nın buyruğu:

[سورة النساء (٤) : الآيات ٧١ الى ٧٣]

[Nisâ Suresi (4), Ayetler 71-73]

يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا خُذُوا حِذْرَكُمْ فَانْفِرُوا ثُباتٍ أَوِ انْفِرُوا جَمِيعاً (٧١) وَإِنَّ مِنْكُمْ لَمَنْ لَيُبَطِّئَنَّ فَإِنْ أَصابَتْكُمْ مُصِيبَةٌ قالَ قَدْ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيَّ إِذْ لَمْ أَكُنْ مَعَهُمْ شَهِيداً (٧٢) وَلَئِنْ أَصابَكُمْ فَضْلٌ مِنَ اللَّهِ لَيَقُولَنَّ كَأَنْ لَمْ تَكُنْ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُ مَوَدَّةٌ يا لَيْتَنِي كُنْتُ مَعَهُمْ فَأَفُوزَ فَوْزاً عَظِيماً (٧٣)

{ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا خُذُوا حِذْرَكُمْ فَانْفِرُوا ثُباتٍ أَوِ انْفِرُوا جَمِيعاً (٧١) وَإِنَّ مِنْكُمْ لَمَنْ لَيُبَطِّئَنَّ فَإِنْ أَصابَتْكُمْ مُصِيبَةٌ قالَ قَدْ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيَّ إِذْ لَمْ أَكُنْ مَعَهُمْ شَهِيداً (٧٢) وَلَئِنْ أَصابَكُمْ فَضْلٌ مِنَ اللَّهِ لَيَقُولَنَّ كَأَنْ لَمْ تَكُنْ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُ مَوَدَّةٌ يا لَيْتَنِي كُنْتُ مَعَهُمْ فَأَفُوزَ فَوْزاً عَظِيماً (٧٣) } “Ey iman edenler! Tedbirinizi alın; bölük bölük savaşa çıkın yahut topluca seferber olun! (71) İçinizden öylesi vardır ki işi muhakkak ağırdan alır. Başınıza bir musibet gelirse: «Allah bana lütfetti de onlarla beraber bulunmadım» der. (72) Eğer Allah'tan size bir lütuf erişirse, sanki sizinle onun arasında hiçbir sevgi yokmuş gibi mutlaka şöyle der: «Keşke ben de onlarla beraber olsaydım da büyük bir başarı kazansaydım!» (73)”

هذا خطاب للمخلصين من أمة محمد ﵇، وأمر لهم بجهاد الكفار، والخروج في سبيل الله، وحماية الشرع، وخُذُوا حِذْرَكُمْ، معناه: احزموا واستعدوا بأنواع الاستعداد، فهنا يدخل أخذ السلاح وغيره، وانْفِرُوا معناه: اخرجوا مجدين مصممين، يقال: نفر الرجل ينفر بكسر الفاء نفيرا، ونفرت الدابة تنفر بضم الفاء نفورا، وثُباتٍ معناه: جماعات متفرقات، فهي كناية عن السرايا وجَمِيعاً، معناه: الجيش الكثيف مع النبي ﷺ، هكذا قال ابن عباس وغيره، والثبة:

Bu, Muhammed aleyhisselâm'ın ümmetinden ihlaslı olanlara bir hitap olup kâfirlerle cihad etmeleri, Allah yolunda sefere çıkmaları ve şeriatı korumaları yönünde onlara verilmiş bir emirdir. { خُذُوا حِذْرَكُمْ } ifadesinin manası: İhtiyatlı olun ve her türlü hazırlıkla donanın demektir; silah kuşanmak ve benzeri tedbirler buraya girer. { فَانْفِرُوا } lafzının manası: Gayretli ve kararlı olarak [sefere] çıkın demektir. «Nefere'r-raculü yenfiru» fânın kesresiyle sefere çıktı, «neferati'd-dâbbetü tenfuru» fânın zammesiyle binek ürktü/kaçtı demektir. { ثُباتٍ } lafzı ayrı ayrı müfrezeler, gruplar demektir; bu da seriyyelerden kinayedir. { جَمِيعاً } ise Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte olan büyük ordu demektir. İbn Abbâs ve başkaları böyle demiştir. Sübe (ثبة) kelimesine gelince:

حكي أنها فوق العشرة من الرجال، وزنها فعلة بفتح العين، أصلها ثبوة، وقيل: ثبية، حذفت لامها بعد أن تحركت وانقلبت ألفا حذفا غير مقبس، ولذلك جمعت ثبون، بالواو والنون عوضا من المحذوف وكسر أولها في الجمع دلالة على خروجها عن بابها، لأن بابها أن تجمع بالتاء أبدا، فيقال: ثُباتٍ، وتصغر ثبية أصلها ثبيوة، وأما ثبة الحوض وهي وسطه الذي يثوب الماء إليه، فالمحذوف منها العين، وأصلها ثوبة وتصغيرها ثوبية، وهي من ثاب يثوب، وكذلك قال أبو علي الفارسي في بيت أبي ذؤيب: [الطويل]

On kişiden fazla olan adamlar grubu olduğu nakledilmiştir. Vezni aynel fiilinin fethasıyla «fe'ale»dir (فَعَلَة); aslı «sebeve» (ثَبَوَة) olup «sebeye» (ثَبَيَة) olduğu da söylenmiştir; lamel fiili harekeli kılınıp elife dönüştükten sonra kural dışı (gayr-ı makîs) olarak hazfedilmiştir. Bu sebeple hazfedilen harfe bedel olarak vâv ve nûn ile «subûn» (ثُبُون) şeklinde çoğul yapılmıştır. Çoğulunda ilk harfinin kesrelenmesi, kendi asıl babından çıktığını göstermek içindir; çünkü onun kuralı daima tâ ile çoğul yapılarak { ثُباتٍ } denilmesidir. İsmi tasgiri aslı «sübeyve» (ثُبَيْوَة) olan «sübeyye» (ثُبَيَّة) şeklinde gelir. Havuzun sübesine (ثُبَةُ الحَوْضِ) -ki suyun dönüp toplandığı orta yeridir- gelince; onda hazfedilen aynel fiildir, aslı «sevbetün» (ثَوْبَة) olup tasgiri «süveybetün» (ثُوَيْبَة) gelir ve «sâbe yesûbü» (ثَابَ يَثُوبُ) fiilindendir. Ebû Ali el-Fârisî de Ebû Züeyb'in şu beytinde böyle demiştir: