إن تركبوا فركوب الخيل عادتنا ... أو تنزلون فإنّا معشر نزل
Eğer [ata] binerseniz, ata binmek bizim adetimizdir... Yahut [yere] inerseniz, biz de [piyade olarak] inen bir topluluğuz.
المراد وأنتم تنزلون وعليه قول الآخر [رويشد بن كثير الطائي] : [البسيط]
Kastedilen "ve sizler inersiniz (ve entüm tenzilûn)" [takdirinde]dir. Diğer şairin [Ruveyşid b. Kesîr et-Tâî] şu sözü de buna dayanmaktadır: [Basît]
إن تذنبوا ثمّ تأتيني بقيتكم ... فما عليّ بذنب عندكم فوت
Eğer suç işlerseniz ve ardından geride kalanlarınız bana gelirse... katınızdaki bir suç sebebiyle benden bir şey kaçmış olmaz.
المعنى: ثم أنتم تأتيني. وهذا أوجه من أن يحمله على قول الآخر: [الوافر]
Anlamı: "Sonra sizler bana gelirsiniz (sümme entüm te'tînî)" demektir. Bu, onu bir diğer şairin şu sözüne hamletmekten daha uygundur: [Vâfir]
ألم يأتيك والأنباء تنمى
Haberler yayılıp dururken sana gelmedi mi?
وقرأ الحسن بن أبي الحسن وقتادة ونبيح والجراح «ثم يدركه» بنصب الكاف وذلك على إضمار «أن» كقول الأعشى: [الطويل]
Hasan [el-Basrî] b. Ebi'l-Hasan, Katâde, Nübeyh ve Cerrâh, gizli bir «en (أن)» takdiriyle kâf harfinin nasbı ile «sümme yüdrikehü (ثم يدركه)» şeklinde okumuşlardır. Nitekim A'şâ'nın şu sözünde de böyledir: [Tavîl]
لنا هضبة لا ينزل الذّلّ وسطها ... ويأوي إليها المستجير فيعصما
Bizim öyle yüce bir tepemiz vardır ki ortasına zillet inmez... Sığınan kimse oraya sığınır da korunur (fe-yu'sama).
أراد: فأن يعصم- قال أبو الفتح: وهذا ليس بالسهل وإنما بابه الشعر لا القرآن، وأنشد ابن زيد:
Şair "fe-en yu'same" [demek] istemiştir. Ebü'l-Feth şöyle demiştir: Bu kolay bir kullanım değildir ve bunun yeri Kur'an değil, ancak şiirdir. İbn Zeyd şu beyti okumuştur:
[الوافر]
[Vâfir]
سأترك منزلي لبني تميم ... والحق بالحجاز فأستريحا
Evimi Benî Temîm'e terk edeceğim... Ve Hicaz'a ulaşıp rahatlayacağım (fe-esterîha).
والآية أقوى من هذا لتقدم الشرط قبل المعطوف.
Ayet ise, matuftan önce şart edatının geçmiş olması sebebiyle bundan daha kuvvetlidir.
قال القاضي أبو محمد: ومن هذه الآية رأى بعض العلماء أن من مات من المسلمين وقد خرج غازيا فله سهمه من الغنيمة، قاسوا ذلك على «الأجر» ، وقد تقدم معنى الهجرة فيما سلف ووقع عبارة عن الثبوت وقوة اللزوم وكذلك هي- وجب- لأن الوقوع والوجوب نزول في الأجرام بقوة. فشبه لازم المعاني بذلك.
Kādî Ebû Muhammed şöyle dedi: Bazı âlimler bu ayetten hareketle, Müslümanlardan bir kimse gaza etmek üzere yola çıkıp vefat ederse ganimetten pay alacağı görüşüne varmışlar ve bunu "ecir"e kıyas etmişlerdir. Hicretin manası daha önce geçmişti. "Vaka'a (وقع)" fiili sabit olma ve güçlü bir şekilde kesinleşme ifadesidir; nitekim "vecebe (وجب)" de böyledir. Çünkü vuku bulmak ve vücub, cisimlere kuvvetle inip yerleşmektir. Mana bakımından lüzum ifade eden şeyler de buna benzetilmiştir.
وباقي الآية بيّن.
Ayetin geri kalanı açıktır.
قوله تعالى:
Yüce Allah'ın şu buyruğu:
[سورة النساء (٤) : الآيات ١٠١ الى ١٠٢]
[Nisâ Suresi (4), Ayetler 101-102]
وَإِذا ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاةِ إِنْ خِفْتُمْ أَنْ يَفْتِنَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنَّ الْكافِرِينَ كانُوا لَكُمْ عَدُوًّا مُبِيناً (١٠١) وَإِذا كُنْتَ فِيهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلاةَ فَلْتَقُمْ طائِفَةٌ مِنْهُمْ مَعَكَ وَلْيَأْخُذُوا أَسْلِحَتَهُمْ فَإِذا سَجَدُوا فَلْيَكُونُوا مِنْ وَرائِكُمْ وَلْتَأْتِ طائِفَةٌ أُخْرى لَمْ يُصَلُّوا فَلْيُصَلُّوا مَعَكَ وَلْيَأْخُذُوا حِذْرَهُمْ وَأَسْلِحَتَهُمْ وَدَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْ تَغْفُلُونَ عَنْ أَسْلِحَتِكُمْ وَأَمْتِعَتِكُمْ فَيَمِيلُونَ عَلَيْكُمْ مَيْلَةً واحِدَةً وَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ إِنْ كانَ بِكُمْ أَذىً مِنْ مَطَرٍ أَوْ كُنْتُمْ مَرْضى أَنْ تَضَعُوا أَسْلِحَتَكُمْ وَخُذُوا حِذْرَكُمْ إِنَّ اللَّهَ أَعَدَّ لِلْكافِرِينَ عَذاباً مُهِيناً (١٠٢)
{ وَإِذا ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاةِ إِنْ خِفْتُمْ أَنْ يَفْتِنَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنَّ الْكافِرِينَ كانُوا لَكُمْ عَدُوًّا مُبِيناً (١٠١) وَإِذا كُنْتَ فِيهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلاةَ فَلْتَقُمْ طائِفَةٌ مِنْهُمْ مَعَكَ وَلْيَأْخُذُوا أَسْلِحَتَهُمْ فَإِذا سَجَدُوا فَلْيَكُونُوا مِنْ وَرائِكُمْ وَلْتَأْتِ طائِفَةٌ أُخْرى لَمْ يُصَلُّوا فَلْيُصَلُّوا مَعَكَ وَلْيَأْخُذُوا حِذْرَهُمْ وَأَسْلِحَتَهُمْ وَدَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْ تَغْفُلُونَ عَنْ أَسْلِحَتِكُمْ وَأَمْتِعَتِكُمْ فَيَمِيلُونَ عَلَيْكُمْ مَيْلَةً واحِدَةً وَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ إِنْ كانَ بِكُمْ أَذىً مِنْ مَطَرٍ أَوْ كُنْتُمْ مَرْضى أَنْ تَضَعُوا أَسْلِحَتَكُمْ وَخُذُوا حِذْرَكُمْ إِنَّ اللَّهَ أَعَدَّ لِلْكافِرِينَ عَذاباً مُهِيناً (١٠٢) } “Yeryüzünde sefere çıktığınız zaman kâfirlerin size bir kötülük yapmasından korkarsanız, namazı kısaltmanızda size bir günah yoktur. Şüphesiz kâfirler sizin apaçık bir düşmanınızdır. (101) Sen de içlerinde bulunup onlara namaz kıldırdığın zaman, onlardan bir grup seninle beraber namaza dursun ve silahlarını yanlarına alsınlar. Bunlar secdeye vardıklarında arkanıza geçsinler. Sonra henüz namaz kılmamış olan diğer grup gelip seninle beraber namaz kılsınlar; tedbirlerini ve silahlarını da alsınlar. Kâfirler istediler ki silahlarınızdan ve eşyalarınızdan gafil olasınız da üzerinize ani bir baskın yapsınlar. Eğer size yağmurdan dolayı bir eziyet dokunur veya hasta olursanız, silahlarınızı bırakmanızda size bir vebal yoktur. Ancak tedbirinizi alın. Şüphesiz Allah, kâfirlere alçaltıcı bir azap hazırlamıştır. (102)”
ضَرَبْتُمْ معناه: سافرتم. فأهل الظاهر يرون القصر في كل سفر يخرج عن الحاضرة، وهي من حيث تؤتى الجمعة، وهذا قول ضعيف، واختلف العلماء في حد المسافة التي تقصر فيها الصلاة، فقال مالك والشافعي وأحمد بن حنبل وابن راهويه: تقصر الصلاة في أربعة برد، وذلك ثمانية وأربعون ميلا.
{ ضَرَبْتُمْ } ifadesinin manası: Sefer ettiniz [demektir]. Zâhirîler, Cuma namazına gelinen yer olan yerleşim yerinin dışına çıkılan her seferde namazın kısaltılacağı görüşündedirler; fakat bu zayıf bir görüştür. Âlimler namazın kısaltılacağı mesafenin sınırı konusunda ihtilaf etmişlerdir. Mâlik, Şâfiî, Ahmed b. Hanbel ve İbn Râhûye şöyle demişlerdir: Namaz dört berîdlik [mesafede] kısaltılır, bu da kırk sekiz mildir.
وحجتهم أحاديث رويت في ذلك عن ابن عمر وابن عباس، وقال الحسن والزهري: تقصر الصلاة في مسيرة يومين ولم يذكرا أميالا، وروي هذا القول عن مالك، وروي عنه أيضا: تقصر الصلاة في يوم وليلة، وهذه الأقوال الثلاثة تتقارب في المعنى، وروي عن ابن عباس وابن عمر: أن الصلاة تقصر في مسيرة اليوم التام، وقصر ابن عمر في ثلاثين ميلا، وعن مالك في العتبية فيمن خرج إلى ضيعته على مسيرة خمسة وأربعين ميلا، قال: يقصر، وعن ابن القاسم في العتبية: أن قصر في ستة وثلاثين فلا إعادة عليه، وقال يحيى بن عمر: يعيد أبدا، وقال ابن عبد الحكم: في الوقت، وقال ابن مسعود وسفيان والثوري وأبو حنيفة ومحمد بن الحسن: من سافر مسيرة ثلاث قصر، قال أبو حنيفة: ثلاثة أيام ولياليها سير الإبل ومشي الأقدام، وروي عن أنس بن مالك: أنه قصر في خمسة عشر ميلا، قال الأوزاعي: عامة العلماء في القصر في مسيرة اليوم التام، وبه نأخذ.
Onların delili, bu konuda İbn Ömer ve İbn Abbâs'tan rivayet edilen hadislerdir. Hasan [el-Basrî] ve Zührî: "Namaz iki günlük yolculukta kısaltılır" demiş ve milden bahsetmemişlerdir. Bu görüş Mâlik'ten de rivayet edilmiştir. Ondan ayrıca: "Namaz bir gün ve bir gecede kısaltılır" şeklinde de rivayet edilmiştir. Bu üç görüş mana bakımından birbirine yakındır. İbn Abbâs ve İbn Ömer'den namazın tam bir günlük mesafede kısaltılacağı rivayet edilmiştir. İbn Ömer otuz milde kısaltmıştır. Mâlik'ten el-Utbiyye'de, kırk beş millik mesafedeki çiftliğine çıkan kimse hakkında: "Kısaltır" dediği nakledilmiştir. İbnü'l-Kāsım'dan el-Utbiyye'de: "Otuz altı milde kısaltırsa iade etmesi gerekmez" dediği nakledilmiştir. Yahyâ b. Ömer: "Her halükarda iade eder" demiş; İbn Abdilhakem: "Vakit içinde [iade eder]" demiştir. İbn Mes'ûd, Süfyân, es-Sevrî, Ebû Hanîfe ve Muhammed b. el-Hasan: "Üç [günlük] mesafeye sefer eden kimse kısaltır" demişlerdir. Ebû Hanîfe: "Üç gün ve geceleri boyunca deve yürüyüşü ve yaya yürüyüşüdür" demiştir. Enes b. Mâlik'ten on beş milde kısalttığı rivayet edilmiştir. Evzâî şöyle demiştir: "Âlimlerin geneli tam bir günlük mesafede kısaltma görüşündedir ve biz de bunu benimseriz."
واختلف الناس في نوع السفر الذي تقصر فيه الصلاة، فأجمع الناس على الجهاد والحج والعمرة وما ضارعها من صلة رحم وإحياء نفس، واختلف الناس فيما سوى ذلك، فالجمهور على جواز القصر في السفر المباح، كالتجارة ونحوها، وروي عن ابن مسعود أنه قال: لا تقصر الصلاة إلا في حج أو جهاد، وقال عطاء لا تقصر الصلاة إلا في سفر طاعة وسبيل من سبل الخير، وقد روي عن عطاء أنها تقصر في كل المباح، والجمهور من العلماء على أنه لا قصر في سفر المعصية، كالباغي وقاطع الطريق وما في معناهما، وروي عن الأوزاعي وأبي حنيفة إباحة القصر في جميع ذلك. وجمهور العلماء على أن المسافر لا يقصر حتى يخرج من بيوت القرية، وحينئذ هو ضارب في الأرض، وهو قول مالك في المدونة وابن حبيب وجماعة المذهب، قال ابن القاسم في المدونة: ولم يحد لنا مالك في القرب حدا، وروي عن مالك إذا كانت قرية يجمع أهلها فلا يقصر حتى يجاوزها بثلاثة أميال وإلى ذلك في الرجوع، وإن كانت لا يجمع أهلها قصر إذا جاوز بساتينها، وروي عن الحارث بن أبي ربيعة أنه أراد سفرا فصلى بهم ركعتين في منزله، وفيهم الأسود بن يزيد وغير واحد من أصحاب ابن مسعود، وبه قال عطاء بن أبي رباح وسليمان بن موسى، وروي عن مجاهد أنه قال: لا يقصر المسافر يومه الأول حتى الليل، وهو شاذ، وقد ثبت أن النبي ﵇ صلى الظهر بالمدينة أربعا، والعصر بذي الحليفة ركعتين، وليس بينهما ثلث يوم، ويظهر من قوله تعالى فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَقْصُرُوا أن القصر مباح أو مخير فيه، وقد روى ابن وهب عن مالك: أن المسافر مخير، وقاله الأبهري، وعليه حذاق المذهب، وقال مالك في المبسوط: القصر سنة. وهذا هو جمهور المذهب، وعليه جواب المدونة بالإعادة في الوقت لمن أتم في سفره، وقال محمد بن سحنون وإسماعيل القاضي: القصر فرض، وبه قال حماد بن أبي سليمان، وروي نحوه عن عمر بن عبد العزيز، وروي عن ابن عباس أنه قال: من صلى في السفر أربعا فهو كمن صلى في الحضر ركعتين، وحكى ابن المنذر عن عمر بن الخطاب: أنه قال: صلاة السفر ركعتان تمام غير قصر على لسان نبيكم، وقد خاب من افترى، ويؤيد هذا قول عائشة: فرضت الصلاة ركعتين في الحضر والسفر، فأقرت صلاة السفر، وزيد في صلاة الحضر، واختلف العلماء في معنى قوله تعالى: أَنْ تَقْصُرُوا فذهب جماعة من العلماء إلى أنه القصر إلى اثنين من أربع، روي عن علي بن أبي طالب أنه قال: سأل قوم من التجار رسول الله ﷺ، فقالوا: إنّا نضرب
İnsanlar, içinde namazın kısaltılacağı seferin türü hususunda da ihtilaf etmişlerdir. Cihat, hac, umre ve bunlara benzeyen sıla-i rahim ile bir canı kurtarma yolculuğunda ittifak etmişler; bunun dışındakilerde ise ihtilaf etmişlerdir. Cumhur; ticaret ve benzeri mubah seferlerde kısaltmanın caiz olduğu görüşündedir. İbn Mes'ûd'dan: "Namaz ancak hac veya cihatta kısaltılır" dediği rivayet edilmiştir. Atâ: "Namaz ancak bir itaat seferinde ve hayır yollarından birinde kısaltılır" demiştir. Atâ'dan bütün mubah seferlerde kısaltılacağı da rivayet edilmiştir. Âlimlerin cumhuru; âsi (bağî), yol kesici ve benzerleri gibi masiyet seferinde kısaltma olmayacağı görüşündedir. Evzâî ve Ebû Hanîfe'den ise bütün bunlarda kısaltmanın mubah olduğu rivayet edilmiştir. Âlimlerin cumhuruna göre seferî olan kimse, köyün evlerinden çıkmadıkça namazı kısaltmaz; işte o zaman yeryüzünde sefere çıkmış (dâriben fi'l-ard) sayılır. Bu, el-Müdevvene'de Mâlik'in, İbn Habîb'in ve mezhep cumhurunun görüşüdür. İbnü'l-Kāsım el-Müdevvene'de: "Mâlik bize yakınlık konusunda kesin bir sınır çizmedi" demiştir. Mâlik'ten; cemaatle Cuma kılınan bir köy olduğunda orayı üç mil geçmedikçe kısaltmayacağı, dönüşte de durumun böyle olduğu; şayet cemaatle toplanılan bir yer değilse bahçelerini geçtiğinde kısaltacağı rivayet edilmiştir. Hâris b. Ebî Rebîa'dan; sefere çıkmak istediğinde evinde onlara iki rekât kıldırdığı rivayet edilmiştir ki aralarında Esved b. Yezîd ve İbn Mes'ûd'un ashabından birden fazla kişi vardı. Atâ b. Ebî Rabâh ve Süleymân b. Mûsâ da bu görüşü benimsemiştir. Mücâhid'den; seferî kimsenin ilk gününde geceye kadar kısaltamayacağını söylediği rivayet edilmiştir ki bu şaz bir görüştür. Nitekim Peygamber aleyhisselâm'ın Medine'de öğleyi dört, Zülhuleyfe'de ikindiyi iki rekât kıldığı sabittir; oysa aralarındaki mesafe günün üçte biri bile değildir. Yüce Allah'ın: { فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَقْصُرُوا } “...kısaltmanızda size bir günah yoktur” buyruğundan, kısaltmanın mubah veya muhayyer olduğu anlaşılmaktadır. İbn Vehb, Mâlik'ten seferînin muhayyer olduğunu rivayet etmiştir; Ebherî de bunu söylemiştir ve mezhebin yetkin âlimleri buna dayanır. Mâlik el-Mebsût'ta: "Kısaltmak sünnettir" demiştir. Mezhebin cumhuru da budur; el-Müdevvene'nin seferinde tam kılan kimsenin vakit içinde iade etmesi gerektiği cevabı da buna dayanır. Muhammed b. Sahnûn ve Kādî İsmâil: "Kısaltmak farzdır" demişlerdir; Hammâd b. Ebî Süleymân da bu görüştedir. Ömer b. Abdilazîz'den de benzeri rivayet edilmiştir. İbn Abbâs'tan şöyle dediği rivayet edilmiştir: "Seferde dört rekât kılan kimse, mukim iken iki rekât kılan kimse gibidir." İbnü'l-Münzir, Ömer b. el-Hattâb'ın şöyle dediğini nakletmiştir: "Sefer namazı, Peygamberinizin diliyle kısaltma olmaksızın tam iki rekâttır; iftira eden hüsrana uğramıştır." Âişe'nin şu sözü de bunu desteklemektedir: "Namaz, hazarda ve seferde ikişer rekât olarak farz kılındı; sefer namazı olduğu gibi bırakıldı, hazar namazına ise ilave yapıldı." Âlimler Yüce Allah'ın: { أَنْ تَقْصُرُوا } “kısaltmanızda” buyruğunun manası hususunda ihtilaf etmişlerdir. Âlimlerden bir grup, bunun dörtten ikiye kısaltma olduğu görüşüne varmıştır. Ali b. Ebî Tâlib'den şöyle dediği rivayet edilmiştir: Bir grup tüccar Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e sorup: "Bizler yeryüzünde sefere
في الأرض فكيف نصلي؟ فأنزل الله تعالى وَإِذا ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاةِ ثم انقطع الكلام، فلما كان بعد ذلك بحول غزا النبي ﵇، فصلى الظهر، فقال المشركون: لقد أمكنكم محمد وأصحابه من ظهورهم، فهلا شددتم عليهم، فقال قائل منهم: إن لهم أخرى في أثرها، فأنزل الله تعالى بين الصلاتين إِنْ خِفْتُمْ أَنْ يَفْتِنَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا إلى آخر صلاة الخوف، وذكر الطبري في سرد هذه المقالة حديث يعلى بن أمية قال: قلت لعمر بن الخطاب، إن الله تعالى يقول إِنْ خِفْتُمْ وقد أمن الناس، فقال عجبت مما عجبت منه، فسألت رسول الله عن ذلك فقال: «صدقة تصدق الله بها عليكم فاقبلوا صدقته» ، قال الطبري: وهذا كله قول حسن، إلا أن قوله تعالى: وَإِذا كُنْتَ تؤذن بانقطاع ما بعدها مما قبلها، فليس يترتب من لفظ الآية، إلا أن القصر مشروط بالخوف، وفي قراءة أبيّ بن كعب «أن تقصروا من الصلاة أن يفتنكم الذين كفروا» - بسقوط إِنْ خِفْتُمْ وثبتت في مصحف عثمان ﵁، وذهبت جماعة أخرى إلى أن هذه الآية إنما هي مبيحة القصر في السفر للخائف من العدو، فمن كان آمنا فلا قصر له، وروي عن عائشة أنها كانت تقول في السفر: أتموا صلاتكم، فقالوا: إن رسول الله ﷺ كان يقصر، فقالت: إنه كان في حرب وكان يخاف، وهل أنتم تخافون؟ وقال عطاء: كان يتم الصلاة من أصحاب رسول الله ﷺ عائشة وسعد بن أبي وقاص، وأتم عثمان بن عفان، ولكن
çıkıyoruz, nasıl namaz kılacağız?" dediler. Bunun üzerine Yüce Allah: { وَإِذا ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاةِ } “Yeryüzünde sefere çıktığınız zaman namazı kısaltmanızda size bir günah yoktur” [kısmını] indirdi, sonra söz kesildi. Bundan bir yıl sonra Peygamber aleyhisselâm gazaya çıktı ve öğle namazını kıldırdı. Müşrikler: "Muhammed ve ashabı size sırtlarını dönme fırsatı verdiler; üzerlerine baskın yapsaydınız ya!" dediler. İçlerinden biri: "Onların hemen bunun ardında bir namazları daha var" dedi. Bunun üzerine Yüce Allah iki namaz arasında: { إِنْ خِفْتُمْ أَنْ يَفْتِنَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا } “Kâfirlerin size bir kötülük yapmasından korkarsanız...” kısmından korku namazının sonuna kadar olan kısmı indirdi. Taberî bu görüşü aktarırken Ya'lâ b. Ümeyye'nin şu hadisini zikretmiştir: Ömer b. el-Hattâb'a dedim ki: "Yüce Allah: { إِنْ خِفْتُمْ } “korkarsanız” buyuruyor, oysa insanlar artık güvendedir." Ömer: "Senin hayret ettiğin şeye ben de hayret etmiş ve bunu Resûlullah'a sormuştum; o da şöyle buyurdu: «Bu, Allah'ın size verdiği bir sadakadır; O'nun sadakasını kabul edin!»" Taberî şöyle demiştir: Bunların hepsi güzel sözlerdir; ancak Yüce Allah'ın: { وَإِذا كُنْتَ } “Sen de içlerinde bulunduğun zaman...” buyruğu, sonrasının öncesinden koptuğunu hissettirmektedir. Ayetin lafzından sadece kısaltmanın korku şartına bağlı olduğu anlaşılmaktadır. Übey b. Ka'b'ın kıraatinde { إِنْ خِفْتُمْ } kısmı düşerek «en taksurû mine's-salâti en yeftinekümü'llezîne keferû» şeklindedir; Osman radıyallâhu anh'ın mushafında ise sabittir. Diğer bir grup ise bu ayetin ancak düşmandan korkan kimseye seferde namazı kısaltmayı mubah kıldığı, güvende olan kimse için ise kısaltma olamayacağı görüşüne varmıştır. Âişe'den seferde: "Namazınızı tam kılın" dediği rivayet edilmiştir. Onlar: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem kısaltıyordu" deyince, o: "O savaş içindeydi ve korkuyordu; siz de korkuyor musunuz?" demiştir. Atâ şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından Âişe ve Sa'd b. Ebî Vakkās namazı tam kılıyorlardı. Osman b. Affân da tam kılmıştır; fakat
علل ذلك بعلل غير هذه، وكذلك علل إتمام عائشة أيضا بغير هذا وقال آخرون: القصر المباح في هذه الآية إنما هو قصر الركعتين إلى ركعة، والركعتان في السفر إنما هي تمام، وقصرها أن تصير ركعة، قال السدي: إذا صليت في السفر ركعتين فهو تمام، والقصر لا يحل إلا أن يخاف، فهذه الآية مبيحة أن تصلي كل طائفة ركعة لا تزيد عليها شيئا، ويكون للإمام ركعتان، وروي عن ابن عمر ﵁ أنه قال: ركعتان في السفر تمام غير قصر، إنما القصر في صلاة المخافة يصلي الإمام بطائفة ركعة، ثم يجيء هؤلاء فيصلي بهم ركعة، فتكون للإمام ركعتان ولهم ركعة، ركعة، وقال نحو هذا سعيد بن جبير وجابر بن عبد الله وكعب من أصحاب النبي ﷺ، وفعله حذيفة بطبرستان وقد سأله الأمير سعيد بن العاصي ذلك، وروى ابن عباس: أن النبي ﷺ صلى كذلك في غزوة ذي قرد ركعة بكل طائفة ولم يقضوا، وقال مجاهد عن ابن عباس: فرض الله الصلاة على لسان نبيكم في الحضر أربعا، وفي السفر ركعتين، وفي الخوف ركعة، وروى جابر بن عبد الله: أن النبي ﷺ صلى كذلك بأصحابه يوم حارب خصفة وبني ثعلبة، وروى أبو هريرة: أن النبي ﷺ صلى كذلك بين ضجنان وعسفان، وقال آخرون: هذه الآية مبيحة القصر من حدود الصلاة وهيئتها عند المسايفة واشتعال الحرب، فأبيح لمن هذه حاله أن يصلي إيماء برأسه، ويصلي ركعة واحدة حيث توجه إلى تكبيرتين إلى تكبيرة على ما تقدم من أقوال العلماء في تفسير قوله تعالى: فَإِنْ خِفْتُمْ فَرِجالًا أَوْ رُكْباناً [البقرة: ٢٣٩] ورجح الطبري هذا القول، وقال: إنه يعادله قوله فَإِذَا اطْمَأْنَنْتُمْ فَأَقِيمُوا الصَّلاةَ أي بحدودها وهيئتها الكاملة، وقرأ الجمهور «تقصروا» بفتح التاء وضم الصاد، وروى الضبي عن أصحابه «تقصروا» بضم التاء وكسر الصاد وسكون القاف وقرأ الزهري «تقصّروا» بضم التاء وفتح القاف وكسر الصاد وشدها. ويَفْتِنَكُمُ معناه: يمتحنكم بالحمل عليكم وإشغال نفوسكم في صلاتكم، ونحو
bunun gerekçesi bundan başka sebeplerle açıklanmıştır; nitekim Âişe'nin tam kılması da bundan başka [sebeplerle] açıklanmıştır. Başkaları da şöyle demiştir: Bu ayette mubah kılınan kısaltma, iki rekâtın bir rekâta indirilmesidir; seferdeki iki rekât ise zaten tamdır ve onun kısaltılması bir rekât olmasıdır. Süddî şöyle demiştir: Seferde iki rekât kıldığında bu tamdır; kısaltmak ise ancak korku halinde helal olur. Dolayısıyla bu ayet, her grubun bir rekât kılıp üzerine bir şey eklememesini ve imam için iki rekât olmasını mubah kılmaktadır. İbn Ömer radıyallâhu anh'tan şöyle dediği rivayet edilmiştir: "Seferde iki rekât, kısaltma olmaksızın tamdır. Kısaltma ancak korku namazındadır; imam bir gruba bir rekât kıldırır, sonra diğerleri gelir, onlara da bir rekât kıldırır. Böylece imam için iki rekât, onlar için ise birer rekât olur." Saîd b. Cübeyr, Câbir b. Abdillâh ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından Kâ'b da buna benzer söz söylemişlerdir. Huzeyfe, Taberistan'da iken Emir Saîd b. el-Âs'ın bunu kendisine sorması üzerine böyle uygulamıştır. İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Zû Kared Gazvesi'nde böyle kılmış; her bir gruba birer rekât kıldırmış ve onlar kaza etmemişlerdir. Mücâhid, İbn Abbâs'tan nakletmiştir: "Allah namazı Peygamberinizin diliyle hazarda dört, seferde iki, korku halinde ise bir rekât olarak farz kılmıştır." Câbir b. Abdillâh'tan rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Hasfe ve Benî Sa'lebe ile savaştığı gün ashabına böyle kıldırmıştır. Ebû Hüreyre'den rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Dacnân ile Usfân arasında da böyle kıldırmıştır. Başkaları da şöyle demiştir: Bu ayet, kılıçların çekildiği ve savaşın kızıştığı anda namazın sınırlarından ve rükünlerinden kısaltmayı mubah kılmaktadır. Bu durumda olan kimsenin başıyla ima ederek kılması, tekbir ve tekbirle yöneldiği tarafa doğru bir tek rekât kılması mubah kılınmıştır; bu husus Yüce Allah'ın: { فَإِنْ خِفْتُمْ فَرِجالًا أَوْ رُكْباناً } [el-Bakara: 239] “Eğer korkarsanız yaya yahut binekli olarak [kılın]” buyruğunun tefsirinde geçen âlimlerin sözlerine uygundur. Taberî bu görüşü tercih etmiş ve şöyle demiştir: { فَإِذَا اطْمَأْنَنْتُمْ فَأَقِيمُوا الصَّلاةَ } “Güvene kavuştuğunuzda namazı dosdoğru kılın” yani sınırları ve tam heyetiyle kılın buyruğu bunu dengelemektedir. Kıraat cumhuru «taksurû (تقصروا)» kelimesini te harfinin fethası ve sâd harfinin dammesiyle okumuştur. Dabbî ise ashabından te'nin dammesi, sâd'ın kesresi ve kāf'ın sükûnu ile «tuksirû (تقصروا)» okuduklarını rivayet etmiştir. Zührî ise te'nin dammesi, kāf'ın fethası ve sâd'ın şeddeli kesresi ile «tukassirû (تقصّروا)» şeklinde okumuştur. { يَفْتِنَكُمُ } ifadesinin manası: Üzerinize hamle yaparak ve namazınızda zihninizi meşgul ederek sizi imtihan etmeleridir. Buna benzer
هذا قول صاحب الحائط: لقد أصابتني في مالي هذا فتنة، وأصل الفتنة الاختبار بالشدائد، وإلى هذا المعنى ترجع كيف تصرفت، وعدو وصف يجري على الواحد والجماعة، و «مبين» مفعل من أبان، المعنى: قد جلحوا في عدواتكم وراموكم كل مرام.
olarak bahçe sahibinin: "Bu malımda başıma bir fitne (iptila) geldi" sözü de bu kabildendir. Fitnenin aslı, şiddet ve sıkıntılarla sınamaktır; hangi türeve girerse girsin bu manaya döner. Düşman (adüvv) tekil ve çoğul için kullanılan bir sıfattır. "Mübîn" ise ebâne fiilinden müf'ildir. Anlamı: Düşmanlıklarını açıkça ortaya koymuşlar ve size her türlü kötülüğü yapmayı hedeflemişlerdir.
وقوله تعالى: وَإِذا كُنْتَ فِيهِمْ الآية قال جمهور الأمة: الآية خطاب للنبي ﵇، وهو يتناول الأمراء بعده إلى يوم القيامة، وقال أبو يوسف وإسماعيل بن علية: الآية خصوص للنبي ﷺ، لأن الصلاة بإمامة النبي ﵇ لا عوض منها، وغيره من الأمراء منه العوض، فيصلي الناس بإمامين، طائفة بعد طائفة، ولا يحتاج إلى غير ذلك.
Yüce Allah'ın: { وَإِذا كُنْتَ فِيهِمْ } “Sen de içlerinde bulunduğun zaman...” ayeti hakkında ümmetin cumhuru şöyle demiştir: Bu ayet Peygamber aleyhisselâm'a bir hitaptır ve kıyamet gününe kadar ondan sonraki emirleri (yöneticileri) de kapsamaktadır. Ebû Yûsuf ve İsmâil b. Uleyye ise şöyle demişlerdir: Bu ayet sadece Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e hastır; çünkü Peygamber aleyhisselâm'ın imamlığının yerini tutacak bir bedel yoktur, diğer emirlerin ise bedeli vardır. Dolayısıyla insanlar grup grup iki imam arkasında namaz kılarlar ve bundan başkasına ihtiyaç duyulmaz.
قال القاضي أبو محمد: وكذلك جمهور العلماء على أن صلاة الخوف تصلى في الحضر إذا نزل الخوف، وقال قوم: لا صلاة خوف في حضر، وقاله في المذهب عبد الملك بن الماجشون، وقال الطبري: فَأَقَمْتَ لَهُمُ معناه: حدودها وهيئتها، ولم تقصر على ما أبيح قبل في حال المسايفة، وقوله فَلْتَقُمْ طائِفَةٌ مِنْهُمْ مَعَكَ، أمر بالانقسام، أي وسائرهم وجاه العدو حذرا وتوقع حملته، وأعظم الروايات والأحاديث على أن صلاة الخوف إنما نزلت الرخصة فيها في غزوة ذات الرقاع، وهي غزوة محارب وخصفة، وفي بعض الروايات: أنها نزلت في ناحية عسفان وضجنان، والعدو: خيل قريش، عليها خالد بن الوليد، واختلف من المأمور بأخذ الأسلحة هنا؟ فقيل الطائفة المصلية، وقيل: بل الحارسة.
Kādî Ebû Muhammed şöyle dedi: Aynı şekilde âlimlerin cumhuruna göre, korku baş gösterdiğinde korku namazı hazarda da kılınır. Bir topluluk ise: "Hazarda korku namazı olmaz" demiştir; mezhep içinde Abdülmelik b. el-Mâcişûn da bunu söylemiştir. Taberî şöyle demiştir: { فَأَقَمْتَ لَهُمُ } ifadesinin manası: Namazın sınırlarını ve erkânını ikame ettin ve daha önce kılıçlaşma anında mubah kılınan [şekle] kısaltmadın [demektir]. { فَلْتَقُمْ طائِفَةٌ مِنْهُمْ مَعَكَ } “onlardan bir grup seninle beraber dursun” buyruğu, bölünmeyi emretmektedir; yani diğerleri de tedbir amacıyla ve düşmanın hücumunu bekleyerek düşmanın karşısında dursunlar. Rivayetlerin ve hadislerin çoğuna göre korku namazı ruhsatı Zâtü'r-Rikā' Gazvesi'nde -ki bu Muhârib ve Hasfe gazvesidir- inmiştir. Bazı rivayetlerde ise Usfân ve Dacnân tarafında indiği belirtilmiştir; düşman ise başında Hâlid b. Velîd'in bulunduğu Kureyş süvarileriydi. Burada silahları alması emredilenlerin kim olduğu hususunda ihtilaf edilmiştir: Namaz kılan grup olduğu söylendiği gibi, nöbet tutan grup olduğu da söylenmiştir.
قال القاضي أبو محمد: ولفظ الآية يتناول الكل، ولكن سلاح المصلين ما خف، واختلفت الآثار في هيئة صلاة النبي ﵇ بأصحابه صلاة الخوف، وبحسب ذلك اختلف الفقهاء، فروى يزيد بن رومان عن صالح بن خوات عن سهل بن أبي حثمة أنه صلّى مع رسول الله ﷺ صلاة الخوف يوم ذات الرقاع، فصفت طائفة معه وطائفة وجاه العدو فصلى بالذين معه ركعة، ثم ثبت قائما وأتموا ثم انصرفوا فصفوا وجاه العدو وجاءت الطائفة الأخرى فصلى بهم الركعة التي بقيت من صلاته، ثم ثبت جالسا وأتموا لأنفسهم، ثم سلم بهم، وروى القاسم بن محمد عن صالح بن خوات عن سهل هذا الحديث بعينه، إلا أنه روى أن النبي ﷺ حين صلّى بالطائفة الأخيرة ركعة، سلم، ثم قضت هي بعد سلامه، وبهذا الحديث أخذ مالك ﵀ في صلاة الخوف، كان أولا يميل إلى رواية يزيد بن رومان، ثم رجع إلى رواية القاسم بن محمد بن أبي بكر، وروى مجاهد وغيره عن ابن عياش الزرقي واسمه زيد بن الصامت على خلاف فيه: أن النبي ﵇ صلّى صلاة الخوف بعسفان والعدو في قبلته، قال: فصلى بنا النبي ﷺ الظهر، فقال المشركون: لقد كانوا على حال لو أصبنا غرتهم، فقالوا: تأتي الآن عليهم صلاة هي أحب إليهم من أبنائهم وأنفسهم، قال: فنزل جبريل بين الظهر والعصر بهذه الآيات، وأخبره خبرهم، ثم قام رسول الله ﷺ فصف العسكر خلفه صفين، ثم كبر فكبروا جميعا، ثم ركع فركعنا جميعا، ثم رفع فرفعنا جميعا، ثم سجد النبي ﷺ بالصف الذي يليه والآخرون قيام يحرسونهم، فلما سجدوا وقاموا سجد الآخرون في مكانهم، ثم تقدموا إلى مصاف المتقدمين وتأخر المتقدمون إلى مصاف المتأخرين، ثم ركع فركعوا جميعا، ثم رفع فرفعوا جميعا، ثم سجد النبي فسجد الصف الذي يليه، فلما رفع سجد الآخرون، ثم سلم فسلموا جميعا، ثم
Kādî Ebû Muhammed şöyle dedi: Ayetin lafzı hepsini kapsamaktadır, ancak namaz kılanların silahı hafif olanlardır. Peygamber aleyhisselâm'ın ashabına korku namazını kıldırma şekline dair rivayetler farklılık göstermiş ve fakihler de buna göre ihtilaf etmişlerdir. Yezîd b. Rûmân, Sâlih b. Havvât yoluyla Sehl b. Ebî Hasme'den rivayet ettiğine göre o, Zâtü'r-Rikā' günü Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile beraber korku namazı kılmıştır: Bir grup onunla saf tutmuş, bir grup da düşmanın karşısında durmuştur. Beraberindekilere bir rekât kıldırmış, sonra ayakta sabit durmuş, onlar [ikinci rekâtı] tamamlayıp ayrılmış ve düşmanın karşısında saf tutmuşlardır. Diğer grup gelmiş, onlara da namazından kalan bir rekâtı kıldırmış, sonra oturarak beklemiş, onlar da kendi başlarına [ikinci rekâtı] tamamlamışlar, sonra onlarla birlikte selam vermiştir. Kāsım b. Muhammed, Sâlih b. Havvât kanalıyla Sehl'den bu hadisin aynısını rivayet etmiş, ancak Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in son gruba bir rekât kıldırdığında selam verdiğini, o grubun ise onun selamından sonra namazını kaza ettiğini rivayet etmiştir. Mâlik rahimehullâh korku namazında bu hadisi esas almıştır; önceleri Yezîd b. Rûmân'ın rivayetine meylederken sonra Kāsım b. Muhammed b. Ebî Bekr'in rivayetine dönmüştür. Mücâhid ve başkaları, İbn Ayyâş ez-Zürakī'den -hakkındaki ihtilafla birlikte ismi Zeyd b. Sâmit'tir- şöyle rivayet etmiştir: Peygamber aleyhisselâm düşman kıblesinde iken Usfân'da korku namazı kıldırdı. Dedi ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bize öğle namazını kıldırdı, müşrikler: "Onlar öyle bir durumdaydılar ki keşke gafletlerini yakalasaydık" dediler ve: "Şimdi onlara öyle bir namaz gelecek ki o kendilerine evlatlarından ve canlarından daha sevimlidir" diye konuştular. Dedi ki: Bunun üzerine Cibrîl öğle ile ikindi arasında bu ayetlerle indi ve onların durumunu haber verdi. Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem kalktı ve orduyu arkasında iki saf yaptı. Tekbir aldı, hepsi birden tekbir aldı; rükûa vardı, hep birlikte rükûa vardık; doğruldu, hep birlikte doğrulduk. Sonra Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem hemen arkasındaki safla secdeye vardı, diğerleri ise onları korumak için ayakta durdu. Secde edip kalktıklarında diğerleri oldukları yerde secde ettiler; sonra öndekilerin safına ilerlediler, öndekiler de arkadakilerin safına gerilediler. Sonra rükûa vardı, hepsi birden rükûa vardı; doğruldu, hepsi birden doğruldu. Sonra Peygamber secde etti, hemen arkasındaki saf da secde etti; o doğrulunca diğerleri secde etti. Sonra selam verdi, hepsi birden selam verdiler; sonra
انصرفوا، قال عبد الرزاق بن همام في مصنفه: وروى الثوري عن هشام مثل هذا، إلا أنه قال: ينكص الصف المقدم القهقرى حين يرفعون رؤوسهم من السجود، ويتقدم الآخرون فيسجدون في مصاف الأولين، قال عبد الرزاق عن معمر عن خلاد بن عبد الرحمن عن مجاهد قال: لم يصل النبي ﷺ صلاة الخوف إلا مرتين، مرة بذات الرقاع من أرض بني سليم، ومرة بعسفان والمشركون بضجنان بينهم وبين القبلة.
ayrıldılar. Abdürrezzâk b. Hemmâm el-Musannef'inde şöyle demiştir: Sevrî, Hişâm'dan bunun benzerini rivayet etmiş, ancak şöyle demiştir: Öndeki saf secdeden başını kaldırdığında gerisin geri çekilir, arkadakiler ilerleyip öndekilerin safında secde ederler. Abdürrezzâk, Ma'mer'den, Hallâd b. Abdirrahmân'dan, Mücâhid'den naklettiğine göre Mücâhid şöyle demiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem korku namazını sadece iki defa kıldı; bir defasında Benî Süleym yurdundaki Zâtü'r-Rikā'da, bir defasında da müşrikler Dacnân'da kendileriyle kıble arasında iken Usfân'da.
قال القاضي أبو محمد: وظاهر اختلاف الروايات عن النبي ﷺ يقتضي أنه صلى صلاة الخوف في غير هذين الموطنين، وذكر ابن عباس أنه كان في غزوة ذي قرد صلاة خوف، وروى عبد الله بن عمر: أن النبي ﷺ صلى بإحدى الطائفتين ركعة والطائفة الأخرى مواجهة العدو، ثم انصرفوا وقاموا في مقام أصحابهم مقبلين على العدو، وجاء أولئك فصلى بهم النبي ﵇ ركعة، ثم سلم، ثم قضى هؤلاء ركعة وهؤلاء ركعة في حين واحد، وبهذه الصفة في صلاة الخوف أخذ أشهب ﵀، ومشى على الأصل في أن لا يقضي أحد قبل زوال حكم الإمام، فكذلك لا يبني، ذكر هذا عن أشهب جماعة منهم ابن عبد البر وابن يونس وغيرهما، وحكى اللخمي عنه: أن مذهبه أن يصلي الإمام بطائفة ركعة ثم ينصرفون تجاه العدو، وتأتي الأخرى فيصلي بهم ركعة ثم يسلم وتقوم التي معه تقضي، فإذا فرغوا منه صاروا تجاه العدو، وقضت الأخرى. وهذه سنة رويت عن ابن مسعود، ورجح ابن عبد البر القول بما روي عن ابن عمر، وروي أن سهل بن أبي حثمة قد روي عنه مثل ما روي عن ابن عمر سواء، وروى حذيفة حين حكى صلاة النبي ﵇ في الخوف: أنه صلى بكل طائفة ركعة، ولم يقض أحد من الطائفتين شيئا زائدا على ركعة، وذكر ابن عبد البر وغيره عن جابر بن عبد الله: أن النبي ﷺ صلى بكل طائفة ركعتين، فكانت لرسول الله أربع، ولكل رجل ركعتان، وبهذه كان يفتي الحسن بن أبي الحسن، وهو قول يجيزه كل من أجاز اختلاف نية الإمام والمأموم في الصلاة، وقال أصحاب الرأي: إذا كانت صلاة المغرب افتتح الإمام الصلاة ومعه طائفة، وطائفة بإزاء العدو، فيصلي بالتي معه ركعتين، ثم يصيرون إلى إزاء العدو، وتأتي الأخرى فيدخلون مع الإمام، فيصلي بهم ركعة ثم يسلم وحده، ثم يقومون إلى إزاء العدو، وتأتي الطائفة التي صلت مع الإمام ركعتين إلى مقامهم الأول في الصلاة، فيقضون ركعة وسجدتين وحدانا ويسلمون، ثم يجيئون إلى إزاء العدو، وتنصرف الطائفة الأخرى إلى مقام الصلاة، فيقضون ركعتين بقراءة وحدانا ويسلمون، وكملت صلاتهم.
Kādî Ebû Muhammed şöyle dedi: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den gelen rivayetlerin zahiri farklılığı, onun korku namazını bu iki yerin dışında da kıldırdığını göstermektedir. İbn Abbâs, Zû Kared Gazvesi'nde de korku namazı kılındığını zikretmiştir. Abdullah b. Ömer şöyle rivayet etmiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem iki gruptan birine bir rekât kıldırdı, diğer grup ise düşmanın karşısındaydı. Sonra [namaz kılanlar] ayrılıp düşmana yönelerek arkadaşlarının mevkiinde durdular; diğerleri geldi ve Peygamber aleyhisselâm onlara bir rekât kıldırdı, sonra selam verdi. Ardından berikiler de ötekiler de aynı anda birer rekât kaza ettiler. Korku namazında bu şekli Eşheb rahimehullâh benimsemiş ve imamın hükmü kalkmadıkça kimsenin kaza etmeyeceği, dolayısıyla bina da edemeyeceği aslına göre hareket etmiştir. Bunu Eşheb'den İbn Abdilberr, İbn Yûnus ve diğerlerinin de aralarında bulunduğu bir topluluk nakletmiştir. Lahmî ise ondan şunu nakletmiştir: Onun mezhebine göre imam bir gruba bir rekât kıldırır, sonra onlar düşman tarafına giderler; diğeri gelir, onlara bir rekât kıldırır, sonra selam verir ve onunla olan grup kalkıp kaza eder; onlar bitirince düşman tarafına geçerler ve diğeri kaza eder. Bu, İbn Mes'ûd'dan rivayet edilen bir sünnettir. İbn Abdilberr, İbn Ömer'den rivayet edilen görüşü tercih etmiştir. Sehl b. Ebî Hasme'den de tıpkı İbn Ömer'den rivayet edilenin aynısının nakledildiği rivayet olunmuştur. Huzeyfe, Peygamber aleyhisselâm'ın korku namazını anlatırken her bir gruba birer rekât kıldırdığını ve iki gruptan hiçbirinin bir rekât üzerine fazladan bir şey kaza etmediğini rivayet etmiştir. İbn Abdilberr ve başkaları Câbir b. Abdillâh'tan şöyle zikretmişlerdir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem her bir gruba ikişer rekât kıldırdı; böylece Resûlullah için dört, her bir adam için ikişer rekât oldu. Hasan [el-Basrî] b. Ebi'l-Hasan bu şekilde fetva verirdi; bu, imam ile cemaatin namazdaki niyetlerinin farklı olmasını caiz gören herkesin caiz gördüğü bir görüştür. Rey ehli ise şöyle demiştir: Akşam namazı olduğunda imam yanında bir grupla namaza başlar, diğer grup ise düşmanın karşısında durur. Yanındakilere iki rekât kıldırır, sonra onlar düşmanın karşısına geçerler; diğeri gelip imama dahil olur, onlara bir rekât kıldırır, sonra imam tek başına selam verir. Ardından onlar düşmanın karşısına geçerler; imamla iki rekât kılan grup namazdaki ilk mevkilerine gelip tek başlarına kıraatsiz bir rekât ve iki secde kaza eder ve selam verirler; sonra düşmanın karşısına gelirler, diğer grup namaz mahalline dönüp kıraatle tek başlarına iki rekât kaza eder ve selam verirler, böylece namazları tamamlanmış olur.
قال القاضي أبو محمد- ﵀: وهذا طرد قول أصحاب الرأي في سائر الصلوات، سأل مروان بن الحكم أبا هريرة، هل صليت مع رسول الله ﷺ صلاة الخوف؟ قال أبو هريرة:
Kādî Ebû Muhammed -rahimehullâh- şöyle dedi: Bu, Rey ehlinin diğer namazlardaki görüşlerinin bir uzantısıdır. Mervân b. el-Hakem, Ebû Hüreyre'ye: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte korku namazı kıldın mı?" diye sordu. Ebû Hüreyre:
نعم، قال مروان: متى؟ قال أبو هريرة: عام غزوة نجد: قام رسول الله ﷺ إلى صلاة العصر فقامت معه طائفة، وطائفة أخرى مقابل العدو وظهورهم إلى القبلة، فكبر رسول الله وكبروا جميعا الذين معه والذين بإزاء العدو ثم ركع رسول الله وركع معه الذين معه وسجدوا كذلك ثم قام رسول الله ﷺ فصارت الطائفة التي كانت معه إلى إزاء العدو وأقبلت الطائفة التي كانت بإزاء العدو فركعوا وسجدوا ورسول الله قائم كما هو ثم قاموا فركع رسول الله ركعة أخرى وركعوا معه وسجد فسجدوا
"Evet" dedi. Mervân: "Ne zaman?" diye sordu. Ebû Hüreyre şöyle dedi: Necid Gazvesi yılında: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ikindi namazına durdu, onunla birlikte bir grup namaza durdu; diğer grup ise sırtları kıbleye dönük halde düşmanın karşısındaydı. Resûlullah tekbir aldı; onunla beraber olanlar da düşmanın karşısında olanlar da hepsi birden tekbir aldılar. Sonra Resûlullah rükûa vardı, beraberindekiler de onunla rükûa vardılar ve aynı şekilde secde ettiler. Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem kalktı; onunla olan grup düşmanın karşısına geçti, düşmanın karşısında olan grup geldi ve rükû edip secdeye vardılar, Resûlullah ise olduğu gibi ayakta duruyordu. Sonra kalktılar; Resûlullah diğer rekât için rükûa vardı, onlar da onunla rükûa vardılar; secde etti, onlar da onunla secde ettiler;
معه ثم أقبلت الطائفة التي كانت بإزاء العدو فركعوا وسجدوا ورسول الله قاعد ثم كان السلام فسلم رسول الله وسلموا جميعا. وأسند أبو داود في مصنفه عن عائشة ﵂ صفة في صلاة النبي صلاة الخوف تقرب مما روي عن أبي هريرة وتخالفها في أشياء إلا أنها صفة صلاة الخوف من لدن قول أبي يوسف وابن علية أحد عشر قولا منع صلاة الخوف لكونها خاصة النبي ﷺ وعشر صفات على القول الشهير فإنها باقية للأمراء.
sonra düşmanın karşısında olan grup geldi, rükû edip secdeye vardılar, Resûlullah ise oturuyordu. Sonra selam verildi; Resûlullah selam verdi, hepsi birden selam verdiler. Ebû Dâvûd Musannef'inde Âişe radıyallâhu anhâ'dan Peygamber'in korku namazı kıldırması hakkında Ebû Hüreyre'den rivayet edilene yakın, ancak bazı hususlarda ondan farklı bir şekil rivayet etmiştir. Ancak korku namazının şekli; korku namazını Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e has kılarak meneden Ebû Yûsuf ve İbn Uleyye'nin sözünden itibaren on bir görüşe, emirlere de baki olduğunu söyleyen meşhur görüşe göre ise on şekle ulaşır.
الضمير في سَجَدُوا للطائفة المصلية والمعنى: فإذا سجدوا معك الركعة الأولى فلينصرفوا، هذا على بعض الهيئات المروية والمعنى: فإذا سجدوا ركعة القضاء وهذا على هيئة سهل بن أبي حثمة، والضمير في قوله: فَلْيَكُونُوا يحتمل أن يكون للذين سجدوا ويحتمل أن يكون للطائفة القائمة أولا بإزاء العدو ويجيء الكلام وصاة في حال الحذر والحرب، وقرأ الحسن وابن أبي إسحاق «فلتقم» بكسر اللام، وقرأ الجمهور وَلْتَأْتِ طائِفَةٌ بالتاء، وقرأ أبو حيوة «وليأت» بالياء، وقوله تعالى: وَدَّ الَّذِينَ كَفَرُوا الآية إخبار عن معتقد القوم وتحذير من الغفلة، لئلا ينال العدو أمله. وأسلحة جمع سلاح، وفي قوله تعالى:
{ سَجَدُوا } ifadesindeki zamir, namaz kılan gruba aittir; manası ise: "Seninle birlikte birinci rekâtı secde ettiklerinde ayrılsınlar" demektir. Bu, rivayet edilen bazı şekillere göredir; manası: "Kaza rekâtını secde ettiklerinde" demektir ki bu da Sehl b. Ebî Hasme'nin şekline göredir. { فَلْيَكُونُوا } “olsunlar” buyruğundaki zamirin secde edenlere ait olması muhtemel olduğu gibi, başta düşmanın karşısında duran gruba ait olması da muhtemeldir. Bu durumda söz, tehlike ve savaş anında bir tavsiye niteliğindedir. Hasan ve İbn Ebî İshâk, lâm harfinin kesresiyle «li-tekum (فلتقم)» şeklinde okumuşlardır. Kıraat cumhuru { وَلْتَأْتِ طائِفَةٌ } ifadesini te harfiyle, Ebû Hayve ise ye harfiyle «ve'l-ye'ti (وليأت)» şeklinde okumuştur. Yüce Allah'ın: { وَدَّ الَّذِينَ كَفَرُوا } “Kâfirler istediler ki...” buyruğu, düşmanın emeline ulaşamaması için o kavmin inancını haber vermekte ve gaflete düşmekten sakındırmaktadır. "Eslıha (أسلحة)", silah (سلاح) kelimesinin çoğuludur. Yüce Allah'ın şu buyruğunda:
مَيْلَةً واحِدَةً بناء مبالغة أي مستأصلة لا يحتاج معها إلى ثانية، وقوله تعالى: وَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ الآية ترخيص، قال ابن عباس: نزلت بسبب عبد الرحمن بن عوف، كان مريضا فوضع سلاحه فعنفه بعض الناس.
{ مَيْلَةً واحِدَةً } “tek bir baskın” ifadesi mübalağa yapısındadır; yani ardına ikincisine ihtiyaç bırakmayacak kökten bir darbe demektir. Yüce Allah'ın: { وَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ } “Size bir vebal yoktur...” buyruğu ise bir ruhsattır. İbn Abbâs şöyle demiştir: Abdurrahman b. Avf hakkında nazil olmuştur; kendisi hastaydı, silahını bıraktı, bunun üzerine bazı kimseler onu ayıpladılar.
قال القاضي أبو محمد ﵀: كأنهم تلقوا الأمر بأخذ السلاح على الوجوب، فرخص الله تعالى في هاتين الحالتين، وينقاس عليهما كل عذر يحدث في ذلك الوقت، ثم قوى الله تعالى نفوس المؤمنين بقوله إِنَّ اللَّهَ أَعَدَّ لِلْكافِرِينَ عَذاباً مُهِيناً.
Kādî Ebû Muhammed -rahimehullâh- şöyle dedi: Sanki onlar silahı alma emrini vücub (farziyet) olarak anladılar; bunun üzerine Yüce Allah bu iki durumda ruhsat verdi. O vakitte meydana gelen her mazeret de bu ikisine kıyas edilir. Sonra Yüce Allah: { إِنَّ اللَّهَ أَعَدَّ لِلْكافِرِينَ عَذاباً مُهِيناً } “Şüphesiz Allah, kâfirlere alçaltıcı bir azap hazırlamıştır” buyruğu ile müminlerin gönüllerini takviye etmiştir.
قوله تعالى:
Yüce Allah'ın şu buyruğu:
[سورة النساء (٤) : الآيات ١٠٣ الى ١٠٤]
[Nisâ Suresi (4), Ayetler 103-104]
فَإِذا قَضَيْتُمُ الصَّلاةَ فَاذْكُرُوا اللَّهَ قِياماً وَقُعُوداً وَعَلى جُنُوبِكُمْ فَإِذَا اطْمَأْنَنْتُمْ فَأَقِيمُوا الصَّلاةَ إِنَّ الصَّلاةَ كانَتْ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ كِتاباً مَوْقُوتاً (١٠٣) وَلا تَهِنُوا فِي ابْتِغاءِ الْقَوْمِ إِنْ تَكُونُوا تَأْلَمُونَ فَإِنَّهُمْ يَأْلَمُونَ كَما تَأْلَمُونَ وَتَرْجُونَ مِنَ اللَّهِ ما لا يَرْجُونَ وَكانَ اللَّهُ عَلِيماً حَكِيماً (١٠٤)
{ فَإِذا قَضَيْتُمُ الصَّلاةَ فَاذْكُرُوا اللَّهَ قِياماً وَقُعُوداً وَعَلى جُنُوبِكُمْ فَإِذَا اطْمَأْنَنْتُمْ فَأَقِيمُوا الصَّلاةَ إِنَّ الصَّلاةَ كانَتْ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ كِتاباً مَوْقُوتاً (١٠٣) وَلا تَهِنُوا فِي ابْتِغاءِ الْقَوْمِ إِنْ تَكُونُوا تَأْلَمُونَ فَإِنَّهُمْ يَأْلَمُونَ كَما تَأْلَمُونَ وَتَرْجُونَ مِنَ اللَّهِ ما لا يَرْجُونَ وَكانَ اللَّهُ عَلِيماً حَكِيماً (١٠٤) } “Namazı kıldığınız zaman, ayaktayken, otururken ve yanlarınız üzerinde yatarken Allah'ı zikredin. Güvene kavuştuğunuzda ise namazı dosdoğru kılın. Çünkü namaz, müminler üzerine vakitleri belirlenmiş bir farzdır. (103) O topluluğu takip etmekte gevşeklik göstermeyin. Eğer siz acı çekiyorsanız, şüphesiz onlar da sizin acı çektiğiniz gibi acı çekiyorlar. Üstelik siz, Allah'tan onların ummadığı şeyleri ummaktasınız. Allah her şeyi bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir. (104)”
ذهب جمهور العلماء إلى أن هذا الذكر المأمور به إنما هو إثر صلاة الخوف، على حد ما أمروا عند
Âlimlerin cumhuru, emredilen bu zikrin tıpkı hac menâsikinin tamamlanmasının ardından Allah'ı zikretmekle emrolundukları gibi,
قضاء المناسك بذكر الله، فهو ذكر باللسان، وذهب قوم إلى أن قَضَيْتُمُ بمعنى فعلتم، أي إذا تلبستم بالصلاة فلتكن على هذه الهيئات بحسب الضرورات: المرض، وغيره، وبحسب هذه الآية رتب ابن المواز صلاة المريض فقال: يصلي قاعدا فإن لم يطق فعلى جنبه الأيمن، فإن لم يطق فعلى الأيسر، فإن لم يطق فعلى الظهر، ومذهب مالك في المدونة التخيير، لأنه قال: فعلى جنبه أو على ظهره، وحكى ابن حبيب عن ابن القاسم أنه قال: يبتدىء بالظهر ثم بالجنب، قال ابن حبيب: وهو وهم، قال اللخمي: وليس بوهم، بل هو أحكم في استقبال القبلة، وقال سحنون: يصلي على جنبه الأيمن كما يجعل في قبره، فإن لم يقدر فعلى ظهره، و «الطمأنينة» في الآية: سكون النفس من الخوف، وقال بعض المتأولين: المعنى:
korku namazının hemen peşinden olduğu görüşüne varmışlardır; dolayısıyla bu dil ile yapılan bir zikirdir. Bir grup ise { قَضَيْتُمُ } ifadesinin "yaptığınız zaman" manasında olduğunu, yani namaza başladığınızda hastalık ve benzeri zaruret hallerine göre bu şekillerde olmasını ifade ettiğini savunmuştur. İbnü'l-Mevvâz hasta namazını bu ayete göre tertip ederek şöyle demiştir: Oturarak kılar, güç yetiremezse sağ yanı üzerine yatarak kılar, güç yetiremezse sol yanı üzerine, ona da güç yetiremezse sırtüstü kılar. Mâlik'in el-Müdevvene'deki mezhebi ise muhayyerliktir; çünkü o: "Yan üstü yahut sırtüstü" demiştir. İbn Habîb, İbnü'l-Kāsım'dan önce sırtüstü sonra yan üstü başlanacağını söylediğini nakletmiş, İbn Habîb de: "Bu bir vehimdir" demiştir. Lahmî ise: "Vehim değildir, aksine kıbleye yönelmek açısından daha sağlamdır" demiştir. Sahnûn: "Kabrine konulduğu gibi sağ yanı üzerine kılar; güç yetiremezse sırtüstü kılar" demiştir. Ayetteki "itminan (الطمأنينة)": Nefsin korkudan sükûnete ermesidir. Bazı müteevviller ise anlamın:
فإذا رجعتم من سفركم إلى الحضر فأقيموها تامة أربعا، وقوله تعالى: كِتاباً مَوْقُوتاً معناه: منجما في أوقات، هذا ظاهر اللفظ، وروي عن ابن عباس: أن المعنى فرضا مفروضا، فهما لفظان بمعنى واحد كرر مبالغة.
"Seferinizden hazara (yerleşik hayata) döndüğünüzde onu dört rekât olarak tastamam kılın" şeklinde olduğunu söylemişlerdir. Yüce Allah'ın: { كِتاباً مَوْقُوتاً } buyruğunun manası: Vakitlere bağlanmış, tayin edilmiş [demektir]; lafzın zahiri budur. İbn Abbâs'tan mananın "farz kılınmış bir farz" olduğu rivayet edilmiştir; bu iki lafız mübalağa amacıyla tekrarlanmış tek bir mana ifade eder.
وقوله تعالى: وَلا تَهِنُوا فِي ابْتِغاءِ الْقَوْمِ يبين أن القضاء المشار إليه قبل، إنما هو قضاء صلاة الخوف، وتَهِنُوا معناه تلينوا وتضعفوا، حبل واهن أي ضعيف، ومنه: وَهَنَ الْعَظْمُ [مريم: ٤] ، وابْتِغاءِ الْقَوْمِ: طلبهم، وقرأ عبد الرحمن الأعرج «أن تكونوا» بفتح الألف، وقرأ يحيى بن وثاب ومنصور بن المعتمر «تيلمون» في الثلاثة وهي لغة، وهذا تشجيع لنفوس المؤمنين، وتحقير لأمر الكفرة، ومن نحو هذا المعنى قول الشاعر [الشداخ بن يعمر الكناني] : [المنسرح]
Yüce Allah'ın: { وَلا تَهِنُوا فِي ابْتِغاءِ الْقَوْمِ } “O topluluğu takip etmekte gevşeklik göstermeyin” buyruğu, daha önce işaret edilen edanın korku namazının edası olduğunu açıklamaktadır. { تَهِنُوا } ifadesi, gevşemek ve zayıflık göstermek demektir; nitekim zayıf ipe "hablün vâhin" denir; { وَهَنَ الْعَظْمُ } [Meryem: 4] “kemik gevşedi/zayıfladı” ayeti de bundandır. { ابْتِغاءِ الْقَوْمِ } ise onları aramak, takip etmektir. Abdurrahman el-A'rec, elifin fethasıyla «en tekûnû (أن تكونوا)» şeklinde okumuştur. Yahyâ b. Vessâb ve Mansûr b. el-Mu'temir ise her üç yerde de bir lehçe olarak «teylekmûn (تيلمون)» şeklinde okumuşlardır. Bu, müminlerin gönüllerini cesaretlendirme ve kâfirlerin durumunu küçümsemedir. Şairin [Şeddâh b. Ya'mer el-Kinânî] şu sözü de bu kabildendir: [Münserih]
القوم أمثالكم لهم شعر ... في الرّأس لا ينشرون إن قتلوا
O kavim de sizin gibi insanlardır; başlarında saçları vardır... Öldürüldüklerinde diriltilip yayılmazlar.
ثم تأكد التشجيع بقوله تعالى: وَتَرْجُونَ مِنَ اللَّهِ ما لا يَرْجُونَ وهذا برهان بيّن، ينبغي بحسبه أن تقوى نفوس المؤمنين، وباقي الآية بيّن.
Sonra bu cesaretlendirme Yüce Allah'ın: { وَتَرْجُونَ مِنَ اللَّهِ ما لا يَرْجُونَ } “Üstelik siz, Allah'tan onların ummadığı şeyleri ummaktasınız” buyruğuyla pekiştirilmiştir. Bu, gereğince müminlerin azimlerinin kuvvetlenmesi icap eden apaçık bir delildir. Ayetin geri kalanı açıktır.
قوله تعالى:
Yüce Allah'ın şu buyruğu:
[سورة النساء (٤) : الآيات ١٠٥ الى ١٠٧]
[Nisâ Suresi (4), Ayetler 105-107]
إِنَّا أَنْزَلْنا إِلَيْكَ الْكِتابَ بِالْحَقِّ لِتَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ بِما أَراكَ اللَّهُ وَلا تَكُنْ لِلْخائِنِينَ خَصِيماً (١٠٥) وَاسْتَغْفِرِ اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ كانَ غَفُوراً رَحِيماً (١٠٦) وَلا تُجادِلْ عَنِ الَّذِينَ يَخْتانُونَ أَنْفُسَهُمْ إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ مَنْ كانَ خَوَّاناً أَثِيماً (١٠٧)
{ إِنَّا أَنْزَلْنا إِلَيْكَ الْكِتابَ بِالْحَقِّ لِتَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ بِما أَراكَ اللَّهُ وَلا تَكُنْ لِلْخائِنِينَ خَصِيماً (١٠٥) وَاسْتَغْفِرِ اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ كانَ غَفُوراً رَحِيماً (١٠٦) وَلا تُجادِلْ عَنِ الَّذِينَ يَخْتانُونَ أَنْفُسَهُمْ إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ مَنْ كانَ خَوَّاناً أَثِيماً (١٠٧) } “Şüphesiz biz sana Kitab'ı hak ile indirdik ki, Allah'ın sana gösterdiği şekilde insanlar arasında hükmedesin. Sakın hainlerin savunucusu olma! (105) Allah'tan mağfiret dile. Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir. (106) Kendilerine hainlik edenleri savunma! Şüphesiz Allah, çok hain ve günahkâr olan kimseyi sevmez. (107)”
في هذه الآية تشريف للنبي ﷺ وتفويض إليه، وتقويم أيضا على الجادة في الحكم، وتأنيب ما على قبول ما رفع إليه في أمر بني أبيرق بسرعة، وقوله تعالى: بِما أَراكَ اللَّهُ معناه:
Bu ayette Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e bir teşrif (onurlandırma), ona yetki devri, hüküm vermede doğru yol üzere doğrultma ve Benî Übeyrık konusunda kendisine iletilen iddiayı aceleyle kabul etmesinden ötürü hafif bir kınama vardır. Yüce Allah'ın: { بِما أَراكَ اللَّهُ } “Allah'ın sana gösterdiği şekilde” buyruğunun manası:
على قوانين الشرع، إما بوحي ونص، أو بنظر جار على سنن الوحي، وقد تضمن الله تعالى لأنبيائه العصمة، وقوله تعالى: وَلا تَكُنْ لِلْخائِنِينَ خَصِيماً، وَاسْتَغْفِرِ اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ كانَ غَفُوراً رَحِيماً سببها باتفاق من المتأولين أمر بني أبيرق، وكانوا إخوة، بشر وبشير ومبشر، وكان بشير رجلا منافقا يهجو أصحاب النبي ﷺ، وينحل الشعر غيره، فكان المسلمون يقولون: والله ما هو إلا شعر الخبيث، فقال شعرا يتصل فيه، فمنه قوله:
Şeriat kurallarına göre, ya bir vahiy ve nass ile yahut vahyin ilkeleri doğrultusunda işleyen bir ictihad iledir. Yüce Allah peygamberlerine ismet (günahsızlık) garantisi vermiştir. Yüce Allah'ın: { وَلا تَكُنْ لِلْخائِنِينَ خَصِيماً } “Hainlerin savunucusu olma” ve { وَاسْتَغْفِرِ اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ كانَ غَفُوراً رَحِيماً } “Allah'tan mağfiret dile. Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir” buyruklarının iniş sebebi, müteevvillerin ittifakıyla Benî Übeyrık meselesidir. Onlar Bişr, Büşeyr ve Mübeşşir adında kardeşlerdi. Büşeyr, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabını hicveden ve şiiri başkasına mal eden bir münafıktı. Müslümanlar: "Vallahi bu ancak o habisin şiiridir" derlerdi. O da buna dair bir şiir söylemişti; şu beyti bundandır:
أفكلما قال الرجال قصيدة ... نحلت وقالوا: ابن الأبيرق قالها
İnsanlar ne zaman bir kaside söylese... bana isnat edilir ve: «Bunu İbnü'l-Übeyrık söyledi» derler.
قال قتادة بن النعمان: وكان بنو أبيرق أهل فاقة، فابتاع عمي رفاعة بن زيد حملا من دومك الشام فجعله في مشربة له، وفي المشربة درعان له وسيفان، فعدي على المشربة من الميل فنقبت وأخذ الطعام والسلاح، فلما أصبح أتاني عمي رفاعة فقال: يا بن أخي، تعلم أنه قد عدي علينا في ليلتنا هذه فنقبت مشربتنا وذهب بطعامنا وسلاحنا، فقال: فتحسسنا في الدار وسألنا، فقيل لنا: قد رأينا بني أبيرق استوقدوا في هذه الليلة ولا نراه إلا على بعض طعامكم، قال: وقد كان بنو أبيرق قالوا: «ونحن نسأل» والله ما نرى صاحبكم إلا لبيد بن سهل، رجل منا له صلاح وإسلام، فسمع ذلك لبيد فاخترط سيفه ثم أتى بني أبيرق فقال: والله ليخالطنكم هذا السيف أو لتبينن هذه السرقة، قالوا: إليك عنا أيها الرجل، فو الله ما أنت بصاحبنا فسألنا في الدار حتى لم نشك أنهم أصحابها فقال لي عمي: يا بن أخي لو أتيت رسول الله ﷺ فأخبرته بهذه القصة، فأتيته ﵇ فقصصتها عليه، فقال: انظر في ذلك، فلما سمع بذلك بنو أبيرق، أتوا رجلا منهم يقال له: أسير بن عروة فكلموه في ذلك، واجتمع إليه ناس من أهل الدار، فأتوا رسول الله ﷺ، فقالوا: يا رسول الله، إن قتادة بن النعمان وعمه عمدا إلى أهل بيت منا أهل إسلام وصلاح يرمونهم بالسرقة على بينة، قال قتادة: فأتيت رسول الله ﷺ فكلمته، قال: عمدت إلى أهل بيت ذكر منهم إسلام وصلاح فرميتهم بالسرقة عن غير بينة، قال: فرجعت وقد وددت أن أخرج عن بعض مالي ولم أكلمه، فأتيت عمي فقال: ما صنعت؟ فأخبرته بما قال رسول الله ﷺ، فقال: الله المستعان، فلم نلبث أن نزل القرآن إِنَّا أَنْزَلْنا إِلَيْكَ الْكِتابَ بِالْحَقِّ الآيات. فالخائنون بنو أبيرق، والبريء المرمي لبيد بن سهل، والطائفة التي همت: أسير وأصحابه.
Katâde b. en-Nu'mân şöyle anlatmıştır: Benî Übeyrık yoksul kimselerdi. Amcam Rifâa b. Zeyd, Şam unundan bir yük satın alıp onu kendisine ait bir kilerde sakladı. Kilerde ayrıca iki zırhı ve iki kılıcı vardı. Geceleyin kilere girilip duvarı delindi; yiyecek ve silahlar çalındı. Sabah olunca amcam Rifâa bana gelip: "Ey kardeşimin oğlu, biliyor musun bu gece bize saldırıldı, kilerimiz delindi, yiyeceğimiz ve silahlarımız götürüldü" dedi. Katâde dedi ki: Mahallede araştırıp sorduk. Bize: "Bu gece Benî Übeyrık'ın ateş yaktıklarını gördük; bunu ancak sizin yiyeceğinizin bir kısmı üzerinde yaptıklarını sanıyoruz" denildi. Katâde dedi ki: Benî Übeyrık ise: "Biz araştırırken..." diyerek: "Vallahi hırsızınızın aramızdan iyi ve Müslüman bir adam olan Lebîd b. Sehl'den başkası olduğunu düşünmüyoruz" demişlerdi. Lebîd bunu işitince kılıcını sıyırıp Benî Übeyrık'a geldi ve: "Vallahi ya bu kılıç size karışacak (sizi biçecek) yahut bu hırsızlığı açıklayacaksınız!" dedi. Onlar: "Çekil başımızdan adam! Vallahi hırsızımız sen değilsin" dediler. Biz mahallede soruşturmaya devam ettik, nihayet faillerin onlar olduğundan hiç şüphemiz kalmadı. Amcam bana: "Ey kardeşimin oğlu, keşke Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gidip durumu anlatsan" dedi. Ben de aleyhisselâm'a gelip hadiseyi anlattım. O da: "Bu meseleyi araştır" buyurdu. Benî Übeyrık bunu işitince içlerinden Üseyr b. Urve denilen bir adama gelip meseleyi konuştular. Mahalle halkından bazı kimseler de onun yanında toplandılar ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelerek: "Ey Allah'ın Resûlü! Katâde b. en-Nu'mân ve amcası, içimizden Müslüman ve salih bir hane halkına yönelip hiçbir delil olmaksızın onları hırsızlıkla suçluyorlar" dediler. Katâde dedi ki: Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gidip onunla konuştum. Bana: "İslam ve salahları zikredilen bir hane halkına yönelip delilsiz yere onları hırsızlıkla mı suçladın?" dedi. Katâde dedi ki: Döndüm ve keşke malımın bir kısmından vazgeçseydim de onunla hiç konuşmasaydım diye arzu ettim. Amcama geldim, amcam: "Ne yaptın?" dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in dediklerini haber verdim. Amcam: "Allah yardımcımız olsun!" dedi. Çok geçmeden Kur'an'dan: { إِنَّا أَنْزَلْنا إِلَيْكَ الْكِتابَ بِالْحَقِّ } “Şüphesiz biz sana Kitab'ı hak ile indirdik...” ayetleri indi. Hainler Benî Übeyrık; iftiraya uğrayan masum Lebîd b. Sehl; kumpas kurmaya yeltenen topluluk ise Üseyr ve arkadaşlarıdır.
قال القاضي أبو محمد: وقال قتادة وغير واحد من المتأولين: هذه القصة ونحوها إنما كان صاحبها طعمة بن أبيرق، ويقال فيه: طعيمة، وقال السدي: القصة في طعمة بن أبيرق لكن بأن استودعه يهودي درعا فجحده إياها وخانه فيها وطرحها في دار أبي مليل الأنصاري، وأراد أن يرميه بسرقتها لما افتضح، وأبو مليل هو البريء المشار إليه، وقال عكرمة: سرق طعمة بن أبيرق درعا من مشربة ورمى بسرقتها رجلا من اليهود يقال له: زيد بن السمين.
Kādî Ebû Muhammed şöyle dedi: Katâde ve müteevvillerden birden fazla kişi şöyle demiştir: Bu kıssanın ve benzerlerinin asıl faili Tu'me b. Übeyrık'tır; ona Tuayme de denir. Süddî şöyle demiştir: Kıssa Tu'me b. Übeyrık hakkındadır; fakat şöyle ki: Bir Yahudi ona bir zırh emanet etmiş, o da zırhı inkâr edip emanete hıyanet etmiş ve onu Ebû Melîl el-Ensârî'nin evine atmıştır. İşi açığa çıkınca da hırsızlığı onun üzerine atmak istemiştir; kastedilen suçsuz kimse de Ebû Melîl'dir. İkrime ise şöyle demiştir: Tu'me b. Übeyrık bir kilerden zırh çaldı ve bunun hırsızlığını Zeyd b. es-Semîn denilen Yahudilerden bir adamın üzerine attı.
قال القاضي أبو محمد: وجملة هذا يستدير على أن قوم طعمة أتوا النبي وكلموه في أن يذب عن طعمة ويرفع الدعوى عنه، ودفعوا هم عنه ومنهم من يعلم أنه سرق، فكانت هذه معصية من مؤمنيهم، وخلق مقصود من منافقيهم فعصم الله رسوله من ذلك، ونبه على مقاله لقتادة بن النعمان بقوله: وَلا تَكُنْ لِلْخائِنِينَ خَصِيماً قال القاضي أبو محمد عبد الحق ﵀: وطعيمة بن أبيرق صرح بعد ذلك بالارتداد وهرب إلى مكة، ونزل على سلافة فرماها حسان بن ثابت بشعر، فأخذت رحل طعمة ورمت به في الأبطح وقالت:
Kādî Ebû Muhammed şöyle dedi: Bütün bunların özeti şuna dayanır: Tu'me'nin kavmi Peygamber'e gelerek Tu'me'yi savunmasını ve davayı onun üzerinden düşürmesini talep etmişler, aralarından onun çaldığını bilenler olduğu halde onu savunmuşlardır. Bu, onların müminleri tarafından işlenmiş bir günah, münafıkları tarafından ise kasıtlı bir ahlaktı (tavırdı). Allah da Resûlü'nü bundan korumuş ve: { وَلا تَكُنْ لِلْخائِنِينَ خَصِيماً } “Hainlerin savunucusu olma!” buyruğuyla Katâde b. en-Nu'mân'a söylediği söze dikkat çekmiştir. Kādî Ebû Muhammed Abdülhak rahimehullâh şöyle dedi: Tuayme b. Übeyrık bundan sonra irtidad ettiğini (dinden döndüğünü) açıkça ilan edip Mekke'ye kaçtı ve Sülâfe'nin yanına indi (misafir oldu). Bunun üzerine Hassân b. Sâbit ona (Sülâfe'ye) hiciv dolu bir şiir attı (yazdı). Sülâfe de Tu'me'nin eşyalarını alıp Ebtah'a fırlattı ve şöyle dedi:
اخرج عنا، أهديت إليّ شعر حسان، فروي: أنه نزل على الحجاج بن علاط وسرقه فطرده، وروي أنه نقب حائط بيت ليسرقه فانهدم الحائط عليه فقتله، وروي: أنه اتبع قوما من العرب فسرقهم فقتلوه.
Aramızdan çık git; bana Hassân'ın şiirini hediye ettin (başıma bela ettin)! Rivayet edildiğine göre o, Haccâc b. Ilât'ın yanına inmiş ve onu soymuş, o da onu kovmuştur. Yine rivayet edildiğine göre o, hırsızlık yapmak için bir evin duvarını delmiş, duvar üzerine yıkılarak onu öldürmüştür. Bir diğer rivayete göre ise o, Araplardan bir topluluğun peşine takılmış, onları soymaya kalkışınca da onlar kendisini öldürmüşlerdir.
وقوله تعالى: وَاسْتَغْفِرِ اللَّهَ ذهب الطبري إلى أن المعنى استغفر الله من ذنبك في خصامك للخائنين.
Yüce Allah'ın: { وَاسْتَغْفِرِ اللَّهَ } “Ve Allah'tan bağışlanma dile!” buyruğu hakkında Taberî, anlamın "Hainleri savunmandaki günahından dolayı Allah'tan bağışlanma dile" şeklinde olduğu görüşüne varmıştır.
قال القاضي أبو محمد: وهذا ليس بذنب، لأن النبي ﷺ إنما دافع عن الظاهر، وهو يعتقد براءتهم، والمعنى: استغفر للمذنبين من أمتك والمتخاصمين في الباطل، لا أن تكون ذا جدال عنهم، فهذا حدك، ومحلك من الناس أن تسمع من المتداعيين وتقضي بنحو ما تسمع، وتستغفر للمذنب.
Kādî Ebû Muhammed şöyle dedi: Bu bir günah değildir; çünkü Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onların masum olduğuna inanarak sadece zahire göre savunmada bulunmuştur. Anlam ise şudur: Ümmetinden günah işleyenler ve bâtıl uğrunda çekişenler için bağışlanma dile; yoksa onları hararetle savunan biri olma. Senin sınırın budur; insanlar arasındaki konumun ise davalı ile davacıyı dinleyip işittiğine göre hüküm vermek ve günahkâr için bağışlanma dilemektir.
وقوله تعالى: وَلا تُجادِلْ عَنِ الَّذِينَ يَخْتانُونَ أَنْفُسَهُمْ
Yüce Allah'ın: { وَلا تُجادِلْ عَنِ الَّذِينَ يَخْتانُونَ أَنْفُسَهُمْ } “Kendilerine hainlik edenleri savunma!” buyruğu,
لفظ عام يندرج طيه أصحاب النازلة ويتقرر به توبيخهم، وقوله تعالى: إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ مَنْ كانَ خَوَّاناً أَثِيماً
genel bir lafız olup hadisenin failleri de bu kapsamın altına girmekte ve onların kınanması bununla kesinleşmektedir. Yüce Allah'ın: { إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ مَنْ كانَ خَوَّاناً أَثِيماً } “Şüphesiz Allah, çok hain ve çok günahkâr olan kimseyi sevmez.” buyruğu ise,
رفق وإبقاء، فإن الخوان: هو الذي تتكرر منه الخيانة، والأثيم: هو الذي يقصدها، فيخرج من هذا الشديد الساقط مرة واحدة ونحو ذلك مما يجيء من الخيانة بغير قصد أو على غفلة. واختيان الأنفس: هو بما يعود عليها من الإثم والعقوبة في الدنيا والآخرة.
bir lütuf ve merhamettir. Zira "havvân" (خَوَّان), kendisinden hıyanet tekrar tekrar sadır olan kimsedir; "esîm" (أَثِيم) ise onu kasıtlı olarak yapandır. Dolayısıyla bir defalık ayağı kayıp düşen şiddetli günahkâr ile hıyaneti kasıtsız veya gafletle ortaya çıkan benzeri durumlar bu kapsamın dışına çıkar. Nefislere hainlik edilmesi (ihtiyânü'l-enfüs) ise dünyada ve ahirette nefsin aleyhine dönecek günah ve ceza sebebiyledir.
قوله تعالى:
Yüce Allah'ın şu buyruğu:
[سورة النساء (٤) : الآيات ١٠٨ الى ١١٠]
[en-Nisâ Suresi (4), Ayet 108-110]
يَسْتَخْفُونَ مِنَ النَّاسِ وَلا يَسْتَخْفُونَ مِنَ اللَّهِ وَهُوَ مَعَهُمْ إِذْ يُبَيِّتُونَ ما لا يَرْضى مِنَ الْقَوْلِ وَكانَ اللَّهُ بِما يَعْمَلُونَ مُحِيطاً (١٠٨) ها أَنْتُمْ هؤُلاءِ جادَلْتُمْ عَنْهُمْ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا فَمَنْ يُجادِلُ اللَّهَ عَنْهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ أَمْ مَنْ يَكُونُ عَلَيْهِمْ وَكِيلاً (١٠٩) وَمَنْ يَعْمَلْ سُوءاً أَوْ يَظْلِمْ نَفْسَهُ ثُمَّ يَسْتَغْفِرِ اللَّهَ يَجِدِ اللَّهَ غَفُوراً رَحِيماً (١١٠)
{ يَسْتَخْفُونَ مِنَ النَّاسِ وَلا يَسْتَخْفُونَ مِنَ اللَّهِ وَهُوَ مَعَهُمْ إِذْ يُبَيِّتُونَ ما لا يَرْضى مِنَ الْقَوْلِ وَكانَ اللَّهُ بِما يَعْمَلُونَ مُحِيطاً (١٠٨) ها أَنْتُمْ هؤُلاءِ جادَلْتُمْ عَنْهُمْ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا فَمَنْ يُجادِلُ اللَّهَ عَنْهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ أَمْ مَنْ يَكُونُ عَلَيْهِمْ وَكِيلاً (١٠٩) وَمَنْ يَعْمَلْ سُوءاً أَوْ يَظْلِمْ نَفْسَهُ ثُمَّ يَسْتَغْفِرِ اللَّهَ يَجِدِ اللَّهَ غَفُوراً رَحِيماً (١١٠) } “İnsanlardan gizlenirler de Allah'tan gizlenmezler. Oysa O'nun razı olmayacağı sözü geceleyin kurup düzdükleri sırada O, kendileriyle beraberdi. Allah, onların yaptıklarını çepeçevre kuşatıcıdır. (108) İşte sizler dünya hayatında onları savunan kimselersiniz. Peki, kıyamet gününde onları Allah'a karşı kim savunacak ya da onların üzerine kim vekil (koruyucu) olacak? (109) Kim bir kötülük yapar veya kendine zulmeder, sonra da Allah'tan bağışlanma dilerse, Allah'ı çok bağışlayıcı, çok merhamet edici bulur. (110)”
الضمير في يَسْتَخْفُونَ
{ يَسْتَخْفُونَ } “Gizlenirler” [kelimesindeki] zamir;
للصنف المرتكب للمعاصي مستسرين بذلك عن الناس مباهتين لهم، واندرج في طي هذا العموم، ودخل تحت هذه الأنحاء أهل الخيانة في النازلة المذكورة، وأهل التعصب لهم والتدبير في خدع النبي ﷺ والتلبس عليه، ويحتمل أن يكون الضمير لأهل هذه النازلة، ويدخل في معنى هذا التوبيخ كل من فعل نحو فعلهم، ومعنى وَهُوَ مَعَهُمْ
bunu insanlardan gizleyerek ve onlara iftira atarak günahları işleyen zümreye aittir. Zikredilen hadisedeki hainler, onları taassupla savunanlar ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i aldatıp yanıltmaya çalışanlar bu genel ifadenin kapsamına ve bu kınamanın altına girmiştir. Zamirin bu hadisenin faillerine ait olması da muhtemeldir; bu durumda onların yaptığının benzerini yapan herkes bu kınamanın anlamına dâhil olur. { وَهُوَ مَعَهُمْ } “O, kendileriyle beraberdi” ifadesinin anlamı;
بالإحاطة والعلم والقدرة، ويُبَيِّتُونَ
[ilahi] kuşatıcılık, ilim ve kudret iledir. { يُبَيِّتُونَ } “Geceleyin kurup düzdükleri sırada” [ifadesi ise];
يدبرون ليلا، انطلقت العبارة على كل استسرار بهذا، إذ الليل مظنة الاستتار والاختفاء، قال الطبري: وزعم بعض الطائيين: أن التبييت في لغتهم التبديل، وأنشد للأسود بن عامر بن جوين الطائي: [المتقارب]
geceleyin plan kurarlar demektir. Gece, örtünme ve gizlenme vakti olduğundan bu ifade her türlü gizli iş çevirme hakkında kullanılmıştır. Taberî şöyle demiştir: Tayy kabilesine mensup bazı kimseler, tebyît (تبييت) kelimesinin kendi lügatlerinde "tebdil etmek (değiştirmek)" anlamına geldiğini ileri sürmüş ve el-Esved b. Âmir b. Cüveyn et-Tâî'nin şu beytini okumuşlardır: [Mütekārib]
وبيّت قولي عند الملي ... ك قاتلك الله عبدا كنودا
Hükümdarın yanında benim sözümü değiştirdi ... Allah senin canını alsın, ey nankör köle!
وقال أبو زيد يُبَيِّتُونَ
Ebû Zeyd ise { يُبَيِّتُونَ } “Geceleyin kurup düzdükleri sırada” [ifadesi hakkında]:
معناه: يؤلفون، ويحتمل أن تكون اللفظة مأخوذة من البيت، أي: يستسرون في تدبيرهم بالجدرات.
Bunun anlamı, "düzüp koşarlar (bir araya getirirler)" demiştir. Bu kelimenin beyt (ev/oda) kökünden alınmış olması da muhtemeldir; yani planlarını duvarların ardında gizlice kurarlar demektir.
وقوله تعالى: ها أَنْتُمْ هؤُلاءِ
Yüce Allah'ın: { ها أَنْتُمْ هؤُلاءِ } “İşte sizler” buyruğundaki
قد تقدمت وجوه القراءات فيه في سورة آل عمران، والخطاب بهذه الآية للقوم الذين يتعصبون لأهل الريب والمعاصي، ويندرج طي هذا العموم أهل النازلة، ويحتمل أن يكون الخطاب لأهل التعصب في هذه النازلة وهو الأظهر عندي بحكم التأكيد ب هؤُلاءِ
kıraat vecihleri Âl-i İmrân Suresi'nde geçmişti. Bu ayetteki hitap, şüphe ve günah ehlini taassupla savunan kimseleredir; hadisenin failleri de bu genel kapsamın içine girer. Hitabın bizzat bu hadisedeki taassup ehline yönelik olması da muhtemeldir ki, { هؤُلاءِ } “sizler” [kelimesi] ile tekit edilmiş olması sebebiyle bana göre en zahir olan da budur;
، وهي إشارة إلى حاضرين، وقد تقدم إعراب مثل هذه الآية في سورة آل عمران، «والمجادلة» : المدافعة بالقول وهي من فتل الكلام وليه، إذ الجدل الفتل، وقوله تعالى: فَمَنْ يُجادِلُ اللَّهَ عَنْهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ
zira bu, hazır olanlara yönelik bir işarettir. Bu ayetin benzerinin irabı Âl-i İmrân Suresi'nde geçmişti. "Mücâdele" (الْمُجَادَلَة), sözle savunmaktır; bu da sözü büküp eğmekten gelir, zira "cedel" (الجدل) bükmek demektir. Yüce Allah'ın: { فَمَنْ يُجادِلُ اللَّهَ عَنْهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ } “Peki, kıyamet gününde onları Allah'a karşı kim savunacak?” buyruğu,
وعيد محض، أي إن
kesin bir tehdittir; yani
الله يعلم حقيقة الأمر فلا يمكن أن يلبس عليه بجدال ولا غيره، كما فعلتم بالنبي ﷺ، إذ هو بشر يقضي على نحو ما يسمع.
Allah işin hakikatini bilir; dolayısıyla Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e yaptığınız gibi -ki o, işittiğine göre hüküm veren bir beşerdir- ne cedelle ne de başka bir yolla O'na karşı bir şey gizlenip çarpıtılamaz.
ولما تمكن هذا الوعيد وقضت العقول بأن لا مجادل لله ولا وكيل يقوم بأمور العصاة عنده، عقب ذلك هذا الرجاء العظيم، والمهل المنفسح بقوله تعالى: وَمَنْ يَعْمَلْ سُوءاً أَوْ يَظْلِمْ نَفْسَهُ ثُمَّ يَسْتَغْفِرِ اللَّهَ
Bu tehdit pekişip akıllar Allah'a karşı tartışacak ve O'nun katında günahkârların işlerini üstlenecek hiçbir vekilin olamayacağına hükmedince, Yüce Allah'ın şu buyruğuyla bunun ardından bu büyük ümit ve geniş mühlet gelmiştir: { وَمَنْ يَعْمَلْ سُوءاً أَوْ يَظْلِمْ نَفْسَهُ ثُمَّ يَسْتَغْفِرِ اللَّهَ } “Kim bir kötülük yapar veya kendine zulmeder, sonra da Allah'tan bağışlanma dilerse...”
الآية. منحى من عمل السوء، وهما بمعنى واحد تكرر باختلاف لفظ مبالغة، واستغفار الله تعالى مع التحقيق في ذلك توبة وقوله تعالى: يَجِدِ اللَّهَ
ayeti. Kötülük işleyen kimseden bir yöneliştir; ikisi aynı anlamda olup mübalağa için lafız farklılığıyla tekrarlanmıştır. Yüce Allah'tan bağışlanma dilemek (istiğfar), hakikatiyle yerine getirildiğinde tövbedir. Yüce Allah'ın: { يَجِدِ اللَّهَ } “Allah'ı bulur” buyruğu,
استعارة، لما كانت الرحمة والغفران معدة للمستغفرين التائبين، كانوا كالواجدين لمطلوب، وكأن التوبة ورود على رحمة الله وقرب من الله، وقال عبد الله بن مسعود يوما في مجلسه: كان بنو إسرائيل إذا أصاب أحدهم ذنبا أصبح قد كتبت كفارة ذلك الذنب على بابه، وإذا أصاب البول شيئا من ثيابه قرضه بالمقراضين، فقال رجل من القوم: لقد آتى الله بني إسرائيل خيرا، فقال عبد الله: ما آتاكم الله خير مما آتاهم، جعل لكم الماء طهورا، وقال وَمَنْ يَعْمَلْ سُوءاً أَوْ يَظْلِمْ نَفْسَهُ
bir istiaredir (eğretilemedir). Bağışlanma ve rahmet, tövbe edip istiğfarda bulunanlar için hazır kılındığından, onlar aradıklarını bulan kimseler gibi olmuşlardır; tövbe etmek sanki Allah'ın rahmetine varmak ve Allah'a yakınlaşmaktır. Abdullah b. Mes'ûd bir gün meclisinde şöyle demiştir: "İsrailoğullarından biri bir günah işlediğinde, sabahleyin o günahın kefareti kapısına yazılmış olurdu. Elbisesine idrar bulaştığında ise onu makasla kesip atardı." Cemaatten bir adam: "Allah İsrailoğullarına ne büyük hayır vermiş!" deyince Abdullah şöyle dedi: "Allah'ın size verdiği, onlara verdiğinden daha hayırlıdır; O, suyu sizin için temizleyici kıldı ve şöyle buyurdu: { وَمَنْ يَعْمَلْ سُوءاً أَوْ يَظْلِمْ نَفْسَهُ } “Kim bir kötülük yapar veya kendine zulmeder...”
الآية وهذه آية وعد بشرط المشيئة على ما تقتضيه عقيدة أهل السنة، وفضل الله مرجو وهو المستعان.
ayeti." Bu ayet, Ehl-i Sünnet akidesinin gerektirdiği üzere [ilahi] meşiet (dileme) şartına bağlı bir vaad ayetidir. Allah'ın lütfu umulur ve yardım O'ndan istenir.
قوله تعالى:
Yüce Allah'ın şu buyruğu:
[سورة النساء (٤) : الآيات ١١١ الى ١١٣]
[en-Nisâ Suresi (4), Ayet 111-113]
وَمَنْ يَكْسِبْ إِثْماً فَإِنَّما يَكْسِبُهُ عَلى نَفْسِهِ وَكانَ اللَّهُ عَلِيماً حَكِيماً (١١١) وَمَنْ يَكْسِبْ خَطِيئَةً أَوْ إِثْماً ثُمَّ يَرْمِ بِهِ بَرِيئاً فَقَدِ احْتَمَلَ بُهْتاناً وَإِثْماً مُبِيناً (١١٢) وَلَوْلا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكَ وَرَحْمَتُهُ لَهَمَّتْ طائِفَةٌ مِنْهُمْ أَنْ يُضِلُّوكَ وَما يُضِلُّونَ إِلاَّ أَنْفُسَهُمْ وَما يَضُرُّونَكَ مِنْ شَيْءٍ وَأَنْزَلَ اللَّهُ عَلَيْكَ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ وَعَلَّمَكَ ما لَمْ تَكُنْ تَعْلَمُ وَكانَ فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكَ عَظِيماً (١١٣)
{ وَمَنْ يَكْسِبْ إِثْماً فَإِنَّما يَكْسِبُهُ عَلى نَفْسِهِ وَكانَ اللَّهُ عَلِيماً حَكِيماً (١١١) وَمَنْ يَكْسِبْ خَطِيئَةً أَوْ إِثْماً ثُمَّ يَرْمِ بِهِ بَرِيئاً فَقَدِ احْتَمَلَ بُهْتاناً وَإِثْماً مُبِيناً (١١٢) وَلَوْلا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكَ وَرَحْمَتُهُ لَهَمَّتْ طائِفَةٌ مِنْهُمْ أَنْ يُضِلُّوكَ وَما يُضِلُّونَ إِلاَّ أَنْفُسَهُمْ وَما يَضُرُّونَكَ مِنْ شَيْءٍ وَأَنْزَلَ اللَّهُ عَلَيْكَ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ وَعَلَّمَكَ ما لَمْ تَكُنْ تَعْلَمُ وَكانَ فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكَ عَظِيماً (١١٣) } “Kim bir günah kazanırsa, onu ancak kendi aleyhine kazanmış olur. Allah her şeyi hakkıyla bilendir, tam hüküm ve hikmet sahibidir. (111) Kim bir hata veya günah kazanır, sonra da onu bir suçsuzun üzerine atarsa, muhakkak ki büyük bir iftira ve apaçık bir günah yüklenmiş olur. (112) Eğer Allah'ın senin üzerindeki lütfu ve merhameti olmasaydı, onlardan bir grup seni saptırmaya mutlaka yeltenmişti. Oysa onlar ancak kendilerini saptırırlar ve sana hiçbir zarar veremezler. Allah sana Kitab'ı ve hikmeti indirmiş ve sana bilmediklerini öğretmiştir. Allah'ın senin üzerindeki lütfu pek büyüktür. (113)”
تقدم القول في معنى «الكسب» ، «والإثم» الحكم اللاحق عن المعصية، ونسبة المرء إلى العقوبة فيها، وقوله: فَإِنَّما يَكْسِبُهُ عَلى نَفْسِهِ
"Kesb" (كسب) kelimesinin anlamına dair açıklama daha önce geçmişti. "İsm" (إثم / günah) ise günahtan doğan hüküm ve kişinin o günah sebebiyle cezaya nispet edilmesidir. Ayetteki: { فَإِنَّما يَكْسِبُهُ عَلى نَفْسِهِ } “Onu ancak kendi aleyhine kazanmış olur” buyruğu,
أي إياها يردي وبها يحل المكروه.
yani bizzat kendini helake sürükler ve hoşlanılmayacak azap onun başına gelir demektir.
وقوله تعالى: خَطِيئَةً أَوْ إِثْماً
Yüce Allah'ın: { خَطِيئَةً أَوْ إِثْماً } “Bir hata veya günah” buyruğu hakkında;
ذهب بعض الناس إلى أنهما لفظان بمعنى كرر لاختلاف اللفظ، وقال الطبري: إنما فرق بين «الخطيئة والإثم» أن الخطيئة تكون عن عمد وعن غير عمد، والإثم لا يكون إلا عن عمد، وهذه الآية لفظها عام، ويندرج تحت ذلك العموم وتوبيخه أهل النازلة المذكورة، «وبريء» النازلة قيل: هو لبيد بن سهل، وقيل: هو زيد بن السمين اليهودي، وقيل: أبو مليل الأنصاري، وقوله تعالى: فَقَدِ احْتَمَلَ
Bazı kimseler bunların aynı anlamda iki kelime olup lafız farklılığı sebebiyle tekrarlandığı görüşüne varmıştır. Taberî ise şöyle demiştir: "Hata" (el-hatîe) ile "günah" (el-ism) arasının ayrılması şundandır: Hata kasten de kasıtsız da olabilir; günah ise ancak kasten olur. Bu ayetin lafzı geneldir; zikredilen hadisenin failleri de bu genelliğin ve ayetteki kınamanın kapsamına girer. Hadisedeki "suçsuz" (berî) kimsenin Lebîd b. Sehl olduğu söylenmiştir; Yahudi Zeyd b. es-Semîn olduğu da söylenmiştir; Ebû Melîl el-Ensârî olduğu da söylenmiştir. Yüce Allah'ın: { فَقَدِ احْتَمَلَ } “Muhakkak ki yüklenmiş olur” buyruğu,
تشبيه، إذ الذنوب ثقل ووزر، فهي كالمحمولات، وبُهْتاناً
bir teşbihtir (benzetmedir). Çünkü günahlar birer ağırlık ve yüktür; dolayısıyla taşınan yüklere benzerler. { بُهْتاناً } “Büyük bir iftira” [ifadesinin]
معناه: كذبا على البريء، ومنه قول النبي ﷺ: إذا قلت في أخيك ما فيه مما يكره سماعه فقد اغتبته، فإن قلت ما ليس فيه فقد بهته، فرمي البريء بهت له ونفس الخطيئة والإثم إثم مبين، ومعصية هذا الرامي معصيتان.
anlamı: Suçsuz kimseye karşı bir yalan demektir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu buyruğu da bu kabildendir: "Kardeşinin hakkında, duyduğunda hoşlanmayacağı bir şeyi söylersen onun gıybetini yapmış olursun. Şayet onda bulunmayan bir şeyi söylersen ona iftira etmiş (bühtanda bulunmuş) olursun." Masum kimseye suç atmak ona bir iftiradır (bühtandır); hatanın ve günahın kendisi ise apaçık bir günahtır (ismün mübîn). Dolayısıyla bu iftirayı atan kimsenin günahı iki kattır.
ثم وقف الله تعالى نبيه على مقدار عصمته له، وأنها بفضل من الله ورحمة وقوله تعالى: لَهَمَّتْ
Daha sonra Yüce Allah, Peygamberi'ne onu korumasının (ismetinin) derecesini ve bunun Allah'tan bir lütuf ve rahmet olduğunu bildirmiştir. Yüce Allah'ın: { لَهَمَّتْ } “Mutlaka yeltenmişti” buyruğunun
معناه: لجعلته همها وشغلها حتى تنفذه، وهذا يدل على أن الألفاظ عامة في غير أهل النازلة، وإلا فأهل التعصب لبني أبيرق قد وقع همهم وثبت، وإنما المعنى: ولولا عصمة الله لك لكان في الناس من يشتغل بإضلالك، ويجعله هم نفسه أي كما فعل هؤلاء، لكن العصمة تبطل كيد الجميع، فيبقى الضلال في حيزهم، ثم ضمن وعد الله تعالى له أنهم «لا يضرونه شيئا» ، وقرر عليه نعمه لديه، من إنزال الْكِتابَ
anlamı: Onu gerçekleştirene kadar bunu kendilerine dert ve meşgale edinirlerdi demektir. Bu da gösterir ki bu lafızlar hadisenin failleri dışındakiler hakkında geneldir; aksi takdirde Benî Übeyrık'ı taassupla savunanların kastı ve teşebbüsü zaten vuku bulmuş ve gerçekleşmiştir. Ayetin anlamı şudur: Şayet Allah'ın seni koruması olmasaydı, insanlar arasında seni saptırmaya çalışan ve bunu kendilerine dert edinen kimseler bulunurdu; tıpkı bunların yaptığı gibi. Ancak [ilahi] ismet (koruma) hepsinin tuzağını boşa çıkarır, böylece sapıklık kendi alanlarında kalır. Sonra Yüce Allah'ın ona olan vaadi, onların "kendisine hiçbir zarar veremeyeceklerini" teminat altına almıştır. Ardından tilavet olunan { الْكِتابَ } “Kitab'ı”
المتلو، وَالْحِكْمَةَ
indirmek suretiyle onun üzerindeki nimetlerini hatırlatmıştır. { وَالْحِكْمَةَ } “Ve hikmeti” [indirmesi ise];
التي بعضها خوطب به وبعضها جعلت له سجية ملكها، وقريحة يعمل عنها، وينظر بين الناس بها، لا ينطق عن الهوى، وبهذين علمه ما لم يكن يعلم، وباقي الآية بيّن.
bir kısmı kendisine hitap edilen, bir kısmı da kendisine mülk kılınan bir seciye, gereğince amel ettiği ve insanlar arasında onunla hükmettiği bir meleke kılınan hikmettir; o hevasından konuşmaz. İşte bu ikisi ile Allah ona bilmediklerini öğretmiştir. Ayetin geri kalanı açıktır.
قوله تعالى:
Yüce Allah'ın şu buyruğu:
[سورة النساء (٤) : الآيات ١١٤ الى ١١٦]
[en-Nisâ Suresi (4), Ayet 114-116]
لا خَيْرَ فِي كَثِيرٍ مِنْ نَجْواهُمْ إِلاَّ مَنْ أَمَرَ بِصَدَقَةٍ أَوْ مَعْرُوفٍ أَوْ إِصْلاحٍ بَيْنَ النَّاسِ وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللَّهِ فَسَوْفَ نُؤْتِيهِ أَجْراً عَظِيماً (١١٤) وَمَنْ يُشاقِقِ الرَّسُولَ مِنْ بَعْدِ ما تَبَيَّنَ لَهُ الْهُدى وَيَتَّبِعْ غَيْرَ سَبِيلِ الْمُؤْمِنِينَ نُوَلِّهِ ما تَوَلَّى وَنُصْلِهِ جَهَنَّمَ وَساءَتْ مَصِيراً (١١٥) إِنَّ اللَّهَ لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ ما دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ وَمَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَقَدْ ضَلَّ ضَلالاً بَعِيداً (١١٦)
{ لا خَيْرَ فِي كَثِيرٍ مِنْ نَجْواهُمْ إِلاَّ مَنْ أَمَرَ بِصَدَقَةٍ أَوْ مَعْرُوفٍ أَوْ إِصْلاحٍ بَيْنَ النَّاسِ وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللَّهِ فَسَوْفَ نُؤْتِيهِ أَجْراً عَظِيماً (١١٤) وَمَنْ يُشاقِقِ الرَّسُولَ مِنْ بَعْدِ ما تَبَيَّنَ لَهُ الْهُدى وَيَتَّبِعْ غَيْرَ سَبِيلِ الْمُؤْمِنِينَ نُوَلِّهِ ما تَوَلَّى وَنُصْلِهِ جَهَنَّمَ وَساءَتْ مَصِيراً (١١٥) إِنَّ اللَّهَ لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ ما دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ وَمَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَقَدْ ضَلَّ ضَلالاً بَعِيداً (١١٦) } “Bir sadaka vermeyi yahut bir iyilik yapmayı yahut da insanların arasını düzeltmeyi emredenlerinki müstesna, onların fısıldaşmalarının çoğunda hayır yoktur. Kim bunu Allah'ın rızasını kazanmak arzusuyla yaparsa, biz ona pek büyük bir mükâfat vereceğiz. (114) Kendisine doğru yol apaçık belli olduktan sonra Peygamber'e karşı gelen ve müminlerin yolundan başkasına uyan kimseyi yöneldiği yönde bırakır ve onu cehenneme sokarız. Orası ne kötü bir varış yeridir! (115) Şüphesiz Allah, kendisine ortak koşulmasını bağışlamaz. Bunun dışındaki [günahları] ise dilediği kimse için bağışlar. Kim Allah'a ortak koşarsa, muhakkak ki o büsbütün sapıtmıştır. (116)”
الضمير في نَجْواهُمْ عائد على الناس أجمع، وجاءت هذه الآيات عامة التناول، وفي عمومها يندرج أصحاب النازلة، وهذا عن الفصاحة والإيجاز المضمن الماضي والغابر في عبارة واحدة، والنجوى:
{ نَجْواهُمْ } “Onların fısıldaşmaları” [kelimesindeki] zamir, bütün insanlara racidir. Bu ayetler genel kapsamlı olarak gelmiştir; hadisenin failleri de bu genelliğin içine girmektedir. Bu da geçmişi ve geleceği tek bir ifadede toplayan fesahat ve vecizliktendir. Necva (النجوى):
المسارّة، مصدر، وقد تسمى به الجماعة، كما يقال: قوم عدل ورضا، وتحتمل اللفظة في هذه الآية أن تكون الجماعة وأن تكون المصدر نفسه، فإن قدرناها الجماعة فالاستثناء متصل، كأنه قال: لا خير في كثير من جماعاتهم المنفردة المتسارة إلا من، وإن قدرنا اللفظة المصدر نفسه، كأنه قال: لا خير في كثير من تناجيهم، فالاستثناء منقطع بحكم اللفظ، ويقدر اتصاله على حذف مضاف، كأنه قال: إلا نجوى من، قال بعض المفسرين: النجوى كلام الجماعة المنفردة كان ذلك سرا أو جهرا.
Gizlice fısıldaşmak (müsârre) olup mastardır; bazen tıpkı "kavmün adlün ve rıdâ" (adaletli ve razı olunan topluluk) denildiği gibi topluluk için de isim olarak kullanılabilir. Bu ayetteki lafzın hem topluluk hem de bizzat mastar olması muhtemeldir. Şayet onu topluluk olarak takdir edersek istisna muttasıl (bitişik) olur; sanki şöyle demiştir: "Onların gizlice fısıldaşan ayrık topluluklarının çoğunda hayır yoktur, ancak şu kimse müstesna..." Eğer lafzı bizzat mastar olarak takdir edersek, sanki "Onların fısıldaşmalarının çoğunda hayır yoktur" demiş gibi olur ve lafız hükmüyle istisna munkatı (kesik) olur; muzâfın hazfedilmesiyle muttasıl takdir edilir, sanki "Ancak ... kimsenin fısıldaşması müstesna" demiş gibi olur. Bazı müfessirler: "Necva, gizli olsun açık olsun, ayrık bir topluluğun sözleşmesidir" demişlerdir.
قال القاضي أبو محمد ﵀: انفراد الجماعة من الاستسرار، والغرض المقصود أن النجوى ليست بمقصورة على الهمس في الأذن ونحوه، و «المعروف» : لفظ يعم الصدقة والإصلاح، ولكن خصّا بالذكر اهتماما بهما، إذ هما عظيما الغناء في مصالح العباد، ثم وعد تعالى «بالأجر العظيم» على فعل هذه الخيرات بنية وقصد لرضا الله تعالى. وابْتِغاءَ نصب على المصدر، وقرأ ابن كثير ونافع وعاصم والكسائي فَسَوْفَ نُؤْتِيهِ بالنون وقرأ أبو عمرو وحمزة «يؤتيه» بالياء والقراءتان حسنتان.
Kādî Ebû Muhammed rahimehullâh şöyle dedi: Topluluğun tek başına ayrılması da gizliliktendir. Asıl kastedilen gaye ise necvanın sadece kulağa fısıldamak ve benzeri şeylerle sınırlı olmamasıdır. "Ma'rûf" (المعروف) ise sadakayı ve insanların arasını düzeltmeyi de içine alan genel bir lafızdır; fakat kulların maslahatlarında pek büyük faydaları olduğu için bu ikisine özel bir önem verilerek bilhassa zikredilmişlerdir. Ardından Yüce Allah, bu hayırları niyetle ve Allah rızasını gözeterek yapmaya karşılık "büyük bir ecir" vaat etmiştir. { ابْتِغاءَ } “Kazanmak arzusuyla” [kelimesi] mef'ûlün leh (mastar) olarak mansubdur. İbn Kesîr, Nâfi', Âsım ve Kisâî { فَسَوْفَ نُؤْتِيهِ } kelimesini nûn ile "nü'tîhi" (نُؤْتِيهِ); Ebû Amr ve Hamza ise yâ ile "yü'tîhi" (يُؤْتِيهِ) şeklinde okumuşlardır. Her iki kıraat de güzeldir.
وقوله تعالى: وَمَنْ يُشاقِقِ الرَّسُولَ الآية، لفظ عام نزل بسبب طعمة بن أبيرق، لأنه ارتد وسار إلى مكة، فاندرج الإنحاء عليه في طي هذا العموم المتناول لمن اتصف بهذه الصفات إلى يوم القيامة، وقوله ما تَوَلَّى وعيد بأن يترك مع فاسد اختياره في تولي الطاغوت، وقرأ ابن أبي عبلة «يوله» و «يصله» بالياء فيهما.
Yüce Allah'ın: { وَمَنْ يُشاقِقِ الرَّسُولَ } “Kim Peygamber'e karşı gelirse...” ayeti, Tu'me b. Übeyrık sebebiyle inmiş genel bir lafızdır; çünkü o dinden dönüp Mekke'ye gitmişti. Dolayısıyla ona yönelik kınama, kıyamet gününe kadar bu sıfatlarla nitelenen herkesi kapsayan bu genel ifadenin içine girmiştir. Ayetteki: { ما تَوَلَّى } “Yöneldiği yönde” ifadesi, tâğûtu dost edinmedeki bozuk tercihiyle baş başa bırakılacağına dair bir tehdittir. İbn Ebî Able her iki fiili de yâ ile "yüvellihî" (يُوَلِّهِ) ve "yuslihî" (يُصْلِهِ) şeklinde okumuştur.
ثم أوجب تعالى أنه لا يغفر أن يشرك به، وقد مضى تفسير مثل هذه الآية وما يتصل بها من المعتقد والبعد في صفة الضلال، مقتض بعد الرجوع إلى المحجة البيضاء وتعذره وإن بقي غير مستحيل.
Sonra Yüce Allah, kendisine ortak koşulmasını bağışlamayacağını kesin olarak bildirmiştir. Bu ayetin ve bununla bağlantılı itikadi konuların tefsiri daha önce geçmişti. Sapıklığın sıfatı olarak geçen "uzaklık" (el-bu'd), ak yola (mahacce-i beyzâ) geri dönmenin uzaklığını ve imkânsız kalmasa da güçlüğünü gerektirir.
قوله تعالى:
Yüce Allah'ın şu buyruğu:
[سورة النساء (٤) : الآيات ١١٧ الى ١١٨]
[en-Nisâ Suresi (4), Ayet 117-118]
إِنْ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ إِلاَّ إِناثاً وَإِنْ يَدْعُونَ إِلاَّ شَيْطاناً مَرِيداً (١١٧) لَعَنَهُ اللَّهُ وَقالَ لَأَتَّخِذَنَّ مِنْ عِبادِكَ نَصِيباً مَفْرُوضاً (١١٨)
{ إِنْ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ إِلاَّ إِناثاً وَإِنْ يَدْعُونَ إِلاَّ شَيْطاناً مَرِيداً (١١٧) لَعَنَهُ اللَّهُ وَقالَ لَأَتَّخِذَنَّ مِنْ عِبادِكَ نَصِيباً مَفْرُوضاً (١١٨) } “Onlar, O'nu bırakıp yalnızca bir takım dişilere taparlar; aslında onlar sadece inatçı ve asi bir şeytana taparlar. (117) Allah onu lanetlemiştir. O da: 'Elbette senin kullarından belirlenmiş bir pay edineceğim' demiştir. (118)”