إِلاَّ الَّذِينَ يَصِلُونَ إِلى قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثاقٌ أَوْ جاؤُكُمْ حَصِرَتْ صُدُورُهُمْ أَنْ يُقاتِلُوكُمْ أَوْ يُقاتِلُوا قَوْمَهُمْ وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَسَلَّطَهُمْ عَلَيْكُمْ فَلَقاتَلُوكُمْ فَإِنِ اعْتَزَلُوكُمْ فَلَمْ يُقاتِلُوكُمْ وَأَلْقَوْا إِلَيْكُمُ السَّلَمَ فَما جَعَلَ اللَّهُ لَكُمْ عَلَيْهِمْ سَبِيلاً (٩٠)
{ إِلاَّ الَّذِينَ يَصِلُونَ إِلى قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثاقٌ أَوْ جاؤُكُمْ حَصِرَتْ صُدُورُهُمْ أَنْ يُقاتِلُوكُمْ أَوْ يُقاتِلُوا قَوْمَهُمْ وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَسَلَّطَهُمْ عَلَيْكُمْ فَلَقاتَلُوكُمْ فَإِنِ اعْتَزَلُوكُمْ فَلَمْ يُقاتِلُوكُمْ وَأَلْقَوْا إِلَيْكُمُ السَّلَمَ فَما جَعَلَ اللَّهُ لَكُمْ عَلَيْهِمْ سَبِيلاً (٩٠) } “Ancak kendileriyle aranızda antlaşma bulunan bir kavme sığınanlar yahut sizinle savaşmaktan veya kendi kavimleriyle savaşmaktan göğüsleri daralıp [sıkılıp] size gelenler müstesnadır. Allah dileseydi onları mutlaka sizin üzerinize musallat ederdi de sizinle savaşırlardı. Eğer sizden uzak durur, sizinle savaşmaz ve size barış teklif ederlerse, artık Allah onların aleyhine [hareket etmeniz için] size bir yol vermemiştir. (90)”
كان هذا الحكم في أول الإسلام قبل أن يستحكم أمر الطاعة من الناس، فكان رسول الله ﷺ قد هادن من العرب قبائل، كرهط هلال بن عويمر الأسلمي، وسرقة بن مالك بن جعشم، وخزيمة بن عامر بن عبد مناف، فقضت هذه الآية بأنه من وصل من المشركين الذين لا عهد بينهم وبين النبي ﷺ إلى هؤلاء أهل العهد فدخل في عدادهم وفعل من الموادعة فلا سبيل عليه، قال عكرمة والسدي وابن زيد: ثم لما تقوى الإسلام وكثر ناصروه نسخت هذه والتي بعدها بما في سورة براءة،
Bu hüküm, insanların itaati henüz yerleşikleşmeden önce İslam'ın ilk dönemindeydi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Hilâl b. Uveymir el-Eslemî'nin cemaati, Sürâka b. Mâlik b. Cu'şum ve Huzeyme b. Âmir b. Abdimenâf gibi Arap kabileleriyle antlaşma yapmıştı. Bu ayet, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile aralarında antlaşma bulunmayan müşriklerden her kim bu antlaşma ehline sığınır, onların arasına katılır ve barış ortamına dahil olursa onun aleyhine bir yol [ve yetki] olmadığına hükmetmiştir. İkrime, es-Süddî ve İbn Zeyd şöyle demişlerdir: Sonra İslam güçlenip yardımcıları çoğalınca, bu ayet ve bundan sonraki ayet Berâe [Tevbe] Suresi'ndeki ayetlerle neshedilmiştir.
وقال أبو عبيدة وغيره: يَصِلُونَ في هذا الموضع معناه، ينتسبون، ومنه قول الأعشى: [الطويل]
Ebû Ubeyde ve başkaları şöyle demiştir: { يَصِلُونَ } kelimesinin bu yerdeki manası "nesepçe intisap ederler/bağlanırlar" demektir. el-A'şâ'nın şu beyti de bu anlamdadır: [Tavîl]
إذا اتّصلت قالت: أبكر بن وائل ... وبكر سبتها والأنوف رواغم
Nesebini saydığında: 'Bekr b. Vâil [kabilesindenim]' derdi... Oysa Bekr, burnu sürtüldüğü hâlde onu esir almıştı.
يريد إذا انتسبت.
Yani "nesepçe intisap ettiğinde" demek istemiştir.
قال القاضي أبو محمد ﵀: وهذا غير صحيح، قال الطبري: قتال رسول الله ﷺ قريشا وهم قرابة السابقين إلى الإسلام يقضي بأن قرابة من له ميثاق أجدر بأن تقاتل، فإن قيل: إن النبي ﵇ لم يقاتل قريشا إلا بعد نسخ هذه الآية، قيل: التواريخ تقضي بخلاف ذلك، لأن الناسخ لهذه الآية هي سورة براءة، ونزلت بعد فتح مكة وإسلام جميع قريش، وقوله تعالى: أَوْ جاؤُكُمْ عطف على يَصِلُونَ، ويحتمل أن يكون على قوله: بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثاقٌ والمعنى في العطفين مختلف وهذا أيضا حكم كان قبل أن يستحكم أمر الإسلام، فكان المشرك إذا اعتزل القتال وجاء إلى دار الإسلام مسالما كارها لقتال قومه، مع المسلمين ولقتال المسلمين مع قومه لا سبيل عليه، وهذه نسخت أيضا بما في براءة. وحَصِرَتْ: ضاقت وحرجت، ومنه الحصر في القول، وهو: ضيق الكلام على المتكلم، وقرأ الحسن وقتادة «حصرة» كذا قال الطبري: وحكى ذلك المهدوي عن عاصم من رواية حفص، وحكي عن الحسن أنه قرأ «حصرات» وفي مصحف أبيّ سقط أَوْ جاؤُكُمْ، وحَصِرَتْ عند جمهور النحويين في موضع نصب على الحال بتقدير قد حصرت.
Kadı Ebû Muhammed -Allah ona rahmet etsin- şöyle dedi: Bu doğru değildir. et-Taberî şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in, İslam'a ilk girenlerin akrabası oldukları hâlde Kureyş ile savaşmış olması, antlaşması olan kimsenin akrabasıyla savaşılmasının daha da evla olduğuna hükmeder. Eğer: "Peygamber aleyhisselâm, Kureyş ile ancak bu ayetin neshedilmesinden sonra savaştı" denilirse, buna şöyle cevap verilir: Tarihî olaylar bunun aksini gerektirir; zira bu ayeti nesheden Berâe [Tevbe] Suresi'dir ve o da Mekke'nin fethinden ve bütün Kureyş'in İslam'a girmesinden sonra inmiştir. Yüce Allah'ın: { أَوْ جاؤُكُمْ } buyruğu { يَصِلُونَ } üzerine matuftur; { بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثاقٌ } ifadesi üzerine matuf olması da muhtemeldir ve bu iki atıfta mana farklıdır. Bu da yine İslam'ın hâkimiyeti tam yerleşmeden önceki bir hükümdü; müşrik kişi savaşı terk edip barışçı olarak, Müslümanlarla birlikte kendi kavmine karşı savaşmaktan ve kendi kavmiyle birlikte Müslümanlara karşı savaşmaktan hoşlanmayarak İslam yurduna geldiğinde aleyhine bir yol [ve yaptırım] olmazdı. Bu hüküm de Berâe Suresi'ndeki ayetlerle neshedilmiştir. { حَصِرَتْ } daraldı ve sıkıştı demektir. Sözdeki 'hasr' (tutukluk) da bundandır ki o, sözün konuşana dar gelmesidir. Hasan ve Katâde «حصرة» şeklinde okumuşlardır; et-Taberî böyle demiştir. el-Mehdevî bunu Âsım'dan Hafs rivayetiyle nakletmiştir. Hasan'dan «حصرات» şeklinde okuduğu da rivayet edilmiştir. Übeyy'in mushafında { أَوْ جاؤُكُمْ } kısmı düşmüştür. { حَصِرَتْ } nahivcilerin çoğunluğuna göre takdiri 'kad hasirat' (قد حصرت) olmak üzere hâl olarak nasb mahallindedir.
قال القاضي أبو محمد: وهذا يصحب الفعل الماضي إذا كان في موضع الحال والداعي إليه أن يفرق بين تقدير الحال وبين خبر مستأنف، كقولك جاء زيد ركب الفرس، فإن أردت بقولك ركب الفرس خبرا آخر عن زيد، لم تحتج إلى تقدير قد، وإن أردت به الحال من زيد قدرته بقد، قال الزجاج:
Kadı Ebû Muhammed şöyle dedi: Bu ["kad" takdiri], mazi fiil hâl konumunda olduğunda ona eşlik eder; buna sevk eden gerekçe ise hâl takdiri ile yeni bir haber (cümle-i müste'nefe) arasını ayırt etmektir. Tıpkı senin: "Zeyd ata binmiş olarak geldi (جاء زيد ركب الفرس)" sözün gibidir; eğer "ata bindi (ركب الفرس)" sözünle Zeyd hakkında başka bir haberi kastettiysen "kad" takdirine ihtiyaç duymazsın, fakat onunla Zeyd'den bir hâl kastettiysen onu "kad" ile takdir edersin. ez-Zeccâc şöyle demiştir:
حَصِرَتْ خبر بعد خبر، وقال المبرد: حَصِرَتْ دعاء عليهم.
{ حَصِرَتْ } haberden sonra haberdir. el-Müberred ise: { حَصِرَتْ } onların aleyhine bir bedduadır, demiştir.
قال القاضي أبو محمد: وقال بعض المفسرين: لا يصح هنا الدعاء، لأنه يقتضي الدعاء عليهم بأن لا يقاتلوا قومهم، ذلك فاسد.
Kadı Ebû Muhammed şöyle dedi: Bazı müfessirler: Burada beddua olması sahih değildir; çünkü bu onların kendi kavimleriyle savaşmamaları için aleyhlerine beddua edilmesini gerektirir ki bu da tutarsızdır, demişlerdir.
قال المؤلف: وقول المبرد يخرج على أن الدعاء عليهم بأن لا يقاتلوا المسلمين تعجيز لهم، والدعاء عليهم بأن لا يقاتلوا قومهم تحقير لهم، أي هم أقل وأحقر، ويستغنى عنهم، كما تقول إذا أردت هذا المعنى: لا جعل الله فلانا عليّ ولا معي أيضا، بمعنى استغنى عنه واستقل دونه، واللام في قوله:
Müellif şöyle dedi: el-Müberred'in sözü şu şekilde yorumlanabilir: Onların Müslümanlarla savaşmamaları yönündeki beddua onları aciz bırakmadır; kendi kavimleriyle savaşmamaları yönündeki beddua ise onları tahkir etmedir; yani onlar [savaşa katılmayacak kadar] daha az ve daha değersizdirler, onlara ihtiyaç da yoktur. Nitekim bu manayı kastettiğinde: "Allah falanı bana karşı kılmasın, benimle beraber de kılmasın" dersin; yani ona ihtiyaç duyulmaz ve onsuz da yetinilir. Yüce Allah'ın:
لَسَلَّطَهُمْ جواب لَوْ، وفي قوله: فَلَقاتَلُوكُمْ لام المحاذاة والازدواج، لأنها بمثابة الأولى، لو لم تكن الأولى كنت تقول: لو شاء الله لقاتلوكم، والمعنى تقرير المؤمنين على مقدار النقمة وصرفها، أي لو شاء الله لقواهم وجرأهم عليكم، فإذ قد أنعم الله عليكم بالهدنة فاقبلوها وأطيعوا فيها، وقرأت طائفة «فلقتلوكم» . وقرأ الجحدري والحسن «فلقتّلوكم» بتشديد التاء، والمعنى فإن اعتزلوكم أي هادنوكم وتاركوكم في القتل، والسَّلَمَ هنا الصلح، قاله الربيع، ومنه قول الطرماح بن حكيم:
{ لَسَلَّطَهُمْ } buyruğundaki lâm harfi { لَوْ } edatının cevabıdır. { فَلَقاتَلُوكُمْ } buyruğundaki lâm ise denklik ve eşleme lâmıdır; zira o birinci lâm gibidir. Şayet birinci lâm olmasaydı: 'Allah dileseydi sizinle savaşırlardı (لو شاء الله لقاتلوكم)' derdin. Mana, müminlere intikamın büyüklüğünü ve onun nasıl savuşturulduğunu ikrar ettirmektir; yani şayet Allah dileseydi onları güçlendirir ve size karşı cesaretlendirirdi. Mademki Allah size barış ve ateşkesle lütufta bulundu, o hâlde bunu kabul edin ve bu hususta itaatkâr olun. Bir grup «فلقتلوكم» şeklinde okumuştur. el-Cahderî ve Hasan ise tâ harfini şeddeli olarak «فلقتّلوكم» şeklinde okumuşlardır. Mana: { فَإِنِ اعْتَزَلُوكُمْ } yani sizinle anlaşır ve sizi öldürmekten vazgeçerlerse demektir. { السَّلَمَ } burada sulh (barış) anlamındadır; bunu er-Rebî' söylemiştir. et-Tırımmah b. Hakîm'in şu beyti de bu anlamdadır:
وذاك أن تميما غادرت سلما ... للأسد كل حصان رعثة الكبد
Bu da Temîm kabilesinin, ciğeri titreyen her bir soylu kısrağı arslanlara barış fidyesi olarak terk etmesindendir.
وقال الربيع: السَّلَمَ هاهنا الصلح، وكذا قرأته عامة القراء، وقرأ الجحدري «السلم» بسكون اللام، وقرأ الحسن «السّلم» بكسر السين وسكون اللام، فمعنى جملة هذه الآية، خذوا المنافقين الكافرين واقتلوهم حيث وجدتموهم، إلا من دخل منهم في عداد من بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثاقٌ والتزم مهادنتكم أو من جاءكم وقد كره قتالكم وقتال قومه، وهذا بفضل الله عليكم ودفاعه عنكم، لأنه لو شاء لسلط هؤلاء الذين هم بهذه الصفة من المتاركة عليكم فَلَقاتَلُوكُمْ، فإن اعتزلوكم أي إذا وقع هذا فلم يقاتلوكم، فلا سبيل لكم عليهم، وهذا والذي في سورة الممتحنة من قوله تعالى لا يَنْهاكُمُ اللَّهُ عَنِ الَّذِينَ لَمْ يُقاتِلُوكُمْ فِي الدِّينِ وَلَمْ يُخْرِجُوكُمْ مِنْ دِيارِكُمْ أَنْ تَبَرُّوهُمْ وَتُقْسِطُوا إِلَيْهِمْ، إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطِينَ [الممتحنة: ٨] منسوخ بما في سورة براءة، قاله قتادة وابن زيد وغيرهما.
er-Rebî' şöyle demiştir: Buradaki { السَّلَمَ } sulh (barış) demektir; kıraat imamlarının geneli de böyle okumuştur. el-Cahderî lâm harfinin sükûnu ile «السلم», Hasan ise sîn harfinin kesresi ve lâm harfinin sükûnu ile «السّلم» şeklinde okumuştur. Bu ayetin genel manası şudur: Kâfir münafıkları yakalayın ve bulduğunuz yerde öldürün; ancak onlardan aranızda antlaşma bulunan kimselerin arasına giren ve sizinle ateşkes yapmayı taahhüt eden yahut sizinle ve kendi kavmiyle savaşmaktan hoşlanmayarak size gelenler müstesnadır. Bu durum, Allah'ın size bir lütfu ve sizi koruması sayesindedir; zira O dileseydi bu şekilde savaşı terk etmiş olan kimseleri üzerinize musallat ederdi de sizinle savaşırlardı. Eğer sizden uzak dururlarsa, yani bu durum gerçekleşip de sizinle savaşmazlarsa artık sizin onlar aleyhine bir yolunuz yoktur. Bu ayet ve Mümtehine Suresi'ndeki Yüce Allah'ın: { لا يَنْهاكُمُ اللَّهُ عَنِ الَّذِينَ لَمْ يُقاتِلُوكُمْ فِي الدِّينِ وَلَمْ يُخْرِجُوكُمْ مِنْ دِيارِكُمْ أَنْ تَبَرُّوهُمْ وَتُقْسِطُوا إِلَيْهِمْ، إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطِينَ } [Mümtehine: 8] buyruğu, Berâe Suresi'ndeki ayetlerle neshedilmiştir; bunu Katâde, İbn Zeyd ve başkaları söylemiştir.
قوله تعالى:
Yüce Allah'ın şu buyruğu:
[سورة النساء (٤) : آية ٩١]
[Nisâ Suresi (4), Âyet 91]
سَتَجِدُونَ آخَرِينَ يُرِيدُونَ أَنْ يَأْمَنُوكُمْ وَيَأْمَنُوا قَوْمَهُمْ كُلَّما رُدُّوا إِلَى الْفِتْنَةِ أُرْكِسُوا فِيها فَإِنْ لَمْ يَعْتَزِلُوكُمْ وَيُلْقُوا إِلَيْكُمُ السَّلَمَ وَيَكُفُّوا أَيْدِيَهُمْ فَخُذُوهُمْ وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ وَأُولئِكُمْ جَعَلْنا لَكُمْ عَلَيْهِمْ سُلْطاناً مُبِيناً (٩١)
{ سَتَجِدُونَ آخَرِينَ يُرِيدُونَ أَنْ يَأْمَنُوكُمْ وَيَأْمَنُوا قَوْمَهُمْ كُلَّما رُدُّوا إِلَى الْفِتْنَةِ أُرْكِسُوا فِيها فَإِنْ لَمْ يَعْتَزِلُوكُمْ وَيُلْقُوا إِلَيْكُمُ السَّلَمَ وَيَكُفُّوا أَيْدِيَهُمْ فَخُذُوهُمْ وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ وَأُولئِكُمْ جَعَلْنا لَكُمْ عَلَيْهِمْ سُلْطاناً مُبِيناً (٩١) } “Hem sizden güvende olmayı hem de kendi kavimlerinden güvende olmayı isteyen başkalarını da bulacaksınız. Ne zaman fitneye [küfre/şirke] döndürülseler baş aşağı içine dalarlar [ona daldırılırlar]. Eğer sizden uzak durmaz, size barış teklif etmez ve ellerini [sizden] çekmezlerse onları yakalayın ve bulduğunuz yerde öldürün. İşte onlar var ya, aleyhlerine [hareket etmeniz için] size apaçık bir yetki verdik. (91)”
لما وصف الله تعالى فيما تقدم صفة المحقين في المتاركة، المجدين في إلقاء السلم، نبه على طائفة مخادعة مبطلة مبطنة كانوا يريدون الإقامة في مواضعهم مع أهليهم، يقولون لهم: نحن معكم وعلى دينكم، ويقولون أيضا للمسلمين إذا وفدوا وأرسلوا: نحن معكم وعلى دينكم خبثة منهم وخديعة، قيل:
Allah Teâlâ daha önce savaşı bırakmakta samimi olan ve barışı sunmakta ciddiyet gösterenlerin vasfını açıklayınca; yurtlarında aileleriyle birlikte kalmak isteyip onlara: "Biz sizinle beraberiz ve sizin dininizdeyiz" diyen, aynı zamanda heyet olarak geldiklerinde ve elçi gönderildiklerinde Müslümanlara da kötülüklerinden ve hilelerinden ötürü: "Biz sizinle beraberiz ve sizin dininizdeyiz" diyen aldatıcı, bâtıl yolda ve samimiyetsiz bir zümreye dikkat çekti. Şöyle denildi:
كانت أسد وغطفان بهذه الصفة، وقيل: نزلت في نعيم بن مسعود الأشجعي، كان ينقل بين النبي ﵇ والكفار الأخبار، وقيل: نزلت في قوم يجيئون من مكة إلى النبي ﵇ رياء، يظهرون الإسلام ثم يرجعون إلى قريش فيكفرون، ففضح الله تعالى هؤلاء، وأعلم أنهم على غير صفة من تقدم، وقوله:
Esed ve Gatafân kabileleri bu vasıfta idiler. Bir rivayete göre de bu ayet Nuaym b. Mes'ûd el-Eşcaî hakkında inmiştir; o, Peygamber aleyhisselâm ile kâfirler arasında haber taşırdı. Bir diğer rivayete göre ise gösteriş amacıyla Mekke'den Peygamber aleyhisselâm'a gelip İslam'ı açığa vuran, sonra da Kureyş'e dönüp küfre sapan bir topluluk hakkında inmiştir. Allah Teâlâ bunları rezil etti ve onların daha öncekilerin vasfında olmadıklarını bildirdi. Yüce Allah'ın:
إِلَى الْفِتْنَةِ معناه إلى الاختبار، حكي أنهم كانوا يرجعون إلى قومهم فيقال لأحدهم: قل: ربي الخنفساء، وربي العود، وربي العقرب، ونحوه، فيقولها، ومعنى أُرْكِسُوا رجعوا رجع ضلالة أي أهلكوا في الاختيار بما واقعوه من الكفر، وقرأ عبد الله بن مسعود، «ركسوا» بضم الراء من غير ألف، وحكاه عنه أبو الفتح بشد الكاف على التضعيف، والخلاف في السَّلَمَ حسبما تقدم، وهذه الآية حض على قتل هؤلاء المخادعين إذا لم يرجعوا عن حالهم إلى حال الآخرين المعتزلين الملقين للسلم.
{ إِلَى الْفِتْنَةِ } buyruğu, imtihana/denemeye demektir. Anlatıldığına göre onlar kavimlerine döndüklerinde birine: "Rabbim kınkanatlı böcektir, Rabbim odundur, Rabbim akreptir" ve benzeri şeyleri söyle denir, o da bunu söylerdi. { أُرْكِسُوا } ifadesinin manası ise sapkın bir dönüşle döndüler; yani işledikleri küfür sebebiyle imtihanda helak oldular demektir. Abdullah b. Mes'ûd elifsiz olarak râ harfinin zammesiyle «رُكِسُوا» şeklinde okumuştur; Ebü'l-Feth de ondan şeddeli kâf ile nakletmiştir. { السَّلَمَ } kelimesindeki ihtilaf ise daha önce geçtiği gibidir. Bu ayet, söz konusu aldatıcıların durumlarını, savaşı terk eden ve barış sunan diğerlerinin durumuna çevirmedikleri takdirde öldürülmelerine bir teşviktir.
قال القاضي أبو محمد عبد الحق ﵀: وتأمل فصاحة الكلام في أن سياقه في الصيغة المتقدمة قبل هذه سياق إيجاب الاعتزال. وإيجاب إلقاء السلم، ونفي المقاتلة، إذ كانوا محقين في ذلك معتقدين له، وسياقه في هذه الصيغة المتأخرة سياق نفي الاعتزال، ونفي إلقاء السلم، إذ كانوا مبطلين فيه مخادعين، والحكم سواء على السياقين، لأن الذين لم يجعل الله عليهم سبيلا لو لم يعتزلوا لكان حكمهم حكم هؤلاء الذين جعل عليهم «سلطان مبين» ، وكذلك هؤلاء الذين عليهم السلطان، إذ لم يعتزلوا، لو اعتزلوا لكان حكمهم حكم الذين لا سبيل عليهم. ولكنهم بهذه العبارة تحت القتل إن لم يعتزلوا،
Kadı Ebû Muhammed Abdülhak -Allah ona rahmet etsin- şöyle dedi: Kelamın fesahatine dikkat et! Bundan önceki kalıpta sevk ediliş, savaşı terk etmenin vacip kılınması, barış sunmanın vacip kılınması ve savaşmanın nefyedilmesi bağlamındadır; çünkü onlar bunda samimiydiler ve buna inanıyorlardı. Bu sonraki kalıpta ise sevk ediliş, savaşı terk etmenin nefyi ve barış sunmanın nefyi bağlamındadır; çünkü onlar bunda bâtıl yoldaydılar ve aldatıcıydılar. Hüküm ise her iki bağlamda da aynıdır. Zira Allah'ın aleyhlerine bir yol kılmadığı kimseler savaşı terk etmeselerdi, hükümleri aleyhlerine «apaçık bir yetki» kılınan bu kimselerin hükmü gibi olurdu. Aynı şekilde aleyhlerinde yetki bulunan bu kimseler de savaşı terk etmedikleri için bu durumdadırlar; şayet terk etselerdi hükümleri aleyhlerine yol bulunmayan kimselerin hükmü gibi olurdu. Fakat onlar bu ifadeyle, savaşı terk etmedikleri takdirde öldürülme hükmü altındadırlar.
وثَقِفْتُمُوهُمْ مأخوذ من الثقاف، أي ظفرتم بهم مغلوبين متمكنا منهم، والسلطان الحجة، قال عكرمة:
{ ثَقِفْتُمُوهُمْ } 'sekāfe' (ele geçirme/alt etme) kökünden alınmıştır; yani onları mağlup ve üzerlerinde hâkimiyet kurabilecek şekilde ele geçirdiğinizde demektir. es-Sultân ise delil/hüccet demektir. İkrime şöyle demiştir:
حيث ما وقع السلطان في كتاب الله تعالى فهو الحجة.
Allah Teâlâ'nın Kitabı'nda geçen her sultân kelimesi hüccet (delil) demektir.
قوله تعالى:
Yüce Allah'ın şu buyruğu:
[سورة النساء (٤) : آية ٩٢]
[Nisâ Suresi (4), Âyet 92]
وَما كانَ لِمُؤْمِنٍ أَنْ يَقْتُلَ مُؤْمِناً إِلاَّ خَطَأً وَمَنْ قَتَلَ مُؤْمِناً خَطَأً فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ وَدِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلى أَهْلِهِ إِلاَّ أَنْ يَصَّدَّقُوا فَإِنْ كانَ مِنْ قَوْمٍ عَدُوٍّ لَكُمْ وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ وَإِنْ كانَ مِنْ قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثاقٌ فَدِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلى أَهْلِهِ وَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيامُ شَهْرَيْنِ مُتَتابِعَيْنِ تَوْبَةً مِنَ اللَّهِ وَكانَ اللَّهُ عَلِيماً حَكِيماً (٩٢)
{ وَما كانَ لِمُؤْمِنٍ أَنْ يَقْتُلَ مُؤْمِناً إِلاَّ خَطَأً وَمَنْ قَتَلَ مُؤْمِناً خَطَأً فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ وَدِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلى أَهْلِهِ إِلاَّ أَنْ يَصَّدَّقُوا فَإِنْ كانَ مِنْ قَوْمٍ عَدُوٍّ لَكُمْ وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ وَإِنْ كانَ مِنْ قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثاقٌ فَدِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلى أَهْلِهِ وَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيامُ شَهْرَيْنِ مُتَتابِعَيْنِ تَوْبَةً مِنَ اللَّهِ وَكانَ اللَّهُ عَلِيماً حَكِيماً (٩٢) } “Bir müminin bir mümini öldürmesi -hata [yanlışlık] hariç- asla caiz değildir. Kim bir mümini yanlışlıkla öldürürse, mümin bir köle azat etmesi ve [ölenin] ailesine teslim edilecek bir diyet [ödemesi] gerekir; meğerki onlar [diyeti] bağışlasınlar. Eğer [ölen] size düşman olan bir kavimden olup kendisi de mümin ise, [ödenecek ceza] sadece mümin bir köle azat etmektir. Şayet aranızda antlaşma bulunan bir kavimden ise, ailesine teslim edilecek bir diyet ve mümin bir köle azat etmek gerekir. Kim [bunları] bulamazsa, Allah tarafından tövbesinin kabulü için peş peşe iki ay oruç tutması gerekir. Allah her şeyi hakkıyla bilendir, tam hüküm ve hikmet sahibidir. (92)”
قال جمهور المفسرين: معنى هذه الآية: وما كان في إذن الله وفي أمره للمؤمن أن يقتل مؤمنا بوجه، ثم استثنى استثناء منقطعا ليس من الأول، وهو الذي تكون فيه إلا بمعنى لكن، والتقدير لكن الخطأ قد يقع.
Müfessirlerin cumhuru şöyle demiştir: Bu ayetin manası şudur: Bir müminin bir mümini hiçbir surette öldürmesi Allah'ın izninde ve emrinde olmamıştır. Sonra ilk ifadenin türünden olmayan munkatı bir istisna yapmıştır ki bunda { إِلاَّ } edatı "fakat (لكن)" manasındadır. Takdiri ise şöyledir: Fakat hata vuku bulabilir.
وهذا كقول الشاعر [الهذلي] : [البسيط]
Bu, [Hüzeylî] şairin şu sözü gibidir: [Basît]
أمسى سقام خلاء لا أنيس به ... إلّا السّباع وإلّا الرّيح بالغرف
Sukam vadisi hiçbir canlının bulunmadığı bir ıssızlığa büründü... Yırtıcı hayvanlar ve yüksek yerlerde esen rüzgâr müstesna.
قال القاضي أبو محمد: سقام اسم واد، والغرف شجر يدبغ بلحائه، وكما قال جرير: [الطويل]
Kadı Ebû Muhammed şöyle dedi: Sukam bir vadi adıdır; garaf ise kabuğuyla tabaklama yapılan bir ağaçtır. Nitekim Cerîr de şöyle demiştir: [Tavîl]
من البيض لم تظعن بعيدا ولم تطأ ... على الأرض إلّا ريط برد مرحّل
O beyaz tenli kadın ne uzağa göç etti ne de yeryüzüne ayak bastı... Ancak desenli çizgili bir kumaş üzerine bastı.
وفي هذا الشاهد نظر، ويتجه في معنى الآية وجه آخر، وهو أن تقدر كانَ بمعنى استقر ووجد، كأنه قال، وما وجد ولا تقرر ولا ساغ لِمُؤْمِنٍ أَنْ يَقْتُلَ مُؤْمِناً إِلَّا خَطَأً، إذ هو مغلوب فيه أحيانا، فيجيء الاستثناء على هذا غير منقطع، وتتضمن الآية على هذا إعظام العمد وبشاعة شأنه، كما تقول: ما كان لك يا فلان أن تتكلم بهذا إلا ناسيا، إعظاما للعمد والقصد مع خطر الكلام به البتة، وقرأ الزهري «خطا» مقصورا غير مهموز، وقرأ الحسن والأعمش مهموزا ممدودا، وقال مجاهد وعكرمة والسدي وغيرهم نزلت هذه الآية في عياش بن أبي ربيعة المخزومي حين قتل الحارث بن يزيد بن نبيشة، وذلك أنه كان يعذبه بمكة، ثم أسلم الحارث وجاء مهاجرا فلقيه عياش بالحرة، فظنه على كفره فقتله، ثم جاء فأخبر النبي ﵇ فشق ذلك عليه ونزلت الآية، فقال له رسول الله ﷺ: «قم فحرر» ، وقال ابن زيد:
Bu şahitte eleştiriye açık bir yön vardır. Ayetin manasında başka bir yön daha söz konusudur ki o da { كانَ } fiilinin yerleşti ve var oldu (karar kıldı) anlamında takdir edilmesidir; sanki şöyle demiştir: "Bir müminin bir mümini öldürmesi -bazen iradesine yenik düşmesi dışında- asla vuku bulmamış, karar kılmamış ve caiz olmamıştır." İstisna bu takdire göre munkatı olmaz. Ayet bu manaya göre kasıtlı öldürmenin büyüklüğünü ve çirkinliğini ihtiva eder; nitekim sen: "Ey falan! Unutman dışında böyle bir şeyi konuşman sana yakışmazdı" dersin ki bu, o sözü konuşmanın kesinlikle tehlikeli oluşuyla birlikte kasıt ve niyetin büyüklüğünü belirtmek içindir. ez-Zührî hemzesiz ve kasr ile «خطا» okumuştur. Hasan ve el-A'meş ise hemzeli ve med ile okumuşlardır. Mücâhid, İkrime, es-Süddî ve başkaları bu ayetin el-Hâris b. Yezîd b. Nübeyşe'yi öldürdüğü zaman Ayyâş b. Ebî Rebîa el-Mahzûmî hakkında indiğini söylemişlerdir. Olay şöyle cereyan etmiştir: Hâris, Mekke'de ona işkence ediyordu; sonra Hâris Müslüman olup hicret ederek geldi ve Ayyâş onunla el-Harre mevkiinde karşılaştı. Onu hâlâ kâfir zannederek öldürdü, sonra gelip durumu Peygamber aleyhisselâm'a haber verdi; bu durum Peygamber'e ağır geldi ve ayet indi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona: «Kalk ve bir köle azat et» buyurdu. İbn Zeyd ise şöyle demiştir:
نزلت في رجل قتله أبو الدرداء كان يرعى غنما وهو يتشهد فقتله وساق غنمه رسول الله ﷺ، ونزلت الآية وقيل: نزلت في أبي حذيفة اليمان حين قتل خطأ يوم أحد، وقيل غير هذا، والله أعلم، وقوله تعالى: وَمَنْ قَتَلَ مُؤْمِناً الآية. بيّن الله تعالى في هذه الآية حكم المؤمن إذا قتل المؤمن خطأ، وحقيقة الخطأ أن لا يقصده بالقتل، ووجوه الخطأ كثيرة لا تحصى، يربطها عدم القصد، قال ابن عباس
Koyun otlatan ve kelime-i şehadet getiren bir adamı Ebü'd-Derdâ'nın öldürmesi hakkında inmiştir; onu öldürüp koyunlarını Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e sürmüş ve ayet inmiştir. Uhud günü yanlışlıkla öldürüldüğü zaman Ebû Huzeyfe el-Yemân hakkında indiği de söylenmiştir; bundan başkası da söylenmiştir, en doğrusunu Allah bilir. Yüce Allah'ın: { وَمَنْ قَتَلَ مُؤْمِناً } ayetiyle ilgili olarak; Allah Teâlâ bu ayette bir müminin diğer bir mümini yanlışlıkla öldürmesi hâlindeki hükmünü açıklamıştır. Hatanın hakikati, öldürmeyi kastetmemesidir. Hatanın sayısız şekli vardır; onları birbirine bağlayan ortak nokta kasıt bulunmayışıdır. İbn Abbas,
والحسن والشعبي والنخعي وقتادة وغيرهم: «الرقبة المؤمنة» هي الكبيرة التي قد صلت وعقلت الإيمان، ولا يجزىء في ذلك الصغير، وقال عطاء بن أبي رباح: يجزىء الصغير المولود بين المسلمين، وقالت جماعة منهم مالك بن أنس: يجزىء كل من يحكم له بحكم الإسلام في الصلاة عليه إن مات ودفنه، قال مالك:
Hasan, eş-Şa'bî, en-Nehaî, Katâde ve başkaları şöyle demişlerdir: «Mümin köle», namaz kılmış ve imanı kavramış yetişkin kimsedir; bu hususta küçük çocuk yeterli olmaz. Atâ b. Ebî Rebâh: Müslümanlar arasında doğan küçük çocuk da yeterlidir, demiştir. İçlerinde Mâlik b. Enes'in de bulunduğu bir topluluk: Vefat ettiğinde üzerine cenaze namazı kılınması ve defnedilmesi hususunda hakkında İslam hükmü verilen herkes yeterlidir, demiştir. Mâlik:
ومن صلى وصام أحب إليّ، وأجمع أهل العلم على أن الناقص النقصان الكثير كقطع اليدين أو الرجلين أو الأعمى لا يجزىء فيما حفظت، فإن كان النقصان يسيرا تتفق له معه المعيشة والتحرف، كالعرج ونحوه ففيه قولان، ومُسَلَّمَةٌ معناه مؤداة مدفوعة، وهي على العاقلة فيما جاز ثلث الدية، وإِلَّا أَنْ يَصَّدَّقُوا يريد أولياء القتيل، وقرأ أبي بن كعب «يتصدقوا» وقرأ الحسن وأبو عبد الرحمن وعبد الوارث عن أبي عمرو «تصدقوا» بالتاء على المخاطبة للحاضر، وقرأ نبيح العتري «تصدقوا» بالتاء وتخفيف الصاد، و «الدية» مائة من الإبل على أهل الإبل عند قوم، وعند آخرين على الناس كلهم، إلا أن لا يجد الإبل أهل الذهب والفضة، فحينئذ ينتقلون إلى الذهب والفضة، يعطون منها قيمة الإبل في وقت النازلة بالغة ما بلغت، واختلف في المائة من الإبل، فقال علي بن أبي طالب: هي مربعة، ثلاثون حقة، وثلاثون جذعة، وعشرون بنت مخاض، وعشرون بنت لبون، وقال عبد الله بن مسعود: مخمسة، عشرون حقة، وعشرون جذعة، وعشرون بنت مخاض، وعشرون بنت لبون، وعشرون ابن لبون ذكرا، ولبعض الفقهاء غير هذا الترتيب، وعمر بن الخطاب وغيره يرى الدية من البقر مائتي بقرة. ومن الغنم ألفي شاة، ومن الحلل مائة حلة، وورد بذلك حديث عن النبي ﵇ في مصنف أبي داود، والحلة ثوبان من نوع واحد في كلام العرب، وكانت في ذلك الزمن صفة تقاوم المائة من الإبل، فمضى القول على ذلك، وأما الذهب فهي ألف دينار، قررها عمر ومشى الناس عليها، وأما الفضة فقررها عمر اثني عشر ألفا، وبه قال مالك، وجماعة تقول: عشرة آلاف درهم. وقوله تعالى: فَإِنْ كانَ مِنْ قَوْمٍ عَدُوٍّ لَكُمْ الآية. المعنى عند ابن عباس وقتادة والسدي وإبراهيم وعكرمة وغيرهم، فإن كان هذا المقتول خطأ رجلا مؤمنا، قد آمن وبقي في قومه وهم كفرة عدو لكم، فلا دية فيه، وإنما كفارته تحرير الرقبة، والسبب عندهم في نزولها أن جيوش رسول الله ﷺ كانت تمر بقبائل الكفار فربما قتل من قد آمن ولم يهاجر، أو من قد هاجر ثم رجع إلى قومه، فيقتل في حملات الحرب على أنه من الكفار، فنزلت الآية، وتسقط الدية عند قائلي هذه المقالة لوجهين، أولهما أن أولياء القتيل كفار فلا يصح أن تدفع الدية إليهم يتقوون بها، والآخر أن حرمة هذا الذي آمن ولم يهاجر قليلة، فلا دية فيه، واحتجوا بقوله تعالى: وَالَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يُهاجِرُوا ما لَكُمْ مِنْ وَلايَتِهِمْ مِنْ شَيْءٍ حَتَّى يُهاجِرُوا [الأنفال: ٧٢] وقالت فرقة: بل الوجه في سقوط الدية أن الأولياء كفار فقط، فسواء كان القتيل خطأ بين أظهر المسلمين أو بين قومه، لم يهاجر أو هاجر ثم رجع إلى قومه، كفارته التحرير ولا دية فيه، لأنه لا يصح دفعها إلى الكفار.
"Namaz kılıp oruç tutan kimse bana daha sevimlidir" demiştir. İlim ehli, ezberimde olduğu kadarıyla iki elin veya iki ayağın kesik olması yahut körlük gibi büyük bir kusura sahip olan kölenin yeterli olmayacağı hususunda icma etmiştir. Eğer kusur, topallık ve benzeri gibi onunla birlikte geçimini sağlamasına ve çalışmasına engel olmayan az bir kusur ise bu konuda iki görüş vardır. { مُسَلَّمَةٌ } teslim edilen, ödenen demektir; bu da diyetin üçte birini aşan miktarlarda âkile üzerinedir. { إِلَّا أَنْ يَصَّدَّقُوا } yani maktulün velileri [bağışlamadıkça] demektir. Übeyy b. Ka'b «يتصدقوا» şeklinde okumuştur. Hasan, Ebû Abdirrahmân ve Ebû Amr'dan rivayetle Abdülvâris muhatap kipine göre tâ harfi ile «تصدقوا» okumuşlardır. Nebîh el-Anezî ise tâ harfi ve sâd harfinin hafifletilmesiyle «تصدقوا» okumuştur. «Diyet», bir topluluğa göre deve sahipleri için yüz devedir; diğerlerine göre ise altın ve gümüş sahipleri deveyi bulamadıkları durumlar hariç bütün insanlar için yüz devedir. O durumda altın ve gümüşe geçerler ve olayın vuku bulduğu zamandaki devenin değerini neye ulaşırsa ulaşsın verirler. Yüz deve hususunda ihtilaf edilmiştir. Ali b. Ebî Tâlib şöyle demiştir: Dört kısımdır: Otuz hıkka, otuz cezea, yirmi bintu mehâd ve yirmi bintu lebûn. Abdullah b. Mes'ûd ise şöyle demiştir: Beş kısımdır: Yirmi hıkka, yirmi cezea, yirmi bintu mehâd, yirmi bintu lebûn ve yirmi erkek ibnu lebûn. Bazı fukahanın bundan başka bir sıralaması da vardır. Ömer b. el-Hattâb ve başkaları sığırdan diyeti iki yüz sığır, koyundan iki bin koyun, hullelerden (kıyafetlerden) ise yüz hulle olarak görürler. Bu hususta Peygamber aleyhisselâm'dan Ebû Dâvûd'un Musannef'inde [Sünen'inde] bir hadis gelmiştir. Hulle, Arap kelamında aynı türden iki parçalı giysidir; o dönemde yüz deveye denk gelen bir vasıftaydı, bu husustaki hüküm de böylece geçti. Altına gelince, o bin dinardır; bunu Ömer belirlemiş ve insanlar buna göre amel etmiştir. Gümüşe gelince, Ömer onu on iki bin [dirhem] olarak belirlemiştir; Mâlik'in görüşü de budur. Bir topluluk ise on bin dirhemdir der. Yüce Allah'ın: { فَإِنْ كانَ مِنْ قَوْمٍ عَدُوٍّ لَكُمْ } ayetiyle ilgili olarak; İbn Abbas, Katâde, es-Süddî, İbrahim, İkrime ve başkalarına göre mana şudur: Şayet bu yanlışlıkla öldürülen kişi iman etmiş olup sizin düşmanınız olan kâfir kavminin içinde kalmış mümin bir adam ise onda diyet yoktur, onun kefareti sadece mümin bir köle azat etmektir. Onlara göre ayetin iniş sebebi şudur: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in orduları kâfir kabilelerin yanından geçerdi; bazen iman edip hicret etmemiş olan veya hicret edip sonra kavmine dönmüş olan kimseler savaş akınlarında kâfir zannedilerek öldürülürdü; bunun üzerine ayet indi. Bu görüşü savunanlara göre diyet iki sebepten dolayı düşer: Birincisi, maktulün velileri kâfirdir; dolayısıyla güçlenmelerine yol açacak şekilde diyetin onlara verilmesi caiz olmaz. Diğeri ise, iman edip hicret etmeyen bu kimsenin dokunulmazlığının az olmasıdır, dolayısıyla onda diyet gerekmez. Onlar Yüce Allah'ın şu buyruğunu delil getirmişlerdir: { وَالَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يُهاجِرُوا ما لَكُمْ مِنْ وَلايَتِهِمْ مِنْ شَيْءٍ حَتَّى يُهاجِرُوا } [Enfâl: 72]. Bir grup ise şöyle demiştir: Bilakis diyetin düşmesindeki gerekçe sadece velilerin kâfir olmasıdır; dolayısıyla yanlışlıkla öldürülen kişi ister Müslümanların arasında ister kavminin içinde olsun, ister hicret etmemiş ister hicret edip sonra kavmine dönmüş olsun kefareti köle azat etmektir ve onda diyet yoktur; çünkü kâfirlere diyet ödenmesi caiz değildir.
قال القاضي أبو محمد ﵀: وقائل المقالة الأولى يقول: إن قتل المؤمن في بلد المسلمين وقومه حرب ففيه الدية لبيت المال والكفارة، وقوله تعالى: وَإِنْ كانَ مِنْ قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثاقٌ المعنى عند الحسن وجابر بن زيد وإبراهيم وغيرهم وإن كان هذا المقتول خطأ مؤمنا من قوم معاهدين لكم، فعهدهم يوجب أنهم أحق بدية صاحبهم، فكفارته التحرير وأداء الدية، وقرأ الحسن «وإن كان من قوم
Kadı Ebû Muhammed -Allah ona rahmet etsin- şöyle dedi: Birinci görüşün sahibi şöyle der: Mümin Müslümanların yurdunda öldürülürse ve kavmi de harbî [düşman] ise beytülmâle diyet ödenmesi ve kefaret gerekir. Yüce Allah'ın: { وَإِنْ كانَ مِنْ قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثاقٌ } buyruğu; Hasan, Câbir b. Zeyd, İbrahim ve başkalarına göre mana şudur: Şayet bu yanlışlıkla öldürülen kişi sizinle aralarında antlaşma bulunan bir kavimden bir mümin ise, onların antlaşması arkadaşlarının diyetine daha layık olmalarını gerektirir; dolayısıyla bunun kefareti köle azat etmek ve diyeti ödemektir. Hasan:
بينكم وبينهم ميثاق وهو مؤمن» وقال ابن عباس والشعبي وإبراهيم أيضا. المقتول من أهل العهد خطأ لا يبالى كان مؤمنا أو كافرا على عهد قومه فيه الدية كدية المسلم والتحرير، واختلف على هذا في دية المعاهد، فقال أبو حنيفة وغيره: ديته كدية المسلم، وروي ذلك عن أبي بكر وعمر ﵄، وقال مالك وأصحابه: ديته على نصف دية المسلم، وقال الشافعي وأبو ثور: ديته على ثلث دية المسلم، وقوله تعالى: فَمَنْ لَمْ يَجِدْ الآية يريد عند الجمهور فمن لم يجد العتق ولا اتسع ماله له فيجزيه «صيام شهرين» متتابعين في الأيام لا يتخللها فطر، وقال مكي عن الشعبي: «صيام الشهرين» يجزىء عن الدية والعتق لمن لم يجدها، وهذا القول وهم، لأن الدية إنما هي على العاقلة وليست على القاتل، والطبري حكى القول عن مسروق، وتَوْبَةً نصب على المصدر ومعناه رجوعا بكم إلى التيسير والتسهيل.
«وإن كان من قوم بينكم وبينهم ميثاق وهو مؤمن» şeklinde okumuştur. İbn Abbas, eş-Şa'bî ve İbrahim de şöyle demiştir: Antlaşma ehlinden yanlışlıkla öldürülen kişinin mümin veya kavminin ahdi üzere bir kâfir olmasına bakılmaz; onda Müslümanın diyeti gibi diyet ve köle azadı gerekir. Buna göre muâhidin (antlaşmalının) diyeti konusunda ihtilaf edilmiştir: Ebû Hanîfe ve başkaları: Onun diyeti Müslümanın diyeti gibidir, demiştir; bu Ebû Bekir ve Ömer'den -Allah ikisinden de razı olsun- rivayet edilmiştir. Mâlik ve ashabı: Onun diyeti Müslümanın diyetinin yarısıdır, demiştir. eş-Şâfiî ve Ebû Sevr: Onun diyeti Müslümanın diyetinin üçte biridir, demiştir. Yüce Allah'ın: { فَمَنْ لَمْ يَجِدْ } buyruğu, cumhura göre köle azat etmeye gücü yetmeyen ve malı buna elvermeyen kimseyi kasteder; böylece ona günleri arasında iftar girmeksizin peş peşe «iki ay oruç tutmak» yeterli olur. Mekkî, eş-Şa'bî'den: "İki ay oruç tutmak, bunları bulamayan kimse için diyetin ve köle azadının yerine geçer" dediğini nakletmiştir; ancak bu görüş bir yanılgıdır; çünkü diyet katilin değil âkilenin üzerinedir. et-Taberî ise bu görüşü Mesrûk'tan nakletmiştir. { تَوْبَةً } kelimesi mef'ûl-i mutlak (mastar) olarak mansubdur ve manası, sizi kolaylığa ve hafifletmeye döndürmek suretiyle demektir.
قوله تعالى:
Yüce Allah'ın şu buyruğu:
[سورة النساء (٤) : آية ٩٣]
[Nisâ Suresi (4), Âyet 93]
وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِناً مُتَعَمِّداً فَجَزاؤُهُ جَهَنَّمُ خالِداً فِيها وَغَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِ وَلَعَنَهُ وَأَعَدَّ لَهُ عَذاباً عَظِيماً (٩٣)
{ وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِناً مُتَعَمِّداً فَجَزاؤُهُ جَهَنَّمُ خالِداً فِيها وَغَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِ وَلَعَنَهُ وَأَعَدَّ لَهُ عَذاباً عَظِيماً (٩٣) } “Kim bir mümini kasten öldürürse, onun cezası, içinde ebedî kalacağı cehennemdir. Allah ona gazap etmiş, onu lanetlemiş ve onun için büyük bir azap hazırlamıştır. (93)”
«المتعمد» في لغة العرب القاصد إلى الشيء، واختلف العلماء في صفة المتعمد في القتل، فقال عطاء وإبراهيم النخعي وغيرهما: هو من قتل بحديدة كالسيف أو الخنجر وسنان الرمح ونحو ذلك من المشحوذ المعد للقطع أو بما يعلم أن فيه الموت من ثقيل الحجارة ونحوه، وقالت فرقة: «المتعمد» كل من قتل بحديدة كان القتل أو بحجر أو بعصا أو بغير ذلك، وهذا قول الجمهور وهو الأصح، ورأى الشافعي وغيره أن القتل بغير الحديد المشحوذ هو شبه العمد، ورأوا فيه تغليظ الدية، ومالك ﵀ لا يرى شبه العمد ولا يقول به في شيء، وإنما القتل عنده ما ذكره الله تعالى عمدا وخطأ لا غير، والقتل بالسم عنده عمد، وإن قال ما أردت إلا سكره، وقوله: فَجَزاؤُهُ جَهَنَّمُ
Arap dilinde «müteammid», bir şeye kasten yönelen kimsedir. Âlimler öldürmede kasten davrananın niteliği hususunda ihtilaf etmişlerdir. Atâ, İbrahim en-Nehaî ve başkaları: O; kılıç, hançer, mızrak ucu gibi kesmek için bilenip hazırlanmış demir bir aletle veya ağır taşlar gibi kendisinde ölüm olduğu bilinen bir şeyle öldüren kimsedir, demişlerdir. Bir grup ise: «Müteammid», öldürme ister demirle ister taşla ister sopayla veya başka bir şeyle olsun öldüren herkesi kapsar, demiştir. Bu, cumhurun görüşüdür ve en sahih olanıdır. eş-Şâfiî ve başkaları bilenmiş demir dışındaki şeylerle öldürmeyi şibh-i amd (kasta benzer öldürme) saymış ve bunda ağırlaştırılmış diyeti öngörmüşlerdir. Mâlik -Allah ona rahmet etsin- ise şibh-i amd görüşünü kabul etmez ve hiçbir hususta bunu söylemez; ona göre öldürme, Allah Teâlâ'nın zikrettiği gibi sadece kasıt ve hatadan ibarettir, başkası yoktur. Zehirle öldürmek ona göre kasten öldürmedir; kişi: "Ben sadece onu sarhoş etmeyi/uyutmayı istemiştim" dese bile. Yüce Allah'ın: { فَجَزاؤُهُ جَهَنَّمُ } buyruğuna gelince;
تقديره عند أهل السنة، فجزاؤه أن جازاه بذلك أي هو أهل ذلك ومستحقه لعظم ذنبه، ونص على هذا أبو مجلز وأبو صالح وغيرهما وهذا مبني على القول بالمشيئة في جميع العصاة قاتل وغيره، وذهبت المعتزلة إلى عموم هذه الآية، وأنها مخصصة بعمومها لقوله تعالى: وَيَغْفِرُ ما دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ [النساء: ٤٨- ١١٦] وتوركوا في ذلك على ما روي عن زيد بن ثابت أنه قال: نزلت الشديدة بعد الهينة، يريد نزلت وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِناً مُتَعَمِّداً بعد وَيَغْفِرُ ما دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ [النساء: ٤٨ و ١١٦] فهم يرون أن هذا الوعيد نافذ حتما على كل قاتل يقتل مؤمنا، ويرونه عموما ماضيا لوجهه، مخصصا للعموم في قوله تعالى: وَيَغْفِرُ ما دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ [النساء: ٤٨ و ١١٦] كأنه قال: إلا من قتل عمدا.
Ehl-i Sünnet nezdindeki takdiri: 'Eğer onu bununla cezalandırırsa cezası budur'; yani günahının büyüklüğünden dolayı o buna ehildir ve bunu hak etmiştir. Ebû Miclez, Ebû Sâlih ve başkaları bunu açıkça belirtmişlerdir. Bu da katil olsun veya olmasın bütün günahkârlar hakkında [af veya azabın] meşîete (Allah'ın dilemesine) bağlı olduğu görüşüne dayanır. Mu'tezile ise bu ayetin umum ifade ettiğini ve bu umumiyetiyle Yüce Allah'ın: { وَيَغْفِرُ ما دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ } [Nisâ: 48, 116] “Bunun dışındakileri dilediği kimse için bağışlar” buyruğunu tahsis ettiğini ileri sürmüştür. Bu hususta Zeyd b. Sâbit'ten rivayet edilen: "Şiddetli olan ayet kolay olandan sonra indi" sözüne dayanmışlardır; yani { وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِناً مُتَعَمِّداً } ayetinin { وَيَغْفِرُ ما دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ } ayetinden sonra indiğini kastetmiştir. Onlar bu tehdidin bir mümini öldüren her katil hakkında kesin olarak uygulanacağını görürler ve onun doğrudan geçerli bir umum olup Yüce Allah'ın: { وَيَغْفِرُ ما دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ } [Nisâ: 48, 116] buyruğundaki umumiyeti tahsis ettiğini kabul ederler; sanki "kasten öldüren müstesna" denilmiş gibi.
قال القاضي أبو محمد ﵀: وأهل الحق يقولون لهم: هذا العموم منكسر غير ماض لوجهه من جهتين، إحداهما ما أنتم معنا مجمعون عليه من الرجل الذي بشهد عليه أو يقر بالقتل عمدا ويأتي السلطان أو الأولياء فيقام عليه الحد ويقتل قودا، فهذا غير متبع في الآخرة، والوعيد غير نافذ عليه إجماعا متركبا على الحديث الصحيح من طريق عبادة بن الصامت، أنه من عوقب في الدنيا فهو كفارة له، وهذا نقض
Kadı Ebû Muhammed -Allah ona rahmet etsin- şöyle dedi: Hak ehli onlara şöyle der: Bu umum iki yönden kırılmıştır ve doğrudan geçerli değildir: Birincisi, aleyhine şahitlik edilen veya kasten öldürdüğünü itiraf edip sultana yahut velilere gelen, üzerine had tatbik edilip kısasen öldürülen adam hususunda bizimle müttefik olduğunuz durumdur. Bu kimse ahirette cezalandırılmaz ve Ubâde b. es-Sâmit yoluyla gelen: «Dünyada cezalandırılan kimsenin bu cezası onun için kefarettir» şeklindeki sahih hadise dayalı icma gereğince tehdit onun hakkında geçerli olmaz. Bu da umumun nakzedilmesidir.
للعموم، والجهة الأخرى أن لفظ هذه الآية ليس بلفظ عموم، بل لفظ مشترك يقع كثيرا للخصوص، كقوله تعالى: وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولئِكَ هُمُ الْكافِرُونَ [المائدة: ٤٤] وليس حكام المؤمنين إذا حكموا بغير الحق في أمر بكفرة بوجه، وكقول الشاعر [زهير بن أبي سلمى] : [الطويل]
Diğer yön ise şudur: Bu ayetin lafzı mutlak bir umum lafzı olmayıp, Yüce Allah'ın: { وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولئِكَ هُمُ الْكافِرُونَ } [Mâide: 44] “Allah'ın indirdiği ile hükmetmeyenler kâfirlerin ta kendileridir” buyruğunda olduğu gibi husus için de çokça kullanılan müşterek bir lafızdır; zira müminlerin hâkimleri bir meselede haksız hüküm verdiklerinde hiçbir şekilde kâfir olmazlar. Şairin [Züheyr b. Ebî Sülmâ] şu sözü de böyledir: [Tavîl]
ومن لا يذد عن حوضه بسلاحه ... يهدّم ومن لا يظلم النّاس يظلم
Silahıyla havuzunu savunmayan kimsenin havuzu yıkılır... İnsanlara zulmetmeyen kimse ise zulme uğrar.
وهذا إنما معناه الخصوص، لأنه ليس كل من لا يظلم يظلم، فهذه جهة أخرى تدل على أن العموم غير مترتب، وما احتجوا به من قول زيد بن ثابت فليس كما ذكروه، وإنما أراد زيد أن هذه الآية نزلت بعد سورة الفرقان، ومراده باللينة قوله تعالى: وَلا يَقْتُلُونَ النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلَّا بِالْحَقِّ [الفرقان: ٦٨] ، وإن كان المهدوي قد حكى عنه أنه قال: أنزلت الآية وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِناً مُتَعَمِّداً بعد قوله تعالى: إِنَّ اللَّهَ لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ [النساء: ٤٨- ١١٦] بأربعة أشهر فإذا دخله التخصيص، فالوجه أن هذه الآية مخصوصة في الكافر يقتل المؤمن، أما على ما روي أنها نزلت في شأن مقيس بن حبابة، حين قتل أخاه هشام بن حبابة رجل من الأنصار، فأخذ له رسول الله ﷺ الدية، ثم بعثه مع رجل من فهر بعد ذلك في أمر ما، فعدا عليه مقيس فقتله ورجع إلى مكة مرتدا، وجعل ينشد: [الطويل]
Bunun manası da ancak husustur; çünkü zulmetmeyen herkes zulme uğramaz. İşte bu, umumun mutlak geçerli olmadığını gösteren diğer bir yöndür. Zeyd b. Sâbit'in sözünden getirdikleri delil ise onların zikrettiği gibi değildir; Zeyd ancak bu ayetin Furkân Suresi'nden sonra indiğini kastetmiştir ve yumuşak ayetle kastettiği de Yüce Allah'ın: { وَلا يَقْتُلُونَ النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلَّا بِالْحَقِّ } [Furkân: 68] buyruğudur. Her ne kadar el-Mehdevî ondan: «{ وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِناً مُتَعَمِّداً } ayeti, Yüce Allah'ın: { إِنَّ اللَّهَ لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ } [Nisâ: 48, 116] buyruğundan dört ay sonra indirildi» dediğini nakletmiş olsa da. Ayete tahsis girdiği zaman, en uygun yön bu ayetin mümini öldüren kâfir hakkında tahsis edilmiş olmasıdır. Nitekim rivayet edildiğine göre bu ayet Mıkyes b. Hubâbe hakkında inmiştir: Ensardan bir adam kardeşi Hişâm b. Hubâbe'yi öldürünce, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onun adına diyeti almış, daha sonra onu bir mesele için Fihr kabilesinden bir adamla birlikte göndermişti; Mıkyes ona saldırıp adamı öldürdü ve dinden dönerek Mekke'ye kaçtı; şu şiiri okumaya başladı: [Tavîl]
قتلت به فهرا وحمّلت عقله ... سراة بني النّجّار أرباب فارع
Kardeşime karşılık Fihrliyi öldürdüm ve diyetini de... Fâri' köşkünün sahipleri olan Neccâroğulları'nın ileri gelenlerine yükledim.
حللت به وتري وأدركت ثورتي ... وكنت إلى الأوثان أوّل راجع
Onunla intikamımı aldım ve öcümü çıkardım... Ve putlara ilk dönen [kişi] ben oldum.
فقال رسول الله ﷺ: «لا أؤمنه في حل ولا في حرم» ، وأمر بقتله يوم فتح مكة، وهو متعلق بالكعبة، وأما أن يكون على ما حكي عن ابن عباس أنه قال مُتَعَمِّداً معناه مستحلا لقتله. فهذا يؤول أيضا إلى الكفر، وفي المؤمن الذي قد سبق في علم الله أنه يعذبه بمعصيته على ما قدمنا من تأويل، فجزاؤه أن جازاه، ويكون قوله خالِداً إذا كانت في المؤمن بمعنى باق مدة طويلة على نحو دعائهم للملوك بالتخليد ونحو ذلك، ويدل على هذا سقوط قوله «أبدا» فإن التأبيد لا يقترن بالخلود إلا في ذكر الكفار.
Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Haram bölgede de olsa helal bölgede de olsa ona eman vermem» buyurdu ve Mekke'nin fethi günü Kâbe'nin örtüsüne tutunmuş vaziyette iken öldürülmesini emretti. Yahut İbn Abbas'tan nakledildiği üzere { مُتَعَمِّداً } ifadesinin manası "onu öldürmeyi helal sayarak" demektir; bu da neticede küfre varır. Mümin hakkında ise daha önce arz ettiğimiz tevil gereğince, Allah'ın ilminde günahı sebebiyle cezalandırılacağı geçmiş olan kimsedir ki cezası, şayet onu cezalandırırsa budur. Mümin hakkındaki { خالِداً } ifadesi ise meliklere sonsuzluk duası edilmesi türünden uzun bir süre kalıcı anlamındadır. Buna delil ise "ebeden (أبدا)" kelimesinin düşürülmüş olmasıdır; zira ebediyet, huld (ebedîlik) kavramına ancak kâfirlerin zikrinda eşlik eder.
واختلف العلماء في قبول توبة القاتل، فجماعة على أن لا تقبل توبته، وروي ذلك عن ابن عباس وابن مسعود وابن عمر، وكان ابن عباس يقول: الشرك والقتل مبهمان، من مات عليهما خلد، وكان يقول:
Âlimler katilin tövbesinin kabulü hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bir grup tövbesinin kabul edilmeyeceği görüşündedir; bu İbn Abbas, İbn Mes'ûd ve İbn Ömer'den rivayet edilmiştir. İbn Abbas şöyle derdi: "Şirk ve katil kapalıdır; bunların üzerinde ölen ebedî kalır." Ve şöyle derdi:
هذه الآية مدنية نسخت الآية التي في الفرقان، إذ الفرقان مكية والجمهور على قبول توبته، وروي عن بعض العلماء أنهم كانوا يقصدون الإغلاظ والتخويف أحيانا، فيطلقون: لا تقبل توبة القاتل، منهم ابن شهاب كان إذا سأله من يفهم منه أنه قد قتل قال له: توبتك مقبولة، وإذا سأله من لم يفعل، قال له: لا توبة للقاتل، ومنهم ابن عباس وقع عنه في تفسير عبد بن حميد أن رجلا سأله أللقاتل توبة؟ فقال له: لا توبة للقاتل وجزاؤه جهنم، فلما مضى السائل قال له أصحابه: ما هكذا كنا نعرفك تقول إلا أن للقاتل التوبة، فقال لهم: إني رأيته مغضبا وأظنه يريد أن يقتل، فقاموا فطلبوه وسألوا عنه، فإذا هو كذلك. وذكر هبة الله في كتاب الناسخ والمنسوخ له: أن هذه الآية منسوخة بقوله تعالى: وَيَغْفِرُ ما دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ [النساء: ٤٨- ١١٦] وقال: هذا إجماع الناس إلا ابن عباس وابن عمر، فإنهما قالا: هي محكمة.
Bu ayet Medenîdir ve Furkân Suresi'ndeki ayeti neshetmiştir; çünkü Furkân Mekkîdir. Cumhur ise katilin tövbesinin kabul edileceği görüşündedir. Bazı âlimlerden, bazen sert uyarıda bulunmayı ve korkutmayı kastederek mutlak olarak: "Katilin tövbesi kabul edilmez" dedikleri rivayet edilmiştir. Bunlardan biri İbn Şihâb'dır; kendisine adam öldürdüğü anlaşılan biri sorduğunda ona: "Tövben kabul edilir" derdi; bunu yapmamış biri sorduğunda ise: "Katil için tövbe yoktur" derdi. Bunlardan biri de İbn Abbas'tır; Abd b. Humeyd'in tefsirinde yer aldığına göre bir adam ona: "Katil için tövbe var mıdır?" diye sordu. İbn Abbas: "Katil için tövbe yoktur, onun cezası cehennemdir" dedi. Soru soran adam gidince arkadaşları ona: "Biz seni ancak katilin tövbesi olduğunu söylerken biliyorduk, bu nedir?" dediler. İbn Abbas onlara: "Ben onu öfkeli gördüm ve birini öldürmek istediğini düşündüm" dedi. Bunun üzerine kalkıp adamı aradılar ve soruşturdular; gerçekten de durumun öyle olduğunu gördüler. Hibetullah, en-Nâsih ve'l-Mensûh adlı kitabında bu ayetin Yüce Allah'ın: { وَيَغْفِرُ ما دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ } [Nisâ: 48, 116] “Bunun dışındakileri dilediği kimse için bağışlar” buyruğu ile mensuh olduğunu zikretmiş ve şöyle demiştir: "Bu, İbn Abbas ve İbn Ömer dışındaki bütün insanların icmaıdır; zira bu ikisi ayetin muhkem olduğunu söylemişlerdir."
قال القاضي أبو محمد ﵀: وفيما قاله هبة الله نظر، لأنه موضع عموم وتخصيص، لا موضع نسخ، وإنما ركب كلامه على اختلاف الناس في قبول توبة القاتل. والله أعلم.
Kâdı Ebû Muhammed -rahimehullâh- dedi ki: Hibetullah'ın söylediğinde eleştirilecek bir yön (nazar) vardır; zira bu [ayet], nesih yeri değil, umum (genel) ve tahsis (özele indirgeme) yeridir. O, sözünü insanların katilin tövbesinin kabulü hususundaki ihtilafı üzerine bina etmiştir. Doğrusunu Allah bilir.
قوله تعالى:
Yüce Allah'ın şu buyruğu:
[سورة النساء (٤) : آية ٩٤]
[Nisâ Suresi (4), Ayet 94]
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا ضَرَبْتُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَتَبَيَّنُوا وَلا تَقُولُوا لِمَنْ أَلْقى إِلَيْكُمُ السَّلامَ لَسْتَ مُؤْمِناً تَبْتَغُونَ عَرَضَ الْحَياةِ الدُّنْيا فَعِنْدَ اللَّهِ مَغانِمُ كَثِيرَةٌ كَذلِكَ كُنْتُمْ مِنْ قَبْلُ فَمَنَّ اللَّهُ عَلَيْكُمْ فَتَبَيَّنُوا إِنَّ اللَّهَ كانَ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيراً (٩٤)
{ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا ضَرَبْتُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَتَبَيَّنُوا وَلا تَقُولُوا لِمَنْ أَلْقى إِلَيْكُمُ السَّلامَ لَسْتَ مُؤْمِناً تَبْتَغُونَ عَرَضَ الْحَياةِ الدُّنْيا فَعِنْدَ اللَّهِ مَغانِمُ كَثِيرَةٌ كَذلِكَ كُنْتُمْ مِنْ قَبْلُ فَمَنَّ اللَّهُ عَلَيْكُمْ فَتَبَيَّنُوا إِنَّ اللَّهَ كانَ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيراً (٩٤) } “Ey iman edenler! Allah yolunda sefere çıktığınız zaman iyice araştırıp anlayın ve size selam veren kimseye -dünya hayatının geçici menfaatini arzulayarak- “Sen mümin değilsin” demeyin. Zira Allah katında pek çok ganimetler vardır. Daha önce siz de öyleydiniz de Allah size lütufta bulundu. O halde iyice araştırıp anlayın. Şüphesiz Allah, yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır.”
تقول العرب: ضربت في الأرض إذا سرت لتجارة أو غزو أو غيره مقترنة ب «في» ، وتقول: ضربت الأرض دون «في» إذا قصدت قضاء حاجة الإنسان، ومنه قول- النبي ﵇: «لا يخرج الرجلان يضربان الغائط يتحدثان كاشفين عن فرجيهما فإن الله يمقت على ذلك» ، وسبب هذه الآية: أن سرية من سرايا رسول الله لقيت رجلا له جمل ومتيع، وقيل غنيمة، فسلم على القوم وقال: لا إله إلا الله محمد رسول الله، فحمل عليه أحدهم فقتله، فشق ذلك على رسول الله ونزلت الآية فيه، واختلف المفسرون في تعيين القاتل والمقتول في هذه النازلة، فالذي عليه الأكثر- وهو في سيرة ابن إسحاق وفي مصنف أبي داود وغيرهما: أن القاتل محلم بن جثامة والمقتول عامر بن الأضبط، والحديث بكماله في المصنف لأبي داود، وفي السير وفي الاستيعاب، وقالت فرقة: القاتل أسامة بن زيد، والمقتول مرداس بن نهيك الغطفاني، وقالت فرقة: القاتل أبو قتادة، وقالت فرقة: القاتل غالب الليثي، والمقتول مرداس، وقالت فرقة: القاتل هو أبو الدرداء، ولا خلاف أن الذي لفظته الأرض حين مات هو محلم بن جثامة.
Araplar, ticaret, savaş veya başka bir amaçla yolculuk yaptıklarında "fî (فِي)" harf-i ceriyle birlikte darabtü fi'l-ard (ضربت في الأرض) derler. "Fî" olmadan darabtü'l-ard (ضربت الأرض) dediklerinde ise insanın abdest bozma ihtiyacını gidermeyi kastederler. Nitekim Peygamber aleyhisselâm'ın şu buyruğu da bu kabildendir: «İki kişi avret yerlerini açarak ve konuşarak helaya (kaza-i hacete) çıkmasın; zira Allah buna gazap eder.» Bu ayetin iniş sebebi şudur: Resûlullah'ın seriyyelerinden biri, yanında bir deve ve biraz eşya -bir rivayete göre ise küçük bir koyun sürüsü- bulunan bir adamla karşılaştı. Adam topluluğa selam verdi ve "Lâ ilâhe illallâh Muhammedü'r-Resûlullâh" dedi. Fakat içlerinden biri onun üzerine hücum edip adamı öldürdü. Bu durum Resûlullah'a çok ağır geldi ve bunun üzerine bu ayet indi. Müfessirler bu hadisedeki katil ve maktulün kimliği hususunda ihtilaf etmişlerdir: Çoğunluğun benimsediği ve İbn İshâk'ın Sîret'inde, Ebû Dâvûd'un Musannef'inde ve başka eserlerde yer alan rivayete göre katil Muhallim b. Cessâme, maktul ise Âmir b. el-Adbat'tır. Hadis bütün ayrıntılarıyla Ebû Dâvûd'un Musannef'inde, Siyer kitaplarında ve el-İstîâb'da yer almaktadır. Bir fırka, katilin Üsâme b. Zeyd, maktulün ise Mirdâs b. Nüheyk el-Gatafânî olduğunu söyledi. Başka bir fırka katilin Ebû Katâde olduğunu, bir diğeri katilin Gâlib el-Leysî, maktulün ise Mirdâs olduğunu, bir başka fırka ise katilin Ebü'd-Derdâ olduğunu söyledi. Öldüğünde yerin dışarı attığı kimsenin Muhallim b. Cessâme olduğu konusunda ise hiçbir ihtilaf yoktur.
وقرأ جمهور السبعة فَتَبَيَّنُوا وقرأ حمزة والكسائي «فتثبتوا» بالثاء مثلثة في الموضعين وفي الحجرات، وقال قوم: «تبينوا» أبلغ وأشد من «تثبتوا» ، لأن المتثبت قد لا يتبين، وقال أبو عبيد: هما متقاربان.
Yedi kıraat imamının cumhuru { فَتَبَيَّنُوا } şeklinde okumuştur. Hamza ve Kisâî ise her iki yerde ve Hucurât Suresi'nde üç noktalı se (ث) ile «fetesebbetû (فتثبتوا)» şeklinde okumuşlardır. Bir grup şöyle demiştir: «Tebeyyenû (تبينوا)», «tesebbetû (تثبتوا)» kelimesinden daha beliğ ve daha kuvvetlidir; zira dikkatli davranan (mütesebbit) kimse bazen hakikati ortaya çıkaramayabilir (tebeyyün edemeyebilir). Ebû Ubeyd ise: "İkisi birbirine yakındır" demiştir.
قال القاضي أبو محمد: والصحيح ما قال أبو عبيد، لأن تبين الرجل لا يقتضي أن الشيء بان له، بل يقتضي محاولة اليقين، كما أن ثبت تقتضي محاولة اليقين، فهما سواء، وقرأ نافع وابن عامر وحمزة وابن كثير في بعض طرقه، «السّلم» بتشديد السين وفتحه وفتح اللام، ومعناه: الاستسلام أي ألقى بيده واستسلم لكم وأظهر دعوتكم، وقرأ بقية السبعة «السلام» يريد سلم ذلك المقتول على السرية، لأن سلامه بتحية الإسلام مؤذن بطاعته وانقياده، ويحتمل أن يراد به الانحياز والترك، قال الأخفش: يقال: فلان سلام إذا كان لا يخالط أحدا، وروي في بعض طرق عاصم «السّلم» بكسر السين وشده وسكون اللام وهو الصلح، والمعنى المراد بهذه الثلاثة يتقارب، وقرأ الجحدري «السّلم» بفتح السين وسكون اللام، والعرض: هو المتيع والجمل، أو الغنيمة التي كانت للرجل المقتول، وقرأ أبو جعفر بن القعقاع وأبو حمزة واليماني «لست مؤمنا» بفتح الميم، أي لسنا نؤمنك في نفسك، وقوله تعالى: فَعِنْدَ اللَّهِ مَغانِمُ كَثِيرَةٌ عدة بما يأتي به الله على وجهه ومن حله دون ارتكاب محظور أي فلا تتهافتوا.
Kâdı Ebû Muhammed dedi ki: Doğru olan Ebû Ubeyd'in söylediğidir; zira kişinin tebeyyün etmesi (araştırması), meselenin kendisine hemen ayan beyan olmasını gerektirmez, bilakis kesin bilgiye (yakîne) ulaşma çabasını gerektirir; tıpkı sebatın (tesebbut) da yakîne ulaşma çabasını gerektirdiği gibi. Dolayısıyla ikisi birdir. Nâfi', İbn Âmir, Hamza ve bazı rivayet yollarında İbn Kesîr, sîn harfinin şeddesi ve fethası, lâm harfinin fethası ile «es-Selem (السّلم)» şeklinde okumuşlardır; bunun manası teslimiyet (istislâm) yani elini bırakıp size teslim oldu ve sizin davetinizi ikrar etti demektir. Geriye kalan yedi imam ise { السَّلامَ } şeklinde okumuşlardır; bununla o öldürülen kimsenin seriyyeye selam vermesi kastedilmektedir, zira onun İslam selamı ile selam vermesi itaatine ve teslimiyetine delalet eder. Bununla tarafsız kalmak ve [savaşı] terk etmek manasının kastedilmiş olması da muhtemeldir. Ahfeş: "Bir kimse kimseyle kaynaşmadığı zaman 'Falanca selâmdır' denir" demiştir. Âsım'ın bazı rivayet yollarında sîn harfinin kesresi ve şeddesi, lâm harfinin sükûnu ile «es-Silm (السّلم)» şeklinde rivayet edilmiştir ki bu barış demektir. Bu üç kıraatte kastedilen mana birbirine yakındır. Cahderî ise sîn harfinin fethası ve lâm'ın sükûnu ile «es-Selm (السّلم)» şeklinde okumuştur. el-Arad (العرض) ise maktul olan adama ait eşya ve deve yahut küçük koyun sürüsüdür. Ebû Ca'fer b. el-Ka'kâ', Ebû Hamza ve el-Yemânî mîm harfinin fethası ile «leste mü'menen (لست مؤمنا)» şeklinde okumuşlardır; yani "Biz senin canını güvenceye alacak değiliz" demektir. Yüce Allah'ın: { فَعِنْدَ اللَّهِ مَغانِمُ كَثِيرَةٌ } “Zira Allah katında pek çok ganimetler vardır” buyruğu ise, haram bir fiil işlemeksizin Allah'ın meşru şekilde ve helalinden vereceği şeylere dair bir vaattir; yani "Aceleyle hırs göstermeyin" demektir.
واختلف المتأولون في قوله تعالى: كَذلِكَ كُنْتُمْ مِنْ قَبْلُ فقال سعيد بن جبير: معناه كنتم مستخفين من قومكم بإسلامكم، خائفين منهم على أنفسكم، فمنّ الله عليكم بإعزاز دينكم، وإظهار شريعتكم، فهم الآن كذلك، كل واحد منهم خائف من قومه، متربص أن يصل إليكم فلم يصلح إذا وصل أن تقتلوه حتى تتبينوا أمره، وقال ابن زيد: كذلك كنتم كفرة فمنّ الله عليكم بأن أسلمتم، فلا تنكروا أن يكون هو كافرا ثم يسلم لحينه حين لقيكم، فيجب أن يتثبت في أمره، ويحتمل أن يكون المعنى إشارة بذلك إلى القتل قبل التثبت، أي على هذه الحال كنتم في جاهليتكم لا تتثبتون، حتى جاء الله بالإسلام ومنّ عليكم، ثم أكد ﵎ الوصية بالتبين، وأعلم أنه خبير بما يعمله العباد، وذلك منه خبر يتضمن تحذيرا منه تعالى، لأن المعنى إِنَّ اللَّهَ كانَ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيراً، فاحفظوا نفوسكم، وجنبوا الزلل الموبق بكم.
Müfessirler Yüce Allah'ın: { كَذلِكَ كُنْتُمْ مِنْ قَبْلُ } “Daha önce siz de öyleydiniz” buyruğu hususunda ihtilaf etmişlerdir. Saîd b. Cübeyr şöyle demiştir: Bunun manası; siz de İslamınızı kavminizden gizliyor, canınız hususunda onlardan korkuyordunuz. Derken Allah dininizi aziz kılmak ve şeriatınızı aşikâr etmek suretiyle size lütufta bulundu. İşte onlar da şimdi böyledir; her biri kavminden korkmakta ve size ulaşmayı gözetmektedir. Dolayısıyla [böyle biri] size ulaştığında durumunu iyice araştırıp öğreninceye kadar onu öldürmeniz doğru olmaz. İbn Zeyd ise şöyle demiştir: Siz de daha önce kâfirdiniz de Allah Müslüman olmanızı sağlayarak size lütufta bulundu. Dolayısıyla onun kâfir olup da tam sizinle karşılaştığı anda hemen Müslüman olmasını inkâr etmeyin; öyleyse onun durumunun iyice araştırılması gerekir. Bu ifadenin, iyice araştırmadan önce öldürmeye bir işaret olması da muhtemeldir; yani "Cahiliye döneminizde siz de bu haldeydiniz, iyice araştırmazdınız; ta ki Allah İslam'ı getirip size lütufta bulununcaya kadar." Sonra Yüce Allah iyice araştırma tavsiyesini tekid etmiş ve kulların yaptıklarından hakkıyla haberdar olduğunu bildirmiştir. Bu, Yüce Allah'tan bir uyarı içeren bir haberdir; zira anlamı: { إِنَّ اللَّهَ كانَ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيراً } “Şüphesiz Allah, yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır”, öyleyse nefislerinizi koruyun ve sizi helake sürükleyecek ayak kaymalarından sakının demektir.
قوله تعالى:
Yüce Allah'ın şu buyruğu:
[سورة النساء (٤) : الآيات ٩٥ الى ٩٦]
[Nisâ Suresi (4), Ayetler 95-96]
لا يَسْتَوِي الْقاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ وَالْمُجاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ بِأَمْوالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ فَضَّلَ اللَّهُ الْمُجاهِدِينَ بِأَمْوالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ عَلَى الْقاعِدِينَ دَرَجَةً وَكُلاًّ وَعَدَ اللَّهُ الْحُسْنى وَفَضَّلَ اللَّهُ الْمُجاهِدِينَ عَلَى الْقاعِدِينَ أَجْراً عَظِيماً (٩٥) دَرَجاتٍ مِنْهُ وَمَغْفِرَةً وَرَحْمَةً وَكانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً (٩٦)
{ لا يَسْتَوِي الْقاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ وَالْمُجاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ بِأَمْوالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ فَضَّلَ اللَّهُ الْمُجاهِدِينَ بِأَمْوالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ عَلَى الْقاعِدِينَ دَرَجَةً وَكُلاًّ وَعَدَ اللَّهُ الْحُسْنى وَفَضَّلَ اللَّهُ الْمُجاهِدِينَ عَلَى الْقاعِدِينَ أَجْراً عَظِيماً (٩٥) دَرَجاتٍ مِنْهُ وَمَغْفِرَةً وَرَحْمَةً وَكانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً (٩٦) } “Müminlerden özür sahibi olmaksızın [cihattan] geri kalanlar ile mallarıyla ve canlarıyla Allah yolunda cihat edenler bir olmaz. Allah mallarıyla ve canlarıyla cihat edenleri, [özürsüz olarak] geri kalanlara derece bakımından üstün kıldı. Gerçi Allah hepsine en güzeli (cenneti) vaat etmiştir. Fakat Allah cihat edenleri, geri kalanlara büyük bir mükâfatla; kendinden dereceler, bağışlanma ve rahmetle üstün kılmıştır. Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhamet edicidir.”
في قوله: لا يَسْتَوِي إبهام على السامع هو أبلغ من تحديد المنزلة التي بين المجاهد والقاعد، فالمتأمل يمشي مع فكرته ولا يزال يتخيل الدرجات بينهما، والْقاعِدُونَ عبارة عن المتخلفين، إذ القعود هيئة من لا يتحرك إلى الأمر المقعود عنه في الأغلب، وقرأ ابن كثير وأبو عمرو وحمزة، «غير أولي الضرر» برفع الراء من غير، وقرأ نافع وابن عامر والكسائي «غير» بالنصب، واختلف عن عاصم، فروي عنه الرفع والنصب، وقرأ الأعمش وأبو حيوة «غير» بكسر الراء فمن رفع جعل غير صفة للقاعدين عند سيبويه، كما هي عنده صفة في قوله تعالى: غَيْرِ الْمَغْضُوبِ [الفاتحة: ٧] بجر غير صفة، ومثله قول لبيد: [الرمل]
Yüce Allah'ın: { لا يَسْتَوِي } “Bir olmaz” buyruğunda, dinleyen için mücahit ile geride kalan arasındaki mertebeyi tayin etmekten daha beliğ olan bir kapalılık (ibham) vardır. Zira tefekkür eden kimse fikrini işletir ve aralarındaki dereceleri durmaksızın hayal eder. { الْقاعِدُونَ } geride kalanları ifade eder; zira oturmak (kuûd), çoğunlukla geri kalınan işe doğru hareket etmeyen kimsenin halidir. İbn Kesîr, Ebû Amr ve Hamza «gayru» kelimesinin ra harfinin ref'i ile «gayru uli'd-darar (غير أولي الضرر)» şeklinde okumuşlardır. Nâfi', İbn Âmir ve Kisâî ise «gayre» şeklinde nasb ile okumuşlardır. Âsım'dan farklı rivayetler gelmiş olup kendisinden hem ref' hem de nasb rivayet edilmiştir. A'meş ve Ebû Hayve ise ra'nın kesresi ile «gayri» şeklinde okumuşlardır. Ref' ile okuyan kimse, Sîbeveyh'e göre gayr kelimesini el-kâidûn kelimesine sıfat kılmıştır; nitekim Sîbeveyh'e göre Yüce Allah'ın: { غَيْرِ الْمَغْضُوبِ } [Fâtiha: 7] buyruğunda gayr kelimesinin cer ile sıfat olması da böyledir. Lebîd'in şu beyti de buna benzer: [Remel]
وإذا جوزيت قرضا فاجزه ... إنّما يجزى الفتى غير الجمل
Sana bir borç ödendiğinde sen de onu öde ... Yiğit olan karşılık verir, deve değil.
قال المؤلف: كذا ذكره أبو علي، ويروى ليس الجمل، ومن قرأ بنصب الراء جعله استثناء من القاعدين، قال أبو الحسن: ويقوي ذلك أنها نزلت بعدها على طريق الاستثناء والاستدراك.
Müellif dedi ki: Ebû Ali bunu böyle zikretmiştir; [beyit] «leyse'l-cemel» şeklinde de rivayet edilir. Ra harfini nasb ile okuyan ise onu el-kâidûn kelimesinden istisna kılmıştır. Ebü'l-Hasen: "Bunun istisna ve istidrak tarikiyle sonradan inmiş olması bu görüşü güçlendirir" demiştir.
قال القاضي أبو محمد ﵀: وقد يتحصل الاستدراك بتخصيص القاعدين بالصفة، قال الزجّاج: يجوز أيضا في قراءة الرفع أن يكون على جهة الاستثناء، كأنه قال: «لا يستوي القاعدون والمجاهدون إلا أولو الضرر» فإنهم يساوون المجاهدين.
Kâdı Ebû Muhammed -rahimehullâh- dedi ki: İstidrak, kâidûn (geride kalanlar) kelimesini sıfat ile tahsis etmekle de hâsıl olur. Zeccâc şöyle demiştir: Ref' kıraatinde de bunun istisna cihetiyle olması caizdir; sanki "Özür sahipleri hariç, geride kalanlar ile cihat edenler bir olmaz" demiş gibi olur; zira onlar cihat edenlere denktirler.
قال القاضي أبو محمد ﵀: وهذا مردود، لأن أُولِي الضَّرَرِ لا يساوون المجاهدين، وغايتهم أن خرجوا من التوبيخ والمذمة التي لزمت القاعدين من غير عذر، قال: ويجوز في قراءة نصب
Kâdı Ebû Muhammed -rahimehullâh- dedi ki: Bu görüş merduttur; çünkü { أُولِي الضَّرَرِ } (özür sahipleri) cihat edenlere denk değildir. Onların nihai durumu, mazeretsiz geride kalanlara terettüp eden kınama ve zemmden kurtulmuş olmalarıdır. [Zeccâc] dedi ki: Ra harfinin nasb ile kıraatinde
الراء أن يكون على الحال، وأما كسر الراء فعلى الصفة للمؤمنين، وروي من غير طريق أن الآية نزلت لا يَسْتَوِي الْقاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُجاهِدُونَ فجاء ابن أم مكتوم حين سمعها، فقال: يا رسول الله هل من رخصة؟ فإني ضرير البصر فنزلت عند ذلك غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ قال الفلتان بن عاصم كنا قعودا عند النبي ﷺ فأنزل عليه، وكان إذا أوحي إليه دام بصره مفتوحة عيناه وفرغ سمعه وبصره لما يأتيه من الله، وكنا نعرف ذلك في وجهه، فلما فرغ قال للكاتب: اكتب لا يَسْتَوِي الْقاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُجاهِدُونَ إلى آخر الآية. قال: فقام الأعمى، فقال: يا رسول الله ما ذنبنا؟ قال: فأنزل الله على رسوله، فقلنا للأعمى: إنه ينزل عليه. قال: فخاف أن ينزل فيه شيء فبقي قائما مكانه يقول: أتوب إلى رسول الله حتى فرغ رسول الله، فقال الكاتب: اكتب غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ وأولو الضرر هم أهل الأعذار إذ قد أضرت بهم حتى منعتهم الجهاد. قاله ابن عباس وغيره. وقوله تعالى: بِأَمْوالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ هي الغاية في كمال الجهاد. ولما كان أهل الديوان متملكين بذلك العطاء يصرفون في الشدائد وتروعهم البعوث والأوامر. قال بعض العلماء: هم أعظم أجرا من المتطوع لسكون جأشه ونعمة باله في الصوائف الكبار ونحوها. واحتج بهذه الآية المظهرة لفضل المال من قال: إن الغنى أفضل من الفقر وإن متعلقه بها لبين.
bunun hal olması da caizdir. Ra'nın kesresine gelince, o el-mü'minîn kelimesine sıfat olmasından ötürüdür. Muhtelif yollardan rivayet edildiğine göre ayet: «لا يَسْتَوِي الْقاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُجاهِدُونَ» şeklinde indi. İbn Ümmü Mektûm bunu işitince geldi ve: "Ey Allah'ın Resûlü! Bir ruhsat var mıdır? Zira benim gözlerim görmüyor" dedi. Bunun üzerine { غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ } kısmı nazil oldu. Feltân b. Âsım dedi ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanında oturuyorduk, kendisine vahiy indi. Ona vahiy indiğinde gözleri açık kalır, gözü ve kulağı Allah'tan gelen vahye odaklanırdı; biz bunu yüzünden anlardık. Vahiy hali bitince kâtibe: "Yaz: «لا يَسْتَوِي الْقاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُجاهِدُونَ» ayetin sonuna kadar" dedi. Ravi dedi ki: Bunun üzerine âmâ sahabi kalktı ve: "Ey Allah'ın Resûlü! Bizim günahımız nedir?" dedi. Bunun üzerine Allah Resûlü'ne vahiy indirdi. Biz âmâya: "Ona vahiy iniyor" dedik. Ravi dedi ki: O, kendisi hakkında [aleyhine] bir şey inmesinden korktu ve olduğu yerde ayakta durup Resûlullah'ın vahiy hali bitene kadar: "Resûlullah'a tövbe ediyorum" demeye devam etti. Resûlullah kâtibe: "Yaz: { غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ }" buyurdu. İbn Abbas ve başkaları, özür sahiplerinin (ülü'd-darar), kendilerini cihattan alıkoyacak derecede zaruret ve engelleri bulunan mazeret ehli olduğunu söylemişlerdir. Yüce Allah'ın: { بِأَمْوالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ } “Mallarıyla ve canlarıyla” buyruğu ise cihattaki kemalin zirvesidir. Dîvân ehli (maaşlı askerler) bu tahsisat ile görevlendirildiklerinden dolayı sıkıntılı zamanlarda sevk edilirler, seferler ve emirler onları tedirgin eder. Bazı âlimler şöyle demiştir: [Bu sebeple] onlar, büyük yaz seferleri ve benzeri durumlarda gönlü rahat ve kafası dinç olan gönüllüden (mütatavvı') daha büyük mükâfata nail olurlar. Malın faziletini ortaya koyan bu ayeti delil getirerek zenginliğin fakirlikten daha faziletli olduğunu söyleyenlerin bu ayetle irtibatları gayet açıktır.
وفسر الناس الآية على أن تكملة التفضيل فيها ب «الدرجة» ثم بالدرجات إنما هو مبالغة وتأكيد وبيان، وقال ابن جريج الفضل بدرجة هو على القاعدين من أهل العذر.
İnsanlar bu ayeti, üstün kılmanın önce "bir derece" ile, sonra "dereceler" ile tamamlanmasının bir mübalağa, tekid ve beyan olduğu şeklinde tefsir etmişlerdir. İbn Cüreyc ise bir derece ile üstün kılmanın mazeret sahibi olan geride kalanlara nispetle olduğunu söylemiştir.
قال القاضي أبو محمد ﵀: لأنهم مع المؤمنين بنياتهم كما قال النبي ﵇ في غزوة تبوك «إن بالمدينة رجالا ما قطعنا واديا ولا سلكنا جبلا ولا طريقا إلا وهم معنا حبسهم العذر» قال ابن جريج. والتفضيل «بالأجر العظيم والدرجات» هو على القاعدين من غير أهل العذر، والْحُسْنى الجنة، وهي التي وعدها المؤمنون، وكذلك قال السدي وغيره.
Kâdı Ebû Muhammed -rahimehullâh- dedi ki: Çünkü onlar niyetleriyle müminlerin yanındadırlar; nitekim Peygamber aleyhisselâm Tebük Gazvesi'nde şöyle buyurmuştur: «Medine'de öyle adamlar vardır ki biz bir vadiyi katetmedik, bir dağa veya yola girmedik ki onlar bizimle birlikte olmasınlar; onları mazeret alıkoymuştur.» İbn Cüreyc dedi ki: "Büyük mükâfat ve dereceler" ile üstün kılma ise mazeret sahibi olmaksızın geride kalanlara göredir. { الْحُسْنى } ise cennettir ki müminlere vaat edilen odur; Süddî ve başkaları da böyle demiştir.
وقال ابن محيريز: «الدرجات» هي درجات في الجنة، سبعون، ما بين الدرجتين حضر الفرس الجواد المضمر سبعين سنة، وقال بهذا القول الطبري ورجحه، وقال ابن زيد: «الدرجات» في الآية هي السبع المذكورات في سورة براءة، فهي قوله تعالى: ذلِكَ بِأَنَّهُمْ لا يُصِيبُهُمْ ظَمَأٌ وَلا نَصَبٌ وَلا مَخْمَصَةٌ فِي سَبِيلِ اللَّهِ [التوبة: ١٢٠] الآيات فذكر فيها الموطئ الغائظ للكفار، والنيل من العدو، والنفقة الصغيرة والكبيرة، وقطع الأودية والمسافات.
İbn Muhayrîz şöyle demiştir: «Dereceler», cennetteki yetmiş derecedir; iki derece arası iyi beslenmiş asil bir atın yetmiş yıllık koşu mesafesidir. Taberî de bu görüşü benimsemiş ve tercih etmiştir. İbn Zeyd ise şöyle demiştir: Ayetteki «dereceler», Berâe (Tevbe) Suresi'nde zikredilen yedi derecedir; o da Yüce Allah'ın: { ذلِكَ بِأَنَّهُمْ لا يُصِيبُهُمْ ظَمَأٌ وَلا نَصَبٌ وَلا مَخْمَصَةٌ فِي سَبِيلِ اللَّهِ } [Tevbe: 120] ayetleridir. Orada kâfirleri öfkelendiren ayak basılan yerler, düşmana karşı elde edilen başarı, küçük ve büyük harcamalar, vadilerin ve mesafelerin katedilmesi zikredilmiştir.
قال القاضي أبو محمد ﵀: ودرجات الجهاد لو حصرت أكثر من هذه، لكن يجمعها بذل النفس والاعتمال بالبدن والمال في أن تكون كلمة الله هي العليا، ولا شك أن بحسب مراتب الأعمال ودرجاتها تكون مراتب الجنة ودرجاتها، فالأقوال كلها متقاربة، وباقي الآية وعد كريم وتأنيس. ونصب دَرَجاتٍ إما على البدل من الأجر، وإما على إضمار فعل على أن تكون تأكيدا للأجر، كما تقول: لك عليّ ألف درهم عرفا، كأنك قلت أعرفها عرفا.
Kâdı Ebû Muhammed -rahimehullâh- dedi ki: Cihat dereceleri sayılacak olsa bunlardan çok daha fazladır; fakat hepsini Allah'ın kelimesinin en yüce olması uğrunda canı feda etmek, bedenle ve malla gayret göstermek bir araya getirir. Şüphe yok ki amellerin mertebelerine ve derecelerine göre cennetin mertebeleri ve dereceleri olacaktır; dolayısıyla bütün görüşler birbirine yakındır. Ayetin geri kalanı ise kerim bir vaat ve gönül almadır (tesellidir). { دَرَجاتٍ } kelimesinin nasbı ya ecir kelimesinden bedeldir ya da ecir kelimesini tekid etmek üzere gizli bir fiil iledir; tıpkı "Sana benden bildiğin üzere bin dirhem borç vardır" demen gibi ki sanki "Onu gereğince bilirim" demiş olursun.
قوله تعالى:
Yüce Allah'ın şu buyruğu:
[سورة النساء (٤) : الآيات ٩٧ الى ١٠٠]
[Nisâ Suresi (4), Ayetler 97-100]
إِنَّ الَّذِينَ تَوَفَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ ظالِمِي أَنْفُسِهِمْ قالُوا فِيمَ كُنْتُمْ قالُوا كُنَّا مُسْتَضْعَفِينَ فِي الْأَرْضِ قالُوا أَلَمْ تَكُنْ أَرْضُ اللَّهِ واسِعَةً فَتُهاجِرُوا فِيها فَأُولئِكَ مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ وَساءَتْ مَصِيراً (٩٧) إِلاَّ الْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الرِّجالِ وَالنِّساءِ وَالْوِلْدانِ لا يَسْتَطِيعُونَ حِيلَةً وَلا يَهْتَدُونَ سَبِيلاً (٩٨) فَأُولئِكَ عَسَى اللَّهُ أَنْ يَعْفُوَ عَنْهُمْ وَكانَ اللَّهُ عَفُوًّا غَفُوراً (٩٩) وَمَنْ يُهاجِرْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ يَجِدْ فِي الْأَرْضِ مُراغَماً كَثِيراً وَسَعَةً وَمَنْ يَخْرُجْ مِنْ بَيْتِهِ مُهاجِراً إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ ثُمَّ يُدْرِكْهُ الْمَوْتُ فَقَدْ وَقَعَ أَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ وَكانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً (١٠٠)
{ إِنَّ الَّذِينَ تَوَفَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ ظالِمِي أَنْفُسِهِمْ قالُوا فِيمَ كُنْتُمْ قالُوا كُنَّا مُسْتَضْعَفِينَ فِي الْأَرْضِ قالُوا أَلَمْ تَكُنْ أَرْضُ اللَّهِ واسِعَةً فَتُهاجِرُوا فِيها فَأُولئِكَ مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ وَساءَتْ مَصِيراً (٩٧) إِلاَّ الْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الرِّجالِ وَالنِّساءِ وَالْوِلْدانِ لا يَسْتَطِيعُونَ حِيلَةً وَلا يَهْتَدُونَ سَبِيلاً (٩٨) فَأُولئِكَ عَسَى اللَّهُ أَنْ يَعْفُوَ عَنْهُمْ وَكانَ اللَّهُ عَفُوًّا غَفُوراً (٩٩) وَمَنْ يُهاجِرْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ يَجِدْ فِي الْأَرْضِ مُراغَماً كَثِيراً وَسَعَةً وَمَنْ يَخْرُجْ مِنْ بَيْتِهِ مُهاجِراً إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ ثُمَّ يُدْرِكْهُ الْمَوْتُ فَقَدْ وَقَعَ أَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ وَكانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً (١٠٠) } “Kendilerine zulmeder oldukları halde meleklerin canlarını aldığı kimselere [melekler]: “Ne işte idiniz?” derler. Onlar: “Biz yeryüzünde zayıf bırakılmış (çaresiz) kimselerdik” derler. [Melekler de]: “Allah'ın arzı geniş değil miydi ki orada hicret etseydiniz?” derler. İşte onların barınağı cehennemdir; o ne kötü bir varış yeridir! Ancak erkeklerden, kadınlardan ve çocuklardan gerçekten güçsüz olup hiçbir çareye güç yetiremeyen ve hiçbir yol bulamayanlar müstesnadır. İşte bunları Allah'ın affetmesi umulur. Allah çok affedicidir, çok bağışlayıcıdır. Kim Allah yolunda hicret ederse yeryüzünde barınacak pek çok yer ve genişlik bulur. Kim Allah'a ve Resûlü'ne hicret etmek üzere evinden çıkar da sonra kendisine ölüm yetişirse, artık onun mükâfatı Allah'a aittir. Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhamet edicidir.”
المراد بهذه الآية إلى قوله مَصِيراً جماعة من أهل مكة كانوا قد أسلموا وأظهروا للنبي ﷺ الإيمان به، فلما هاجر رسول الله ﷺ أقاموا مع قومهم، وفتن منهم جماعة فافتتنوا، فلما كان أمر بدر خرج منهم قوم مع الكفار فقتلوا ببدر، فنزلت الآية فيهم، قال ابن عباس ﵄، كان قوم من أهل مكة قد أسلموا وكانوا يستخفون بإسلامهم، فأخرجهم المشركون يوم بدر فأصيب بعضهم، فقال المسلمون كان أصحابنا هؤلاء مسلمين وأكرهوا، فاستغفروا لهم، فنزلت إِنَّ الَّذِينَ تَوَفَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ الآية. قال: فكتب إلى من بقي بمكة من المسلمين بهذه الآية، أن لا عذر لهم، فخرجوا فلحقهم المشركون فأعطوهم الفتنة، فنزلت فيهم هذه الآية الأخرى، وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ آمَنَّا بِاللَّهِ فَإِذا أُوذِيَ فِي اللَّهِ جَعَلَ فِتْنَةَ النَّاسِ كَعَذابِ اللَّهِ [العنكبوت: ١٠] الآية فكتب إليهم المسلمون بذلك فخرجوا ويئسوا من كل خير. ثم نزلت فيهم ثُمَّ إِنَّ رَبَّكَ لِلَّذِينَ هاجَرُوا مِنْ بَعْدِ ما فُتِنُوا ثُمَّ جاهَدُوا وَصَبَرُوا إِنَّ رَبَّكَ مِنْ بَعْدِها لَغَفُورٌ رَحِيمٌ [النحل: ١١٠] فكتبوا إليهم بذلك، أن الله قد جعل لكم مخرجا فخرجوا فلحقهم المشركون فقاتلوهم حتى نجا من نجا وقتل من قتل، وقال عكرمة: نزلت هذه الآية في خمسة قتلوا ببدر، وهم قيس بن الفاكه بن المغيرة، والحارث بن زمعة بن الأسود بن أسد، وقيس بن الوليد بن المغيرة، وأبو العاصي بن منبه بن الحجاج، وعلي بن أمية بن خلف، قال النقاش: في أناس سواهم أسلموا ثم خرجوا إلى بدر، فلما رأوا قلة المسلمين قالوا: غر هؤلاء دينهم.
Bu ayetten { مَصِيراً } lafzına kadar olan kısımda kastedilenler; Mekke ehlinden Müslüman olmuş ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e imanlarını açıklamış bir topluluktur. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem hicret edince onlar kavimlerinin yanında kaldılar; içlerinden bir grup fitneye uğratılıp dinden döndürüldü. Bedir hadisesi olunca onlardan bir grup kâfirlerle birlikte çıktı ve Bedir'de öldürüldüler. Bunun üzerine haklarında bu ayet nazil oldu. İbn Abbas radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: Mekke ehlinden bir topluluk Müslüman olmuştu ve İslamlarını gizliyorlardı. Müşrikler Bedir günü onları [zorla] çıkardılar ve bazısı vurulup öldü. Müslümanlar: "Bu arkadaşlarımız Müslümandı ve zorlandılar" diyerek onlar için bağışlanma dilediler. Bunun üzerine: { إِنَّ الَّذِينَ تَوَفَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ } ayeti indi. Dedi ki: Bunun üzerine Mekke'de kalan Müslümanlara bu ayet yazılarak hiçbir mazeretlerinin olmadığı bildirildi. Onlar da yola çıktılar; fakat müşrikler onlara yetişip fitneye maruz bıraktılar. Onlar hakkında şu diğer ayet indi: { وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ آمَنَّا بِاللَّهِ فَإِذا أُوذِيَ فِي اللَّهِ جَعَلَ فِتْنَةَ النَّاسِ كَعَذابِ اللَّهِ } [Ankebût: 10] “İnsanlardan kimi de vardır ki: 'Allah'a inandık' der; fakat Allah uğrunda eziyete uğratıldığı zaman insanların fitnesini (baskısını) Allah'ın azabı gibi tutar...” Müslümanlar bunu da onlara yazdılar; bunun üzerine çıktılar ve her türlü hayırdan ümitlerini kestiler. Sonra onlar hakkında şu ayet indi: { ثُمَّ إِنَّ رَبَّكَ لِلَّذِينَ هاجَرُوا مِنْ بَعْدِ ما فُتِنُوا ثُمَّ جاهَدُوا وَصَبَرُوا إِنَّ رَبَّكَ مِنْ بَعْدِها لَغَفُورٌ رَحِيمٌ } [Nahl: 110] “Sonra şüphesiz Rabbin, eziyete uğratıldıktan sonra hicret eden, ardından cihat edip sabreden kimselerin yardımcısıdır. Şüphesiz Rabbin bundan sonra da elbette çok bağışlayıcıdır, çok merhamet edicidir.” Müslümanlar onlara bunu yazıp Allah'ın kendileri için bir çıkış yolu kıldığını bildirdiler. Onlar da çıktılar; müşrikler arkalarından yetişti ve onlarla savaştılar; nihayet kurtulan kurtuldu, öldürülen öldürüldü. İkrime şöyle demiştir: Bu ayet Bedir'de öldürülen beş kişi hakkında inmiştir; bunlar Kays b. el-Fâkih b. el-Mugîre, Hâris b. Zem'a b. el-Esved b. Esed, Kays b. el-Velîd b. el-Mugîre, Ebü'l-Âsî b. Münebbih b. el-Haccâc ve Ali b. Ümeyye b. Halef'tir. Nakkâş ise şöyle demiştir: Onlardan başka Müslüman olup sonra Bedir'e çıkan, Müslümanların azlığını görünce: "Bunları dinleri aldattı" diyen kimseler hakkında inmiştir.
قال القاضي أبو محمد- ﵀: وكان العباس ممن خرج مع الكفار لكنه نجا وأسر، وكان من المطعمين في نفير بدر، قال السدي: لما أسر العباس وعقيل ونوفل، قال رسول الله ﷺ للعباس: افد نفسك وابن أخيك، فقال له العباس: يا رسول الله، ألم نصل قبلتك ونشهد شهادتك؟ قال «يا عباس: إنكم خاصمتم فخصمتم» ، ثم تلا عليه هذه الآية أَلَمْ تَكُنْ أَرْضُ اللَّهِ واسِعَةً فَتُهاجِرُوا فِيها قال السدي: فيوم نزلت هذه الآية كان من أسلم ولم يهاجر فهو كافر حتى يهاجر، إلا من لا يستطيع حيلة ولا يهتدي سبيلا.
Kâdı Ebû Muhammed -rahimehullâh- dedi ki: Abbas da kâfirlerle birlikte çıkanlardandı; ancak o kurtuldu ve esir alındı. Kendisi Bedir ordusunu doyuran (it'âm eden) kimselerdendi. Süddî dedi ki: Abbas, Akîl ve Nevfel esir alınınca Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Abbas'a: «Kendin ve kardeşinin oğlu için fidye ver» buyurdu. Abbas ona: "Ey Allah'ın Resûlü! Biz senin kıblene doğru namaz kılmadık mı, senin şehadetini ikrar etmedik mi?" dedi. Peygamber: «Ey Abbas! Siz hasım oldunuz ve mağlup edildiniz» buyurdu; sonra ona şu ayeti okudu: { أَلَمْ تَكُنْ أَرْضُ اللَّهِ واسِعَةً فَتُهاجِرُوا فِيها } “Allah'ın arzı geniş değil miydi ki orada hicret etseydiniz?” Süddî dedi ki: Bu ayetin indiği gün, Müslüman olup da hicret etmeyen kimse, hiçbir çare bulamayan ve yol bulamayanlar müstesna, hicret edinceye kadar kâfirdi.
قال القاضي أبو محمد- ﵀: وفي هذا الذي قاله السدي نظر، والذي يجري مع الأصول أن من مات من أولئك بعد أن قبل الفتنة وارتد فهو كافر ومأواه جهنم على جهة الخلود، وهذا هو ظاهر أمر تلك الجماعة وإن فرضنا فيهم من مات مؤمنا وأكره على الخروج، أو مات بمكة فإنما هو عاص في ترك الهجرة، مأواه جهنم على جهة العصيان دون خلود، لكن لما لم يتعين أحد أنه مات على الإيمان لم يسغ ذكرهم في الصحابة، ولم يعتد بما كان عرف منهم قبل، ولا حجة للمعتزلة في شيء من أمر هؤلاء على
Kâdı Ebû Muhammed -rahimehullâh- dedi ki: Süddî'nin bu söylediğinde eleştirilecek bir yön (nazar) vardır. Usule uygun olan şudur: Onlardan fitneyi kabul edip irtidat ettikten sonra ölen kimse kâfirdir ve barınağı ebedî olarak kalmak üzere cehennemdir; o topluluğun durumunun zahiri de budur. İçlerinden mümin olarak öldüğü halde [Bedir'e] çıkmaya zorlanan veya Mekke'de ölen bir kimse varsaysak bile, o hicreti terk etme hususunda sadece bir günahkârdır (âsîdir); barınağı ise ebedî kalmaksızın günahı sebebiyle cehennemdir. Fakat içlerinden birinin kesin olarak iman üzere öldüğü bilinmediği için sahabe arasında zikredilmeleri caiz olmamış ve daha önce kendilerinden bilinen duruma itibar edilmemiştir. Mutezile için de bu kimselerin durumunda
تكفيرهم بالمعاصي، وأما العباس فقد ذكر ابن عبد البر ﵀ أنه أسلم قبل بدر، ولذلك قال رسول الله ﷺ في يوم بدر من لقي العباس فلا يقتله، فإنما أخرج كرها.
günahlar sebebiyle tekfir etmeye dair hiçbir delil yoktur. Abbas'a gelince; İbn Abdilberr -rahimehullâh- onun Bedir'den önce Müslüman olduğunu zikretmiştir. Bu sebepledir ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Bedir günü: «Kim Abbas ile karşılaşırsa onu öldürmesin; çünkü o zorla çıkarılmıştır» buyurmuştur.
قال القاضي أبو محمد عبد الحق- ﵀ وذكر أنه إنما أسلم مأسورا حين ذكر له النبي ﷺ أمر المال الذي ترك عند أم الفضل، وذكر أنه أسلم في عام خيبر، وكان يكتب إلى رسول الله بأخبار المشركين، وكان يحب أن يهاجر، فكتب إليه رسول الله ﷺ أن امكث بمكة فمقامك بها أنفع لنا.
Kâdı Ebû Muhammed Abdülhak -rahimehullâh- dedi ki: Onun ancak esir iken, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem kendisine Ümmü'l-Fazl'ın yanında bıraktığı mal meselesini zikrettiğinde Müslüman olduğu da rivayet edilmiştir. Hayber yılında Müslüman olduğu da zikredilmiştir; müşriklerin haberlerini Resûlullah'a yazardı ve hicret etmek isterdi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona: «Mekke'de kal; zira orada bulunman bizim için daha faydalıdır» diye yazmıştır.
قال القاضي أبو محمد: لكن عامله رسول الله ﷺ حين أسر على ظاهر أمره.
Kâdı Ebû Muhammed dedi ki: Fakat Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem esir alındığında ona durumunun zahirine göre muamele etmiştir.
وقوله تعالى: تَوَفَّاهُمُ يحتمل أن يكون فعلا ماضيا لم يستند بعلامة تأنيث، إذ تأنيث لفظ الْمَلائِكَةُ غير حقيقي، ويحتمل أن يكون فعلا مستقبلا على معنى تتوفاهم، فحذفت إحدى التاءين ويكون في العبارة إشارة إلى ما يأتي من هذا المعنى في المستقبل بعد نزول الآية. وقرأ إبراهيم «توفاهم» بضم التاء، قال أبو الفتح: كأنه يدفعون إلى الملائكة ويحتسبون عليهم. و «توفاهم» بفتح التاء معناه: تقبض أرواحهم، وحكى ابن فورك عن الحسن أن المعنى: تحشرهم إلى النار وظالِمِي أَنْفُسِهِمْ نصب على الحال أي ظالميها بترك الهجرة، قال الزجّاج: حذفت النون من «ظالمين» تخفيفا، كقوله تعالى: بالِغَ الْكَعْبَةِ [المائدة:
Yüce Allah'ın: { تَوَفَّاهُمُ } buyruğunun, { الْمَلائِكَةُ } lafzının müennesliği hakiki olmadığından müenneslik alameti bitişmemiş bir mazi fiil olması muhtemeldir. "Teteveffâhüm" manasında muzari bir fiil olması da muhtemeldir; bu durumda iki tâ harfinden biri hazfedilmiştir ve bu ifadede ayetin nüzulünden sonra gelecekte bu manada vuku bulacak duruma bir işaret vardır. İbrâhim tâ harfinin zammesi ile «tüveffâhüm (تُوفَّاهُم)» şeklinde okumuştur. Ebü'l-Feth şöyle demiştir: Sanki meleklere teslim edilirler ve aleyhlerine hesap tutulur gibidir. Tâ harfinin fethası ile «teveffâhüm (تَوَفَّاهُم)» ifadesinin manası ise: Ruhlarını kabzeder demektir. İbn Fûrek, Hasan'dan bunun manasının: "Onları ateşe sevk eder (haşreder)" şeklinde olduğunu nakletmiştir. { ظالِمِي أَنْفُسِهِمْ } hal olarak nasb edilmiştir; yani hicreti terk etmekle nefislerine zulmetmişlerdir. Zeccâc şöyle demiştir: Yüce Allah'ın: { بالِغَ الْكَعْبَةِ } [Mâide: 95] buyruğunda olduğu gibi hafifletmek (tahfif) için «zâlimîn» kelimesinin nûn harfi hazfedilmiştir.
٩٥] ، وقول الملائكة فِيمَ كُنْتُمْ؟ تقرير وتوبيخ، وقول هؤلاء كُنَّا مُسْتَضْعَفِينَ فِي الْأَرْضِ اعتذار غير صحيح، إذ كانوا يستطيعون الحيل ويهتدون السبيل ثم وقفتهم الملائكة على ذنبهم بقولهم أَلَمْ تَكُنْ أَرْضُ اللَّهِ واسِعَةً والأرض في قول هؤلاء هي أرض مكة خاصة، وأَرْضُ اللَّهِ هي الأرض بالإطلاق. والمراد فتهاجروا فيها إلى موضع الأمن، وهذه المقالة إنما هي بعد توفي الملائكة لأرواح هؤلاء. وهي دالة على أنهم ماتوا مسلمين، وإلا فلو ماتوا كافرين لم يقل لهم شيء من هذا، وإنما أضرب عن ذكرهم في الصحابة لشدة ما واقعوه، ولعدم تعين أحد منهم بالإيمان، ولاحتمال ردته، وتوعدهم الله تعالى بأن مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ.
Meleklerin { فِيمَ كُنْتُمْ } “Ne işte idiniz?” sözü ikrar ettirme (takrir) ve azarlamadır (tevbih). Bunların { كُنَّا مُسْتَضْعَفِينَ فِي الْأَرْضِ } “Biz yeryüzünde zayıf bırakılmış kimselerdik” sözü ise geçersiz bir mazerettir; çünkü onlar çare bulmaya güç yetirebilir ve yol bulabilirlerdi. Sonra melekler: { أَلَمْ تَكُنْ أَرْضُ اللَّهِ واسِعَةً } “Allah'ın arzı geniş değil miydi?” sözleriyle onları günahları hususunda ikaz edip susturmuşlardır. Bunların sözündeki yer (el-ard), özellikle Mekke toprağıdır; "Allah'ın arzı" ise mutlak olarak yeryüzüdür. Kastedilen ise emniyet yerine hicret etmenizdir. Bu konuşma ancak meleklerin bunların ruhlarını kabzetmesinden sonradır. Bu durum onların Müslüman olarak öldüklerine delalet eder; aksi halde şayet kâfir olarak ölmüş olsalardı kendilerine böyle bir şey söylenmezdi. İçine düştükleri durumun vahametinden, içlerinden hiçbirinin iman üzere olduğunun kesinleşmemesinden ve irtidat ihtimalinden dolayı sahabe arasında zikredilmekten sarf-ı nazar edilmiştir. Allah Teâlâ onları { مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ } “Barınakları cehennemdir” diyerek tehdit etmiştir.
ثم استثنى منهم من كان استضعافه على حقيقة من زمنة الرجال وضعفة النساء والولدان، كعياش بن أبي ربيعة والوليد بن هشام وغيرهما، قال ابن عباس: كنت أنا وأمي من المستضعفين، هي من النساء وأنا من الولدان، والحيلة: لفظ عام لأسباب أنواع التخلص، و «السبيل» : سبيل المدينة فيما ذكر مجاهد والسدي وغيرهما والصواب أنه عام في جميع السبل.
Sonra içlerinden İyâş b. Ebî Rebîa, Velîd b. Hişâm ve başkaları gibi kötürüm erkekler, güçsüz kadınlar ve çocuklardan acziyeti hakiki olanları istisna kılmıştır. İbn Abbas şöyle demiştir: "Ben ve annem zayıf bırakılmış (müstaz'af) kimselerdendik; o kadınlardan, ben de çocuklardandım." el-Hîle (الحيلة); kurtuluş yollarının vesilelerini ifade eden genel bir lafızdır. { السَّبِيلَ } ise Mücâhid, Süddî ve başkalarının zikrettiğine göre Medine yoludur. Doğru olan ise bütün yollar hakkında genel olmasıdır.
ثم رجّى الله تعالى هؤلاء بالعفو عنهم، وعَسَى من الله واجبة. أما أنها دالة على ثقل الأمر المعفو عنه، قال الحسن: عَسَى من الله واجبة، قال غيره: هي بمنزلة الوعد، إذ ليس يخبر ب عَسَى عن شك ولا توقع، وهذا يرجع إلى الوجوب، قال آخرون: هي على معتقد البشر، أي ظنكم بمن هذه حاله ترجّي عفو الله عنه.
Sonra Allah Teâlâ bunlara kendilerini affedeceğini ümit ettirmiştir; Allah'tan gelen { عَسَى } (umulur ki) ifadesi kesinlik (vücûb) ifade eder. Zira bu, affedilen meselenin ağırlığına delalet eder. Hasan: "Allah'tan gelen 'asâ' kesinlik ifade eder" demiştir. Başkası ise: "Bu bir vaat mesabesindedir; zira 'asâ' ile şüphe veya beklenti bildirilmez; bu da vücûba (kesinliğe) racidir" demiştir. Başkaları da: "Bu, beşerin inancına göredir; yani bu halde olan kimse hakkında zannınız, Allah'ın onu affetmesini ummaktır" demişlerdir.
والمراغم: المتحول والمذهب، كذا قال ابن عباس والضحاك والربيع وغيرهم، ومنه قول النابغة الجعدي: [المتقارب]
el-Murâgam (المراغم); göç edilecek ve gidilecek yer demektir. İbn Abbas, Dahhâk, Rebî' ve başkaları böyle demiştir. Nâbiga el-Ca'dî'nin şu sözü de bu kabildendir: [Mütekârib]
كطود يلاذ بأركانه ... عزيز المراغم والمذهب
Yamaçlarına sığınılan, sığınılacak ve gidilecek yeri korunaklı ulu bir dağ gibi...
وقول الآخر: [المتقارب]
Bir diğer şairin şu sözü de böyledir: [Mütekârib]
إلى بلد غير داني المحل ... بعيد المراغم والمضطرب
Yeri yakın olmayan, sığınılacak ve dolaşılacak yeri uzak bir beldeye...
وقال مجاهد: «المراغم» المتزحزح عما يكره. وقال ابن زيد: «المراغم» المهاجر، وقال السدي:
Mücâhid: «el-Murâgam», hoşlanılmayan şeyden uzaklaşmaktır, demiştir. İbn Zeyd: «el-Murâgam», hicret eden kimsedir, demiştir. Süddî ise:
«المراغم» المبتغى للمعيشة.
«el-Murâgam», geçim kaynağı aranan yerdir, demiştir.
قال القاضي أبو محمد عبد الحق: وهذا كله تفسير بالمعنى، فأما الخاص باللفظة، فإن «المراغم» موضع المراغمة، وهو أن يرغم كل واحد من المتنازعين أنف صاحبه بأن يغلبه على مراده، فكفار قريش أرغموا أنوف المحبوسين بمكة، فلو هاجر منهم مهاجر في أرض الله لأرغم أنوف قريش بحصوله في منعة منهم، فتلك المنعة هي موضع المراغمة. وكذلك الطود الذي ذكر النابغة، من صعد فيه أمام طالب له وتوقل فقد أرغم أنف ذلك الطالب. وقرأ نبيح والجراح والحسن بن عمران «مرغما» بفتح الميم وسكون الراء دون ألف. قال أبو الفتح: هذا إنما هو على حذف الزوائد من راغم، والجماعة على «مراغم» ، وقال ابن عباس والربيع والضحاك وغيرهم: السَّعَةِ هنا هي السعة في الرزق، وقال قتادة: المعنى سعة من الضلالة إلى الهدى ومن العيلة إلى الغنى، وقال مالك: السعة سعة البلاد.
Kâdı Ebû Muhammed Abdülhak dedi ki: Bütün bunlar mana ile tefsirdir. Kelimenin hususi lafzına gelince; «el-murâgam», muragame (karşı tarafın burnunu sürtme) yeridir; bu da çekişen iki taraftan her birinin, hasmının iradesine galip gelerek onun burnunu sürtmesidir (öfkelendirmesidir). Kureyş kâfirleri Mekke'de alıkonulanların burnunu sürtmüşlerdi; şayet onlardan biri Allah'ın arzına hicret etseydi, onların erişemeyeceği bir himaye ve korunağa kavuşarak Kureyş'in burnunu sürterdi. İşte o sığınak ve himaye, muragame yeridir. Nitekim Nâbiga'nın zikrettiği yüce dağ da böyledir; kendisini arayan kimsenin önünde o dağa tırmanıp zirvesine çıkan kişi, kendisini arayanın burnunu sürtmüş olur. Nebîh, Cerrâh ve Hasan b. İmrân elifsiz olarak mîm'in fethası ve râ'nın sükûnu ile «mergamen (مرغما)» şeklinde okumuşlardır. Ebü'l-Feth: "Bu, râgame fiilinin ziyade harflerinin hazfedilmesine dayanır" demiştir. Kıraat imamlarının cumhuru ise «murâgamen (مراغما)» şeklinde okumuştur. İbn Abbas, Rebî', Dahhâk ve başkaları: Buradaki { السَّعَةِ } rızıktaki genişliktir, demişlerdir. Katâde: Bunun manası sapıklıktan hidayete, yoksulluktan zenginliğe genişliktir, demiştir. Mâlik: Genişlik, beldelerin genişliğidir, demiştir.
قال القاضي ﵀: والمشبه لفصاحة العرب أن يريد سعة الأرض وكثرة المعاقل، وبذلك تكون «السعة» في الرزق واتساع الصدر لهمومه وفكره وغير ذلك من وجوه الفرح، ونحو هذا المعنى قول الشاعر [حطان بن المعلّى] .
Kâdı -rahimehullâh- dedi ki: Arap fasihliğine yakışan; yeryüzünün genişliğini ve sığınakların çokluğunu kastetmiş olmasıdır. Bununla birlikte rızıkta genişlik, keder ve düşüncelerinden dolayı göğsün ferahlaması ve diğer ferahlık cihetleri de [bu kapsama] girer. Şair Hıttân b. el-Muallâ'nın şu sözü de bu manadadır:
لكان لي مضطرب واسع ... في الأرض ذات الطّول والعرض
Enine boyuna [uzanan] yeryüzünde ... Benim için geniş bir hareket alanı olurdu.
ومنه قول الآخر: [الوافر]
Bir diğerinin şu sözü de bu kabildendir: [Vâfir]
وكنت إذا خليل رام قطعي ... وجدت وراي منفسحا عريضا
Bir dost benimle ilişkiyi kesmek istediğinde ... Arkamda geniş bir ferahlık bulurdum.
وهذا المعنى ظاهر من قوله تعالى: أَلَمْ تَكُنْ أَرْضُ اللَّهِ واسِعَةً وقال مالك بن أنس ﵁:
Bu mana Yüce Allah'ın: { أَلَمْ تَكُنْ أَرْضُ اللَّهِ واسِعَةً } “Allah'ın arzı geniş değil miydi?” buyruğundan açıkça anlaşılmaktadır. Mâlik b. Enes radıyallâhu anh şöyle demiştir:
الآية تعطي أن كل مسلم ينبغي أن يخرج من البلاد التي تغير فيها السنن ويعمل فيها بغير الحق، وقوله تعالى وَمَنْ يَخْرُجْ مِنْ بَيْتِهِ الآية: حكم باق في الجهاد والمشي إلى الصلاة والحج ونحوه، أما أنه لا يقال: إن بنفس خروجه ونيته حصل في مرتبة الذي قضى ذلك الفرض أو العبادة في الجملة، ولكن يقال:
Ayet, sünnetlerin değiştirildiği ve hak ile amel edilmeyen beldelerden her Müslümanın çıkması gerektiği hükmünü vermektedir. Yüce Allah'ın: { وَمَنْ يَخْرُجْ مِنْ بَيْتِهِ } “Kim evinden çıkarsa...” ayeti; cihatta, namaza ve hacca yürümekte ve benzeri hususlarda baki olan bir hükümdür. Şu var ki sadece çıkması ve niyeti sebebiyle o farzı veya ibadeti genel olarak yerine getiren kimsenin mertebesine ulaştığı söylenemez; fakat şöyle denir:
وقع له بذلك أجر عظيم، وروي: أن هذه الآية نزلت بسبب رجل من كنانة، وقيل: من خزاعة من بني ليث، وقيل: من جندع، لما سمع قول الله ﷿ الذين لا يَسْتَطِيعُونَ حِيلَةً وَلا يَهْتَدُونَ سَبِيلًا قال:
Bununla ona büyük bir ecir tahakkuk etmiştir. Rivayet edildiğine göre bu ayet, Kinâne kabilesinden -Huzâa'nın Benî Leys kolundan veya Cünda' kabilesinden olduğu da söylenmiştir- bir adam hakkında indi. O, Aziz ve Celil olan Allah'ın: { لا يَسْتَطِيعُونَ حِيلَةً وَلا يَهْتَدُونَ سَبِيلًا } “Hiçbir çareye güç yetiremeyen ve hiçbir yol bulamayanlar” buyruğunu işitince şöyle dedi:
إني لذو مال وعبيد- وكان مريضا- فقال: أخرجوني إلى المدينة، فأخرج في سرير فأدركه الموت بالتنعيم، فنزلت الآية بسببه، واختلف في اسمه، فحكى الطبري عن ابن جبير: أنه ضمرة بن العيص، أو العيص بن ضمرة بن زنباع، وحكي عن السدي: أنه ضمرة بن جندب، وحكي عن عكرمة: أنه جندب بن ضمرة الجندعي، وحكي عن ابن جبير أيضا: أنه ضمرة بن بغيض الذي من بني ليث، وحكى أبو عمر بن عبد البر: أنه ضمرة بن العيص، وحكى المهدوي: أنه ضمرة بن نعيم، وقيل: ضمرة بن خزاعة، وقرأت
"Ben mal ve köleler sahibiyim" -kendisi hasta idi- ve: "Beni Medine'ye çıkarın" dedi. Bir sedye üzerinde yola çıkarıldı ve Ten'îm mevkiinde ölüm ona yetişti. Bunun üzerine ayet onun hakkında nazil oldu. Onun ismi hususunda ihtilaf edilmiştir; Taberî, İbn Cübeyr'den onun Damre b. el-Îs yahut el-Îs b. Damre b. Zinbâ' olduğunu nakletmiştir. Süddî'den onun Damre b. Cündeb olduğu, İkrime'den Cündeb b. Damre el-Cündaî olduğu, İbn Cübeyr'den yine Benî Leys'ten olan Damre b. Bugayd olduğu, Ebû Ömer b. Abdilberr'den Damre b. el-Îs olduğu, Mehdevî'den Damre b. Nuaym olduğu, Damre b. Huzâa olduğu da rivayet edilmiştir. Kıraat imamlarının
الجماعة «ثم يدركه الموت» بالجزم عطفا على يَخْرُجْ وقرأ طلحة بن سليمان وإبراهيم النخعي فيما ذكر أبو عمرو «ثم يدركه» برفع الكاف- قال أبو الفتح: هذا رفع على أنه خبر مبتدأ محذوف، أي: ثم هو يدركه الموت فعطف الجملة من المبتدأ والخبر على الفعل المجزوم بفاعله، فهما إذن جملة، فكأنه عطف جملة على جملة، وعلى هذا حمل يونس بن حبيب قول الأعشى: [البسيط]
cumhuru «yuhric (يَخْرُجْ)» fiiline atıfla cezm ile «sümme yüdrik-hü'l-mevt (ثم يدركه الموت)» şeklinde okumuştur. Talha b. Süleymân ve Ebû Amr'ın zikrettiğine göre İbrâhim en-Nehaî, kâf harfinin ref'i ile «sümme yüdrikühü (ثم يدركه)» şeklinde okumuşlardır. Ebü'l-Feth şöyle demiştir: Bu ref', mahzuf bir mübtedanın haberi olması sebebiyledir; yani "sümme hüve yüdrikühü'l-mevt" demektir. Böylece mübteda ve haberden oluşan cümle, failiyle birlikte meczum olan fiile atfedilmiş olur; dolayısıyla bu ikisi bir cümledir ve sanki cümle cümleye atfedilmiş gibi olur. Yûnus b. Habîb, A'şâ'nın şu sözünü de bu kurala hamletmiştir: [Basît]