فلمّا جلاها بالأيام تحيّزت ... ثبات عليها ذلّها واكتئابها
Dumanla onları açığa çıkardığında, üzerlerine çöken zillet ve kederle bir köşeye çekildiler.
انه اسم مفرد ليس يجمع سيق على الأصل، لأن أصل ثبة ثبوة، تحركت بالواو وانفتح ما قبلها فانقلبت ألفا، فساقها أبو ذؤيب في هذه الحال.
Onun çoğul olmayan, aslı üzere getirilmiş tekil bir isim olduğunu [söylemiştir]. Zira «sübe» (ثبة) kelimesinin aslı «sebeve»dir (ثبوة); vâv harfi harekeli olup bir önceki harf de fethalı olduğu için elife dönüşmüştür. Ebû Züeyb de onu bu hâliyle kullanmıştır.
وقوله تعالى: وَإِنَّ مِنْكُمْ إِنَّ إيجاب، والخطاب لجماعة المؤمنين، والمراد ب «من» المنافقون، وعبر عنهم ب مِنْكُمْ إذ هم في عداد المؤمنين، ومنتحلون دعوتهم، واللام الداخلة على «من» لام التأكيد، دخلت على اسم إِنَّ لما كان الخبر متقدما في المجرور، وذلك مهيع في كلامهم، كقولك: إن في الدار لزيدا، واللام الداخلة على لَيُبَطِّئَنَّ لام قسم عند الجمهور، تقديره وَإِنَّ مِنْكُمْ لَمَنْ والله لَيُبَطِّئَنَّ وقيل: هي لام تأكيد، ولَيُبَطِّئَنَّ معناه: يبطىء غيره أي يثبطه ويحمله على التخلف عن مغازي رسول الله ﷺ، وقرأ مجاهد «ليبطئن» بالتخفيف في الطاء، ومُصِيبَةٌ يعني من قتل واستشهاد، وإنما هي مصيبة بحسب اعتقاد المنافقين ونظرهم الفاسد، أو على أن الموت كله مصيبة كما شاءه الله تعالى، وإنما الشهادة في الحقيقة نعمة لحسن مآلها، وشَهِيداً معناه مشاهدا فالمعنى: أن المنافق يسره غيبه إذا كانت شدة وذلك يدل على أن تخلفه إنما هو فزع من القتال ونكول عن الجهاد.
Yüce Allah'ın: { وَإِنَّ مِنْكُمْ } “İçinizden öylesi vardır ki” ifadesindeki «inne» (إِنَّ) pekiştirme (îcâb) bildirir; hitap müminler topluluğunadır. «Men» (مَنْ) ile kastedilenler ise münafıklardır. Müminlerin sayısında yer aldıkları ve onların davasını benimsemiş göründükleri için onlardan { مِنْكُمْ } “içinizden” diye söz edilmiştir. «Men» üzerine dahil olan lâm, tekit lâmıdır; haber harf-i cerli öbek olarak öne geçtiğinde «inne»nin ismi üzerine dahil olmuştur ki bu, onların kelamında yaygın bir üsluptur; nitekim «inne fi'd-dâri le-zeyden» (Şüphesiz evde kesinlikle Zeyd vardır) denir. { لَيُبَطِّئَنَّ } lafzına dahil olan lâm, cumhura göre kasem lâmıdır; takdiri: «Ve inne minküm le-men vallâhi leyubetti'enne» (Ve içinizden öyleleri vardır ki, Allah'a yemin olsun işi muhakkak ağırdan alacaktır) şeklindedir. Bunun tekit lâmı olduğu da söylenmiştir. { لَيُبَطِّئَنَّ } ifadesinin manası: Başkasını yavaşlatır, yani onu caydırıp Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in gazvelerinden geri kalmaya sevk eder demektir. Mücâhid, tâ harfinin şeddesiz oluşuyla «leyebte'enne» şeklinde okumuştur. { مُصِيبَةٌ } “musibet”, öldürülme ve şehit olma demektir. Bu, münafıkların inancına ve bozuk bakış açılarına göredir yahut Allah Teâlâ'nın dilediği üzere ölümün bütünüyle bir musibet olması bakımındandır; oysa şehitlik güzel akıbetinden dolayı gerçekte bir nimettir. { شَهِيداً } lafzı hazır bulunan/şahit olan demektir. Mana şudur: Zorluk olduğunda hazır bulunmamış olmak münafığı sevindirir; bu da onun geri kalmasının sırf savaştan korkma ve cihaddan kaçınma sebebiyle olduğunu gösterir.
وقوله تعالى: وَلَئِنْ أَصابَكُمْ فَضْلٌ مِنَ اللَّهِ الآية، المعنى ولئن ظفرتم وغنمتم وكل ذلك من فضل الله، ندم المنافق إن لم يحضر ويصب الغنيمة، وقال: يا لَيْتَنِي كُنْتُ مَعَهُمْ فَأَفُوزَ فَوْزاً عَظِيماً، متمنيا شيئا قد كان عاهد أن يفعله ثم غدر في عهده، لأن المؤمن إنما يتمنى مثل هذا إذا كان المانع له من الحضور عذرا واضحا، وأمرا لا قدرة له معه، فهو يتأسف بعد ذلك على فوات الخير، والمنافق يعاطي المؤمنين المودة، ويعاهد على التزام كلف الإسلام، ثم يتخلف نفاقا وشكا وكفرا بالله ورسوله، ثم يتمنى عند ما يكشف الغيب الظفر للمؤمنين، فعلى هذا يجيء قوله تعالى: كَأَنْ لَمْ تَكُنْ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُ مَوَدَّةٌ
Yüce Allah'ın: { وَلَئِنْ أَصابَكُمْ فَضْلٌ مِنَ اللَّهِ } “Eğer Allah'tan size bir lütuf erişirse...” ayetinin manası: Şayet zafer kazanır ve ganimet elde ederseniz -ki bunların hepsi Allah'ın lütfundandır-, münafık hazır bulunmadığına ve ganimete nail olamadığına pişman olur ve daha önce yapmaya söz verdiği fakat sonra ahdine hıyanet ettiği bir şeyi temenni ederek: { يا لَيْتَنِي كُنْتُ مَعَهُمْ فَأَفُوزَ فَوْزاً عَظِيماً } “«Keşke ben de onlarla beraber olsaydım da büyük bir başarı kazansaydım!»” der. Zira mümin, böyle bir şeyi ancak hazır bulunmasına engel olan açık bir mazereti ve elinden bir şey gelmeyen bir durumu olduğunda temenni eder ve bundan sonra hayrı kaçırdığına üzülür. Münafık ise müminlere sevgi gösterisinde bulunur, İslam'ın mükellefiyetlerine bağlı kalacağına söz verir, sonra münafıklık, şüphe, Allah'ı ve Resulü'nü inkâr sebebiyle geri kalır; ardından gayb müminlerin lehine zafer şeklinde tecelli ettiğinde böyle temennide bulunur. Buna göre Yüce Allah'ın: { كَأَنْ لَمْ تَكُنْ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُ مَوَدَّةٌ } “Sanki sizinle onun arasında hiçbir sevgi yokmuş gibi” buyruğu gelir.
التفاتة بليغة، واعتراضا بين القائل والمقول بلفظ يظهر زيادة في قبح فعلهم. وحكى الطبري عن قتادة وابن جريج، أنهما كانا يتأولان قول المنافق يا لَيْتَنِي كُنْتُ مَعَهُمْ على معنى الحسد منه للمؤمنين في نيل رغيبة، وقرأ الحسن لَيَقُولَنَّ بضم اللام على معنى «من» وضم اللام لتدل على الواو المحذوفة. ويدل مجموع هاتين الآيتين على أن خارج المنافقين فإنما كان يقصد الغنيمة، ومتخلفهم إنما كان يقصد الشك وتربص الدوائر بالمؤمنين وكَأَنْ مضمنة معنى التشبيه، ولكنها ليست كالثقيلة في الحاجة إلى الاسم والخبر، وإنما تجيء بعدها الجمل، وقرأ ابن كثير وعاصم في رواية حفص «تكن» بتاء، وقرأ غيرهما «يكن» بياء، وذلك حسن للفصل الواقع بين الفعل والفاعل، وقوله: فَأَفُوزَ نصب بالفاء في جواب التمني، وقرأ الحسن ويزيد النحوي فَأَفُوزَ بالرفع على القطع والاستئناف، التقدير: فأنا أفوز. قال روح: لم يجعل ل «ليت» جوابا. وقال الزجّاج: إن قوله: كأن لم يكن بينكم وبينه مودة مؤخر. وإنما موضعه فإن أصابتكم مصيبة.
Bu beliğ bir iltifât ve söyleyen ile söylenen söz arasına, onların yaptıklarının çirkinliğini daha da artıran bir lafızla girmiş bir itiraz (ara cümle) cümlesidir. Taberî, Katâde ve İbn Cüreyc'den, münafığın { يا لَيْتَنِي كُنْتُ مَعَهُمْ } “Keşke ben de onlarla beraber olsaydım” sözünü, müminlerin bir nimete kavuşmasını kıskanması manasında tevil ettiklerini rivayet etmiştir. Hasan, «men»in manasına binaen ve hazfedilen vâv harfine delalet etmesi için lâmın zammesiyle { لَيَقُولُنَّ } şeklinde okumuştur. Bu iki ayetin bütünü, münafıklardan savaşa çıkanların sadece ganimeti hedeflediğine, geri kalanların ise yalnızca şüpheyi ve müminlerin başına felaketler gelmesini gözetlediğine delalet eder. { كَأَنْ } teşbih manasını içermektedir; ancak isim ve habere ihtiyaç duyma hususunda şeddeli «keenne» gibi değildir, kendisinden sonra yalnızca cümleler gelir. İbn Kesîr ve Hafs rivayetinde Âsım, tâ harfiyle «tekin» (تكن), bunların dışındakiler ise fiil ile fail arasına fasıla girdiği için caiz ve güzel olan yâ harfiyle «yekin» (يكن) şeklinde okumuştur. { فَأَفُوزَ } lafzı, temenninin cevabında fâ sebebiyle mansub olmuştur. Hasan ve Yezîd en-Nahvî ise { فَأَفُوزُ } lafzını cümlenin kesilmesi ve istînâf (yeni başlangıç) üzere merfû okumuşlardır; takdiri: «Fe-ene efûzu» (O takdirde ben kazanırım) şeklindedir. Ravh: «Leyte» için bir cevap kılmamıştır, demiştir. Zeccâc ise: { كَأَنْ لَمْ تَكُنْ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُ مَوَدَّةٌ } ifadesi tehir edilmiştir; asıl yeri { فَإِنْ أَصابَتْكُمْ مُصِيبَةٌ } ifadesinin peşidir, demiştir.
قال القاضي أبو محمد ﵀: وهذا ضعيف لأنه يفسد فصاحة الكلام.
Kâdı Ebû Muhammed rahimehullâh şöyle dedi: Bu zayıf bir görüştür; çünkü sözün fesahatini bozar.
قوله تعالى:
Yüce Allah'ın şu buyruğu:
[سورة النساء (٤) : الآيات ٧٤ الى ٧٥]
[Nisâ Suresi (4), Ayetler 74-75]
فَلْيُقاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ الَّذِينَ يَشْرُونَ الْحَياةَ الدُّنْيا بِالْآخِرَةِ وَمَنْ يُقاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَيُقْتَلْ أَوْ يَغْلِبْ فَسَوْفَ نُؤْتِيهِ أَجْراً عَظِيماً (٧٤) وَما لَكُمْ لا تُقاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الرِّجالِ وَالنِّساءِ وَالْوِلْدانِ الَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنا أَخْرِجْنا مِنْ هذِهِ الْقَرْيَةِ الظَّالِمِ أَهْلُها وَاجْعَلْ لَنا مِنْ لَدُنْكَ وَلِيًّا وَاجْعَلْ لَنا مِنْ لَدُنْكَ نَصِيراً (٧٥)
{ فَلْيُقاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ الَّذِينَ يَشْرُونَ الْحَياةَ الدُّنْيا بِالْآخِرَةِ وَمَنْ يُقاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَيُقْتَلْ أَوْ يَغْلِبْ فَسَوْفَ نُؤْتِيهِ أَجْراً عَظِيماً (٧٤) وَما لَكُمْ لا تُقاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الرِّجالِ وَالنِّساءِ وَالْوِلْدانِ الَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنا أَخْرِجْنا مِنْ هذِهِ الْقَرْيَةِ الظَّالِمِ أَهْلُها وَاجْعَلْ لَنا مِنْ لَدُنْكَ وَلِيًّا وَاجْعَلْ لَنا مِنْ لَدُنْكَ نَصِيراً (٧٥) } “O halde, dünya hayatını ahiret karşılığında satanlar Allah yolunda savaşsınlar! Kim Allah yolunda savaşır da öldürülür veya galip gelirse, Biz ona pek büyük bir mükâfat vereceğiz. (74) Size ne oluyor da Allah yolunda ve «Ey Rabbimiz! Bizi halkı zalim olan şu şehirden çıkar, katından bize bir sahip gönder, katından bize bir yardımcı lütfet!» diyen çaresiz erkekler, kadınlar ve çocuklar uğrunda savaşmıyorsunuz? (75)”
هذا أمر من الله ﷿ للمؤمنين الذين وصفهم بالجهاد في سبيل الله، ويَشْرُونَ معناه: يبيعون في هذا الموضع، وإن جاء في مواضع: يشترون، فالمعنى هاهنا يدل على أنه بمعنى «يبيعون» ثم وصف الله ثواب المقاتل في سبيل الله، فذكر غايتي حالتيه، واكتفى بالغايتين عما بينهما، وذلك أن غاية المغلوب في القتال أن يقتل، وغاية الذي يقتل ويغنم أن يتصف بأنه غالب على الإطلاق، «والأجر العظيم» : الجنة، وقالت فرقة، «فليقاتل» بسكون لام الأمر، وقرأت فرقة «فليقاتل» بكسرها، وقرأ محارب بن دثار «فيقتل أو يغلب» على بناء الفعلين للفاعل، وقرأ الجمهور نُؤْتِيهِ بالنون، وقرأ الأعمش وطلحة بن مصرف «فسوف يؤتيه» بالياء.
Bu, Allah azze ve celle'nin Allah yolunda cihad ile nitelediği müminlere bir emridir. { يَشْرُونَ } ifadesi, başka yerlerde satın alırlar anlamına gelse de bu yerde satarlar demektir; buradaki mana onun «satarlar» anlamında olduğunu göstermektedir. Sonra Allah, Allah yolunda savaşanın sevabını nitelemiş, iki nihai hâlini zikretmiş ve bu iki nihai durumla aralarındakileri zikretmeye gerek görmemiştir. Şöyle ki: Savaşta mağlup olanın varacağı son nokta öldürülmektir; öldürüp ganimet elde edenin nihai durumu ise mutlak manada galip olarak nitelenmektir. «Büyük mükâfat» ise Cennettir. Bir grup emir lâmının sükûnuyla «fel-yükâtil», bir grup da kesresiyle «li-yükâtil» şeklinde okumuştur. Muhârib b. Disâr, iki fiili de etken (mâruf) kılarak «fe-yaktul ev yağlib» (öldürür veya galip gelirse) şeklinde okumuştur. Cumhûr { نُؤْتِيهِ } kelimesini nûn ile, A'meş ve Talha b. Musarrif ise yâ ile «fe-sevfe yü'tîhi» şeklinde okumuştur.
وقوله تعالى: وَما لَكُمْ اللام متعلقة بما يتعلق بالمستفهم عنه من معنى الفعل، تقديره وأي شيء موجود أو كائن أو نحو ذلك لكم، ولا تُقاتِلُونَ في موضع نصب على الحال، تقديره تاركين أو مضيعين. وقوله: وَالْمُسْتَضْعَفِينَ عطف على اسم الله تعالى، أي وفي سبيل المستضعفين، وقيل:
Yüce Allah'ın: { وَما لَكُمْ } “Size ne oluyor da” buyruğundaki lâm harfi, hakkında soru sorulan fiil manasına taalluk etmektedir; takdiri: «Sizin için ne mevcut veya ne oluyor ki böylesiniz?» şeklindedir. { لا تُقاتِلُونَ } “savaşmıyorsunuz” ifadesi hâl makamında olup mansubdur; takdiri: «Terk ediciler veya zayi ediciler olarak [ne oluyor da...]» şeklindedir. { وَالْمُسْتَضْعَفِينَ } “ve çaresizler” lafzı, Allah Teâlâ'nın ismine matuftur; yani «Allah yolunda ve müstazaflar uğrunda» demektir. Şöyle de denilmiştir:
عطف على «السبيل» ، أي وفي المستضعفين لاستنقاذهم، ويعني ب الْمُسْتَضْعَفِينَ من كان بمكة من المؤمنين تحت إذلال كفرة قريش وأذاهم لا يستطيعون خروجا، ولا يطيب لهم على الأذى إقامة، وفي هؤلاء كان رسول الله ﷺ يقول «اللهم أنج سلمة بن هشام وعياش بن أبي ربيعة، اللهم أنج
{ السَّبِيلِ } “yol” kelimesine matuftur; yani onları kurtarmak uğrunda [savaşmıyorsunuz] demektir. { الْمُسْتَضْعَفِينَ } “çaresizler” ile, Mekke'de Kureyş kâfirlerinin ezmesi ve eziyeti altında bulunup çıkmaya güç yetiremeyen ve eziyet içinde kalmaya da gönülleri razı olmayan müminler kastedilmektedir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onlar hakkında şöyle buyurmaktaydı: «Allah'ım! Seleme b. Hişâm'ı ve Ayyâş b. Ebî Rebîa'yı kurtar. Allah'ım!
المستضعفين من المؤمنين» . والْوِلْدانِ بابه أن يكون جمع وليد، وقد يكون جمع ولد كورل وورلان، فهي على الوجهين عبارة عن الصبيان، والقرية هاهنا مكة بإجماع من المتأولين.
müminlerden olan çaresizleri kurtar!» { الْوِلْدانِ } kelimesinin kuralı «velîd»in çoğulu olmasıdır; tıpkı «verel / verlân» gibi «veled»in çoğulu da olabilir. Her iki şekilde de çocuklardan kinayedir. Buradaki «karye» (şehir/belde), tefsircilerin ittifakıyla Mekke'dir.
قال القاضي أبو محمد: والآية تتناول المؤمنين والأسرى وحواضر الشرك إلى يوم القيامة، ووحد الظالم لأنه موضع اتخاذ الفعل، ألا ترى أن الفعل إنما تقديره الذي ظلم أهلها، ولما لم يكن للمستضعفين حيلة إلا الدعاء، دعوا في الاستنقاذ وفيما يواليهم من معونة الله تعالى وما ينصرهم على أولئك الظلمة من فتح الله ﵎.
Kâdı Ebû Muhammed şöyle dedi: Bu ayet, kıyamet gününe kadar müminleri, esirleri ve şirk beldelerini kapsamaktadır. { الظَّالِمِ } “zalim olan” lafzı, fiilin yerine geçtiği için tekil getirilmiştir; görmez misin ki ifadenin takdiri «halkı zulmeden» demektir. Çaresizlerin duadan başka çaresi kalmayınca, kurtuluş için, Allah Teâlâ'nın kendilerine bahşedeceği dostluk ve yardımı ve o zalimlere karşı Allah azze ve celle'nin fethiyle kendilerine zafer vermesini niyaz etmişlerdir.
قوله تعالى:
Yüce Allah'ın şu buyruğu:
[سورة النساء (٤) : الآيات ٧٦ الى ٧٧]
[Nisâ Suresi (4), Ayetler 76-77]
الَّذِينَ آمَنُوا يُقاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالَّذِينَ كَفَرُوا يُقاتِلُونَ فِي سَبِيلِ الطَّاغُوتِ فَقاتِلُوا أَوْلِياءَ الشَّيْطانِ إِنَّ كَيْدَ الشَّيْطانِ كانَ ضَعِيفاً (٧٦) أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ قِيلَ لَهُمْ كُفُّوا أَيْدِيَكُمْ وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكاةَ فَلَمَّا كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقِتالُ إِذا فَرِيقٌ مِنْهُمْ يَخْشَوْنَ النَّاسَ كَخَشْيَةِ اللَّهِ أَوْ أَشَدَّ خَشْيَةً وَقالُوا رَبَّنا لِمَ كَتَبْتَ عَلَيْنَا الْقِتالَ لَوْلا أَخَّرْتَنا إِلى أَجَلٍ قَرِيبٍ قُلْ مَتاعُ الدُّنْيا قَلِيلٌ وَالْآخِرَةُ خَيْرٌ لِمَنِ اتَّقى وَلا تُظْلَمُونَ فَتِيلاً (٧٧)
{ الَّذِينَ آمَنُوا يُقاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالَّذِينَ كَفَرُوا يُقاتِلُونَ فِي سَبِيلِ الطَّاغُوتِ فَقاتِلُوا أَوْلِياءَ الشَّيْطانِ إِنَّ كَيْدَ الشَّيْطانِ كانَ ضَعِيفاً (٧٦) أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ قِيلَ لَهُمْ كُفُّوا أَيْدِيَكُمْ وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكاةَ فَلَمَّا كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقِتالُ إِذا فَرِيقٌ مِنْهُمْ يَخْشَوْنَ النَّاسَ كَخَشْيَةِ اللَّهِ أَوْ أَشَدَّ خَشْيَةً وَقالُوا رَبَّنا لِمَ كَتَبْتَ عَلَيْنَا الْقِتالَ لَوْلا أَخَّرْتَنا إِلى أَجَلٍ قَرِيبٍ قُلْ مَتاعُ الدُّنْيا قَلِيلٌ وَالْآخِرَةُ خَيْرٌ لِمَنِ اتَّقى وَلا تُظْلَمُونَ فَتِيلاً (٧٧) } “İman edenler Allah yolunda savaşırlar; inkâr edenler ise tâğût yolunda savaşırlar. O halde şeytanın dostlarıyla savaşın! Şüphesiz şeytanın tuzağı pek zayıftır. (76) Kendilerine: «Ellerinizi çekin, namazı kılın ve zekâtı verin!» denilenleri görmedin mi? Üzerlerine savaş farz kılınınca, içlerinden bir grup insanlardan Allah'tan korkar gibi, hatta daha şiddetli bir korkuyla korkmaya başladılar ve: «Rabbimiz! Savaşı bizim üzerimize niçin farz kıldın? Bizi yakın bir vakte kadar erteleseydin ya!» dediler. De ki: «Dünya menfaati azdır; ahiret ise sakınan kimse için daha hayırlıdır ve size kıl payı kadar haksızlık edilmez.» (77)”
هذه الآية تقتضي تقوية قلوب المؤمنين وتحريضهم، والطَّاغُوتِ كل ما عبد واتبع من دون الله، وتدل قرينة ذكر الشيطان بعد ذلك على أن المراد ب الطَّاغُوتِ هنا الشيطان، وإعلامه تعالى بضعف كَيْدَ الشَّيْطانِ تقوية لقلوب المؤمنين، وتجرئة لهم على مقارعة الكيد الضعيف، فإن العزم والحزم الذي يكون على حقائق الإيمان يكسره ويهده، ودخلت كان دالة على لزوم الصفة.
Bu ayet, müminlerin kalplerini güçlendirmeyi ve onları teşvik etmeyi gerektirmektedir. { الطَّاغُوتِ } “tâğût”, Allah'tan başka tapılan ve uyulan her şeydir. Ardından şeytanın zikredilmesi karinesi, burada { الطَّاغُوتِ } ile şeytanın kastedildiğine delalet eder. Yüce Allah'ın { كَيْدَ الشَّيْطانِ } “şeytanın tuzağı”nın zayıflığını bildirmesi, müminlerin kalplerine güç vermek ve bu zayıf tuzağa karşı koyma konusunda onları cesaretlendirmek içindir; zira imanın hakikatleri üzerine kurulu olan azim ve sebat, o tuzağı kırar ve yerle bir eder. «Kâne» (كان) ise sıfatın sürekliliğini göstermek üzere dahil olmuştur.
وقوله: أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ قِيلَ لَهُمْ اختلف المتأولون فيمن المراد بقوله الَّذِينَ قِيلَ لَهُمْ؟ فقال ابن عباس وغيره: كان عبد الرحمن بن عوف وسعد بن أبي وقاص والمقداد بن عمرو الكندي وجماعة سواهم قد أنفوا من الذل بمكة قبل الهجرة وسألوا رسول الله ﷺ أن يبيح لهم مقاتلة المشركين، فأمرهم الله تعالى بكف الأيدي، وأن لا يفعلوا، فلما كان بالمدينة وفرض القتال، شق ذلك على بعضهم وصعب موقعه، ولحقهم ما يلحق البشر من الخور والكع عن مقارعة العدو فنزلت الآية فيهم، وقال قوم:
Yüce Allah'ın: { أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ قِيلَ لَهُمْ } “Kendilerine [...] denilenleri görmedin mi?” buyruğunda, { الَّذِينَ قِيلَ لَهُمْ } “kendilerine denilenler” ifadesiyle kimin kastedildiği hususunda müfessirler ihtilaf etmişlerdir. İbn Abbâs ve başkaları şöyle demiştir: Abdurrahman b. Avf, Sa'd b. Ebî Vakkâs, Mikdâd b. Amr el-Kindî ve bunların dışındaki bir topluluk, hicretten önce Mekke'deki zillete katlanamamış ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den müşriklerle savaşmalarına izin vermesini istemişlerdi. Bunun üzerine Allah Teâlâ onlara ellerini çekmelerini ve savaşmamalarını emretti. Medine'ye geçilip savaş farz kılınınca, bu durum bazısına ağır geldi ve zorlarına gitti; beşeriyet icabı olan gevşeklik ve düşmanla vuruşmaktan çekinme hâli onlara ilişti de ayet onlar hakkında indi. Bir topluluk ise şöyle demiştir:
كان كثير من العرب قد استحسنوا الدخول في دين محمد ﵇ على فرائضه التي كانت قبل القتال من الصلاة والزكاة ونحوها والموادعة وكف الأيدي، فلما نزل القتال شق ذلك عليهم وجزعوا له، فنزلت الآية فيهم، وقال مجاهد وابن عباس أيضا: إنما الآية حكاية عن اليهود أنهم فعلوا ذلك مع نبيهم في وقته، فمعنى الحكاية عنهم تقبيح فعلهم، ونهي المؤمنين عن فعل مثله، وقالت فرقة: المراد بالآية المنافقون من أهل المدينة عبد الله بن أبيّ وأمثاله، وذلك أنهم كانوا قد سكنوا على الكره إلى فرائض الإسلام مع الدعة وعدم القتال، فلما نزل القتال شق عليهم وصعب عليهم صعوبة شديدة، إذ كانوا مكذبين بالثواب، ذكره المهدوي.
Araplardan birçoğu, savaştan önce namaz, zekât vb. farzlar ile barış yapıp elleri çekmek şeklinde olan esaslar üzere Muhammed aleyhisselâm'ın dinine girmeyi güzel bulmuşlardı. Savaş emri inince bu onlara ağır geldi ve bundan dolayı sızlandılar, böylece ayet onlar hakkında indi. Mücâhid ve yine İbn Abbâs şöyle demiştir: Bu ayet, Yahudilerin kendi dönemlerinde peygamberlerine karşı böyle yaptıklarının bir hikâyesidir. Onlardan yapılan bu naklin manası, onların fiilinin çirkinliğini ortaya koymak ve müminleri benzerini yapmaktan nehyetmektir. Bir grup da şöyle demiştir: Ayetle kastedilenler, Medine ehlinden Abdullah b. Übey ve emsali münafıklardır. Şöyle ki onlar, rahatlık ve savaşın olmamasıyla birlikte İslam'ın farzlarına kerhen razı olup oturmuşlardı. Savaş emri inince, sevaba da inanmadıkları için bu durum onlara son derece ağır ve zor geldi; bunu Mehdevî zikretmiştir.
قال القاضي أبو محمد ﵀: ويحسن هذا القول أن ذكر المنافقين يطرد فيما بعدها من الآيات، ومعنى كُفُّوا أَيْدِيَكُمْ أمسكوا عن القتال، والفريق: الطائفة من الناس، كأنه فارق غيره. وقوله:
Kâdı Ebû Muhammed rahimehullâh şöyle dedi: Bu görüşü, sonraki ayetlerde münafıkların zikrinin sürüp gitmesi desteklemektedir. { كُفُّوا أَيْدِيَكُمْ } “Ellerinizi çekin” ifadesinin manası savaştan uzak durun demektir. «Ferîk» (فريق) insanlardan bir topluluktur; sanki diğerlerinden ayrılmış gibidir. Yüce Allah'ın:
يَخْشَوْنَ النَّاسَ كَخَشْيَةِ اللَّهِ يعني أنهم كانوا يخافون الله في جهة الموت، لأنهم لا يخشون الموت إلا منه، فلما كتب عليهم قتال الناس رأوا أنهم يموتون بأيديهم، فخشوهم في جهة الموت كما كانوا يخشون الله، وقال الحسن: قوله: كَخَشْيَةِ اللَّهِ يدل على أنها في المؤمنين، وهي خشية خوف لا خشية مخالفة، ويحتمل أن يكون المعنى يخشون الناس على حد خشية المؤمنين الله ﷿.
{ يَخْشَوْنَ النَّاسَ كَخَشْيَةِ اللَّهِ } “İnsanlardan Allah'tan korkar gibi [...] korkuyorlar” buyruğunun manası: Onlar ölüm noktasında Allah'tan korkuyorlardı, çünkü ölümün sadece O'ndan geleceğinden çekinirlerdi. İnsanlarla savaşmak üzerlerine farz kılınınca, onların elleriyle öleceklerini gördüler ve tıpkı Allah'tan korktukları gibi ölüm cihetinden insanlardan da korktular. Hasan şöyle demiştir: { كَخَشْيَةِ اللَّهِ } “Allah'tan korkar gibi” ifadesi, ayetin müminler hakkında olduğuna delalet eder; bu da muhalefet korkusu değil, can korkusudur. Mananın, «insanlardan, müminlerin Allah azze ve celle'den korktuğu ölçüde korkuyorlar» şeklinde olması da muhtemeldir.
قال القاضي أبو محمد ﵀: وهذا ترجيح لا قطع، وقوله: أَوْ أَشَدَّ خَشْيَةً قالت فرقة: أَوْ بمعنى الواو، وفرقة: هي بمعنى «بل» ، وفرقة: هي للتخيير، وفرقة: على بابها في الشك في حق المخاطب، وفرقة: هي على جهة الإبهام على المخاطب.
Kâdı Ebû Muhammed rahimehullâh şöyle dedi: Bu kesin bir hüküm değil, bir tercihtir. { أَوْ أَشَدَّ خَشْيَةً } “Hatta daha şiddetli bir korkuyla” ifadesine gelince; bir grup { أَوْ } edatının vâv (ve) manasında olduğunu, bir grup «bel» (bilakis/hatta) manasında olduğunu, bir grup muhayyerlik bildirdiğini, bir grup muhatap açısından şüphe bildiren asıl kuralı üzere olduğunu, bir grup da muhataba müphem bırakma (ibhâm) gayesi taşıdığını söylemiştir.
قال القاضي أبو محمد: وقد شرحت هذه الأقوال كلها في سورة البقرة في قوله: أَوْ أَشَدُّ قَسْوَةً [الآية: ٧٤] أن الموضعين سواء، وقولهم، لِمَ كَتَبْتَ عَلَيْنَا الْقِتالَ؟ رد في صدر أوامر الله تعالى وقلة استسلام، «والأجل القريب» يعنون به موتهم على فرشهم، هكذا قال المفسرون.
Kâdı Ebû Muhammed şöyle dedi: Bu görüşlerin tamamını Bakara Suresi'ndeki { أَوْ أَشَدُّ قَسْوَةً } “Yahut daha katı” [Ayet: 74] buyruğunda açıklamıştım; zira iki yer de aynıdır. Onların: { لِمَ كَتَبْتَ عَلَيْنَا الْقِتالَ } “Savaşı bizim üzerimize niçin farz kıldın?” sözleri, Allah Teâlâ'nın emirlerine karşı çıkmak ve teslimiyet azlığıdır. «Yakın ecel» ile yataklarında ölmeyi kastetmişlerdir; müfessirler böyle demiştir.
قال القاضي أبو محمد: وهذا يحسن إذا كانت الآية في اليهود أو المنافقين، وأما إذا كانت في طائفة من الصحابة، فإنما طلبوا التأخر إلى وقت ظهور الإسلام وكثرة عددهم.
Kâdı Ebû Muhammed şöyle dedi: Bu [açıklama], ayet Yahudiler veya münafıklar hakkında olduğunda güzeldir. Şayet sahabeden bir topluluk hakkında ise, onlar bu tehir talebini ancak İslam'ın güçlenip sayılarının çoğalacağı vakte kadar istemişlerdir.
قُلْ يا محمد لهؤلاء: مَتاعُ الدُّنْيا، أي الاستمتاع بالحياة فيها الذي حرصتم عليه وأشفقتم من فقده قَلِيلٌ، لأنه فان زائل وَالْآخِرَةُ التي هي نعيم مؤبد خَيْرٌ لمن أطاع الله واتقاه في الامتثال لأوامره، على المحاب والمكاره، وقرأ نافع وأبو عمرو وابن عامر وعاصم «تظلمون» بالتاء على الخطاب، وقرأ ابن كثير وحمزة والكسائي «يظلمون» بالياء على ترك المخاطبة وذكر الغائب، والفتيل الخيط في شق نواة التمرة، وقد تقدم القول فيه.
[Ey Muhammed!] Onlara: { قُلْ } “De ki:” { مَتاعُ الدُّنْيا } “Dünya menfaati”, yani dünyada yaşamaktan faydalanma ki siz buna hırs gösterip onu kaybetmekten endişe ettiniz, { قَلِيلٌ } “azdır”; çünkü fanidir, yok olup gider. { وَالْآخِرَةُ } ebedî nimet olan ahiret ise, sevilen ve sevilmeyen durumlarda O'nun emirlerine boyun eğerek Allah'a itaat eden ve O'ndan sakınan kimse için { خَيْرٌ } “daha hayırlıdır”. Nâfi', Ebû Amr, İbn Âmir ve Âsım muhatap kipiyle tâ ile «tezlimûn» (تظلمون); İbn Kesîr, Hamza ve Kisâî ise muhatabı bırakıp gaipten haber vererek yâ ile «yuzlemûn» (يظلمون) şeklinde okumuşlardır. «Fetîl» (فَتِيلاً), hurma çekirdeğinin yarığındaki ince ipliktir; buna dair açıklama daha önce geçmişti.
قوله تعالى:
Yüce Allah'ın şu buyruğu:
[سورة النساء (٤) : آية ٧٨]
[Nisâ Suresi (4), Ayet 78]
أَيْنَما تَكُونُوا يُدْرِكْكُمُ الْمَوْتُ وَلَوْ كُنْتُمْ فِي بُرُوجٍ مُشَيَّدَةٍ وَإِنْ تُصِبْهُمْ حَسَنَةٌ يَقُولُوا هذِهِ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ يَقُولُوا هذِهِ مِنْ عِنْدِكَ قُلْ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ فَمالِ هؤُلاءِ الْقَوْمِ لا يَكادُونَ يَفْقَهُونَ حَدِيثاً (٧٨)
{ أَيْنَما تَكُونُوا يُدْرِكْكُمُ الْمَوْتُ وَلَوْ كُنْتُمْ فِي بُرُوجٍ مُشَيَّدَةٍ وَإِنْ تُصِبْهُمْ حَسَنَةٌ يَقُولُوا هذِهِ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ يَقُولُوا هذِهِ مِنْ عِنْدِكَ قُلْ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ فَمالِ هؤُلاءِ الْقَوْمِ لا يَكادُونَ يَفْقَهُونَ حَدِيثاً (٧٨) } “Nerede olursanız olun ölüm size ulaşır; velev ki tahkim edilmiş yüksek kalelerde bulunun! Başlarına bir iyilik gelse: «Bu, Allah katındandır» derler. Başlarına bir kötülük gelse: «Bu senin yüzündendir» derler. De ki: «Hepsi Allah katındandır.» Bu topluluğa ne oluyor ki neredeyse hiçbir sözü anlamıyorlar? (78)”
المعنى: أَيْنَما تَكُونُوا يُدْرِكْكُمُ الْمَوْتُ جزاء وجوابه. وهكذا قراءة الجمهور، وقرأ طلحة بن سليمان «يدرككم» بضم الكافين ورفع الفعل، قال أبو الفتح: ذلك على تقدير دخول الفاء كأنه قال: فيدرككم الموت، وهي قراءة ضعيفة، وهذا إخبار من الله يتضمن تحقير الدنيا، وأنه لا منجى من الفناء والتنقل، واختلف المتأولون في قوله: فِي بُرُوجٍ فالأكثر والأصح أنه أراد البروج والحصون التي في الأرض المبنية، لأنها غاية البشر في التحصن والمنعة، فمثل الله لهم بها، قال قتادة: المعنى في قصور محصنة، وقاله ابن جريج والجمهور، وقال السدي: هي بروج في السماء الدنيا مبنية، وحكى مكي هذا القول عن مالك، وأنه قال: ألا ترى إلى قوله وَالسَّماءِ ذاتِ الْبُرُوجِ [البروج: ١] وحكى النقاش عن ابن عباس أنه قال: فِي بُرُوجٍ مُشَيَّدَةٍ، معناه في قصور من حديد.
Mana şudur: { أَيْنَما تَكُونُوا } şart, { يُدْرِكْكُمُ الْمَوْتُ } ise onun cevabıdır. Cumhurun kıraati böyledir. Talha b. Süleymân ise iki kâfın zammesi ve fiilin merfû kılınmasıyla «yüdriküküm» şeklinde okumuştur. Ebu'l-Feth: Bu, sanki «fe-yüdriküküm'ül-mevt» demiş gibi fâ harfinin takdiri üzeredir, demiştir; bu zayıf bir kıraattir. Bu, Allah'tan dünyayı küçümsemeyi ve yok olmaktan, intikal etmekten kurtuluş olmadığını içeren bir haberdir. Müfessirler { فِي بُرُوجٍ } “kalelerde” ifadesi hususunda ihtilaf etmişlerdir. Çoğunluğun benimsediği ve en sahih olan görüşe göre, yeryüzünde inşa edilmiş burçları ve kaleleri kastetmiştir; çünkü bunlar insanların korunma ve sığınma konusunda ulaşabildiği son noktadır, Allah da onlara bunu misal vermiştir. Katâde: Müstahkem saraylarda demektir, demiştir; İbn Cüreyc ve cumhur da böyle söylemiştir. Süddî: Dünya semasında inşa edilmiş burçlardır, demiştir. Mekkî bu görüşü Mâlik'ten nakletmiş ve onun: { وَالسَّماءِ ذاتِ الْبُرُوجِ } “Burçlar sahibi göğe andolsun” [Burûc: 1] ayetini görmez misin? dediğini aktarmıştır. Nakkâş, İbn Abbâs'tan { فِي بُرُوجٍ مُشَيَّدَةٍ } ifadesinin demirden saraylarda manasına geldiğini rivayet etmiştir.
قال القاضي أبو محمد: وهذا لا يعطيه اللفظ، وإنما البروج في القرآن إذا وردت مقترنة بذكر السماء بروج المنازل للقمر وغيره على ما سمتها العرب وعرفتها، وبرج معناه ظهر، ومنه البروج أي المطولة الظاهرة، ومنه تبرج المرأة، ومُشَيَّدَةٍ قال الزجّاج وغيره: معناه مرفوعة مطولة، لأن شاد الرجل البناء إذا صنعه بالشيد وهو الجص إذا رفعه، وقالت طائفة: مُشَيَّدَةٍ معناه: محسنة بالشيد، وذلك عندهم أن «شاد الرجل» معناه: جصص بالشيد، وشيد معناه: كرر ذلك الفعل فهي للمبالغة، كما تقول: كسرت العود مرة، وكسرته في مواضع منه كثيرة مرارا، وخرقت الثوب وخرقته، إذا كان الخرق منه في مواضع كثيرة، فعلى هذا يصح أن تقول: شاد الرجل الجدار مرة وشيد الرجل الجدار إذا أردت المبالغة، لأن التشييد منه وقع في مواضع كثيرة، ومن هذا المعنى قول الشاعر [عدي بن زياد العبادي] : [الخفيف]
Kâdı Ebû Muhammed şöyle dedi: Lafız buna imkân vermez. Kur'an'da burûc (burçlar) sema zikriyle birlikte geçtiğinde, Arapların isimlendirdiği ve bildiği üzere ayın ve diğerlerinin konaklama burçlarıdır. «Berece» ise açığa çıktı, belirdi demektir; «burûc» yani yüksek ve belirgin yapılar da buradan gelir; kadının «teberrücü» (açılıp saçılması) da bu köktendir. { مُشَيَّدَةٍ } kelimesi hakkında Zeccâc ve başkaları: Yükseltilmiş, uzatılmış demektir; zira bir kimse binayı şîd yani kireç/alçı ile yapıp yükselttiğinde «şâde'r-raculü'l-binâe» denir, demişlerdir. Bir topluluk ise: { مُشَيَّدَةٍ }, şîd (kireç) ile güzelleştirilmiş demektir; onlara göre «şâde'r-raculü» kireçle sıvadı, «şeyyede» ise bu fiili çokça tekrarladı demektir, dolayısıyla mübalağa ifade eder; nitekim sopayı bir kez kırdığında «kesertu'l-ûde», birçok yerinden defalarca kırdığında «kessertuhu», elbiseyi bir kere yırttığında «haraktu's-sevbe», birçok yerinden yırttığında «harraktuhu» dersin. Buna göre mübalağa kastettiğinde adam duvarı bir kez sıvadı anlamında «şâde'r-raculü'l-cidâra», kireçleme işi birçok yerde gerçekleştiği için «şeyyede'r-raculü'l-cidâra» demen sahih olur. Şair [Adiy b. Zeyd el-İbâdî]'nin şu beyti bu manadadır:
شاده مرمرا وجلّله كل ... سا فللطير في ذراه وكور
Onu mermerle yükseltti ve kireçle sıvadı; kuşlar için onun zirvelerinde yuvalar vardır.
والهاء والميم في قوله: وَإِنْ تُصِبْهُمْ رد على الذين قيل لهم، كفوا أيديكم وهذا يدل على أنهم المنافقون، لأن المؤمنين لا تليق بهم هذه المقالة، ولأن اليهود لم يكونوا للنبي ﵇ تحت أمر، فتصيبهم بسببه أسواء، ومعنى الآية، وإن تصب هؤلاء المنافقين حسنة من هزم عدو أو غنيمة أو غير ذلك رأوا أن ذلك بالاتفاق من صنع الله، لا أنه ببركة اتباعك والإيمان بك، وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ، أي هزيمة أو شدة جوع وغير ذلك، قالوا: هذه بسببك، لسوء تدبيرك، كذا قال ابن زيد، وقيل لشؤمك علينا. قاله الزجّاج وغيره، وقوله: قُلْ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ إعلام من الله تعالى، أن الخير والشر، والحسنة والسيئة خلق له ومن عنده، لا رب غيره ولا خالق ولا مخترع سواه، فالمعنى: قل يا محمد لهؤلاء: ليس الأمر كما زعمتم من عندي ولا من عند غيري، بل هو كله من عند الله، قال قتادة: النعم والمصائب من عند الله، قال ابن زيد، النصر والهزيمة، قال ابن عباس: السيئة والحسنة.
Yüce Allah'ın: { وَإِنْ تُصِبْهُمْ } “Başlarına [...] gelse” buyruğundaki zamir (hüm), kendilerine «ellerinizi çekin» denilen kimselere râcidir. Bu da onların münafıklar olduğuna delalet eder; zira müminlere bu söz yakışmaz; Yahudiler de Peygamber aleyhisselâm'ın emri altında değillerdi ki onun yüzünden başlarına kötülük gelsin. Ayetin manası şudur: Bu münafıklara düşmanın hezimeti, ganimet veya benzeri bir iyilik erişirse, bunun sana uymanın ve sana imanın bereketiyle değil, tesadüfen Allah'ın bir işi olduğunu görürler. { وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ } “Başlarına bir kötülük”, yani hezimet, şiddetli açlık ve benzeri bir şey gelse: «Bu senin yüzünden, senin kötü tedbirinden dolayıdır» derler; İbn Zeyd böyle demiştir. Zeccâc ve başkaları ise: «Senin bize uğursuzluğundandır» derler, şeklinde açıklamıştır. Yüce Allah'ın: { قُلْ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ } “De ki: «Hepsi Allah katındandır.»” buyruğu; hayrın ve şerrin, iyiliğin ve kötülüğün O'nun yaratması ve O'nun katından olduğunu, O'ndan başka hiçbir Rab, yaratıcı ve yoktan var edici bulunmadığını Allah Teâlâ'nın bildirmesidir. Mana şudur: [Ey Muhammed!] Onlara de ki: «İş sizin iddia ettiğiniz gibi benim katımdan veya başkasının katından değildir; bilakis hepsi Allah katındandır.» Katâde: Nimetler ve musibetler Allah katındandır, demiştir. İbn Zeyd: Zafer ve hezimet, İbn Abbâs ise: Kötülük ve iyilik [Allah katındandır], demiştir.
قال القاضي أبو محمد: وهذا كله شيء واحد، ثم وبخهم بالاستفهام عن علة جهلهم، وقلة فهمهم وتحصيلهم لما يخبرون به من الحقائق، والفقه في اللغة الفهم، وأوقفته الشريعة على الفهم في الدين وأموره، وغلب عليه بعد الاستعمال في علم المسائل الأحكامية، والبلاغة في الاستفهام عن قلة فقههم بينة، لأنك إذا استفهمت عن علة أمر ما، فقد تضمن كلامك إيجاب ذلك الأمر تضمنا لطيفا بليغا، ووقف أبو عمرو والكسائي على قوله فَما ووقف الباقون على اللام في قوله: فَما لِ، اتباعا للخط، ومنعه قوم جملة، لأنه حرف جر فهي بعض المجرور، وهذا كله بحسب ضرورة وانقطاع نفس، وأما أن يختار أحد الوقف فيما ذكرناه ابتداء فلا.
Kâdı Ebû Muhammed şöyle dedi: Bunların hepsi tek bir şeydir. Sonra kendilerine haber verilen hakikatleri anlamayışları, idraklerinin ve cehaletlerinin sebebini sorgulayarak onları azarlamıştır. Fıkıh (الفقه) lügatte anlamak demektir; şeriat onu dindeki ve onun meselelerindeki anlayışa tahsis etmiştir; kullanımdan sonra ise hüküm meseleleri ilmine galip gelmiştir. Onların az anlayışlı oluşlarını sorgulamadaki belagat açıktır; çünkü bir şeyin sebebini sorduğunda, sözün o şeyin varlığını latif ve beliğ bir şekilde içermiş olur. Ebû Amr ve Kisâî { فَمَا } kelimesi üzerinde, diğerleri ise hatta (yazıya) uyarak { فَمَالِ } ifadesindeki lâm üzerinde vakıf yapmışlardır. Bir grup ise harf-i cer olup mecrurun bir parçası sayıldığından bunu tamamen menetmiştir. Bunların tamamı bir zaruret ve nefes tükenmesi hâline göredir; yoksa hiç kimse zikrettiğimiz yerlerde durmayı başlangıç olarak tercih etmez.
قوله تعالى:
Yüce Allah'ın şu buyruğu:
[سورة النساء (٤) : الآيات ٧٩ الى ٨١]
[Nisâ Suresi (4), Ayetler 79-81]
ما أَصابَكَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللَّهِ وَما أَصابَكَ مِنْ سَيِّئَةٍ فَمِنْ نَفْسِكَ وَأَرْسَلْناكَ لِلنَّاسِ رَسُولاً وَكَفى بِاللَّهِ شَهِيداً (٧٩) مَنْ يُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطاعَ اللَّهَ وَمَنْ تَوَلَّى فَما أَرْسَلْناكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظاً (٨٠) وَيَقُولُونَ طاعَةٌ فَإِذا بَرَزُوا مِنْ عِنْدِكَ بَيَّتَ طائِفَةٌ مِنْهُمْ غَيْرَ الَّذِي تَقُولُ وَاللَّهُ يَكْتُبُ ما يُبَيِّتُونَ فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ وَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ وَكَفى بِاللَّهِ وَكِيلاً (٨١)
{ ما أَصابَكَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللَّهِ وَما أَصابَكَ مِنْ سَيِّئَةٍ فَمِنْ نَفْسِكَ وَأَرْسَلْناكَ لِلنَّاسِ رَسُولاً وَكَفى بِاللَّهِ شَهِيداً (٧٩) مَنْ يُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطاعَ اللَّهَ وَمَنْ تَوَلَّى فَما أَرْسَلْناكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظاً (٨٠) وَيَقُولُونَ طاعَةٌ فَإِذا بَرَزُوا مِنْ عِنْدِكَ بَيَّتَ طائِفَةٌ مِنْهُمْ غَيْرَ الَّذِي تَقُولُ وَاللَّهُ يَكْتُبُ ما يُبَيِّتُونَ فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ وَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ وَكَفى بِاللَّهِ وَكِيلاً (٨١) } “Sana gelen her iyilik Allah'tandır; başına gelen her kötülük ise nefsindendir. Seni insanlara elçi olarak gönderdik; şahit olarak Allah yeter. (79) Kim Peygamber'e itaat ederse muhakkak Allah'a itaat etmiş olur. Kim de yüz çevirirse, Biz seni onların başına bekçi göndermedik. (80) «İtaat [başüstüne]!» derler; fakat yanından ayrıldıklarında, içlerinden bir grup senin dediğinden başkasını geceleyin kurar. Allah onların gece kurduklarını yazmaktadır. Onlardan yüz çevir ve Allah'a tevekkül et; vekil olarak Allah yeter. (81)”
قالت فرقة: ما شرطية، ودخلت مِنْ بعدها لأن الشرط ليس بواجب فأشبه النفي الذي تدخله مِنْ، وقالت فرقة ما بمعنى الذي، ومِنْ لبيان الجنس، لأن المصيب للإنسان أشياء كثيرة: حسنة وسيئة، ورخاء وشدة، وغير ذلك، والخطاب للنبي ﷺ، وغيره داخل في المعنى، وقيل:
Bir grup: «Mâ» (مَا) şart edatıdır, şart kesinlik taşımadığı için kendisinden sonra «min» (مِنْ) girmiş ve bu yönüyle «min» harfinin girdiği olumsuzluğa benzemiştir, demiştir. Diğer bir grup: «Mâ», «ellezî» manasında ismi mevsuldür; «min» ise cinsi beyan etmek içindir; zira insana isabet eden şeyler çoktur: iyilik, kötülük, bolluk, darlık ve benzeri şeyler, demiştir. Hitap Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'edir; başkaları da manaya dahildir. Şöyle de denilmiştir:
الخطاب للمرء على الجملة، ومعنى هذه الآية عند ابن عباس وقتادة والحسن والربيع وابن زيد وأبي صالح وغيرهم، القطع واستئناف الإخبار من الله تعالى، بأن الحسنة منه وبفضله، والسيئة من الإنسان بإذنابه، وهي من الله بالخلق والاختراع، وفي مصحف ابن مسعود، «فمن نفسك» «وأنا قضيتها عليك» وقرأ بها ابن عباس، وحكى أبو عمرو أنها في مصحف ابن مسعود «وأنا كتبتها» وروي أن أبيا وابن مسعود قرأ «وأنا قدرتها عليك» ويعضد هذا التأويل أحاديث عن النبي ﵇ معناها، أن ما يصيب ابن آدم من المصائب، فإنما هي عقوبة ذنوبه. ومن ذلك أن أبا بكر الصديق لما نزلت مَنْ يَعْمَلْ سُوءاً يُجْزَ بِهِ [النساء: ١٢٣] جزع فقال له رسول الله ﷺ، ألست تمرض؟ ألست تسقم؟ ألست تغتم؟
Hitap genel olarak insanadır. İbn Abbâs, Katâde, Hasan, Rebî', İbn Zeyd, Ebû Sâlih ve başkalarına göre bu ayetin manası, cümlenin kesilip Allah Teâlâ'dan yeni bir haber başlangıcı olmasıdır; yani iyilik O'ndan ve O'nun lütfundandır; kötülük ise insanın kendi günahları sebebiyledir, ancak yaratma ve icat etme bakımından o da Allah'tandır. İbn Mes'ûd'un mushafında: «fe-min nefsike» «ve ene kazaytühâ aleyke» (kendi nefsindendir ve onu senin aleyhine Ben takdir ettim) şeklindedir ve İbn Abbâs da böyle okumuştur. Ebû Amr, İbn Mes'ûd'un mushafında «ve ene ketebtühâ» (ve onu Ben yazdım) şeklinde olduğunu aktarmıştır. Übey ve İbn Mes'ûd'dan «ve ene kadcertühâ aleyke» (ve onu senin üzerine Ben takdir ettim) şeklinde okudukları rivayet edilmiştir. Bu tevili Peygamber aleyhisselâm'dan nakledilen ve manası âdemoğluna isabet eden musibetlerin ancak günahlarının cezası olduğunu bildiren hadisler desteklemektedir. Bunlardan biri de şudur: { مَنْ يَعْمَلْ سُوءاً يُجْزَ بِهِ } “Kim bir kötülük yaparsa onunla cezalandırılır” [Nisâ: 123] ayeti inince Ebû Bekir es-Sıddîk endişelendi; bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona: «Sen hastalanmıyor musun? Rahatsızlanmıyor musun? Üzülmüyor musun?» buyurdu.
وقال أيضا ﵇: «ما يصيب الرجل خدشة عود ولا عثرة قدم ولا اختلاج عرق إلا بذنب، وما يعفو الله عنه أكثر» . ففي هذا بيان أو تلك كلها مجازاة على ما يقع من الإنسان، وقالت طائفة: معنى الآية كمعنى التي قبلها في قوله: وَإِنْ تُصِبْهُمْ حَسَنَةٌ يَقُولُوا هذِهِ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ [النساء: ٧٨] على تقدير حذف يقولون، فتقديره فمال هؤلاء القوم لا يكادون يفقهون حديثا، يقولون: ما أصابك من حسنة، ويجيء القطع على هذا القول من قوله: وَأَرْسَلْناكَ، وقالت طائفة: بل القطع في الآية من أولها، والآية مضمنة الإخبار أن الحسنة من الله وبفضله، وتقدير ما بعده وَما أَصابَكَ مِنْ سَيِّئَةٍ فَمِنْ نَفْسِكَ، على جهة الإنكار والتقرير، فعلى هذه المقالة ألف الاستفهام محذوقة من الكلام، وحكى هذا القول المهدوي، ورَسُولًا نصب على الحال، وهي حال تتضمن معنى التأكيد في قوله تعالى، وَأَرْسَلْناكَ لِلنَّاسِ رَسُولًا ثم تلاه بقوله: وَكَفى بِاللَّهِ شَهِيداً توعد للكفرة، وتهديد تقتضيه قوة الكلام، لأن المعنى شهيدا على من كذبه.
Yine aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: «Kişiye isabet eden bir ağaç çiziği, bir ayak tökezlemesi veya bir damar atması dahi ancak bir günah sebebiyledir; Allah'ın affettiği ise daha çoktur.» İşte bunda, bütün bunların insandan sadır olan şeylere bir ceza olduğuna dair bir açıklama vardır. Bir topluluk şöyle demiştir: Bu ayetin manası, hazfedilmiş bir «yekûlûne» (derler) takdiriyle, bir önceki ayetteki { وَإِنْ تُصِبْهُمْ حَسَنَةٌ يَقُولُوا هذِهِ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ } “Başlarına bir iyilik gelse: «Bu, Allah katındandır» derler” [Nisâ: 78] buyruğunun manası gibidir; takdiri: «Bu kavme ne oluyor ki neredeyse hiçbir sözü anlamıyorlar da: Sana gelen her iyilik... derler» şeklindedir. Bu söze göre istînâf (yeni başlangıç), { وَأَرْسَلْناكَ } “Seni gönderdik” buyruğundan itibaren başlar. Bir topluluk ise: Bilakis ayetteki istînâf baştandır; ayet iyiliğin Allah'tan ve O'nun lütfundan olduğunu bildirmeyi içermektedir; sonrasının takdiri ise inkâr ve ikrar yoluyla: «Sana isabet eden her kötülük nefsinden midir?» şeklindedir, demiştir. Bu söze göre soru hemzesi kelamdan hazfedilmiştir; bu görüşü Mehdevî aktarmıştır. { رَسُولاً } lafzı hâl olarak mansubdur; bu hâl, Yüce Allah'ın { وَأَرْسَلْناكَ لِلنَّاسِ رَسُولاً } “Seni insanlara bir elçi olarak gönderdik” buyruğunda tekit manasını içermektedir. Sonra bunu { وَكَفى بِاللَّهِ شَهِيداً } “Şahit olarak Allah yeter” buyruğuyla takip ettirmiştir ki bu, kâfirlere bir tehdit ve sözün kuvvetinin gerektirdiği bir korkutmadır; çünkü mana, onu yalanlayanlar aleyhine şahit olarak [Allah yeter] demektir.
والمعنى أن الرسول إنما يأمر وينهى بيانا من الله وتبليغا، فإنما هي أوامر الله ونواهيه، وقالت فرقة:
Mana şudur: Elçi ancak Allah'tan bir açıklama ve tebliğ olarak emreder ve nehyeder; dolayısıyla bunlar ancak Allah'ın emirleri ve yasaklarıdır. Bir grup şöyle demiştir:
سبب هذه الآية أن رسول الله ﷺ قال: «من أحبني فقد أحب الله» ، فاعترضت اليهود عليه في هذه المقالة، وقالوا: هذا محمد يأمر بعبادة الله وحده، وهو في هذا القول مدّع للربوبية، فنزلت هذه الآية تصديقا للرسول ﵇، وتبيينا لصورة التعلق بينه وبين فضل الله تعالى، وتَوَلَّى معناه أعرض، وأصل تَوَلَّى في المعنى أن يتعدى بحرف، فنقول تولى فلان عن الإيمان، وتولى إلى الإيمان، لأن اللفظة تتضمن إقبالا وإدبارا، لكن الاستعمال غلب عليها في كلام العرب على الإعراض والإدبار، حتى استغني فيها عن ذكر الحرف الذي يتضمنه، وحَفِيظاً يحتمل معنيين، أي ليحفظهم حتى لا يقعوا في الكفر والمعاصي ونحوه، أو ليحفظ مساوئهم وذنوبهم ويحسبها عليهم، وهذه الآية تقتضي الإعراض عن من تولى والترك له، وهي قبل نزول القتال وإنما كانت توطئة ورفقا من الله تعالى حتى يستحكم أمر الإسلام.
Bu ayetin iniş sebebi şudur: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Bana itaat eden muhakkak Allah'a itaat etmiştir» buyurunca, Yahudiler onun bu sözüne itiraz etmiş ve: «Şu Muhammed tek olan Allah'a ibadeti emrediyor, ama bu sözüyle rablik iddia ediyor!» demişlerdi. Bunun üzerine bu ayet, Resûl aleyhisselâm'ı doğrulamak ve onunla Allah Teâlâ'nın lütfu arasındaki irtibatın mahiyetini açıklamak üzere indi. { تَوَلَّى } lafzının manası yüz çevirdi demektir. { تَوَلَّى } fiilinin asıl manası harf-i cerle geçişli olmasıdır; nitekim «tevellâ fulânün ani'l-îmân» (filanca imandan yüz çevirdi) ve «tevellâ ile'l-îmân» (imana yöneldi) denir; çünkü bu lafız yönelmeyi ve geri dönmeyi içerir. Ancak Arapların kelamında yüz çevirme ve geri dönme manasında kullanımı galip gelmiş, hatta içerdiği harf-i ceri zikretmeye gerek kalmamıştır. { حَفِيظاً } “bekçi” kelimesi iki manaya muhtemeldir: Küfre, günahlara ve benzeri şeylere düşmesinler diye onları koruyucu olarak yahut onların kötülüklerini ve günahlarını kaydedip aleyhlerine hesap edici olarak [göndermedik]. Bu ayet, yüz çeviren kimseden vazgeçmeyi ve onu kendi hâline bırakmayı iktiza eder; savaş emrinin inmesinden öncedir ve İslam'ın hâkimiyeti pekişinceye kadar Allah Teâlâ'dan bir yumuşaklık ve zemin hazırlamadan ibarettir.
وقوله تعالى: وَيَقُولُونَ طاعَةٌ الآية نزلت في المنافقين باتفاق من المفسرين، المعنى يقولون لك
Yüce Allah'ın: { وَيَقُولُونَ طاعَةٌ } “«İtaat [başüstüne]!» derler” ayeti, müfessirlerin ittifakıyla münafıklar hakkında inmiştir. Mana şudur:
يا محمد: أمرنا طاعة، فإذا خرجوا من عندك اجتمعوا ليلا وقالوا غير ما أظهروا لك. وبَيَّتَ معناه فعل ليلا، فإما أخذ من بات، وإما من البيت لأنه ملتزم بالليل وفي الأسرار التي يخاف شياعها، ومن ذلك قول الشاعر [الأسود بن يعفر] : [المتقارب]
Sana: «Ey Muhammed! İşimiz itaattir» derler; fakat yanından çıktıklarında geceleyin toplanır ve sana açıkladıklarından başkasını söylerler. { بَيَّتَ } lafzının manası geceleyin yaptı demektir; ya «bâte»den (geceledi) ya da «beyt»ten (ev) alınmıştır; çünkü geceleyin ve yayılmasından korkulan sırlarda eve çekilinir. Şair [el-Esved b. Ya'fur]'un şu beyti bu kabildendir:
أتوني فلم أرض ما بيّتوا ... وكانوا أتوني بأمر نكر
Bana geldiler, fakat gece kurdukları şeyden razı olmadım; zira bana münker bir işle gelmişlerdi.
ومنه قول النمر بن تولب:
Nemir b. Tevleb'in şu sözü de bundandır:
هبّت لتعذلني بليل اسمعي ... سفها تبيتك للملامة فاهجعي
Geceleyin beni kınamak için kalktı: «Dinle!» [diyerek]; kınamayı geceleyin kurman ahmaklıktır, artık uyu!
المعنى وتقول لي: اسمع، وزيدت الياء إشباعا لتصريع القافية واتباعا للياء، كقول امرئ القيس:
Manası: «Bana 'dinle' diyor» demektir; yâ harfi, kafiye tasrîini (uyumunu) doyurmak ve yâ harfine tabi olmak için ziyade kılınmıştır; tıpkı İmruü'l-Kays'ın şu sözünde olduğu gibi:
ألا أيّها الليل الطويل ألا انجلي وقوله بأمثل، وقرأ جمهور القراء بَيَّتَ بتحريك التاء، وقرأ أبو عمرو وحمزة بإدغامها في الطاء، وقرأ ابن مسعود «بيت مبيت منهم يا محمد» وقوله: تَقُولُ يحتمل أن يكون معناه تقول أنت يا محمد، ويحتمل، تقول هي لك، ويَكْتُبُ معناه على وجهين، إما يكتبه عنده حسب كتب الحفظة حتى يقع الجزاء، وإما يكتبه في كتابه إليك، أي ينزله في القرآن ويعلم بها، قال هذا القول الزجّاج، والأمر بالإعراض إنما هو عن معاقبتهم ومجازاتهم، وأما استمرار دعوتهم وعظتهم فلازم. قال الضحاك: معنى «أعرض عنهم» لا تخبر بأسمائهم، وهذا أيضا قبل نزول القتال على ما تقدم. ثم أمر الله تعالى بالتوكل عليه والتمسك بعروته الوثقى ثقة بإنجاز وعده في النصر، و «الوكيل» القائم بالأمور المصلح لما يخاف من فسادها، وليس ما غلب الاستعمال في الوكيل في عصرنا بأصل في كلام العرب، وهي لفظة رفيعة وضعها الاستعمال العامي، كالعريف والنقيب وغيره.
«Ey uzun gece, aydınlan artık!» ve onun «bi-emseli» sözü gibi. Kıraat imamlarının cumhuru { بَيَّتَ } lafzını tâ harfinin harekesiyle okumuş; Ebû Amr ve Hamza ise onu tâ harfini tı harfine idğam ederek okumuştur. İbn Mes'ûd ise «beyyete mübeyyetün minhüm yâ Muhammed» şeklinde okumuştur. { تَقُولُ } buyruğunun manası: «Senin söylediğin şey» anlamına muhtemel olduğu gibi, «onun sana söylediği şey» anlamına da muhtemeldir. { يَكْتُبُ } “yazar” lafzının manası iki vechiledir: Ya ceza vuku bulsun diye koruyucu meleklerin yazmasına göre kendi katında yazar ya da sana indirdiği Kitap'ta yazar, yani Kur'an'da indirip onu bildirir; bu görüşü Zeccâc söylemiştir. Yüz çevirme emri, ancak onları cezalandırmaktan ve karşılık vermekten yüz çevirmektir; davet ve nasihatlerinin devam etmesi ise lazımdır. Dahhâk: «Onlardan yüz çevir» ifadesinin manası, isimlerini açıklama demektir, demiştir. Bu da daha önce geçtiği üzere savaş emri inmeden öncedir. Sonra Allah Teâlâ, zafer vaadini gerçekleştireceğine güvenerek O'na tevekkül etmeyi ve O'nun kopmaz sağlam kulpuna sarılmayı emretmiştir. «Vekil» (الْوَكِيلُ), işleri deruhte eden, bozulmasından korkulan şeyleri ıslah edendir. Asrımızda vekil kelimesinde galip gelen kullanım, Arapların asıl kelamında böyle değildir; o yüce bir kelime olup âmme (halk) kullanımı tarafından -tıpkı arîf, nakîb vb. kelimeler gibi- bu hâle getirilmiştir.
قوله تعالى:
Yüce Allah'ın şu buyruğu:
[سورة النساء (٤) : الآيات ٨٢ الى ٨٣]
[Nisâ Suresi (4), Âyetler 82-83]
أَفَلا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ وَلَوْ كانَ مِنْ عِنْدِ غَيْرِ اللَّهِ لَوَجَدُوا فِيهِ اخْتِلافاً كَثِيراً (٨٢) وَإِذا جاءَهُمْ أَمْرٌ مِنَ الْأَمْنِ أَوِ الْخَوْفِ أَذاعُوا بِهِ وَلَوْ رَدُّوهُ إِلَى الرَّسُولِ وَإِلى أُولِي الْأَمْرِ مِنْهُمْ لَعَلِمَهُ الَّذِينَ يَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ وَلَوْلا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ لاتَّبَعْتُمُ الشَّيْطانَ إِلاَّ قَلِيلاً (٨٣)
{ أَفَلا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ وَلَوْ كانَ مِنْ عِنْدِ غَيْرِ اللَّهِ لَوَجَدُوا فِيهِ اخْتِلافاً كَثِيراً (٨٢) وَإِذا جاءَهُمْ أَمْرٌ مِنَ الْأَمْنِ أَوِ الْخَوْفِ أَذاعُوا بِهِ وَلَوْ رَدُّوهُ إِلَى الرَّسُولِ وَإِلى أُولِي الْأَمْرِ مِنْهُمْ لَعَلِمَهُ الَّذِينَ يَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ وَلَوْلا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ لاتَّبَعْتُمُ الشَّيْطانَ إِلاَّ قَلِيلاً (٨٣) } “Onlar Kur'an'ı düşünmüyorlar mı? Eğer o, Allah'tan başkası katından olsaydı, elbette içinde pek çok çelişki bulurlardı. (82) Onlara güven veya korkuya dair bir haber geldiğinde onu hemen yayıverirler. Hâlbuki onu Peygamber'e ve aralarındaki emir sahiplerine götürselerdi, içlerinden hüküm çıkarabilenler onu elbette bilirlerdi. Eğer üzerinizde Allah'ın lütfu ve rahmeti olmasaydı, pek azınız müstesna şeytana uyardınız. (83)”
المعنى: هؤلاء المنافقون الطاعنون عليك الرافعون بغير برهان في صدر نبوتك، ألا يرجعون إلى النصفة. وينظرون موضع الحجة ويتدبرون كلام الله تعالى؟ فتظهر لهم براهينه، وتلوح أدلته، «والتدبر» :
Mana şudur: Sana dil uzatan ve hiçbir delil olmaksızın peygamberliğini reddeden bu münafıklar, insafa gelmezler mi? Delilin mahalline bakıp Yüce Allah'ın kelamını tefekkür etmezler mi? Böylece O'nun burhanları kendilerine belirsin ve delilleri parıldasın. Tedebbür (التَّدَبُّرُ):
النظر في أعقاب الأمور وتأويلات الأشياء، هذا كله يقتضيه قوله: أَفَلا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ وهذا أمر بالنظر والاستدلال، ثم عرف تعالى بمواقع الحجة، أي لو كان من كلام البشر لدخله ما في كلام البشر من القصور، وظهر فيه التناقض والتنافي الذي لا يمكن جمعه، إذ ذلك موجود في كلام البشر، والقرآن منزه عنه، إذ هو كلام المحيط بكل شيء علما.
İşlerin sonunu ve şeylerin tevilini düşünmektir. Bütün bunları { أَفَلا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ } “Onlar Kur'an'ı düşünmüyorlar mı?” buyruğu gerektirmektedir; bu da bakmaya ve delil aramaya yönelik bir emirdir. Sonra Yüce [Allah] delilin yerlerini tanıtmıştır; yani şayet o beşer kelamı olsaydı, beşer kelamındaki kusurlar ona da girer ve onda uzlaştırılması mümkün olmayan çelişki ve zıtlıklar belirirdi; çünkü bunlar beşer kelamında mevcuttur. Kur'an ise bundan münezzehtir; zira o, ilmiyle her şeyi kuşatanın kelamıdır.
قال القاضي أبو محمد ﵀: فإن عرضت لأحد شبهة وظن اختلافا في شيء من كتاب الله، فالواجب أن يتهم نظره ويسأل من هو أعلم منه، وذهب الزجّاج: إلى أن معنى الآية لوجدوا فيما نخبرك به
Kadı Ebû Muhammed -rahimehullâh- dedi ki: Bir kimsenin aklına bir şüphe gelir de Allah'ın Kitabı'ndan bir şeyde bir çelişki zannederse, kendi görüşünü kusurlu görmesi ve kendisinden daha bilgili olan birine sorması vaciptir. Zeccâc ise ayetin manasının: «Onların gece kurduklarına dair sana bildirdiğimiz şeylerde
مما يبيتون اختلافا، أي: فإذ تخبرهم به على حد ما يقع، فذلك دليل أنه من عند الله غيب من الغيوب، هذا معنى قوله، وقد بينه ابن فورك والمهدوي.
bir çelişki bulurlardı» şeklinde olduğu görüşüne gitmiştir; yani: Onlara gerçekleştiği şekliyle tastamam bildirdiğine göre bu, onun Allah katından gayb haberlerinden bir gayb olduğunun delilidir. Onun sözünün manası budur; bunu İbn Fûrek ve el-Mehdevî de açıklamıştır.
وقوله تعالى: وَإِذا جاءَهُمْ أَمْرٌ مِنَ الْأَمْنِ الآية، قال جمهور المفسرين: الآية في المنافقين حسبما تقدم من ذكرهم، والآية نازلة في سرايا رسول الله ﷺ وبعوثه، والمعنى: أن المنافقين كانوا يشرهون إلى سماع ما يسوء النبي في سراياه، فإذا طرأت لهم شبهة أمن للمسلمين أو فتح عليهم، حقروها وصغروا شأنها وأذاعوا بذلك التحقير والتصغير، وإذا طرأت لهم شبهة خوف المسلمين أو مصيبة عظموها وأذاعوا ذلك التعظيم، وأَذاعُوا بِهِ معناه: أفشوه، وهو فعل يتعدى بحرف جر وبنفسه أحيانا، تقول أذعت كذا وأذعت به. ومنه قول أبي الأسود: [الطويل]
Yüce Allah'ın: { وَإِذا جاءَهُمْ أَمْرٌ مِنَ الْأَمْنِ } “Onlara güvene dair bir haber geldiğinde...” ayeti hakkında müfessirlerin cumhuru: Ayet, daha önce zikredildikleri üzere münafıklar hakkındadır, demiştir. Ayet, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in seriyyeleri ve gönderdiği birlikler hakkında inmiştir. Mana şudur: Münafıklar seriyyelerinde Peygamber'i üzecek şeyleri duymaya pek haristiler. Müslümanlar için bir güven veya fetih emaresi beliriverse onu küçümser, basite alır ve bu küçümseme ile basite almayı yayarlardı. Müslümanlar için bir korku veya musibet emaresi belirdiğinde ise onu büyütür ve bu büyütmeyi yayarlardı. { أَذاعُوا بِهِ } ifadesinin manası: Onu yaydılar (ifşâ ettiler) demektir. Bu fiil bazen harf-i cer ile bazen de bizzat geçişli olur; 'ezâ'tü kezâ' ve 'ezâ'tü bihî' dersin. Ebü'l-Esved'in şu sözü bundandır: [Tavîl]
أذاعوا به في النّاس حتّى كأنّه ... بعلياء نار أوقدت بثقوب
Onu insanlar arasında öyle yaydılar ki sanki o, ... yüksek bir tepede tutuşturucularla yakılmış bir ateştir.
وقالت فرقة: الآية نازلة في المنافقين، وفي من ضعف جلده عن الإيمان من المؤمنين وقلت تجربته.
Bir grup ise: Âyet münafıklar ve müminlerden imanda sebati zayıf olup tecrübesi az olanlar hakkında inmiştir, dedi.
قال القاضي أبو محمد ﵀: فإما أن يكون ذلك في أمر السرايا فإنهم كانوا يسمعون أقوال المنافقين فيقولونها مع من قالها، ويذيعونها مع من أذاعها، وهم غير متثبتين في صحتها، وهذا هو الدال على قلة تجربتهم، وإما أن يكون ذلك في سائر الأمور الواقعة، كالذي قاله عمر بن الخطاب ﵁: إنه جاء وقوم في المسجد يقولون طلق رسول الله ﷺ نساءه، قال: فدخلت على عائشة فقلت: يا بنة أبي بكر بلغ من أمرك أن تؤذي رسول الله ﷺ؟ فقالت: يا بن الخطاب عليك بعيبتك، قال: فدخلت على حفصة فقلت: يا حفصة قد علمت أن رسول الله ﷺ لم يكن يحبك، ولولا أنا لطلقك، فجعلت تبكي، قال: فخرجت حتى جئت إلى رسول الله ﷺ وهو في غرفة له، ورباح مولاه جالس على أسكفة الغرفة، فقلت: يا رباح استأذن لي على رسول الله، فنظر إلى الغرفة ثم نظر إليّ وسكت، فقلت: يا رباح استأذن لي على رسول الله فلعله يظن أني جئت من أجل حفصة، والله لو أمرني أن أضرب عنقها لضربته، فنظر ثم أشار إليّ بيده: أن ادخل، فدخلت وإذا رسول الله ﷺ مضطجع على حصير وقد أثر في جنبه، وإذا ليس في غرفته.
Kadı Ebû Muhammed -rahimehullâh- dedi ki: Bu ya seriyyeler konusunda olmuştur; zira onlar münafıkların sözlerini işitir, söyleyenle birlikte söyler ve yayanla birlikte doğruluğunu tahkik etmeksizin yayarlardı; bu da onların tecrübesinin azlığına delalet eden şeydir. Ya da Ömer b. el-Hattâb'ın radıyallâhu anh anlattığı gibi vuku bulan diğer işlerde olmuştur: O, mescitte birtakım kimselerin «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem eşlerini boşadı» dedikleri sırada gelmiştir. [Ömer] dedi ki: Âişe'nin yanına girdim ve: «Ey Ebû Bekir'in kızı! Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i incitecek raddeye mi vardın?» dedim. O da: «Ey Hattâb'ın oğlu! Sen kendi işine (kendi ailene) bak!» dedi. Dedi ki: Sonra Hafsa'nın yanına girdim ve: «Ey Hafsa! Bildin ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem seni sevmiyordu, eğer ben olmasaydım seni boşardı» dedim; [bunun üzerine] ağlamaya başladı. Dedi ki: Çıktım ve bir meşrebede (üst odada) bulunan Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına vardım. Hizmetkârı Rebâh odanın eşiğinde oturuyordu. «Ey Rebâh! Resûlullah'ın huzuruna girmem için benim adıma izin iste» dedim. Odaya baktı, sonra bana baktı ve sustu. «Ey Rebâh! Resûlullah'ın huzuruna girmem için izin iste; belki Hafsa için geldiğimi sanıyordur. Allah'a yemin olsun ki boynunu vurmamı emretseydi onu vururdum!» dedim. Baktı, sonra bana eliyle «Girin» diye işaret etti. İçeri girdim; bir de baktım ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir hasır üzerine uzanmış ve hasır böğründe iz bırakmış. Odasında da hiçbir şey yoktu,
وهذا التأويل جار مع قول عمر، أنا استنبطته ببحثي وسؤالي، وتحتمل الآية أن يكون المعنى لعلمه المسئولون المستنبطون، فأخبروا بعلمهم، وقرأ أبو السمال، «لعلمه» بسكون اللام وذلك مثل «شجر بينهم» ، والضمير في رَدُّوهُ عائد على الأمر، وفي ومِنْهُمْ يحتمل أن يعود على الرَّسُولِ وأُولِي الْأَمْرِ، ويحتمل أن يعود على الجماعة كلها، أي لعلمه البحثة من الناس، وقوله تعالى: وَلَوْلا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ الآية، هذا خطاب لجميع المؤمنين باتفاق من المتأولين، والمعنى: ولولا هداية الله وإرشاده لكم بالإيمان وذلك فضل منه ورحمة- لكنتم على كفركم، وذلك هو اتباع الشيطان. وحكى الزجاج: لولا فضل الله في هذا القرآن ورسالة محمد ﵇، واختلف المتأولون في الاستثناء بقوله إِلَّا قَلِيلًا مم هو؟ فقال ابن عباس وابن زيد: ذلك مستثنى من قوله: «أذاعوا به إلا قليلا» ، ورجحه الطبري، وقال قتادة: ذلك مستثنى من قوله: «يستنبطونه إلا قليلا» ، وقالت فرقة:
Bu tevil, Ömer'in: «Onu araştırmam ve sormamla ben istinbat ettim (ortaya çıkardım)» sözüyle uyumludur. Ayetin manasının: «Kendisine sorulan, istinbat ehli kimseler onu bilirdi ve ilimleriyle haber verirlerdi» şeklinde olması da muhtemeldir. Ebü's-Semmâl { لَعَلِمَهُ } kelimesini lâm'ın sükûnuyla («le'almehü») okumuştur; bu da «şecere beynehüm» gibidir. { رَدُّوهُ } kelimesindeki zamir işe (habere) döner. { وَمِنْهُمْ } kelimesindeki [zamirin] { الرَّسُولِ } ve { أُولِي الْأَمْرِ }'e dönmesi muhtemel olduğu gibi, bütün cemaate dönmesi de muhtemeldir; yani «insanlardan araştırıcı olanlar onu bilirdi». Yüce Allah'ın: { وَلَوْلا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ } “Eğer üzerinizde Allah'ın lütfu ve rahmeti olmasaydı...” ayeti, müteevvillerin ittifakıyla bütün müminlere bir hitaptır. Mana şudur: Eğer Allah'ın size iman ile hidayet etmesi ve rehberliği olmasaydı -ki bu O'ndan bir lütuf ve rahmettir- küfrünüz üzere kalırdınız; bu da şeytana uymaktır. Zeccâc: «Eğer bu Kur'an'da ve Muhammed'in aleyhisselâm risaletinde Allah'ın lütfu olmasaydı» anlamını nakletmiştir. Müteevviller { إِلَّا قَلِيلًا } “pek azı müstesna” istisnasının neyden yapıldığı hususunda ihtilaf etmişlerdir: İbn Abbas ve İbn Zeyd: «Pek azı müstesna onu yayıverdiler» sözünden istisna edilmiştir, demiş ve Taberî de bunu tercih etmiştir. Katâde: «Pek azı müstesna onu istinbat ederler» sözünden istisnadır, demiştir. Bir grup ise şöyle demiştir:
ذلك مستثنى من قوله: لَاتَّبَعْتُمُ الشَّيْطانَ إِلَّا قَلِيلًا، على سرد الكلام دون تقدير تقديم، ثم اختلفت هذه الفرقة، فقال الضحاك: إن الله هدى الكل منهم إلى الإيمان، فكان منهم من تمكن فيه حتى لم يخطر له قط خاطر شك، ولا عنت له شبهة ارتياب، فذلك هو القليل، وسائر من أسلم من العرب لم يخل من الخواطر، فلولا فضل الله بتجديد الهداية لهم لضلوا واتبعوا الشيطان إلا قبضة من شعير وقبضة من قرظ، وإذا أفيقان معلقان، فبكيت، فقال رسول الله ﵇: ما يبكيك يا بن الخطاب؟ فقلت يا رسول الله:
Sözün akışı üzere, bir takdim takdir edilmeksizin: { لَاتَّبَعْتُمُ الشَّيْطانَ إِلَّا قَلِيلًا } “pek azınız müstesna mutlaka şeytana uyardınız” buyruğundan istisnadır. Sonra bu grup da ihtilaf etmiştir: Dahhâk şöyle demiştir: Allah onların hepsini imana eriştirmiştir; içlerinden bazısı imanda öyle kökleşmiştir ki aklına asla bir şüphe gelmemiş, bir tereddüt uğramamıştır; işte pek az olan bunlardır. Araplardan Müslüman olan diğerleri ise vesveselerden uzak kalmamıştır; şayet Allah'ın onlara hidayeti yenileme lütfu olmasaydı saparlar ve şeytana uyarlardı. Bir avuç arpa ve bir avuç selem yaprağı vardı, asılı iki küçük deri kırba gördüm ve ağladım. Resûlullah aleyhisselâm: «Seni ağlatan nedir ey Hattâb'ın oğlu?» dedi. Ben de: «Ey Allah'ın Resûlü!
أنت صفوة الله من خلقه ورسوله، وليس لك من الدنيا إلا هذا، وكسرى وقيصر في الأشجار والأنهار، فقال أهاهنا أنت يا عمر؟ أما ترضى أن تكون لهم الدنيا ولنا الآخرة؟ فقلت: بلى، ثم جعلت أحدثه حتى تهلل وابتسم، فقلت يا رسول الله: إنهم ادعوا أنك طلقت نساءك، فقال: لا، فقلت أتأذن لي أن أعرف الناس؟
Sen Allah'ın yarattıkları arasından seçtiği ve O'nun elçisisin; senin dünyadan nasibin sadece bu iken, Kisrâ ve Kayser meyvelikler ve nehirler içindeler!» dedim. [Resûlullah]: «Sen burada mısın ey Ömer? Dünyanın onların, ahiretin de bizim olmasına razı değil misin?» buyurdu. Ben de: «Evet» dedim. Sonra yüzü aydınlanıp tebessüm edinceye kadar onunla konuştum. «Ey Allah'ın Resûlü! Eşlerini boşadığını iddia ettiler» dedim. O da: «Hayır» buyurdu. Ben de: «İnsanlara bildirmeme izin verir misiniz?» dedim.
قال: افعل إن شئت، قال: فقمت على باب المسجد، فقلت: ألا إن رسول الله ﷺ لم يطلق نساءه، فأنزل الله في هذه القصة وَإِذا جاءَهُمْ أَمْرٌ مِنَ الْأَمْنِ أَوِ الْخَوْفِ أَذاعُوا بِهِ الآية وأنا الذي استنبطته.
«İstersen yap» buyurdu. Dedi ki: Mescidin kapısında durdum ve: «Duyduk duymadık demeyin! Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem hanımlarını boşamamıştır» dedim. Allah Teâlâ bu kıssa hakkında: { وَإِذا جاءَهُمْ أَمْرٌ مِنَ الْأَمْنِ أَوِ الْخَوْفِ أَذاعُوا بِهِ } “Onlara güven veya korkuya dair bir haber geldiğinde onu hemen yayıverirler...” ayetini indirdi; onu istinbat eden (ortaya çıkaran) da bendim.
وقوله تعالى: وَلَوْ رَدُّوهُ إِلَى الرَّسُولِ الآية، المعنى: لو أمسكوا عن الخوض واستقصوا الأمور من قبل الرسول. أو أُولِي الْأَمْرِ وهم الأمراء، قاله السدي وابن زيد، وقيل: أهل العلم، قاله الحسن وقتادة وغيرهما، والمعنى يقتضيهما معا لَعَلِمَهُ طلابه من أُولِي الْأَمْرِ والبحثة عنه وهم مستنبطوه، كما يستنبط الماء وهو النبط أي الماء المستخرج من الأرض. ومنه قول الشاعر:
Yüce Allah'ın: { وَلَوْ رَدُّوهُ إِلَى الرَّسُولِ } “Hâlbuki onu Peygamber'e... götürselerdi” ayetinin manası: Şayet dedikoduya dalmaktan geri durup meseleleri Resûl'den veya { أُولِي الْأَمْرِ }'den iyice araştırsalardı demektir. Süddî ve İbn Zeyd: Bunlar emirlerdir (yöneticilerdir), demiştir. Hasan, Katâde ve başkaları: İlim ehlidir, demiştir; mana ise her ikisini birden gerektirir. { لَعَلِمَهُ } “onu bilirdi”; yani { أُولِي الْأَمْرِ }'den onu talep edenler ve araştıranlar, yani onu istinbat edenler bilirdi; tıpkı suyun topraktan çıkarılması gibi ki bu da nebattır (topraktan çıkarılan sudur). Şairin şu sözü bundandır:
قريب ثراه ما ينال عدوّه ... له نبطا آبي الهوان قطوب
Toprağı yakındır, düşmanı ona erişemez, ... aşağılanmayı kabul etmeyen, asık suratlı biridir ve ona ait çıkarılan bir su vardır.
يعني بالنبط الماء المستنبط.
Nebat ile istinbat edilen (yerden çıkarılan) suyu kastetmektedir.
وقوله تعالى: وَلَوْلا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ لَاتَّبَعْتُمُ الشَّيْطانَ إِلَّا قَلِيلًا. هذا خطاب للمؤمنين باتفاق من المتأولين. والمعنى: لولا هداية الله لكم وإرشاده لبقيتم على كفركم، وهو اتباع الشيطان. وقال الضحاك: هدى الكل منهم للإيمان فمنهم من تمكن فيه حتى لم يخطر له قط خاطر شك ولا عنت له شبهة ارتياب، وذلك هو القليل وسائر من أسلم من العرب لم يخل من الخواطر، فلولا فضل الله بتجريد الهداية لهم لضلّوا واتبعوا الشيطان.
Yüce Allah'ın: { وَلَوْلا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ لاتَّبَعْتُمُ الشَّيْطانَ إِلاَّ قَلِيلاً } “Eğer üzerinizde Allah'ın lütfu ve rahmeti olmasaydı, pek azınız müstesna şeytana uyardınız.” buyruğu, tevil ehlinin ittifakıyla müminlere bir hitaptır. Mana şudur: Eğer Allah'ın size olan hidayeti ve yol göstermesi olmasaydı, küfrünüz üzere kalırdınız ki bu da şeytana uymaktır. Dahhâk şöyle demiştir: Allah onların hepsini imana iletti; içlerinden kimisi imanda öyle kökleşti ki aklına asla bir şüphe gelmedi, bir tereddüt uğramadı; işte pek az olan budur. Araplardan Müslüman olan diğer kimseler ise vesveselerden uzak kalmadı; şayet Allah'ın onlara hidayeti sırf lütfetmesi olmasaydı saparlar ve şeytana uyarlardı.
قال القاضي أبو محمد: هذا معنى قول الضحاك، ويجيء الفضل معينا، أي رسالة محمد والقرآن، لأن الكل إنما هدي بفضل الله على الإطلاق، وقال قوم: المخاطب بقوله لَاتَّبَعْتُمُ جميع المؤمنين، وقوله: إِلَّا قَلِيلًا إشارة إلى من كان قبل الإسلام غير متبع للشيطان على ملة إبراهيم، كورقة بن نوفل، وزيد بن عمرو بن نفيل، وغيرهما، وقال قوم: الاستثناء إنما هو من الاتباع، أي لَاتَّبَعْتُمُ الشَّيْطانَ كلكم إِلَّا قَلِيلًا من الأمور كنتم لا تتبعونه فيها، وقال قوم: قوله: إِلَّا قَلِيلًا عبارة عن العدم، يريدون لاتبعتم الشيطان كلكم، وهذا الأخير قول قلق، وليس يشبه ما حكى سيبويه من قولهم: أرض قل ما تنبت كذا، بمعنى لا تنبته لأن اقتران القلة بالاستثناء يقتضي حصولها، ولكن قد ذكره الطبري.
Kadı Ebû Muhammed dedi ki: Dahhâk'ın sözünün manası budur. Fazl (lütuf) belirli olarak da gelebilir; yani Muhammed'in risaleti ve Kur'an'dır; çünkü herkes mutlak olarak Allah'ın lütfuyla hidayete ermiştir. Bir grup ise: { لَاتَّبَعْتُمُ } sözüyle hitap edilenler bütün müminlerdir; { إِلَّا قَلِيلًا } “pek azı müstesna” ifadesi de İbrahim'in dini üzere olup İslam'dan önce şeytana uymayan Varaka b. Nevfel, Zeyd b. Amr b. Nüfeyl ve benzeri kimselere işarettir, demiştir. Bir grup: İstisna doğrudan uymaktan yapılmıştır; yani «hepiniz şeytana uyardınız, pek az mesele müstesna ki onlarda ona uymazdınız» demektir, demiştir. Bir grup da: { إِلَّا قَلِيلًا } sözü yokluktan (adem) kinayedir; «hepiniz şeytana uyardınız» demektir, demiştir. Bu sonuncu tutarsız bir sözdür ve Sîbeveyh'in naklettiği «arazun kalle mâ tünbitü kezâ» (şunu pek az bitiren toprak) yani «bitirmeyen» sözüne benzemez; çünkü azlığın istisna ile birlikte anılması onun varlığını iktiza eder. Fakat bunu Taberî zikretmiştir.
قوله تعالى:
Yüce Allah'ın şu buyruğu:
[سورة النساء (٤) : الآيات ٨٤ الى ٨٦]
[Nisâ Suresi (4), Âyetler 84-86]
فَقاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ لا تُكَلَّفُ إِلاَّ نَفْسَكَ وَحَرِّضِ الْمُؤْمِنِينَ عَسَى اللَّهُ أَنْ يَكُفَّ بَأْسَ الَّذِينَ كَفَرُوا وَاللَّهُ أَشَدُّ بَأْساً وَأَشَدُّ تَنْكِيلاً (٨٤) مَنْ يَشْفَعْ شَفاعَةً حَسَنَةً يَكُنْ لَهُ نَصِيبٌ مِنْها وَمَنْ يَشْفَعْ شَفاعَةً سَيِّئَةً يَكُنْ لَهُ كِفْلٌ مِنْها وَكانَ اللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ مُقِيتاً (٨٥) وَإِذا حُيِّيتُمْ بِتَحِيَّةٍ فَحَيُّوا بِأَحْسَنَ مِنْها أَوْ رُدُّوها إِنَّ اللَّهَ كانَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ حَسِيباً (٨٦)
{ فَقاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ لا تُكَلَّفُ إِلاَّ نَفْسَكَ وَحَرِّضِ الْمُؤْمِنِينَ عَسَى اللَّهُ أَنْ يَكُفَّ بَأْسَ الَّذِينَ كَفَرُوا وَاللَّهُ أَشَدُّ بَأْساً وَأَشَدُّ تَنْكِيلاً (٨٤) مَنْ يَشْفَعْ شَفاعَةً حَسَنَةً يَكُنْ لَهُ نَصِيبٌ مِنْها وَمَنْ يَشْفَعْ شَفاعَةً سَيِّئَةً يَكُنْ لَهُ كِفْلٌ مِنْها وَكانَ اللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ مُقِيتاً (٨٥) وَإِذا حُيِّيتُمْ بِتَحِيَّةٍ فَحَيُّوا بِأَحْسَنَ مِنْها أَوْ رُدُّوها إِنَّ اللَّهَ كانَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ حَسِيباً (٨٦) } “Artık Allah yolunda savaş; sen ancak kendinden sorumlusun. Müminleri de teşvik et. Umulur ki Allah kâfirlerin baskısını kırar. Allah, baskısı daha güçlü, cezası daha çetin olandır. (84) Kim güzel bir şefaatte bulunursa, ondan kendisine bir pay olur. Kim de kötü bir şefaatte bulunursa, ondan kendisine bir pay/sorumluluk olur. Allah her şeye güç yetirendir (veya gözetip koruyandır). (85) Bir selam ile selamlandığınız vakit, siz ondan daha güzeliyle selam verin yahut onu aynıyla karşılayın. Şüphesiz Allah her şeyi hakkıyla hesaplayandır. (86)”
هذا أمر في ظاهر اللفظ للنبي ﵇ وحده، لكن لم نجد قط في خبر أن القتال فرض على النبي ﷺ دون الأمة مدة ما، المعنى- والله أعلم- أنه خطاب للنبي ﵇ في اللفظ، وهو مثال ما يقال لكل واحد في خاصة نفسه، أي أنت يا محمد وكل واحد من أمتك القول له فَقاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ لا تُكَلَّفُ إِلَّا نَفْسَكَ ولهذا ينبغي لكل مؤمن أن يستشعر أن يجاهد ولو وحده، ومن ذلك قول النبي ﵇ «والله لأقاتلنهم حتى تنفرد سالفتي» وقول أبي بكر وقت الردة: «ولو خالفتني يميني لجاهدتها بشمالي» ، وخلط قوم في تعلق الفاء من قوله فَقاتِلْ بما فيه بعد، والوجه أنها عاطفة جملة كلام على جملة، وهي دالة على اطراح غير ما أمر به، ثم خص النبي ﵇ بالأمر بالتحريض، أي الحث على المؤمنين في القيام بالفرض الواجب عليهم، وعَسَى إذا وردت من الله تعالى فقال عكرمة وغيره: إنها واجبة، لأنها من البشر متوقعة مرجوة ففضل الله تعالى يوجب وجوبها، وفي هذا وعد للمؤمنين بغلبتهم للكفرة، ثم قوى بعد ذلك، قلوبهم بأن عرفهم شدة بأس الله، وأنه أقدر على الكفرة، وَأَشَدُّ تَنْكِيلًا لهم، التنكيل: الأخذ بأنواع العذاب وترديده عليهم.
Bu, lafzın zahirinde yalnızca Peygamber'e aleyhisselâm yönelik bir emirdir; ancak hiçbir haberde savaşın ümmet olmaksızın sadece Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem belirli bir müddet farz kılındığını görmedik. Mana -Allah en doğrusunu bilir ya- lafızda Peygamber'e aleyhisselâm hitap olup, herkesin bizzat kendisine söylenecek söze bir örnektir; yani: Ey Muhammed! Sana ve ümmetinden her bir ferde hitap şudur: { فَقاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ لا تُكَلَّفُ إِلَّا نَفْسَكَ } “Artık Allah yolunda savaş; sen ancak kendinden sorumlusun”. Bu sebeple her müminin, tek başına kalsa bile cihat etmesi gerektiğini hissetmesi gerekir. Nitekim Peygamber'in aleyhisselâm: «Vallahi boynum gövdemden ayrılıncaya kadar onlarla savaşacağım» sözü ve Ebû Bekir'in dinden dönme (irtidad) hadiseleri vaktindeki: «Sağ elim bana muhalefet etse sol elimle onunla cihat ederim» sözü bu kabildendir. Bir topluluk { فَقاتِلْ } kelimesindeki fâ harfinin bağlantısında uzak ihtimallere girip karıştırmıştır; doğru olan vecih, onun bir cümleyi diğer bir cümleye atfetmesidir ve emredilenin dışındakileri bir kenara bırakmaya delalet eder. Sonra Peygamber aleyhisselâm tahriz (teşvik) emri ile tahsis edilmiştir; yani müminleri üzerlerine vacip olan farzı yerine getirmeye teşvik etmekle. { عَسَى } (umulur ki) ifadesi Yüce Allah'tan vârid olduğunda İkrime ve başkaları: Bu vaciptir (kesindir); zira insanlardan olunca beklenir ve umulur; Allah Teâlâ'nın lütfu ise onun kesinleşmesini gerektirir, demişlerdir. Bunda müminlere kâfirlere galip geleceklerine dair bir vaad vardır. Sonra Allah'ın azabının şiddetini ve kâfirlere daha fazla güç yetirdiğini onlara bildirerek kalplerini pekiştirmiştir: { وَأَشَدُّ تَنْكِيلًا } “cezası daha çetin olandır”; tenkîl (التَّنْكِيلُ): Çeşitli azaplarla yakalamak ve bunu üzerlerine tekrar etmektir.
وقوله تعالى: مَنْ يَشْفَعْ شَفاعَةً حَسَنَةً الآية. أصل الشفاعة والشفعة ونحوها من الشفع، وهو الزوج في العدد، لأن الشافع ثان لوتر المذنب، والشفيع ثان لوتر المشتري، واختلف في هذه الآية المتأولون، فقال الطبري: المعنى من يشفع وتر الإسلام بالمعونة للمسلمين، أو من يشفع وتر الكفر بالمعونة على الإسلام، ودله على هذا التأويل ما تقدم من أمر القتال، وقال مجاهد والحسن وابن زيد وغيرهم: هي في شفاعات الناس بينهم في حوائجهم، فمن يشفع لينفع فله نصيب، ومن يشفع ليضر فله كفل، وقال الحسن وغيره: «الشفاعة الحسنة» هي في البر والطاعة، والسيئة هي في المعاصي، وهذا كله قريب بعضه من بعض، «والكفل» النصيب، ويستعمل في النصيب من الخير ومن الشر، وفي كتاب الله تعالى يُؤْتِكُمْ كِفْلَيْنِ مِنْ رَحْمَتِهِ [الحديد: ٢٨] ومُقِيتاً معناه قديرا، ومنه قول الشاعر، وهو الزبير بن عبد المطلب: [الوافر]
Yüce Allah'ın: { مَنْ يَشْفَعْ شَفاعَةً حَسَنَةً } “Kim güzel bir şefaatte bulunursa...” ayeti. Şefaat (الشَّفَاعَةُ) ve şüf'a (الشُّفْعَةُ) ve benzerlerinin aslı, sayıdaki çiftten (eşten) olan 'şef' (الشَّفْعُ) kökünden gelir; zira şefaat eden, günahkârın tekliğinin ikincisi (çifti) olur; şüf'a sahibi de alıcının tekliğinin ikincisi olur. Müteevviller bu ayette ihtilaf etmişlerdir; Taberî şöyle demiştir: Mana; kim Müslümanlara yardım ederek İslam'ın tekini çiftlerse ya da kim İslam aleyhine yardım ederek küfrün tekini çiftlerse demektir. Ona bu tevili gösteren, daha önce geçen savaş emridir. Mücâhid, Hasan, İbn Zeyd ve başkaları: Bu, insanların kendi aralarındaki ihtiyaçlarına dair şefaatleridir; kim fayda vermek için şefaat ederse ona bir sevap payı, kim de zarar vermek için şefaat ederse ona bir günah payı vardır, demişlerdir. Hasan ve başkaları: «Güzel şefaat» iyilik ve itaatte, kötü şefaat ise masiyetlerdedir, demiştir; bütün bunlar birbirine yakındır. Kifl (الْكِفْلُ) pay/nasip demektir; hem hayırdan hem şerden olan nasip için kullanılır. Allah Teâlâ'nın Kitabı'nda: { يُؤْتِكُمْ كِفْلَيْنِ مِنْ رَحْمَتِهِ } [el-Hadîd: 28] “Size rahmetinden iki kat pay versin” buyrulmuştur. Mukît (مُقِيتاً) kelimesinin manası güç yetirendir (kadirdir). Şair Zübeyr b. Abdilmuttalib'in şu sözü bundandır: [Vâfir]
وذي ضغن كففت النّفس عنه ... وكنت على إذايته مقيتا
Kin besleyen birinden nefsimi alıkoydum, ... hâlbuki ona eziyet etmeye gücüm yetiyordu (mukîttim).
أي قديرا، وعبر عنه ابن عباس ومجاهد، بحفيظ وشهيد، وعبد الله بن كثير، بأنه الواصب القيم بالأمور، وهذا كله يتقارب، ومنه قول رسول الله ﷺ «كفى بالمرء إثما أن يضيع من يقيت» على من رواها هكذا أي من هو تحت قدرته وفي قبضته من عيال وغيره، وذهب مقاتل بن حيان، إلى أنه الذي يقوت كل حيوان، وهذا على أن يقال أقات بمعنى قات، وعلى هذا يجيء قوله ﵇ «من يقيت» من أقات وقد حكى الكسائي «أقات» يقيت، فأما قول الشاعر [السموأل بن عادياء] : [الخفيف]
Yani güç yetirendim. İbn Abbas ve Mücâhid onu hafîz (koruyucu) ve şehîd (şahit) olarak; Abdullah b. Kesîr ise işleri çekip çeviren dâimî yönetici (vâsıb ve kayyim) olarak tefsir etmiştir. Bunların hepsi birbirine yakındır. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in -hadisi bu şekilde rivayet edenlere göre- «Kişiye, gücü altındakileri (bakmakla yükümlü olduklarını) zayi etmesi günah olarak yeter» hadisindeki «men yukītü» ifadesi bundandır; yani çoluk çocuk ve başkalarından onun kudreti ve kabzası altında olanlardır. Mukâtil b. Hayyân ise O'nun her canlıya rızkını veren (gıda sağlayan) olduğu görüşüne gitmiştir; bu da «kāte» anlamında «ekāte» denmesine göredir. Buna göre Peygamber'in aleyhisselâm «men yukītü» sözü «ekāte» fiilinden gelir. Kisâî «ekāte-yukītü» kullanımını nakletmiştir. Şair [Semev'el b. Âdiyâ]'ın şu sözüne gelince: [Hafîf]
ليت شعري وأشعرنّ إذا ما ... قرّبوها مطويّة ودعيت
Keşke bilseydim -ve elbet bileceğim- ... defterler dürüldüğünde ve ben çağrıldığımda,
أإلى الفضل أم عليّ؟ إذا حو ... سبت، إنّي على الحساب مقيت
Lütfa doğru mu yoksa aleyhime mi? Hesaba çekildiğimde; ... şüphesiz ben hesaba boyun eğmişimdir (veya belirlenmiş vakte tabiyimdir).
فقال فيه الطبري: إنه من غير هذا المعنى المتقدم، وإنه بمعنى موقوت.
Taberî bu beyit hakkında: Bu, yukarıda geçen manadan farklıdır ve «mevkūt» (vakti belirlenmiş) manasındadır, demiştir.
قال القاضي أبو محمد ﵀: وهذا يضعفه أن يكون بناء فاعل بمعنى بناء مفعول.
Kadı Ebû Muhammed -rahimehullâh- dedi ki: Fâil kalıbının mef'ûl kalıbı manasında olması bu [görüşü] zayıflatır.
وقوله تعالى: وَإِذا حُيِّيتُمْ الآية. التحية وزنها تفعلة من حيي، وهذا هو الأغلب من مصدر فعل في المعتل، وروي عن مالك أن هذه الآية في تشميت العاطس، وفيه ضعف، لأنه ليس في الكلام على ذلك دلالة، أما أن الرد على المشمت مما يدخل بالقياس في معنى رد التحية، وهذا هو منحى مالك ﵀ إن صح ذلك عنه والله أعلم، واختلف المتأولون، فقالت فرقة: التحية أن يقول الرجل: سلام عليك، فيجب على الآخر أن يقول: عليك السلام ورحمة الله، فإن قال البادئ: السلام عليك ورحمة الله، قال الراد عليك السلام ورحمة الله وبركاته، فإن قال البادئ: السلام عليك ورحمة الله وبركاته، فقد انتهى ولم يبق للراد أن يحيي بأحسن منها، فهاهنا يقع الرد المذكور في الآية، فالمعنى عند أهل هذه القالة إِذا حُيِّيتُمْ بِتَحِيَّةٍ، فإن نقص المسلم من النهاية فحيوا بأحسن. وإن انتهى فردوا، وقالت فرقة: إنما معنى الآية تخيير الراد، فإذا قال البادئ: السلام عليك، فللراد أن يقول، وعليك السلام فقط، وهذا هو الرد، وله أن يقول، وعليك السلام ورحمة الله، وهذا هو التحية بأحسن منها، وقال ابن عباس وغيره: المراد بالآية، إِذا حُيِّيتُمْ بِتَحِيَّةٍ، فإن كانت من مؤمن فحيوا بأحسن منها، وإن كانت من كافر فردوا على ما قال رسول الله ﷺ أن يقال لهم: وعليكم، وروي عن ابن عمرو وابن عباس وغيرهما، انتهى السلام إلى البركة، وجمهور أهل العلم على أن لا يبدأ أهل الكتاب بسلام، فإن سلم أحد ساهيا أو جاهلا فينبغي أن يستقيله سلامه، وشذ قوم في إباحة ابتدائهم، والأول أصوب، لأن به يتصور إذ لا لهم، وقال ابن عباس: كل من سلم عليك من خلق الله فرد عليه وإن كان مجوسيا، وقال عطاء: الآية في المؤمنين خاصة، ومن سلم من غيرهم قيل له: عليك، كما في الحديث، وأكثر أهل العلم على أن الابتداء بالسلام سنة مؤكدة، ورده فريضة، لأنه حق من الحقوق، قاله الحسن بن أبي الحسن وغيره، وحَسِيباً معناه:
Yüce Allah'ın: { وَإِذا حُيِّيتُمْ } “Selamlandığınız vakit...” ayeti. Tahiyye (التَّحِيَّةُ), 'hayiye' kökünden 'tef'ile' veznindedir; illetli fiillerde tef'il babının masdarı çoğunlukla böyle gelir. Mâlik'ten bu ayetin aksırana dua etme (teşmît) hakkında olduğu rivayet edilmiştir; ancak bu zayıftır, zira kelamda buna bir delalet yoktur. Fakat teşmît yapana karşılık vermek, kıyas yoluyla tahiyyeye karşılık verme manasına dahil olan şeylerdendir; şayet Mâlik'ten -rahimehullâh- sahih olarak gelmişse onun kastı budur, Allah en doğrusunu bilir. Müteevviller ihtilaf etmişlerdir: Bir grup şöyle dedi: Tahiyye, kişinin «Selam sana» demesidir; diğerine ise «Sana da selam ve Allah'ın rahmeti olsun» demesi vacip olur. Şayet başlayan «Sana selam ve Allah'ın rahmeti olsun» derse, karşılık veren «Sana da selam, Allah'ın rahmeti ve bereketleri olsun» der. Başlayan kimse «Sana selam, Allah'ın rahmeti ve bereketleri olsun» derse son sınıra ulaşmış olur ve karşılık verene bundan daha güzeliyle selam verme imkanı kalmaz. İşte ayette zikredilen «aynıyla karşılık verme» burada devreye girer. Bu görüş sahiplerine göre { إِذا حُيِّيتُمْ بِتَحِيَّةٍ } ifadesinin manası: Eğer selam veren nihai sınırdan eksik bırakırsa siz daha güzeliyle selam verin; şayet nihai sınıra ulaşmışsa aynıyla karşılık verin, demektir. Bir grup ise şöyle dedi: Ayetin manası karşılık vereni muhayyer bırakmaktır; selam veren «Selâmün aleyk» dediğinde, karşılık veren sadece «Ve aleykümü's-selâm» diyebilir ki bu aynıyla karşılıktır; «Ve aleykümü's-selâm ve rahmetullâh» da diyebilir ki bu da daha güzeliyle selam vermektir. İbn Abbas ve başkaları şöyle demiştir: Ayetten murat: { إِذا حُيِّيتُمْ بِتَحِيَّةٍ } Şayet mümin birinden ise daha güzeliyle selam verin; şayet kâfir birinden ise Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in onlara «Ve aleyküm» denilmesi yönündeki buyruğuna göre karşılık verin. İbn Amr, İbn Abbas ve başkalarından «Selam bereket (lafzın)da nihayete erer» rivayet edilmiştir. İlim ehlinin cumhuru, Ehl-i Kitap'a ilk olarak selam verilmeyeceği görüşündedir. Bir kimse yanılarak veya bilmeyerek selam verirse selamını geri istemelidir. Bir grup ise onlara ilk selamı vermenin caiz olduğu yönünde şâz bir görüşe gitmiştir; evvelki görüş ise daha doğrudur, zira onlara zillet verme bununla tahakkuk eder. İbn Abbas: «Allah'ın yarattıklarından her kim sana selam verirse Mecûsî bile olsa ona karşılık ver» demiştir. Atâ: «Ayet sadece müminler hakkındadır; onların dışındakilerden selam verene ise hadiste geçtiği üzere 'Aleyke' denir» demiştir. İlim ehlinin çoğunluğu selam vermeye başlamanın müekked sünnet, almanın ise haklardan bir hak olduğu için farz olduğu görüşündedir; bunu Hasan b. Ebi'l-Hasan ve başkaları söylemiştir. { حَسِيباً } kelimesinin manası:
حفيظا، وهو فعيل من الحساب، وحسنت هاهنا هذه الصفة، إذ معنى الآية في أن يزيد الإنسان أو ينقص أو يوفي قدر ما يجيء به.
Hafîzdir (koruyup hakkıyla hesaplayandır); 'hesap' kökünden 'faîl' veznindedir. Bu sıfat burada gayet güzel düşmüştür; zira ayetin manası insanın ziyadeleştirmesi, eksiltmesi veya getirdiği miktar kadar tastamam vermesi hakkındadır.
قوله تعالى:
Yüce Allah'ın şu buyruğu:
[سورة النساء (٤) : الآيات ٨٧ الى ٨٨]
[Nisâ Suresi (4), Âyetler 87-88]
اللَّهُ لا إِلهَ إِلاَّ هُوَ لَيَجْمَعَنَّكُمْ إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ لا رَيْبَ فِيهِ وَمَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللَّهِ حَدِيثاً (٨٧) فَما لَكُمْ فِي الْمُنافِقِينَ فِئَتَيْنِ وَاللَّهُ أَرْكَسَهُمْ بِما كَسَبُوا أَتُرِيدُونَ أَنْ تَهْدُوا مَنْ أَضَلَّ اللَّهُ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ سَبِيلاً (٨٨)
{ اللَّهُ لا إِلهَ إِلاَّ هُوَ لَيَجْمَعَنَّكُمْ إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ لا رَيْبَ فِيهِ وَمَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللَّهِ حَدِيثاً (٨٧) فَما لَكُمْ فِي الْمُنافِقِينَ فِئَتَيْنِ وَاللَّهُ أَرْكَسَهُمْ بِما كَسَبُوا أَتُرِيدُونَ أَنْ تَهْدُوا مَنْ أَضَلَّ اللَّهُ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ سَبِيلاً (٨٨) } “Allah ki O'ndan başka ilah yoktur. Gerçekleşmesinde hiçbir şüphe bulunmayan kıyamet gününde sizi mutlaka bir araya toplayacaktır. Söz bakımından Allah'tan daha doğru kim vardır? (87) Size ne oluyor da münafıklar hakkında iki fırkaya ayrılıyorsunuz? Hâlbuki Allah onları kazandıkları (günahları) yüzünden baş aşağı etmiştir (küfürlerine geri döndürmüştür). Allah'ın saptırdığını siz mi doğru yola iletmek istiyorsunuz? Allah kimi saptırırsa, artık sen onun için asla bir yol bulamazsın. (88)”
لما تقدم الإنذار والتحذير الذي تضمنه قوله تعالى إِنَّ اللَّهَ كانَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ حَسِيباً [النساء: ٨٦] تلاه مقويا له الإعلام بصفة الربوبية، وحال الوحدانية، والإعلام بالحشر، والبعث من
Yüce Allah'ın: { إِنَّ اللَّهَ كانَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ حَسِيباً } [en-Nisâ: 86] “Şüphesiz Allah her şeyi hakkıyla hesaplayandır” buyruğunun içerdiği inzar ve sakındırma geçince; onu pekiştirmek üzere hemen peşinden Rubûbiyyet sıfatını, vahdâniyyet hâlini, haşri ve
القبور، للثواب، والعقاب، إعلاما بقسم، والمقسم به تقديره وهو: أو وحقه، أو وعظمته، لَيَجْمَعَنَّكُمْ والجمع هنا بمعنى الحشر، فلذلك حسنت بعده إِلى، أي: إليه السوق والحشر، والْقِيامَةِ: أصلها القيام، ولما كان قيام الحشر من أذل الحال وأضعفها إلى أشد الأهوال وأعظمها لحقته هاء المبالغة ولا رَيْبَ فِيهِ تبرئة هي وما بعدها بمثابة الابتداء تطلب الخبر، ومعناه: لا ريب فيه في نفسه وحقيقة أمره، وإن ارتاب فيه الكفرة فغير ضائر، وَمَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللَّهِ حَدِيثاً؟ ظاهره الاستفهام ومعناه تقرير الخبر، تقديره:
sevap ve ceza için kabirlerden dirilişi bildiren beyan gelmiştir. Bu bildirim bir yeminledir; üzerine yemin edilen şeyin takdiri ise «O'na ve hakkına yemin olsun» veya «O'nun azametine yemin olsun» şeklindedir. { لَيَجْمَعَنَّكُمْ } “sizi mutlaka toplayacaktır”; buradaki cem' (toplama) haşir manasındadır; bu sebeple ardından { إِلى } gelmesi güzel düşmüştür, yani sevk ve haşir O'nadır. { الْقِيامَةِ } lafzının aslı «kıyâm»dır (ayakta durmaktır). Haşir için ayağa kalkış en zelil ve zayıf hâlden en şiddetli ve büyük korkulara doğru olduğu için mübalağa tâ'sı (hâ'sı) ona bitişmiştir. { لا رَيْبَ فِيهِ } “onda şüphe yoktur” ifadesi nefy-i cins içindir ve kendisinden sonrası ile birlikte mübteda konumunda olup haber istemektedir. Manası: Kendi zatında ve işin hakikatinde onda şüphe yoktur; kâfirler onda şüpheye düşse de bu bir zarar vermez, demektir. { وَمَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللَّهِ حَدِيثاً } “Söz bakımından Allah'tan daha doğru kim vardır?” Zahiri istifham olup manası haberi pekiştirmektir; takdiri şöyledir:
لا أحد أصدق من الله تعالى، لأن دخول الكذب في حديث البشر إنما علته الخوف والرجاء أو سوء السجية، وهذه منفية في حق الله تعالى وتقدست أسماؤه، والصدق في حقيقته أن يكون ما يجري على لسان المخبر موافقا لما في قلبه، وللأمر المخبر عنه في وجوده، وحَدِيثاً نصب على التمييز.
Allah Teâlâ'dan daha doğru sözlü hiç kimse yoktur; çünkü beşer kelamına yalanın girmesinin yegâne illeti korku, ümit veya tabiatın kötülüğüdür. Bunlar ise Allah Teâlâ hakkında muhaldir ve O'nun isimleri mukaddestir. Doğruluk (sıdk), hakikatinde haber verenin dilinden dökülenin kalbindekine ve hakkında haber verilen hadisenin varlığına uygun düşmesidir. { حَدِيثاً } kelimesi temyiz olarak mansubdur.
وقوله: فَما لَكُمْ فِي الْمُنافِقِينَ الآية. الخطاب للمؤمنين، وهذا ظاهره استفهام، والمقصد منه التوبيخ، واختلف المتأولون فيمن المراد ب الْمُنافِقِينَ؟ فقال ابن عباس: هم قوم كانوا بمكة فكتبوا إلى أصحاب النبي ﷺ إلى المدينة، أنهم قد آمنوا وتركوا الهجرة، وأقاموا بين أظهر الكفار، ثم سافر قوم منهم إلى الشام فأعطتهم قريش بضاعات وقالوا لهم: إنكم لا تخافون أصحاب محمد، لأنكم تخدعونهم بإظهار الإيمان لهم، فاتصل خبرهم بالمدينة، فاختلف المؤمنون فيهم، فقالت طائفة: نخرج إلى أعداء الله المنافقين، وقالت طائفة: بل هم مؤمنون لا سبيل لنا إليهم، فنزلت الآية، وقال مجاهد: بل نزلت في قوم جاؤوا إلى المدينة من مكة، فأظهروا الإسلام، ثم قالوا: لنا بضاعات بمكة فانصرفوا إليها وأبطنوا الكفر، فاختلف فيهم أصحاب النبي ﷺ.
Yüce Allah'ın: { فَما لَكُمْ فِي الْمُنافِقِينَ } “Münafıklar hakkında size ne oluyor...” ayeti. Hitap müminleredir; zahiri istifham olup maksat azarlamadır (tevbih). Müteevviller { الْمُنافِقِينَ } ile kimlerin kastedildiği hususunda ihtilaf etmişlerdir: İbn Abbas dedi ki: Bunlar Mekke'de bulunan bir kavimdi; Medine'deki Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabına iman ettiklerini yazdılar, fakat hicreti terk edip kâfirlerin arasında ikamet ettiler. Sonra onlardan bir topluluk Şam'a doğru yolculuk yaptı; Kureyş onlara ticaret malları verip: «Siz Muhammed'in ashabından korkmazsınız; çünkü onlara iman ettiğinizi göstererek onları aldatıyorsunuz» dedi. Bunların haberi Medine'ye ulaşınca müminler onlar hakkında ihtilafa düştü. Bir grup: «Allah'ın düşmanları olan münafıkların üzerine yürüyelim» derken, diğer bir grup: «Hayır, onlar mümindir, onlara dokunamayız» dedi; bunun üzerine ayet indi. Mücâhid ise şöyle dedi: Ayet Mekke'den Medine'ye gelip Müslüman göründükten sonra: «Mekke'de ticaret mallarımız var» diyerek oraya dönen ve küfrü gizleyen bir kavim hakkında indi; Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem ashabı onlar hakkında ihtilafa düştü.
قال القاضي أبو محمد ﵀: وهذان القولان يعضدهما ما في آخر الآية من قوله تعالى حَتَّى يُهاجِرُوا [النساء: ٨٩] ، وقال زيد بن ثابت: نزلت في المنافقين الذين رجعوا عن رسول الله ﷺ يوم أحد، عبد الله بن أبيّ وأصحابه، لأن أصحاب النبي ﵇ اختلفوا فيهم، وقال السدي: بل نزلت في قوم منافقين كانوا بالمدينة فطلبوا الخروج عنها نفاقا وكفرا، وقالوا: إنّا اجتويناها، وقال ابن زيد: إنما نزلت في المنافقين الذين تكلموا في حديث الإفك، لأن الصحابة اختلفوا فيهم.
Kadı Ebû Muhammed -rahimehullâh- dedi ki: Bu iki görüşü, ayetin sonundaki: { حَتَّى يُهاجِرُوا } [en-Nisâ: 89] “hicret edinceye kadar” buyruğu da desteklemektedir. Zeyd b. Sâbit ise şöyle demiştir: Uhud günü Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem geri dönen münafıklar (Abdullah b. Übeyy ve arkadaşları) hakkında inmiştir; zira Peygamber'in aleyhisselâm ashabı onlar hakkında ihtilafa düşmüştü. Süddî: Medine'de bulunan, nifak ve küfür saikiyle oradan çıkmak isteyip: «Medine'nin havası bize yaramadı» diyen bir grup münafık hakkında inmiştir, dedi. İbn Zeyd ise: İfk hadisesinde ileri geri konuşan münafıklar hakkında inmiştir; zira sahabe onlar hakkında ihtilafa düşmüştü, dedi.
قال القاضي أبو محمد ﵀: الاختلاف في هذه النازلة كان بين أسيد بن حضير وسعد بن عبادة، حسبما وقع في البخاري، وكان لكل واحد أتباع من المؤمنين على قوله، وكل من قال في هذه الآية: إنها فيمن كان بالمدينة يرد عليه قوله: حَتَّى يُهاجِرُوا [النساء: ٨٩] لكنهم يخرجون المهاجرة إلى هجر ما نهى الله عنه، وترك الخلاف والنفاق، كما قال ﵇، والمهاجر من هجر ما نهى الله عنه، وفِئَتَيْنِ معناه فرقتين، ونصبهما على الحال كما تقول: ما لك قائما، هذا مذهب البصريين، وقال الكوفيون: نصبه بما يتضمنه ما لكم من الفعل، والتقدير ما لكم كنتم فِئَتَيْنِ، أو صرتم، وهذا الفعل المقدر ينصب عندهم النكرة والمعرفة، كما نقول ما لك الشاتم لزيد، وخطأ هذا القول الزجّاج، لأن المعرفة لا تكون حالا، وأَرْكَسَهُمْ معناه رجعهم في كفرهم وضلالهم، «والركس» الرجيع، ومنه حديث النبي ﵇ في الاستنجاء، «فأخذ الحجرين وألقى الروثة، وقال إنها ركس» ومنه قول أمية بن أبي الصلت: [البسيط]
Kadı Ebû Muhammed -rahimehullâh- dedi ki: Bu hadisedeki ihtilaf, Buhârî'de yer aldığı üzere Üseyd b. Hudayr ile Sa'd b. Ubâde arasında cereyan etmişti ve müminlerden her birinin kendi görüşüne göre tâbileri vardı. Bu ayetin Medine'de bulunanlar hakkında olduğunu söyleyen herkesin aleyhine { حَتَّى يُهاجِرُوا } [en-Nisâ: 89] “hicret edinceye kadar” buyruğu bir itiraz teşkil eder; ancak onlar hicreti, Peygamber'in aleyhisselâm «Muhacir, Allah'ın yasakladığı şeyleri terk edendir» buyurduğu gibi, Allah'ın yasakladığı şeyleri terk etmeye, muhalefet ve nifakı bırakmaya hamletmektedirler. { فِئَتَيْنِ } kelimesi iki fırka manasındadır; 'mâ leke kāimen' (Sana ne oluyor da ayaktasın) sözünde olduğu gibi hal olarak mansubdur; bu Basralıların mezhebidir. Kûfeliler ise: { ما لَكُمْ } ifadesinin içerdiği fiil sebebiyle mansub olduğunu söylemişlerdir; takdiri: «Ne oluyor da iki fırka oldunuz (kuntüm/sırtüm fieteyn)» şeklindedir. Bu takdir edilen fiil onlara göre hem marifeyi hem nekrayı nasbeder; tıpkı 'mâ lekeş-şâtime li-Zeydin' denilmesi gibi. Zeccâc bu görüşü hatalı bulmuştur; zira marife hâl olamaz. { أَرْكَسَهُمْ } kelimesinin manası: Onları küfür ve sapıklıklarına geri çevirdi, tepe taklak etti demektir. Reks (الرَّكْسُ), tersine çevirmek ve geri dönmektir; Peygamber'in aleyhisselâm istinca hakkındaki: «İki taşı aldı, mayısı attı ve: 'O pistir/necistir (reks)' buyurdu» hadisi bundandır. Ümeyye b. Ebi's-Salt'ın şu sözü de bu kabildendir: [Basît]
فأركسوا في حميم النّار إنّهم ... كانوا عصاة وقالوا الإفك والزّورا
Kaynar ateşin içine tepe taklak edildiler; çünkü onlar ... âsi idiler, iftira ve yalan söylediler.
وحكى النضر بن شميل والكسائي، «ركس وأركس» بمعنى واحد، أي رجعهم، ومن قال من المتأولين: أهلكهم أو أضلهم فإنما هي بالمعنى، لأن ذلك كله يتضمنه ردهم إلى الكفر، وبِما كَسَبُوا معناه بما اجترحوا من الكفر والنفاق، أي إن كفرهم بخلق من الله واختراع وبتكسب منهم، وقوله:
Nadr b. Şümeyl ve Kisâî 'rekese ve erkese' fiillerinin aynı manada (onları geri çevirdi) olduğunu nakletmiştir. Müteevvillerden «onları helak etti» veya «onları saptırdı» diyenler manaya göre söylemişlerdir; çünkü küfre döndürülmeleri bütün bunları içermektedir. { بِما كَسَبُوا } buyruğu ise: İşledikleri küfür ve nifak sebebiyle demektir; yani onların küfrü Allah'ın yaratması ve icadı, kendilerinin ise kesbi (tercih ve fiili) iledir. Yüce Allah'ın:
أَتُرِيدُونَ استفهام معناه الإبعاد واليأس مما أرادوه، والمعنى أتريدون أيها المؤمنون القائلون: بأن أولئك المنافقين مؤمنون أن تسموا بالهدى من قد يسره الله لضلالة وحتمها عليه، ثم أخبر تعالى أنه من يضلل فلا سبيل إلى إصلاحه ولا إلى إرشاده.
{ أَتُرِيدُونَ } buyruğu, istedikleri şeyin imkânsızlığını ve ondan ümit kesildiğini bildiren bir istifhamdır. Mana şudur: Ey o münafıkların mümin olduğunu söyleyen müminler! Allah'ın saptırdığı ve aleyhine sapıklığı kesinleştirdiği kimseyi doğru yolda saymak mı istiyorsunuz? Sonra Allah Teâlâ, saptırdığı kimsenin ıslahına ve hidayetine hiçbir yol bulunamayacağını haber vermiştir.
قوله تعالى:
Yüce Allah'ın şu buyruğu:
[سورة النساء (٤) : آية ٨٩]
[Nisâ Suresi (4), Âyet 89]
وَدُّوا لَوْ تَكْفُرُونَ كَما كَفَرُوا فَتَكُونُونَ سَواءً فَلا تَتَّخِذُوا مِنْهُمْ أَوْلِياءَ حَتَّى يُهاجِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَخُذُوهُمْ وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ وَلا تَتَّخِذُوا مِنْهُمْ وَلِيًّا وَلا نَصِيراً (٨٩)
{ وَدُّوا لَوْ تَكْفُرُونَ كَما كَفَرُوا فَتَكُونُونَ سَواءً فَلا تَتَّخِذُوا مِنْهُمْ أَوْلِياءَ حَتَّى يُهاجِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَخُذُوهُمْ وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ وَلا تَتَّخِذُوا مِنْهُمْ وَلِيًّا وَلا نَصِيراً (٨٩) } “Kendileri kâfir oldukları gibi sizin de kâfir olup onlarla bir olmanızı arzu ettiler. O hâlde Allah yolunda hicret edinceye kadar onlardan dostlar edinmeyin. Eğer yüz çevirirlerse onları yakalayın ve bulduğunuz yerde öldürün; onlardan ne bir dost ne de bir yardımcı edinin. (89)”
الضمير في وَدُّوا عائد على المنافقين، وهذا كشف من الله لخبث معتقدهم، وتحذير للمؤمنين منهم. والمعنى تمنوا كفركم، وهي غاية المصائب بكم، وهذا الود منهم يحتمل أن يكون عن حسد منهم لهم على ما يرون للمؤمنين من ظهور في الدنيا، فتجري الآية مع ود كثير من أهل الكتاب لو يردونكم من بعد إيمانكم كفارا حسدا من عند أنفسهم، ويحتمل أمر المنافقين أن يكون أنهم رأوا المؤمنين على غير شيء فودوا رجوعهم إلى عبادة الأصنام، والأول أظهر، وقوله: فَلا تَتَّخِذُوا الآية. هذا نهي عن موالاتهم حتى يهاجروا، لأن الهجرة في سبيل الله تتضمن الإيمان، وفِي سَبِيلِ اللَّهِ معناه في طريق مرضاة الله، لأن سبل الله كثيرة، وهي طاعاته كلها، المعنى فإن أعرضوا عن الهجرة وتولوا عن الإيمان فخذوهم، وهذا أمر بالحمل عليهم ومجاهرتهم بالقتال.
{ وَدُّوا } kelimesindeki zamir münafıklara döner; bu, Allah tarafından onların inançlarındaki pisliğin açığa vurulması ve müminlerin onlara karşı uyarılmasıdır. Mana: Sizin küfre girmenizi arzu ettiler demektir ki bu sizin başınıza gelebilecek en büyük musibettir. Onların bu arzusu, müminlerin dünyada üstün geldiklerini gördükleri için onlara duydukları hasetten kaynaklanmış olabilir; böylece ayet, Kitap ehlinden birçoğunun nefislerindeki hasetten ötürü imanınızdan sonra sizi kâfirliğe döndürmeyi arzu etmeleriyle paralel olur. Münafıkların durumunun, müminleri boş bir şey üzere görüp putlara tapmaya geri dönmelerini arzulamaları şeklinde olması da muhtemeldir; ancak birincisi daha açıktır. Yüce Allah'ın: { فَلا تَتَّخِذُوا } “onlardan dostlar edinmeyin” buyruğu hicret edinceye kadar onları dost edinmeyi yasaklamaktadır; çünkü Allah yolunda hicret imanı ihtiva eder. { فِي سَبِيلِ اللَّهِ } Allah'ın rızasına giden yolda demektir; zira Allah'ın yolları çoktur ve onlar O'nun bütün itaatleridir. Mana şudur: Şayet hicretten yüz çevirir ve imandan yüz geri ederlerse onları yakalayın; bu da onların üzerine yürümeyi ve onlarla aleni savaşmayı emretmektir.
قوله تعالى:
Yüce Allah'ın şu buyruğu:
[سورة النساء (٤) : آية ٩٠]
[Nisâ Suresi (4), Âyet 90]