الضمير في يَدْعُونَ عائد على من تقدم ذكره من الكفرة في قوله: وَمَنْ يُشاقِقِ الرَّسُولَ [النساء: ١١٥] إِنْ نافية بمعنى «ما» ويدعون عبارة مغنية موجزة في معنيي: يعبدون ويتخذون آلهة، وقرأ أبو رجاء العطاردي «إن تدعون» بالتاء من فوق، ورويت عن عاصم، واختلف في معنى «الإناث» ، فقال أبو مالك والسدي وغيرهما: ذلك لأن العرب كانت تسمي أصنامها بأسماء مؤنثة، فاللات والعزى ومناة ونائلة.
{ يَدْعُونَ } “dua ederler / taparlar” fiilindeki zamir, { وَمَنْ يُشاقِقِ الرَّسُولَ } [en-Nisâ: 115] ayetinde daha önce zikredilen kâfirlere dönmektedir. { إِنْ } olumsuzluk edatı olup "mâ" (ما) anlamındadır. "Yed'ûne" (يدعون) ifadesi ise "ibadet ederler" ve "ilah edinirler" anlamlarını özlü bir şekilde karşılayan veciz bir ifadedir. Ebû Recâ el-Utâridî, üstten te ile "in ted'ûne" (إن تدعون) şeklinde okumuştur; bu kıraat Âsım'dan da rivayet edilmiştir. "İnâs" (الإناث / dişiler) kelimesinin anlamı konusunda ihtilaf edilmiştir. Ebû Mâlik, es-Süddî ve başkaları şöyle demiştir: Bunun sebebi, Arapların putlarını dişi isimlerle isimlendirmeleriydi; el-Lât, el-Uzzâ, Menât ve Nâile gibi.
قال القاضي أبو محمد عبد الحق: ويرد على هذا أنها كانت تسمي بأسماء مذكرة كثيرة، وقال الضحاك وغيره: المراد ما كانت العرب تعتقده من تأنيث الملائكة وعبادتهم إياها، فقيل لهم هذا على جهة إقامة الحجة من فاسد قولهم، وقال ابن عباس والحسن وقتادة: المراد: الخشب والحجارة وهي مؤنثات لا تعقل، فيخبر عنها كما يخبر عن المؤنث من الأشياء فيجيء قوله: إِلَّا إِناثاً عبارة عن الجمادات، وقيل:
Kādî Ebû Muhammed Abdülhak şöyle dedi: Buna karşı, Arapların [putlarını] pek çok eril isimle de isimlendirdikleri itirazı getirilebilir. Dahhâk ve başkaları ise şöyle demiştir: Kastedilen, Arapların meleklerin dişi olduğuna inanmaları ve onlara tapmalarıdır. Dolayısıyla bu ifade, onların bâtıl sözleri üzerinden aleyhlerine delil getirilmesi (ilzam) kabilinden kendilerine söylenmiştir. İbn Abbâs, el-Hasan ve Katâde şöyle demiştir: Kastedilen, akletmeyen dişil varlıklar olan tahta ve taşlardır; cansız varlıklardan dişil olarak bahsedildiği gibi onlardan da öyle bahsedilmiştir. Buna göre { إِلَّا إِناثاً } “yalnızca birtakım dişilere” ifadesi, cansız varlıklardan (cemâdât) kinaye olmaktadır. Şöyle de denilmiştir:
إنما هذا لأن العرب كانت تسمي الصنم أنثى فتقول: أنثى بني فلان.
Bu [ifade], Arapların puta dişi deyip "Fesubhanallah, falan oğullarının dişisi (unŝâ benî fülân)" demelerinden ötürüdür.
قال القاضي أبو محمد ﵀: وهذا على اختلافه يقضي بتعييرهم بالتأنيث وأن التأنيث نقص وخساسة بالإضافة إلى التذكير، وقيل معنى إِناثاً أوثانا، وفي مصحف عائشة «إن يدعون من دونه إلا أوثانا» وقرأ ابن عباس فيما روى عنه أبو صالح «إلا أنثا» يريد وثنا، فأبدل الهمزة واوا، وهو جمع جمع على ما حكى بعض الناس، كأنه جمع وثنا على وثان، كجمل وجمال، ثم جمع وثانا على وثن كرهان ورهن وكمثال ومثل.
Kādî Ebû Muhammed rahimehullâh şöyle dedi: Bu açıklamalar, aralarındaki farklılığa rağmen, erilliğe kıyasla dişiliğin bir noksanlık ve düşüklük sayılması sebebiyle onları dişilikle kınamayı gerektirmektedir. "İnâsen" (إناثا) kelimesinin putlar (evsân) anlamına geldiği de söylenmiştir. Âişe'nin mushafında { إن يدعون من دونه إلا أوثانا } “Onlar O'nu bırakıp sadece putlara taparlar” şeklindedir. İbn Abbâs'tan Ebû Sâlih'in rivayet ettiğine göre o, put (vesen) manasını kastederek hemzeyi vâv'a bedel kılarak «إلا أنثا» şeklinde okumuştur. Bazı kimselerin naklettiğine göre bu, cem'u'l-cem'dir (çoğulun çoğuludur); sanki "vesen" (وثن) kelimesi tıpkı "cemel-cimâl" (جمل وجمال) gibi "visân" (وثان) şeklinde çoğul yapılmış, sonra da "visân" kelimesi tıpkı "rihân-rehn" (رهان ورهن) ve "misâl-müsül" (مثال ومثل) gibi "vüsün" (وثن) şeklinde çoğul yapılmıştır.
قال القاضي أبو محمد: وهذا خطأ، لأن فعالا في جمع فعل إنما هو للتكثير والجمع الذي هو للتكثير لا يجمع وإنما تجمع جموع التقليل، والصواب أن تقول وثن جمع وثن دون واسطة، كأسد وأسد، قال أبو عمرو: وبهذا قرأ ابن عمر وسعيد بن المسيب ومسلم بن جندب وعطاء، وروي عن ابن عباس أنه قرأ «إلا وثنا» بفتح الواو والثاء على إفراد اسم الجنس، وقرأ ابن عباس أيضا «وثنا» بضم الواو والثاء، وقرأت فرقة «إلا وثنا» ، وقرأت فرقة «إلا أثنا» بسكون الثاء، وقرأ النبي ﷺ «إلا أنثا» بتقديم النون وهو جمع أنيث كغدير وغدر ونحو ذلك، وحكى الطبري: أنه جمع إناث كثمار وثمر، وحكى هذه القراءة عن النبي ﷺ أبو عمرو الداني، قال: وقرأ بها ابن عباس وأبو حيوة والحسن، واختلف في المعنى ب «الشيطان» ، فقالت فرقة: هو الشيطان المقترن بكل صنم، فكأنه موحد باللفظ جمع بالمعنى، لأن الواحد يدل على الجنس، وقال الجمهور: المراد إبليس وهذا هو الصواب، لأن سائر المقالة به تليق،
Kādî Ebû Muhammed şöyle dedi: Bu hatalıdır; çünkü "fa'l" vezninin çoğulunda "fi'âl" kalıbı ancak çokluk bildirmek (kesret) içindir ve çokluk çoğulu olan bir kelime tekrar çoğul yapılmaz; ancak azlık çoğulları (kıllet) tekrar çoğul yapılabilir. Doğrusu ise "vüsün" (وثن) kelimesinin, tıpkı "esed-üsüd" (أسد وأسد) gibi, arada bir vasıta olmaksızın "vesen" (وثن) kelimesinin çoğulu olduğunu söylemektir. Ebû Amr şöyle demiştir: İbn Ömer, Saîd b. el-Müseyyeb, Müslim b. Cündeb ve Atâ bu şekilde okumuşlardır. İbn Abbâs'tan, cins isminin tekili olarak vâv ve sâ'nın fethasıyla «إلا وثنا» şeklinde okuduğu rivayet edilmiştir. İbn Abbâs ayrıca vâv ve sâ'nın dammesiyle «وثنا» şeklinde de okumuştur. Bir topluluk «إلا وثنا» şeklinde, bir topluluk da sâ'nın sükûnuyla «إلا أثنا» şeklinde okumuştur. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem nûn'un öne alınmasıyla «إلا أنثا» şeklinde okumuştur ki bu, tıpkı "gadîr-gudür" (غدير وغدر) ve benzeri gibi "enîs" (أنيث) kelimesinin çoğuludur. Taberî, bunun tıpkı "simâr-sümür" (ثمار وثمر) gibi "inâs" (إناث) kelimesinin çoğulu olduğunu nakletmiştir. Bu kıraati Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem Ebû Amr ed-Dânî nakletmiş ve şöyle demiştir: İbn Abbâs, Ebû Hayve ve el-Hasan da böyle okumuştur. "Şeytan" ile neyin kastedildiği hususunda ihtilaf edilmiştir: Bir topluluk, bunun her putla beraber bulunan şeytan olduğunu söylemiştir; bu durumda lafız tekil olsa da mana çoğuldur, zira tekil cins bildirir. Çoğunluk ise kastedilenin İblis olduğunu söylemiştir; doğru olan da budur, çünkü sözün geri kalanı ancak ona uygundur.
ومَرِيداً معناه عاتيا صليبا في غوايته، وهو فعيل من مرد: إذا عتا وغلا في انحرافه وتجرد للشر والغواية.
{ مَرِيداً } “inatçı ve asi” kelimesinin anlamı, azgın ve sapkınlığında katılaşmış olandır. Bu kelime, bir kimse azgınlaştığında, sapmasında haddi aştığında, kötülük ve azgınlığa soyunduğunda kullanılan "merade" (مرد) fiilinden türemiş "faîl" (فعيل) veznindedir.
وأصل اللعن: الإبعاد، وهو في العرف إبعاد مقترن بسخط وغضب، ويحتمل أن يكون لَعَنَهُ صفة الشيطان، ويحتمل أن يكون خبرا عنه، والمعنى يتقارب على الوجهين، وقوله تعالى: وَقالَ لَأَتَّخِذَنَّ الآية، التقدير: وقال الشيطان، والمعنى، لأستخلصنهم لغوايتي: ولأخصنهم بإضلالي وهم الكفرة والعصاة، والمفروض معناه في هذا الموضع المنحاز، وهو مأخوذ من الفرض وهو الحز في العود وغيره، ويحتمل أن يريد واجبا أن أتخذه، وبعث النار هو نصيب إبليس.
Lanetin aslı "uzaklaştırmak"tır; örfte ise öfke ve gazapla birlikte olan uzaklaştırmadır. { لَعَنَهُ } “Allah onu lanetlemiştir” ifadesinin şeytanın bir sıfatı olması muhtemel olduğu gibi, ondan bir haber olması da muhtemeldir; anlam her iki vecihte de birbirine yakındır. Yüce Allah'ın: { وَقالَ لَأَتَّخِذَنَّ } “Ve [şeytan] dedi ki: 'Elbette edineceğim...'” ayetinin takdiri, "Ve şeytan dedi ki" şeklindedir. Anlamı ise: "Onları kesinlikle kendi azgınlığıma çekeceğim ve onları saptırmamla kendime has kılacağım" demektir ki bunlar kâfirler ve günahkârlardır. "el-Mefruz" (المفروض) kelimesinin buradaki anlamı ayrılmış, pay edilmiş olandır; bu da ağaç ve benzeri şeylerdeki çentik ve kesik anlamına gelen "farz" (الفرض) kökünden alınmıştır. [Şeytanın] "Onu edinmem bana farz/vacip kılındı" anlamını kastetmiş olması da muhtemeldir. Cehennem halkı ise İblis'in payıdır.
قوله تعالى:
Yüce Allah'ın şu buyruğu:
[سورة النساء (٤) : الآيات ١١٩ الى ١٢٢]
[en-Nisâ Suresi (4), Ayet 119-122]
وَلَأُضِلَّنَّهُمْ وَلَأُمَنِّيَنَّهُمْ وَلَآمُرَنَّهُمْ فَلَيُبَتِّكُنَّ آذانَ الْأَنْعامِ وَلَآمُرَنَّهُمْ فَلَيُغَيِّرُنَّ خَلْقَ اللَّهِ وَمَنْ يَتَّخِذِ الشَّيْطانَ وَلِيًّا مِنْ دُونِ اللَّهِ فَقَدْ خَسِرَ خُسْراناً مُبِيناً (١١٩) يَعِدُهُمْ وَيُمَنِّيهِمْ وَما يَعِدُهُمُ الشَّيْطانُ إِلاَّ غُرُوراً (١٢٠) أُولئِكَ مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ وَلا يَجِدُونَ عَنْها مَحِيصاً (١٢١) وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَنُدْخِلُهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها أَبَداً وَعْدَ اللَّهِ حَقًّا وَمَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللَّهِ قِيلاً (١٢٢)
{ وَلَأُضِلَّنَّهُمْ وَلَأُمَنِّيَنَّهُمْ وَلَآمُرَنَّهُمْ فَلَيُبَتِّكُنَّ آذانَ الْأَنْعامِ وَلَآمُرَنَّهُمْ فَلَيُغَيِّرُنَّ خَلْقَ اللَّهِ وَمَنْ يَتَّخِذِ الشَّيْطانَ وَلِيًّا مِنْ دُونِ اللَّهِ فَقَدْ خَسِرَ خُسْراناً مُبِيناً (١١٩) يَعِدُهُمْ وَيُمَنِّيهِمْ وَما يَعِدُهُمُ الشَّيْطانُ إِلاَّ غُرُوراً (١٢٠) أُولئِكَ مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ وَلا يَجِدُونَ عَنْها مَحِيصاً (١٢١) وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَنُدْخِلُهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها أَبَداً وَعْدَ اللَّهِ حَقًّا وَمَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللَّهِ قِيلاً (١٢٢) } “'Onları mutlaka saptıracağım, onları mutlaka kuruntulara boğacağım, onlara kesinlikle emredeceğim de hayvanların kulaklarını yaracaklar ve yine onlara emredeceğim de Allah'ın yarattığını değiştirecekler.' Kim Allah'ı bırakıp da şeytanı dost edinirse, muhakkak ki o apaçık bir ziyana uğramıştır. (119) [Şeytan] onlara vaat eder ve onları kuruntulara düşürür. Oysa şeytan onlara aldatmadan başka bir şey vaat etmez. (120) İşte onların varacağı yer cehennemdir ve oradan kaçacak hiçbir yer bulamazlar. (121) İman edip salih ameller işleyenleri ise altından ırmaklar akan, içinde ebedî kalacakları cennetlere koyacağız. Bu, Allah'ın dosdoğru vaadidir. Söz bakımından Allah'tan daha doğru kim vardır? (122)”
قوله: وَلَأُضِلَّنَّهُمْ معناه أصرفهم عن طريق الهدى، وَلَأُمَنِّيَنَّهُمْ لأسولن لهم.
Ayetteki: { وَلَأُضِلَّنَّهُمْ } “Onları mutlaka saptıracağım” ifadesinin anlamı, onları hidayet yolundan çevireceğim demektir. { وَلَأُمَنِّيَنَّهُمْ } “Onları mutlaka kuruntulara boğacağım” ise, onlara vesvese verip bâtılı süslü göstereceğim demektir.
قال القاضي أبو محمد عبد الحق ﵀: وهذا لا ينحصر إلى نوع واحد من الأمنية، لأن كل واحد في نفسه إنما تمنيه بقدر نصبته وقرائن حاله، ومنه قوله ﵇: «إن الشيطان يقول لمن يركب ولا يذكر الله: تغن، فإن لم يحسن قال له تمن» ، واللامات كلها للقسم، «والبتك» : القطع. وكثر الفعل إذ القطع كثير على أنحاء مختلفة، وإنما كنى ﷿ عن البحيرة والسائبة ونحوه مما كانوا يثبتون فيه حكما، بسبب آلهتهم وبغير ذلك، وقرأ أبو عمرو بن العلاء وَلَآمُرَنَّهُمْ بغير ألف، وقرأ أبيّ «وأضلهم وأمنيهم وأمرهم» واختلف في معنى «تغيير خلق الله» ، فقال ابن عباس وإبراهيم ومجاهد والحسن وقتادة وغيرهم:
Kādî Ebû Muhammed Abdülhak rahimehullâh şöyle dedi: Bu durum tek bir kuruntu türü ile sınırlı değildir; çünkü herkesin nefsi ancak kendi konumuna ve durumunun karinelerine göre kuruntulara kapılır. Nitekim Peygamber'in aleyhisselâm şu buyruğu da bu kabildendir: «Şüphesiz şeytan, [bir bineğe] binip de Allah'ı zikretmeyen kimseye: 'Şarkı söyle' der; eğer beceremezse ona: 'Kuruntular kur' der.» Ayetteki lâm harflerinin tamamı yemin içindir. "el-Betk" (البتك) ise kesmektir. Kesme işlemi farklı şekillerde çokça yapıldığı için fiil çokluk bildiren vezinde gelmiştir. Aziz ve Celil olan Allah, putları sebebiyle veya başka nedenlerle hakkında bir hüküm koydukları bahîre, sâibe ve benzeri şeyleri kinaye yoluyla zikretmiştir. Ebû Amr b. el-Alâ { وَلَآمُرَنَّهُمْ } kelimesini elifsiz olarak okumuştur. Übey ise «وأضلهم وأمنيهم وأمرهم» şeklinde okumuştur. "Allah'ın yaratışını değiştirmek" ifadesinin anlamı hususunda ihtilaf edilmiştir: İbn Abbâs, İbrâhim, Mücâhid, el-Hasan, Katâde ve başkaları şöyle demiştir:
أراد: يغيرون دين الله، وذهبوا في ذلك إلى الاحتجاج بقوله تعالى: فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْها لا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ [الروم: ٣٠] أي لدين الله، والتبديل يقع موضعه التغيير، وإن كان التغيير أعم منه، وقالت فرقة: «تغيير خلق الله» هو أن الله تعالى خلق الشمس والنار والحجارة وغيرها من المخلوقات ليعتبر بها وينتفع بها، فغيرها الكفار بأن جعلوها آلهة معبودة، وقال ابن عباس أيضا وأنس وعكرمة وأبو صالح:
[Şeytan] 'Allah'ın dinini değiştirecekler' anlamını kastetmiştir. Onlar bu görüşlerinde Yüce Allah'ın: { فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْها لا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ } [er-Rûm: 30] “Allah'ın insanları üzerinde yarattığı fıtratı... Allah'ın yaratışında hiçbir değişiklik yoktur” yani Allah'ın dininde değişiklik yoktur ayetini delil getirmişlerdir. Zira her ne kadar teğyîr (değiştirme) tebdilden daha genel olsa da tebdil, teğyîr yerine geçer. Bir topluluk ise şöyle demiştir: "Allah'ın yaratışını değiştirmek", Yüce Allah'ın güneşi, ateşi, taşları ve diğer mahlûkatı ibret alınsın ve kendilerinden faydalanılsın diye yaratmışken, kâfirlerin bunları değiştirip kendilerine tapılan ilahlar haline getirmeleridir. İbn Abbâs, Enes, İkrime ve Ebû Sâlih de şöyle demiştir:
من تغيير خلق الله الإخصاء، والآية إشارة إلى إخصاء البهائم وما شاكله، فهي عندهم أشياء ممنوعة، ورخص في إخصاء البهائم جماعة إذا قصدت به المنفعة، إما السمن أو غيره، ورخصها عمر بن عبد العزيز في الخيل، وقال ابن مسعود والحسن: هي إشارة إلى الوشم وما جرى مجراه من التصنع للحسن، فمن ذلك الحديث: «لعن رسول الله ﷺ الواشمات والموشومات والمتنمصات والمتفلجات
Allah'ın yaratışını değiştirmekten biri de burmadır (kısırlaştırma). Bu ayet hayvanların ve benzerlerinin kısırlaştırılmasına işaret etmektedir; dolayısıyla bu, onlara göre yasaklanmış şeylerdendir. Bir topluluk ise, eğer semirtme veya benzeri bir menfaat kastedilmişse hayvanların kısırlaştırılmasına ruhsat vermiştir; Ömer b. Abdilazîz de atlar hususunda buna ruhsat tanımıştır. İbn Mes'ûd ve el-Hasan ise şöyle demiştir: Bu, dövme yaptırmaya ve güzelleşmek maksadıyla yapılan yapay müdahalelere işarettir. Nitekim şu hadis de bu kabildendir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem dövme yapan, yaptıran, kaşlarını yolan, dişlerini seyrelten...»
المغيرات خلق الله» . ومنه قوله ﵇، «لعن الله الواصلة والمستوصلة» ، وملاك تفسير هذه الآية: أن كل تغيير ضار فهو في الآية، وكل تغيير نافع فهو مباح، ولما ذكر الله تعالى عتو الشيطان وما توعد به من بث مكره، حذره ﵎ عباده، بأن شرط لمن يتخذه وليا جزاء الخسران، وتصور الخسران إنما هو بأن أخذ هذا المتخذ حظ الشيطان، فكأنه أعطى حظ الله ﵎ فيه وتركه من أجله.
«...ve Allah'ın yaratışını değiştiren kadınlara lanet etmiştir.» Yine Peygamber'in aleyhisselâm: «Allah saç ekleyen ve ekleten kadına lanet etmiştir» buyruğu da bundandır. Bu ayetin tefsirinin esası şudur: Zararlı olan her değişiklik bu ayetin kapsamındadır; faydalı olan her değişiklik ise mubahtır. Yüce Allah şeytanın azgınlığını ve hilesini yaymaya dair tehdidini zikredince, onu dost edinen kimse için ziyan cezasını şart koşarak kullarını ondan tebâreke ve teâlâ sakındırmıştır. Buradaki ziyanın tasavvuru ise şöyledir: Onu dost edinen kimse şeytanın payını almış, sanki Allah'ın tebâreke ve teâlâ kendisindeki payını şeytana vermiş ve şeytan uğruna Allah'ı terk etmiştir.
وقوله تعالى: يَعِدُهُمْ وَيُمَنِّيهِمْ: يعدهم بأباطيله من المال والجاه، وأن لا بعث ولا عقاب ونحو ذلك لكل أحد ما يليق بحاله. ويمنيهم كذلك، ثم ابتدأ تعالى الخبر عن حقيقة ذلك بقوله: وَما يَعِدُهُمُ الشَّيْطانُ إِلَّا غُرُوراً.
Yüce Allah'ın: { يَعِدُهُمْ وَيُمَنِّيهِمْ } “Onlara vaat eder ve onları kuruntulara düşürür” buyruğu: [Şeytan] herkese kendi durumuna uygun düşecek şekilde mal, mevki gibi bâtıl şeylerle, yeniden dirilmenin ve azabın olmayacağı gibi asılsız şeylerle vaatlerde bulunur. Aynı şekilde onları kuruntulara sevk eder. Ardından Yüce Allah: { وَما يَعِدُهُمُ الشَّيْطانُ إِلَّا غُرُوراً } “Oysa şeytan onlara aldatmadan başka bir şey vaat etmez” buyruğuyla bunun gerçek mahiyetini haber vermeye başlamıştır.
ثم أخبر تعالى بمصير المتخذين الشيطان وليا وتوعدهم بأن مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ، ولا يدافعونها بحيلة، ولا يعدلون عنها. ولا ينحرفون ولا يتروغون، و «المحيص» مفعول من حاص إذا راغ ونفر، ومنه قول الشاعر [جعفر بن علبة الحارثي] : [الطويل]
Sonra Yüce Allah şeytanı dost edinenlerin akıbetini haber vermiş ve varacakları yerin cehennem olduğunu ({ مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ }), oradan hiçbir hileyle kurtulamayacaklarını, ondan kaçıp sapamayacaklarını, yön değiştiremeyeceklerini ve sıvışamayacaklarını bildirerek onları tehdit etmiştir. "el-Mahîs" (المحيص), saptı ve ürküp kaçtı anlamına gelen "hâsa" (حاص) fiilinden türemiş bir mekân ismidir (mef'ûl veznindedir). Şair [Ca'fer b. Ulbe el-Hârisî]'nin şu sözü de bundandır: [et-Tavîl]
ولم أدر إن حصنا من الموت حيصة ... كم العمر باق والمدى متطاول
Ve bilmem ölümden bir kaçışla kaçsak bile ... Ömürden geriye ne kalır ve ecel ne kadar uzar?
ومنه الحديث، فحاصوا حيصة حمر الوحش إلى الأبواب، يقال حاص الرجل من كذا، وجاض بالجيم والضاد المنقوطة إذا راغ بنفور، ولغة القرآن الحاء والصاد غير منقوطة.
«Yaban eşeklerinin kaçışı gibi kapılara doğru kaçıştılar» hadisi de bundandır. Bir kimse ürküp kaçarak saptığında "adam şundan kaçtı (hâsa'r-raculü min kezâ)" veya noktalı cîm ve dâd ile "câda" (جاض) denir. Kur'an'ın dili ise noktasız hâ ve sâd iledir.
ولما أخبر تعالى عن الكفار الذين يتخذون الشيطان وليا، وأعلم بغرور وعد الشيطان لهم، وأعلم بصيور أمرهم وأنه إلى جهنم، فاقتضى ذلك كله التحذير، أعقب ذلك- ﷿ بالترغيب في ذكره حالة المؤمنين، وأعلم بصيور أمرهم وأنه إلى النعيم المقيم، وأعلم بصحة وعده تعالى لهم، ثم قرر ذلك بالتوقيف عليه في قوله وَمَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللَّهِ قِيلًا والقيل والقول واحد، ونصبه على التمييز، وقرأت فرقة «سندخلهم» بالنون وقرأت فرقة «سيدخلهم» بالياء، ووَعْدَ اللَّهِ نصب على المصدر. وحَقًّا مصدر أيضا مؤكد لما قبله.
Yüce Allah şeytanı dost edinen kâfirleri haber verip şeytanın onlara olan vaadinin bir aldatmaca olduğunu bildirince ve onların varacağı yerin cehennem olduğunu açıklayınca —ki bütün bunlar sakındırmayı gerektirir— Aziz ve Celil olan Allah bunun hemen ardından müminlerin durumunu zikrederek [hayra] teşvikte bulunmuş, onların varacağı yerin bitimsiz nimetler olduğunu ve Kendisinin onlara olan vaadinin hak olduğunu bildirmiştir. Sonra: { وَمَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللَّهِ قِيلًا } “Söz bakımından Allah'tan daha doğru kim vardır?” buyruğundaki soru ile bunu ikrar ettirmiştir. "el-Kīl" (القيل) ile "el-kavl" (القول) aynı şeydir; mansub olması ise temyizden ötürüdür. Bir topluluk nûn ile "senüdhılühüm" (سندخلهم), bir topluluk da yâ ile "seyüdhılühüm" (سيدخلهم) şeklinde okumuştur. { وَعْدَ اللَّهِ } mastar olarak mansubdur. { حَقًّا } kelimesi de kendinden öncekini tekit eden bir mastardır.
قوله تعالى:
Yüce Allah'ın şu buyruğu:
[سورة النساء (٤) : الآيات ١٢٣ الى ١٢٥]
[en-Nisâ Suresi (4), Ayet 123-125]
لَيْسَ بِأَمانِيِّكُمْ وَلا أَمانِيِّ أَهْلِ الْكِتابِ مَنْ يَعْمَلْ سُوءاً يُجْزَ بِهِ وَلا يَجِدْ لَهُ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلِيًّا وَلا نَصِيراً (١٢٣) وَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحاتِ مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثى وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولئِكَ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ وَلا يُظْلَمُونَ نَقِيراً (١٢٤) وَمَنْ أَحْسَنُ دِيناً مِمَّنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ وَهُوَ مُحْسِنٌ وَاتَّبَعَ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ حَنِيفاً وَاتَّخَذَ اللَّهُ إِبْراهِيمَ خَلِيلاً (١٢٥)
{ لَيْسَ بِأَمانِيِّكُمْ وَلا أَمانِيِّ أَهْلِ الْكِتابِ مَنْ يَعْمَلْ سُوءاً يُجْزَ بِهِ وَلا يَجِدْ لَهُ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلِيًّا وَلا نَصِيراً (١٢٣) وَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحاتِ مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثى وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولئِكَ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ وَلا يُظْلَمُونَ نَقِيراً (١٢٤) وَمَنْ أَحْسَنُ دِيناً مِمَّنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ وَهُوَ مُحْسِنٌ وَاتَّبَعَ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ حَنِيفاً وَاتَّخَذَ اللَّهُ إِبْراهِيمَ خَلِيلاً (١٢٥) } “[İş] ne sizin kuruntularınızla ne de Ehl-i Kitab'ın kuruntularıyla olmaz. Kim bir kötülük yaparsa onunla cezalandırılır ve kendisi için Allah'tan başka ne bir dost ne de bir yardımcı bulabilir. (123) Erkek olsun kadın olsun, kim mümin olarak salih amellerden işlerse işte onlar cennete girerler ve zerre kadar haksızlığa uğratılmazlar. (124) İyilik yaparak kendini bütün varlığıyla Allah'a teslim eden ve hanîf olarak İbrahim'in dinine uyan kimseden din bakımından daha güzel kim vardır? Allah İbrahim'i dost edinmiştir. (125)”
اسم لَيْسَ مضمر، و «الأماني» : جمع أمنوية، وزنها أفعولة، وهي: ما يتمناه المرء ويطيع نفسه فيه، وتجمع على أفاعيل، فتجتمع ياءان فلذلك تدغم إحداهما في الأخرى فتجيء مشددة وهي قراءة الجمهور، وقرأ الحسن بن أبي الحسن وأبو جعفر بن القعقاع وشيبة بن نصاح والحكم والأعرج، «ليس بأمانيكم» ساكنة الياء، وكذلك في الثانية، قال الفراء: هذا جمع على أفاعل، كما يقال قراقير وقراقر إلى
{ لَيْسَ } fiilinin ismi gizlidir (zamirdir). "el-Emânî" (الأماني), "uf'ûle" (أفعولة) veznindeki "ümniyye" (أمنوية) kelimesinin çoğuludur; bu da kişinin temenni ettiği ve nefsinin arzusuna uyduğu şeydir. "Efâ'îl" (أفاعيل) vezninde çoğul yapıldığında iki yâ bir araya gelir, bu sebeple biri diğerine idğam edilir ve şeddeli olarak gelir ki çoğunluğun kıraati böyledir. el-Hasan b. Ebi'l-Hasan, Ebû Ca'fer b. el-Ka'kā', Şeybe b. Nassâh, el-Hakem ve el-A'rec ise her iki yerde de yâ'nın sükûnuyla «ليس بأمانيكم» şeklinde okumuşlardır. el-Ferrâ şöyle demiştir: Bu, tıpkı "karâkīr" ve "karâkır" (قراقير وقراقر) denildiği gibi "efâ'il" (أفاعل) vezninde bir çoğuldur...
غير ذلك. واختلف الناس فيمن المخاطب بهذه الآية؟ فقال ابن عباس والضحاك وأبو صالح ومسروق وقتادة والسدي وغيرهم: الخطاب لأمة محمد ﷺ، وقال بعضهم: وسبب الآية أن المؤمنين اختلفوا مع قوم من أهل الكتاب، فقال أهل الكتاب: ديننا أقدم من دينكم وأفضل، ونبينا قبل نبيكم، فنحن أفضل منكم، وقال المؤمنون: كتابنا يقضي على الكتب، ونبينا خاتم النبيين، أو نحو هذا من المحاورة، فنزلت الآية، وقال مجاهد وابن زيد: بل الخطاب لكفار قريش، وذلك أنهم قالوا: لن نبعث ولا نعذب، وإنما هي حياتنا الدنيا لنا فيها النعيم ثم لا عذاب، وقالت اليهود نَحْنُ أَبْناءُ اللَّهِ وَأَحِبَّاؤُهُ [المائدة: ١٨] ، إلى نحو هذا من الأقوال، كقولهم: لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلَّا مَنْ كانَ هُوداً أَوْ نَصارى [البقرة: ١١١] ، وغيره، فرد الله تعالى على الفريقين بقوله لَيْسَ بِأَمانِيِّكُمْ وَلا أَمانِيِّ أَهْلِ الْكِتابِ ثم ابتدأ الخبر الصادق من قبله بقوله مَنْ يَعْمَلْ سُوءاً يُجْزَ بِهِ وجاء هذا اللفظ عاما في كل سوء فاندرج تحت عمومه الفريقان المذكوران، واختلف المتأولون في تعميم لفظ هذا الخبر، فقال الحسن بن أبي الحسن: هذه الآية في الكافر، وقرأ وهل يجازى إلا الكفور [سبأ: ١٧] قال: والآية يعني بها الكفار، ولا يعني بها أهل الصلاة، وقال: والله ما جازى الله أحدا بالخير والشر إلا عذبه، ولكنه يغفر ذنوب المؤمنين، وقال ابن زيد: في قوله تعالى مَنْ يَعْمَلْ سُوءاً يُجْزَ بِهِ [وعد الله المؤمنين أن يكفر عنهم سيئاتهم، ولم يعد أولئك يعني المشركين، وقال الضحاك مَنْ يَعْمَلْ سُوءاً يُجْزَ بِهِ يعني بذلك اليهود والنصارى والمجوس وكفار العرب.
...ve benzerleri gibidir. İnsanlar bu ayette muhatabın kim olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir: İbn Abbâs, ed-Dahhâk, Ebû Sâlih, Mesrûk, Katâde, es-Süddî ve başkaları şöyle demiştir: Hitap Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem ümmetinedir. Bazıları da şöyle demiştir: Ayetin iniş sebebi, müminlerin Ehl-i Kitap'tan bir toplulukla tartışmasıdır; Ehl-i Kitap: "Bizim dinimiz sizin dininizden daha eski ve daha faziletlidir, peygamberimiz sizin peygamberinizden öncedir, dolayısıyla biz sizden daha üstünüz" demiş; müminler de: "Bizim kitabımız bütün kitaplara hâkimdir, peygamberimiz ise peygamberlerin sonuncusudur" veya buna benzer karşılıklı sözler söylemişler ve bunun üzerine bu ayet inmiştir. Mücâhid ve İbn Zeyd ise şöyle demiştir: Bilakis hitap Kureyş kâfirlerinedir; çünkü onlar: "Biz diriltilmeyeceğiz ve azap görmeyeceğiz, sadece şu dünya hayatımız vardır, onda nimet içindeyiz, sonra da azap yoktur" demişlerdi. Yahudiler de: { نَحْنُ أَبْناءُ اللَّهِ وَأَحِبَّاؤُهُ } [el-Mâide: 18] “Biz Allah'ın oğulları ve sevgilileriyiz” demişler ve onların: { لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلَّا مَنْ كانَ هُوداً أَوْ نَصارى } [el-Bakara: 111] “Yahudi veya Hristiyan olanlardan başkası asla cennete girmeyecektir” gibi sözleri nakledilmiştir. Yüce Allah: { لَيْسَ بِأَمانِيِّكُمْ وَلا أَمانِيِّ أَهْلِ الْكِتابِ } “[İş] ne sizin kuruntularınızla ne de Ehl-i Kitab'ın kuruntularıyla olmaz” buyruğuyla her iki gruba da cevap vermiştir. Sonra Kendi katından sadık habere başlayarak: { مَنْ يَعْمَلْ سُوءاً يُجْزَ بِهِ } “Kim bir kötülük yaparsa onunla cezalandırılır” buyurmuştur. Bu lafız her türlü kötülüğü kapsayacak şekilde genel gelmiştir; dolayısıyla zikredilen iki grup da bu genelliğin kapsamına girmiştir. Müfessirler bu haberin lafzının genelliği konusunda ihtilaf etmişlerdir: el-Hasan b. Ebi'l-Hasan şöyle demiştir: Bu ayet kâfir hakkındadır; nitekim o: { وهل يجازى إلا الكفور } [Sebe': 17] ayetini okuyup şöyle demiştir: "Ayet ile kâfirler kastedilmektedir, namaz kılanlar (Müslümanlar) kastedilmemektedir." Ve şöyle demiştir: "Vallahi Allah bir kimseye hayır ve şerle karşılık verirse mutlaka ona azap eder; fakat O, müminlerin günahlarını bağışlar." İbn Zeyd, Yüce Allah'ın: { مَنْ يَعْمَلْ سُوءاً يُجْزَ بِهِ } ayeti hakkında şöyle demiştir: [Allah müminlere kötülüklerini örteceğini vaat etmiş, onlara yani müşriklere ise vaat etmemiştir.] Dahhâk ise: { مَنْ يَعْمَلْ سُوءاً يُجْزَ بِهِ } ayetiyle Yahudilerin, Hristiyanların, Mecûsîlerin ve Arap kâfirlerinin kastedildiğini söylemiştir.
قال القاضي أبو محمد عبد الحق: فهذا تخصيص للفظ الآية، ورأى هؤلاء أن الكافر يجزى على كل سوء يعمله وأن المؤمن قد وعده الله تكفير سيئاته، وقال ابن عباس وسعيد بن جبير: قوله تعالى: مَنْ يَعْمَلْ سُوءاً معناه، من يك مشركا والسوء هنا الشرك فهو تخصيص لعموم اللفظ من جهة أخرى، لأن أولئك خصصوا لفظ مَنْ، وهذان خصصا لفظ السوء، وقال جمهور الناس: لفظ الآية عام، والكافر والمؤمن مجازى بالسوء يعمله، فأما مجازاة الكافر فالنار، لأن كفره أوبقه، وأما المؤمن فبنكبات الدنيا، قال أبو بكر الصديق ﵁: لما نزلت مَنْ يَعْمَلْ سُوءاً يُجْزَ بِهِ قلت يا رسول الله ما أشد هذه الآية، فقال: يا أبا بكر أما تحزن أما تمرض أما تصيبك اللأواء؟. فهذا بذلك، وقال عطاء بن أبي رباح: لما نزلت هذه الآية، قال أبو بكر: جاءت قاصمة الظهر، فقال النبي ﷺ: إنما هي المصيبات في الدنيا، وقالت بمثل هذا التأويل عائشة ﵂، وقال أبيّ بن كعب، وسأله الربيع بن زياد عن معنى الآية وكأنه خافها، فقال له أبيّ: ما كنت أظنك إلا أفقه مما أرى، ما يصيب الرجل خدش ولا غيره إلا بذنب، وما يعفو الله عنه أكثر.
Kādî Ebû Muhammed Abdülhak şöyle dedi: Bu, ayetin lafzını tahsis etmektir (özel kılmaktır). Bu âlimler kâfirin işlediği her kötülükle cezalandırılacağı, mümine ise Allah'ın kötülüklerini bağışlamayı vaat ettiği görüşündedirler. İbn Abbâs ve Saîd b. Cübeyr ise Yüce Allah'ın: { مَنْ يَعْمَلْ سُوءاً } buyruğunun anlamının "kim müşrik olursa" olduğunu ve buradaki kötülüğün şirk olduğunu söylemişlerdir. Bu da lafzın genelliğini başka bir açıdan tahsis etmektir; çünkü öncekiler { مَنْ } "kim" lafzını tahsis etmişken, bu ikisi kötülük (sû') lafzını tahsis etmişlerdir. İnsanların çoğunluğu ise şöyle demiştir: Ayetin lafzı geneldir; kâfir de mümin de işlediği kötülükle cezalandırılır. Kâfirin cezalandırılması ateştir, çünkü küfrü onu helak etmiştir. Müminin cezalandırılması ise dünyadaki musibetlerle olur. Ebû Bekir es-Sıddîk radıyallâhu anh şöyle demiştir: { مَنْ يَعْمَلْ سُوءاً يُجْزَ بِهِ } ayeti indiğinde, 'Ey Allah'ın Resûlü, bu ayet ne kadar da ağırdır!' dedim. Bunun üzerine şöyle buyurdu: «Ey Ebû Bekir, sen hiç üzülmez misin, hiç hastalanmaz mısın, sana hiç sıkıntı ve darlık isabet etmez mi? İşte bunlar onun karşılığıdır.» Atâ b. Ebî Rebâh şöyle demiştir: Bu ayet indiğinde Ebû Bekir: 'Beli büken felaket geldi' dedi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de: «Bu ancak dünyadaki musibetlerdir» buyurdu. Âişe radıyallâhu anhâ da buna benzer bir tefsirde bulunmuştur. Rebî' b. Ziyâd, Übey b. Ka'b'a ayetin anlamını korkarak sorduğunda, Übey ona şöyle demiştir: 'Seni gördüğümden daha anlayışlı zannederdim; bir adama isabet eden bir tırmık veya başka bir şey ancak bir günah sebebiyledir ve Allah'ın affettiği ise çok daha fazladır.'
قال القاضي أبو محمد- ﵀: فالعقيدة في هذا: أن الكافر مجازى والمؤمن يجازى في الدنيا غالبا، فمن بقي له سوء إلى الآخرة فهو في المشيئة، يغفر الله لمن يشاء، ويجازي من يشاء، وقرأ الجمهور «ولا يجد» بالجزم عطفا على يُجْزَ، وروى ابن بكار عن ابن عامر: «ولا يجد» بالرفع على القطع، وقوله مِنْ دُونِ لفظة تقتضي عدم المذكور بعدها من النازلة، ويفسرها بعض المفسرين بغير، وهو تفسير لا يطرد.
Kādî Ebû Muhammed rahimehullâh şöyle dedi: Bu husustaki itikad şudur: Kâfir mutlaka cezalandırılır; mümin ise çoğunlukla dünyada cezalandırılır. Kime de ahirete kalan bir kötülük kalırsa o Allah'ın dilemesine bağlıdır; Allah dilediğini bağışlar, dilediğini cezalandırır. Çoğunluk { ولا يجد } kelimesini { يُجْزَ } fiiline atfederek cezm ile okumuştur. İbn Bekkâr'ın İbn Âmir'den rivayetine göre ise istînâf (kat') yoluyla merfû olarak «ولا يجدُ» şeklinde okumuştur. Ayetteki { مِنْ دُونِ } ifadesi, sonrasında zikredilen şeyin o hadisede bulunmamasını gerektiren bir lafızdır. Bazı müfessirler bunu "gayr" (başka) kelimesiyle açıklarlar ki bu her yerde geçerli bir tefsir değildir.
وقوله تعالى: وَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحاتِ دخلت مَنْ للتبعيض إذ، الصَّالِحاتِ على
Yüce Allah'ın: { وَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحاتِ } “Kim salih amellerden işlerse” buyruğunda { مِنْ } edatı teb'îz (kısmîlik) için girmiştir; çünkü salih amellerin tamamını eksiksiz yapmak...
الكمال مما لا يطيقه البشر، ففي هذا رفق بالعباد، لكن في هذا البعض الفرائض وما أمكن من المندوب إليه، ثم قيد الأمر بالإيمان إذ لا ينفع عمل دونه، وحكى الطبري عن قوم: أن مَنْ زائدة، وضعفه كما هو ضعيف، وقرأ نافع وابن عامر وحمزة والكسائي «يدخلون الجنة» بفتح الياء وضم الخاء، وكذلك حيث جاء من القرآن، وروي مثل هذا عن عاصم، وقرأ أبو عمرو في هذه الآية وفي مريم والملائكة وفي المؤمن «يدخلون» بضم الياء وفتح الخاء، وقرأ بفتح الياء من سَيَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ داخِرِينَ [غافر: ٦٠] و «النقير» النكتة التي في ظهر نواة التمرة ومنه تنبت، وروي عن عاصم «النقير» ما تنقره بأصبعك، وهذا كله مثال للحقير اليسير.
...insan gücünün yetmeyeceği bir şeydir. Dolayısıyla bunda kullara bir kolaylık vardır. Ancak bu kısmîlik içinde farzlar ve mendup olanlardan güç yetirilenler yer alır. Ardından bu durum iman şartına bağlanmıştır; çünkü imansız hiçbir amel fayda vermez. Taberî bir topluluktan { مِنْ } edatının zâid olduğunu nakletmiş ve zayıf olduğu gibi onu zayıf bulmuştur. Nâfi', İbn Âmir, Hamza ve el-Kisâî, Kur'an'ın neresinde geçerse geçsin yâ'nın fethası ve hı'nın dammesiyle «يَدْخُلُونَ الجنة» şeklinde okumuşlardır. Âsım'dan da bunun benzeri rivayet edilmiştir. Ebû Amr ise bu ayette, Meryem, el-Melâike (Fâtır) ve el-Mü'min (Gāfir) surelerinde yâ'nın dammesi ve hı'nın fethasıyla «يُدْخَلُونَ» şeklinde okumuş; { سَيَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ داخِرِينَ } [Gāfir: 60] ayetinde ise yâ'nın fethasıyla okumuştur. "en-Nakīr" (النقير), hurma çekirdeğinin sırtında bulunan ve fidanın oradan bittiği noktacıktır. Âsım'dan "en-nakîr"in parmağınla vurduğun çimdikleme olduğu rivayet edilmiştir. Bunların tamamı pek değersiz ve pek az şey için birer misaldir.
قال القاضي أبو محمد ﵀: فهنا كمل الرد على أهل الأماني والإخبار بحقيقة الأمر.
Kādî Ebû Muhammed rahimehullâh şöyle dedi: Böylece kuruntu sahiplerine verilen cevap ve işin hakikatinin bildirilmesi tamamlanmış oldu.
ثم أخبر تعالى إخبارا موقفا على أنه لا أحسن دينا ممن أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ أي أخلص مقصده وتوجهه. وأحسن في أعماله، واتبع الحنيفية التي هي مِلَّةَ إِبْراهِيمَ، إمام العالم وقدوة أهل الأديان، ثم لما ذكر الله تعالى إبراهيم بأنه الذي يجب اتباعه، شرفه بذكر الخلة، وإبراهيم ﷺ سماه الله خليلا، إذ كان خلوصه وعبادته واجتهاده على الغاية التي يجري إليها المحب المبالغ، وكان لطف الله به ورحمته ونصرته له بحسب ذلك، وذهب قوم إلى أن إبراهيم سمي خليلا من الخلة بفتح الخاء، أي لأنه أنزل خلته وفاقته بالله تعالى، وقال قوم: سمي خليلا لأنه فيما روي في الحديث جاء من عند خليل كان له بمصر وقد حرمه الميرة التي قصد لها، فلما قرب من منزله ملأ غرارتيه رملا ليتأنس بذلك صبيته، فلما دخل منزله نام كلالا وهما، فقامت امرأته وفتحت الغرارة، فوجدت أحسن ما يكون من الحواري، فعجنت منه، فلما انتبه قال: ما هذا؟ قالت من الدقيق الذي سقت من عند خليلك المصري فقال: بل هو من عند خليلي الله تعالى، فسمي بذلك خليلا.
Sonra Yüce Allah, yüzünü Allah'a teslim eden ({ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ }), yani gayesini ve yönelişini sırf O'na has kılan, amellerinde ihsan sahibi olan ve âlemin imamı ve bütün din ehlinin önderi olan İbrahim'in dini ({ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ }) olan hanîfliğe tabi olan kimseden daha güzel bir dine sahip kimse olmadığını ikrar ettiren bir tarzda haber vermiştir. Yüce Allah, uyulması gereken kişi olarak İbrahim'i zikredince, dostluk (hulle) makamını zikrederek onu şereflendirmiştir. İbrahim aleyhisselâm'ı Allah dost (halîl) olarak isimlendirmiştir; zira onun ihlâsı, kulluğu ve gayreti, sevgisinde aşırıya varan bir muhibbin ulaşabileceği son noktadaydı; Allah'ın ona olan lütfu, rahmeti ve yardımı da buna göre tecelli etmişti. Bir topluluk İbrahim'in, hâ'nın fethasıyla "hulle"den (ihtiyaç ve fakirlik) dolayı halîl olarak isimlendirildiği, yani ihtiyacını ve fakirliğini yalnızca Yüce Allah'a arz ettiği için bu ismi aldığı görüşüne varmıştır. Bir topluluk da şöyle demiştir: O, hadiste rivayet edildiğine göre Mısır'daki bir dostunun yanından gelmişti ve o dostu kendisinin talep ettiği erzakı vermemişti. Evine yaklaştığında, çocukları bununla avunsun diye iki çuvalını kumla doldurdu. Evine girdiğinde yorgunluk ve kederden uyuyakaldı. Hanımı kalkıp çuvalı açtı ve orada en güzelinden has beyaz un buldu, ondan hamur yoğurdu. İbrahim uyanınca: 'Bu nedir?' dedi. Hanımı: 'Mısırlı dostundan getirdiğin undandır' deyince İbrahim: 'Hayır, o benim gerçek dostum olan Yüce Allah'ın katındandır' dedi; işte bu sebeple ona halîl ismi verildi.
قال القاضي أبو محمد ﵀: وفي هذا ضعف، ولا تقتضي هذه القصة أن يسمى بذلك اسما غالبا، وإنما هو شيء شرفه الله به كما شرف محمدا ﷺ، فقد صح في كتاب مسلم وغيره: أن الله اتخذه خليلا.
Kādî Ebû Muhammed rahimehullâh şöyle dedi: Bu rivayette zayıflık vardır. Bu kıssa onun bu isimle anılmasını gerektirmez; bu ancak Allah'ın Muhammed'i sallallâhu aleyhi ve sellem şereflendirdiği gibi İbrahim'i de şereflendirdiği bir makamdır. Nitekim Müslim'in Sahih'inde ve diğer eserlerde Allah'ın onu dost edindiği sahih olarak sabit olmuştur.
قوله تعالى:
Yüce Allah'ın şu buyruğu:
[سورة النساء (٤) : الآيات ١٢٦ الى ١٢٧]
[en-Nisâ Suresi (4), Ayet 126-127]
وَلِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَكانَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ مُحِيطاً (١٢٦) وَيَسْتَفْتُونَكَ فِي النِّساءِ قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِيهِنَّ وَما يُتْلى عَلَيْكُمْ فِي الْكِتابِ فِي يَتامَى النِّساءِ اللاَّتِي لا تُؤْتُونَهُنَّ ما كُتِبَ لَهُنَّ وَتَرْغَبُونَ أَنْ تَنْكِحُوهُنَّ وَالْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الْوِلْدانِ وَأَنْ تَقُومُوا لِلْيَتامى بِالْقِسْطِ وَما تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ كانَ بِهِ عَلِيماً (١٢٧)
{ وَلِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَكانَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ مُحِيطاً (١٢٦) وَيَسْتَفْتُونَكَ فِي النِّساءِ قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِيهِنَّ وَما يُتْلى عَلَيْكُمْ فِي الْكِتابِ فِي يَتامَى النِّساءِ اللاَّتِي لا تُؤْتُونَهُنَّ ما كُتِبَ لَهُنَّ وَتَرْغَبُونَ أَنْ تَنْكِحُوهُنَّ وَالْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الْوِلْدانِ وَأَنْ تَقُومُوا لِلْيَتامى بِالْقِسْطِ وَما تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ كانَ بِهِ عَلِيماً (١٢٧) } “Göklerde ne var, yerde ne varsa hepsi Allah'ındır. Allah her şeyi kuşatandır. (126) Senden kadınlar hakkında fetva istiyorlar. De ki: 'Onlar hakkında ve kendilerine yazılmış olan [miras] haklarını vermeyip nikâhlamak istediğiniz yetim kadınlar, düşkün bırakılmış çocuklar ve yetimlere karşı adaleti ayakta tutmanız hususunda Kitap'ta size okunan ayetler hakkında fetvayı size Allah veriyor. Hayır olarak ne yaparsanız şüphesiz Allah onu hakkıyla bilir.' (127)”
ذكر- ﷿ سعة ملكه وإحاطته بكل شيء عقب ذكر الدين وتبيين الجادة منه، ترغيبا في طاعة الله والانقطاع إليه.
Aziz ve Celil olan Allah, dinin zikredilmesinin ve onun dosdoğru yolunun açıklanmasının hemen ardından mülkünün genişliğini ve her şeyi kuşattığını zikretmiştir; bu, Allah'a itaate ve sırf O'na yönelmeye teşvik etmek içindir.
وقوله تعالى: وَيَسْتَفْتُونَكَ الآية، نزلت بسبب سؤال قوم من الصحابة عن أمر النساء وأحكامهن
Yüce Allah'ın: { وَيَسْتَفْتُونَكَ } “Senden fetva istiyorlar” ayeti, sahabeden bir topluluğun kadınların durumu ve miraslardaki hükümleri...
في المواريث وغير ذلك، فأمر الله نبيه أن يقول لهم اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِيهِنَّ أي يبين لكم حكم ما سألتم عنه.
...ve başka meseleler hakkında soru sorması sebebiyle inmiştir. Bunun üzerine Allah, Peygamberine onlara: { اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِيهِنَّ } “Onlar hakkında fetvayı size Allah veriyor” yani hakkında soru sorduğunuz şeyin hükmünü size açıklıyor demesini emretmiştir.
وقوله تعالى وَما يُتْلى عَلَيْكُمْ يحتمل ما أن تكون في موضع خفض عطفا على الضمير في قوله فِيهِنَّ، أي: «ويفتيكم فيما يتلى عليكم» ، قاله محمد بن أبي موسى، وقال: أفتاهم الله فيما سألوا عنه وفيما لم يسألوا عنه، ويضعف هذا التأويل ما فيه من العطف على الضمير المخفوض بغير إعادة حرف الخفض، ويحتمل أن تكون ما في موضع رفع عطفا على اسم الله ﷿، أي و «يفتيكم ما يتلى عليكم في الكتاب» ، يعني القرآن، والإشارة بهذا إلى ما تقدم من الآيات في أمر النساء، وهو قوله تعالى في صدر السورة وَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تُقْسِطُوا فِي الْيَتامى فَانْكِحُوا ما طابَ لَكُمْ مِنَ النِّساءِ [النساء: ٣] . قالت عائشة: نزلت هذه الآية أولا، ثم سأل ناس بعدها رسول الله ﷺ عن أمر النساء فنزلت:
Yüce Allah'ın: { وَما يُتْلى عَلَيْكُمْ } “ve size okunanlar” ifadesindeki { ما } edatının, { فِيهِنَّ } ifadesindeki zamire atfedilerek cer mahallinde olması muhtemeldir; bu durumda anlam: "Ve size okunanlar hakkında da size fetva veriyor" şeklinde olur. Bunu Muhammed b. Ebî Mûsâ söylemiş ve şöyle demiştir: "Allah onlara hem sordukları şey hakkında hem de sormadıkları şey hakkında fetva vermiştir." Ancak cer harfi tekrarlanmaksızın mecrur zamire atıf yapılması bu tefsiri zayıflatmaktadır. { ما } edatının Aziz ve Celil olan Allah'ın ismine atfedilerek ref mahallinde olması da muhtemeldir; bu durumda mana: "Ve Kitap'ta yani Kur'an'da size okunan ayetler de size fetva veriyor/açıklıyor" şeklinde olur. Bununla kastedilen, surenin başında kadınlar hakkında geçen: { وَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تُقْسِطُوا فِي الْيَتامى فَانْكِحُوا ما طابَ لَكُمْ مِنَ النِّساءِ } [en-Nisâ: 3] “Eğer yetim kızlar hakkında adaleti yerine getiremeyeceğinizden korkarsanız, size helal olan kadınlardan nikâhlayın” ayetidir. Âişe şöyle demiştir: Önce bu ayet indi, daha sonra insanlar Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem kadınların durumunu sordular ve bunun üzerine:
وَيَسْتَفْتُونَكَ فِي النِّساءِ، قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِيهِنَّ وَما يُتْلى عَلَيْكُمْ وقوله تعالى فِي يَتامَى النِّساءِ اللَّاتِي لا تُؤْتُونَهُنَّ ما كُتِبَ لَهُنَّ معناه: النهي عما كانت العرب تفعله من ضم اليتيمة الجميلة الغنية بدون ما تستحقه من المهر، ومن عضل الدميمة الفقيرة أبدا، والدميمة الغنية حتى تموت فيرثها العاضل، ونحو هذا مما يقصد به الولي منفعة نفسه لا نفع اليتيمة، والذي كتب الله لهن هو توفية ما تستحقه من مهر، وإلحاقها بأقرانها، وقرأ أبو عبد الله المدني- «في ييامى النساء» بياءين، قال أبو الفتح: والقول في هذه القراءة أنه أراد أيامى فقلبت الهمزة ياء، كما قلبت في قولهم: باهلة بن يعصر، وإنما هو ابن أعصر لأنه إنما يسمى بقوله: [الكامل] .
{ وَيَسْتَفْتُونَكَ فِي النِّساءِ قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِيهِنَّ وَما يُتْلى عَلَيْكُمْ } ayeti indi. Yüce Allah'ın: { فِي يَتامَى النِّساءِ اللَّاتِي لا تُؤْتُونَهُنَّ ما كُتِبَ لَهُنَّ } “haklarını vermediğiniz yetim kadınlar hakkında” buyruğunun anlamı şudur: Arapların, güzel ve zengin olan yetim kızı hak ettiği mehri vermeksizin nikâhları altına almaları; çirkin ve fakir olanı ebediyen evlenmekten menetmeleri; çirkin ve zengin olanı da ölüp de ona mirasçı oluncaya kadar evlendirmemeleri ve velinin yetimin menfaatini değil kendi çıkarını gözettiği benzeri uygulamalardan men edilmesidir. Allah'ın onlar için yazdığı (farz kıldığı) şey ise hak ettikleri mehrin tam olarak verilmesi ve emsallerine denk tutulmalarıdır. Ebû Abdillâh el-Medenî iki yâ ile «في ييامى النساء» şeklinde okumuştur. Ebu'l-Feth şöyle demiştir: Bu kıraat hakkındaki izah şudur: O "eyâmâ" (أيامى) kelimesini kastetmiş, tıpkı "Bâhile b. Ya'sur" (باهلة بن يعصر) sözlerinde olduğu gibi hemze yâ'ya dönüşmüştür. Oysa o "İbn A'sur"dur (ابن أعصر); çünkü o ancak şu sözü sebebiyle böyle isimlendirilmiştir: [el-Kâmil]
أبنيّ إن أباك غيّر لونه ... كرّ الليالي واختلاف الأعصر
Oğulcağızım! Şüphesiz gecelerin akışı ve devirlerin değişmesi babanın rengini değiştirdi.
وكما قلبت الياء همزة في قولهم: قطع الله أده، يريدون يده، وأيامى: جمع أيم أصله: أيايم، قلبت اللام موضع العين، فجاء أيامى، ثم أبدلت من الكسرة فتحة ومن الياء ألف.
Tıpkı "Allah onun elini kessin" anlamında "keta'allâhu edehû" (قطع الله أده) diyerek yâ harfini hemzeye dönüştürdükleri gibi ("yedehû" yerine). "Eyâmâ" (أيامى), dul veya bekâr kadın anlamına gelen "eyyim" (أيم) kelimesinin çoğuludur; aslı "eyâyim"dir (أيايم), lâm harfi ayn harfinin yerine geçmiş, böylece "eyâmâ" olmuş, sonra kesre fethaya ve yâ harfi elife dönüştürülmüştür.
قال القاضي أبو محمد ﵀: يشبه أن الداعي إلى هذا استثقال الضمة على الياء، قال أبو الفتح: ولو قال قائل كسر أيم على أيمى على وزن سكرى وقتلى من حيث الأيومة بلية تدخل كرها، ثم كسر أيمى على أيامى لكان وجها حسنا، وقوله تعالى وَتَرْغَبُونَ أَنْ تَنْكِحُوهُنَّ إن كانت الجارية غنية جميلة فالرغبة في نكاحها، وإن كانت بالعكس فالرغبة عن نكاحها، وكان عمر بن الخطاب ﵁ يأخذ الناس بالدرجة الفضلى في هذا المعنى، فكان إذا سأل الولي عن وليته فقيل: هي غنية جميلة، قال له:
Kādî Ebû Muhammed rahimehullâh şöyle dedi: Buna sevk eden sebebin yâ üzerindeki dammenin ağır gelmesi olduğu anlaşılmaktadır. Ebu'l-Feth şöyle demiştir: Bir kimse, dul kalmak istemeyerek başa gelen bir bela olduğu cihetiyle "eyyim" kelimesinin "sekrâ" ve "katlâ" (سكرى وقتلى) vezninde "eymâ" şeklinde çoğul yapıldığını, sonra da "eymâ" kelimesinin "eyâmâ" şeklinde çoğul yapıldığını söyleseydi bu da güzel bir vecih olurdu. Yüce Allah'ın: { وَتَرْغَبُونَ أَنْ تَنْكِحُوهُنَّ } “onları nikâhlamak istediğiniz” buyruğu: Eğer kız zengin ve güzelse istek onunla evlenmeyredir (rağbet fî); eğer aksi durumdaysa istek ondan yüz çevirmeyledir (rağbet an). Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh bu hususta insanları en faziletli dereceye sevk ederdi; veliye velayeti altındaki kızı sorduğunda 'O zengin ve güzeldir' denilirse ona şöyle derdi:
أطلب لها من هو خير منك وأعود عليها بالنفع، وإذا قيل له: هي دميمة فقيرة، قال له: أنت أولى بها وبالستر عليها من غيرك، وقوله تعالى وَالْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الْوِلْدانِ عطف على يَتامَى النِّساءِ، والذي تلي في الْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الْوِلْدانِ هو قوله تعالى: يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلادِكُمْ [النساء: ١١] ، وذلك: أن العرب كانت لا تورث الصبية ولا الصبي الصغير، وكان الكبير ينفرد بالمال، وكانوا يقولون: إنما يرث المال من يحمي الحوزة، ويرد الغنيمة، ويقاتل عن الحريم، ففرض الله لكل أحد حقه، وقوله تعالى: وَأَنْ تَقُومُوا لِلْيَتامى بِالْقِسْطِ عطف أيضا على ما تقدم، والذي تلي في هذا المعنى هو قوله تعالى: وَلا تَأْكُلُوا أَمْوالَهُمْ إِلى أَمْوالِكُمْ [النساء: ٢] إلى غير ذلك مما ذكر في مال اليتيم، والقسط العدل، وباقي الآية وعد على فعل الخير بالجزاء الجميل، بيّن.
'Ona senden daha hayırlı ve ona daha çok faydası dokunacak birini ara.' Eğer kendisine: 'O çirkin ve fakirdir' denilirse ona: 'Onu almaya ve başkalarından önce onu örtüp gözetmeye en layık olan sensin' derdi. Yüce Allah'ın: { وَالْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الْوِلْدانِ } “düşkün bırakılmış çocuklar” buyruğu, { يَتامَى النِّساءِ } ifadesine matuftur. Düşkün bırakılmış çocuklar hakkında okunan ayet ise Yüce Allah'ın: { يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلادِكُمْ } [en-Nisâ: 11] “Allah size çocuklarınız hakkında tavsiye eder...” ayetidir. Bunun sebebi şudur: Araplar kız çocuklarına ve küçük erkek çocuklara miras vermezlerdi; malı sadece yetişkin erkek alırdı ve şöyle derlerdi: 'Mala ancak yurdu koruyan, ganimet getiren ve aileyi savunan kimse vâris olur.' Bunun üzerine Allah herkesin hakkını farz kılmıştır. Yüce Allah'ın: { وَأَنْ تَقُومُوا لِلْيَتامى بِالْقِسْطِ } “ve yetimlere karşı adaleti ayakta tutmanız” buyruğu da önceki ifadelere matuftur. Bu manada okunan ayet ise Yüce Allah'ın: { وَلا تَأْكُلُوا أَمْوالَهُمْ إِلى أَمْوالِكُمْ } [en-Nisâ: 2] “Onların mallarını kendi mallarınıza katarak yemeyin” ayeti ile yetim malı hakkında zikredilen diğer hususlardır. "el-Kıst" (القسط) adalet demektir. Ayetin geri kalanı ise hayır işlemeye karşılık güzel bir mükâfat vaadidir ve gayet açıktır.
قوله تعالى:
Yüce Allah'ın şu buyruğu:
[سورة النساء (٤) : الآيات ١٢٨ الى ١٢٩]
[en-Nisâ Suresi (4), Ayet 128-129]
وَإِنِ امْرَأَةٌ خافَتْ مِنْ بَعْلِها نُشُوزاً أَوْ إِعْراضاً فَلا جُناحَ عَلَيْهِما أَنْ يُصْلِحا بَيْنَهُما صُلْحاً وَالصُّلْحُ خَيْرٌ وَأُحْضِرَتِ الْأَنْفُسُ الشُّحَّ وَإِنْ تُحْسِنُوا وَتَتَّقُوا فَإِنَّ اللَّهَ كانَ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيراً (١٢٨) وَلَنْ تَسْتَطِيعُوا أَنْ تَعْدِلُوا بَيْنَ النِّساءِ وَلَوْ حَرَصْتُمْ فَلا تَمِيلُوا كُلَّ الْمَيْلِ فَتَذَرُوها كَالْمُعَلَّقَةِ وَإِنْ تُصْلِحُوا وَتَتَّقُوا فَإِنَّ اللَّهَ كانَ غَفُوراً رَحِيماً (١٢٩)
{ وَإِنِ امْرَأَةٌ خافَتْ مِنْ بَعْلِها نُشُوزاً أَوْ إِعْراضاً فَلا جُناحَ عَلَيْهِما أَنْ يُصْلِحا بَيْنَهُما صُلْحاً وَالصُّلْحُ خَيْرٌ وَأُحْضِرَتِ الْأَنْفُسُ الشُّحَّ وَإِنْ تُحْسِنُوا وَتَتَّقُوا فَإِنَّ اللَّهَ كانَ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيراً (١٢٨) وَلَنْ تَسْتَطِيعُوا أَنْ تَعْدِلُوا بَيْنَ النِّساءِ وَلَوْ حَرَصْتُمْ فَلا تَمِيلُوا كُلَّ الْمَيْلِ فَتَذَرُوها كَالْمُعَلَّقَةِ وَإِنْ تُصْلِحُوا وَتَتَّقُوا فَإِنَّ اللَّهَ كانَ غَفُوراً رَحِيماً (١٢٩) } “Eğer bir kadın kocasının geçimsizliğinden veya yüz çevirmesinden endişe ederse, aralarında bir anlaşma ile sulh yapmalarında her ikisine de bir günah yoktur. Sulh her zaman daha hayırlıdır. Nefisler ise cimriliğe ve bencil tutkulara meyilli yaratılmıştır. Eğer iyilik eder ve sakınırsanız şüphesiz Allah yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır. (128) Ne kadar hırs gösterseniz de kadınlar arasında adaleti sağlamaya asla güç yetiremezsiniz. Öyleyse büsbütün meyletmeyin ki onu askıda kalmış gibi bırakmayasınız. Eğer arayı düzeltir ve sakınırsanız şüphesiz Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhamet edicidir. (129)”
هذه الآية حكم من الله تعالى في أمر المرأة التي تكون ذات سن ودمامة، أو نحو ذلك مما يرغب زوجها عنها، فيذهب الزوج إلى طلاقها، أو إلى إيثار شابة عليها، ونحو هذا مما يقصد به صلاح نفسه ولا يضرها هي ضررا يلزمه إياها، بل يعرض عليها الفرقة أو الصبر على الأثرة، فتزيد هي بقاء العصمة، فهذه التي أباح الله تعالى بينهما الصلح، ورفع الجناح فيه، إذ الجناح في كل صلح يكون عن ضرر من الزوج يفعله حتى تعالجه، وأباح الله تعالى الصلح مع الخوف وظهور علامات النشوز أو الإعراض، وهو مع وقوعها مباح أيضا، و «النشوز» : الارتفاع بالنفس عن رتبة حسن العشرة، و «الإعراض» : أخف من النشوز، وأنواع الصلح كلها مباحة في هذه النازلة، أن يعطي الزوج على أن تصبر هي، أو تعطي هي على أن لا يؤثر الزوج، أو على أن يؤثر ويتمسك بالعصمة، أو يقع الصلح على الصبر على الاثرة، فهذا كله مباح، واختلف المفسرون في سبب الآية، فقال ابن عباس وجماعة معه: نزلت في النبي ﷺ وسودة بنت زمعة، حدث الطبري بسند عن ابن عباس قال: خشيت سودة أن يطلقها رسول الله ﷺ فقالت: لا تطلقني واحبسني مع نسائك، ولا تقسم لي، ففعل فنزلت وَإِنِ امْرَأَةٌ خافَتْ مِنْ بَعْلِها نُشُوزاً أَوْ إِعْراضاً الآية، وفي المصنفات أن سودة لما كبرت وهبت يومها لعائشة وهذا نحو الأول، وقال سعيد بن المسيب وسليمان بن يسار وعبيدة السلماني وغيرهم: نزلت الآية بسبب رافع بن خديج وخولة بنت محمد بن مسلمة، وذلك أنه خلا من سنها فتزوج عليها شابة، فآثر الشابة فلم تصبر هي فطلقها طلقة ثم تراجعا، فعاد فآثر الشابة فلم تصبر هي فطلقها أخرى، فلما بقي من العدة يسير قال لها: إن شئت راجعتك وصبرت على الاثرة، وإن شئت تركتك حتى يخلو أجلك، قالت: بل راجعني وأصبر، فراجعها فآثر الشابة فلم تصبر، فقال: إنما هي واحدة، فإما أن تقري على ما ترين من الإثرة، وإلا طلقتك، فقرت فهذا هو الصلح الذي أنزل الله فيه وَإِنِ امْرَأَةٌ خافَتْ الآية، وقال مجاهد: نزلت الآية بسبب أبي السنابل ابن بعكك وامرأته، وقرأ نافع وابن كثير وأبو عمرو وابن عامر «يصّالحا» بفتح الياء وشد الصاد وألف بعدها، وأصلها يتصالحا، وقرأ حمزة والكسائي وعاصم «يصلحا» بضم الياء وسكون الصاد دون ألف، وقرأ عبيدة السلماني «يصالحا» بضم الياء من المفاعلة، وقرأ الجحدري وعثمان البتي «يصلحا» بفتح الياء وشد الصاد أصلها يصطلحا، قال أبو الفتح: أبدل الطاء صادا ثم أدغم فيها الصاد التي هي فاء فصارت «يصلحا» ، وقرأ الأعمش «إن اصالحا» ، وكذلك هي في قراءة ابن مسعود، وقوله صُلْحاً ليس الصلح مصدرا على واحد من هذه الأفعال التي قرىء بها، فالذي يحتمل أن يكون اسما كالعطاء مع أعطيت والكرامة مع أكرمت، فمن قرأ «يصلحا» كان تعديه إلى الصلح كتعديه إلى الأسماء، كما تقول: أصلحت ثوبا، ومن قرأ
Bu ayet, yaşlılık veya çirkinlik gibi kocasının kendisinden yüz çevirmesine sebep olan hallere sahip bir kadının durumu hakkında Yüce Allah'ın bir hükmüdür; bu durumda koca onu boşamaya ya da genç bir kadını ona tercih etmeye yönelir ve bu gibi yollarla kendi huzurunu hedefler, kadına bizzat katlanmak zorunda kalacağı bir zarar vermez; bilakis ona ayrılmayı veya diğerini tercih etmesine sabretmeyi teklif eder, kadın ise nikâh bağının sürmesini ister. İşte bu, aralarında Yüce Allah'ın sulhu mubah kıldığı ve bu hususta günahı kaldırdığı durumdur; zira günah, kocanın kadını sulhe mecbur bırakmak için ona bizzat zarar vermesiyle yapılan her türlü anlaşmadadır. Yüce Allah, nüşûz ve yüz çevirme belirtilerinin korkusu baş gösterdiğinde sulhu mubah kılmıştır; bunların bizzat gerçekleşmesi halinde de sulh mubahtır. "en-Nüşûz" (النشوز), nefsin güzel geçim mertebesinden yukarı çıkıp baş kaldırmasıdır. "el-İ'râz" (الإعراض) ise nüşûzdan daha hafiftir. Bu hadisede sulhün bütün çeşitleri mubahtır: Kadının sabretmesi karşılığında kocanın ona bir şey vermesi, kocanın başkasını tercih etmemesi için kadının ona bir şey vermesi veya kocanın başkasını tercih etmesiyle birlikte nikâh bağının korunması yahut başkasının tercih edilmesine sabretmek üzere anlaşmaya varılması; bunların hepsi mubahtır. Müfessirler ayetin iniş sebebi hususunda ihtilaf etmişlerdir: İbn Abbâs ve beraberindeki bir cemaat şöyle demiştir: Bu ayet Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ve Sevde bnt. Zem'a hakkında inmiştir. Taberî bir senetle İbn Abbâs'tan naklettiğine göre o şöyle demiştir: Sevde, Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem kendisini boşamasından endişe etti ve: 'Beni boşama, hanımlarının arasında tut ve bana gece payı ayırma' dedi; Resûlullah da bunu kabul etti ve { وَإِنِ امْرَأَةٌ خافَتْ مِنْ بَعْلِها نُشُوزاً أَوْ إِعْراضاً } ayeti indi. Hadis mecmualarında ise Sevde'nin yaşlandığında gününü Âişe'ye hibe ettiği yer almaktadır ki bu da önceki rivayetle benzerdir. Saîd b. el-Müseyyeb, Süleyman b. Yesâr, Ubeyde es-Selmânî ve başkaları ise şöyle demiştir: Ayet Râfi' b. Hadîc ile Havle bnt. Muhammed b. Mesleme sebebiyle inmiştir; şöyle ki Havle yaşlanmıştı, Râfi' onun üzerine genç bir kadınla evlendi ve genci tercih etti. Havle buna sabredemeyince Râfi' onu bir talakla boşadı, sonra geri döndüler. Râfi' yine genci tercih etti, kadın yine sabredemeyince onu ikinci kez boşadı. İddetin bitmesine az bir zaman kalınca ona: 'İstersen sana döneyim ve sen başkasını tercih etmeme sabret, istersen seni bırakayım süren dolsun' dedi. Havle: 'Hayır, bana dön ve ben sabredeyim' dedi. Bunun üzerine ona döndü fakat yine genç kadını tercih etti, Havle yine sabredemedi. Râfi' ona: 'Sadece tek bir hakkımız kaldı; ya gördüğün bu tercihe razı olup kalırsın ya da seni boşarım' dedi. Havle de razı oldu; işte Allah'ın hakkında { وَإِنِ امْرَأَةٌ خافَتْ } ayetini indirdiği sulh budur. Mücâhid ise bu ayetin Ebü's-Senâbil b. Ba'kek ile hanımı hakkında indiğini söylemiştir. Nâfi', İbn Kesîr, Ebû Amr ve İbn Âmir, yâ'nın fethası, sâd'ın şeddesi ve sonrasında elif ile «يَصَّالَحَا» şeklinde okumuşlardır; bunun aslı "yetesâlehâ"dır (يتصالحا). Hamza, el-Kisâî ve Âsım, yâ'nın dammesi, sâd'ın sükûnu ve elifsiz olarak «يُصْلِحَا» şeklinde okumuşlardır. Ubeyde es-Selmânî müfâale babından yâ'nın dammesiyle «يُصَالِحَا» şeklinde okumuştur. el-Cahderî ve Osmân el-Bettî ise yâ'nın fethası ve sâd'ın şeddesiyle «يَصَّلِحَا» şeklinde okumuşlardır ki aslı "yestelihâ"dır (يصطلحا). Ebu'l-Feth şöyle demiştir: Tâ harfi sâd'a dönüştürülmüş, sonra fâ harfi olan sâd ona idğam edilmiş ve «يَصَّلِحَا» olmuştur. el-A'meş ise «إن اصّالحا» şeklinde okumuştur; İbn Mes'ûd'un kıraatinde de böyledir. Ayetteki { صُلْحاً } kelimesi, bu okunan fiillerden hiçbirinin mastarı değildir; tıpkı "a'taytü" (أعطيت) fiiliyle birlikte "el-atâ" (العطاء) ve "ekremtü" (أكرمت) fiiliyle birlikte "el-kerâme" (الكرامة) gibi bir isim olması muhtemeldir. Dolayısıyla «يُصْلِحَا» şeklinde okuyana göre bu fiilin sulh kelimesine geçişi (teaddisi), tıpkı 'elbise düzelttim' (صلحت ثوبا) sözündeki gibi isimlere geçişi gibidir. Fiili...
«يصالحا» من تفاعل وعرف تفاعل أنه لا يتعدى، فوجهه أن تفاعل قد جاء متعديا في نحو قول ذي الرمة:
..."tefâ'ul" (تفاعل) babından «يصالحا» şeklinde okuyan ve bu babın geçişsiz (lâzım) olduğunu bilen kimseye göre ise bunun izahı şudur: "Tefâ'ul" babı, Zü'r-Rimme'nin şu beytinde olduğu gibi bazen geçişli (müteaddî) olarak da gelmiştir:
ومن جردة غفل بساط تحاسنت ... بها الوشي قرّات الرياح وخورها
Üzerinde hiç iz bulunmayan dümdüz ve çıplak bir araziden geçerler ki; soğuk ve hafif esen rüzgârlar onun üzerindeki nakışları güzelleştirmiştir.
ويجوز أن يكون الصلح مصدرا حذفت زوائده، كما قال: «وإن تهلك فذلك كان قدري» أي تقديري.
«Sulh» kelimesinin, şairin: "Ve eğer helak olursan işte bu benim kaderimdi (taktirimdi)" yani takdirimdi sözünde olduğu gibi, zait harfleri hazfedilmiş bir mastar olması da caizdir.
قال القاضي أبو محمد ﵀: هذا كلام أبي علي على أن القدر مصدر جار على ان قدرت الأمر بالتخفيف بمعنى قدرت بالتشديد، وقوله تعالى وَالصُّلْحُ خَيْرٌ لفظ عام مطلق بمقتضى أن الصلح الحقيقي الذي تسكن إليه النفوس ويزول به الخلاف خير على الإطلاق، ويندرج تحت هذا العموم أن صلح الزوجين على ما ذكرنا خير من الفرقة. وقوله تعالى وَأُحْضِرَتِ الْأَنْفُسُ الشُّحَّ معذرة عن عبيده تعالى أي لا بد للإنسان بحكم خلقته وجبلته من أن يشح على إرادته حتى يحمل صاحبه على بعض ما يكره. وخصص المفسرون هذه اللفظة هنا فقال ابن جبير: هو شح المرأة بالنفقة من زوجها وبقسمه لها أيامها، وقال ابن زيد: الشح هنا منه ومنها.
Kadı Ebû Muhammed -radıyallâhu anh- şöyle dedi: Bu, Ebû Ali'nin, kaderin şeddeli takdir manasında şeddesiz olarak 'kaderetü'l-emr' fiilinden gelen bir mastar olduğu görüşüne dayanan sözüdür. Yüce Allah'ın { وَالصُّلْحُ خَيْرٌ } “Sulh hayırlıdır” buyruğu genel ve mutlaktır; nefislerin kendisine sükûnet bulduğu ve ihtilafın kendisiyle ortadan kalktığı hakiki sulhun mutlak olarak hayırlı olmasını gerektirir. Karı-kocanın zikrettiğimiz şekilde sulh olmasının ayrılıktan daha hayırlı olduğu da bu genelliğin kapsamına girer. Yüce Allah'ın { وَأُحْضِرَتِ الْأَنْفُسُ الشُّحَّ } “Nefisler ise cimriliğe hazır kılınmıştır” buyruğu kulları için bir mazeret beyanıdır; yani insan, yaratılışı ve fıtratı gereği, eşini hoşlanmadığı bazı şeylere katlanmaya sevk edinceye dek kendi isteğinde cimrilik göstermekten ve onda ısrarcı olmaktan geri duramaz. Müfessirler buradaki bu lafzı tahsis etmişlerdir; İbn Cübeyr: 'O, kadının kocasından nafaka ve günlerini kendisine pay etmesi hususundaki kıskançlığı ve cimriliğidir' demiştir. İbn Zeyd ise: 'Buradaki şuh (cimrilik ve bencillik) hem erkekten hem de kadındandır' demiştir.
قال القاضي أبو محمد- ﵀: وهذا حسن، والشُّحَّ: الضبط على المعتقدات والإرادات والهمم والأموال ونحو ذلك، فما أفرط منها ففيه بعض المذمة، وهو الذي قال تعالى فيه وَمَنْ يُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ [الحشر: ٩] وما صار إلى حيز منع الحقوق الشرعية أو التي تقتضيها المروءة فهو البخل، وهي رذيلة لكنها قد تكون في المؤمن، ومنه الحديث «قيل يا رسول الله أيكون المؤمن بخيلا؟ قال نعم» . وأما الشُّحَّ ففي كل أحد، وينبغي أن يكون، لكن لا يفرط إلا على الدين، ويدلك على أن الشح في كل أحد قوله تعالى: وَأُحْضِرَتِ الْأَنْفُسُ الشُّحَّ وقوله شُحَّ نَفْسِهِ فقد أثبت أن لكل نفس شحا، وقول النبي ﷺ «أن تصدق وأنت صحيح شحيح» وهذا لم يرد به واحدا بعينه، وليس يجمل أن يقال هنا: أن تصدق وأنت صحيح بخيل، وقوله تعالى: وَإِنْ تُحْسِنُوا ندب إلى الإحسان في تحسين العشرة وحمل خلق الزوجة والصبر على ما يكره من حالها. وتمكن الندب إلى الإحسان من حيث للزوج أن يشح فلا يحسن وَتَتَّقُوا معناه: تتقوا الله في وصيته بالنساء، إذ هن عوان عند الأزواج حسبما فسره النبي ﷺ بقوله «استوصوا بالنساء خيرا فإنهن عوان عندكم» .
Kadı Ebû Muhammed -rahimehullâh- şöyle dedi: Bu güzel bir izahtır. Şuh (الشُّحَّ); inançlar, istekler, gayeler, mallar ve benzeri şeyler üzerinde sımsıkı durup onları tutmaktır. Bunlarda aşırıya kaçılan kısımda bir miktar kınanma vardır ki Yüce Allah'ın { وَمَنْ يُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ } “Kim nefsinin cimriliğinden korunursa” buyurduğu husus da budur. Şer'î hakların veya mürüvvetin gerektirdiği hakların engellenmesi sınırına varan tutum ise buhuldur (cimriliktir). Buhul bir rezilliktir ancak müminde bulunabilir; nitekim 'Ey Allah'ın Resulü! Mümin cimri olur mu?' denildiğinde «Evet» buyurduğu hadis de bundandır. Şuh ise her kimsede bulunur ve bulunması da gerekir; ancak dine karşı olanı müstesna, aşırıya kaçılmamalıdır. Şuhhun herkeste bulunduğuna delil, Yüce Allah'ın { وَأُحْضِرَتِ الْأَنْفُسُ الشُّحَّ } “Nefisler ise cimriliğe hazır kılınmıştır” ve { شُحَّ نَفْسِهِ } “nefsinin cimriliği” buyruklarıdır; zira her nefis için bir şuh sabit kılmıştır. Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in «Sağlıklı ve şahih (tutkun/cimri) iken sadaka vermendir» hadisi de buna delildir ve bununla belirli tek bir kişiyi kastetmemiştir; zira burada 'sağlıklı ve cimri (bahîl) iken' denilmesi uygun düşmez. Yüce Allah'ın { وَإِنْ تُحْسِنُوا } “Eğer iyilik eder” buyruğu, güzel geçinme, eşin ahlakına katlanma ve onun hoşlanılmayan hallerine sabretme hususunda ihsana teşviktir. Kocanın şuh gösterip ihsanda bulunmama hakkı olduğu cihetten ihsana teşvik yerleşmiştir. { وَتَتَّقُوا } buyruğunun anlamı ise: Kadınlar hakkında Allah'ın vasiyetinde O'ndan sakınmanızdır; zira kadınlar, Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in «Kadınlar hakkında hayır tavsiyesini tutun; çünkü onlar sizin yanınızda avândır (emanet/esir gibidir)» sözüyle açıkladığı üzere kocalarının yanında emanet konumundadır.
وقوله تعالى وَلَنْ تَسْتَطِيعُوا أَنْ تَعْدِلُوا بَيْنَ النِّساءِ الآية. معناه: العدل التام على الإطلاق المستوي في الأفعال والأقوال والمحبة والجماع وغير ذلك، وكان رسول الله ﷺ يقسم بين نسائه ثم يقول: «اللهم هذا فعلي فيما أملك، فلا تؤاخذني فيما تملك ولا أملك» يعني ميله بقلبه، وكان عمر ابن الخطاب يقول: اللهم قلبي فلا أملكه، وأما ما سوى ذلك فأرجو أن أعدل. وروي أن هذه الآية نزلت في النبي ﷺ وميله بقلبه إلى عائشة، فوصف الله تعالى حالة البشر، وأنهم بحكم الخلقة لا يملكون ميل قلوبهم إلى بعض الأزواج دون بعض، ونشاطهم إليهن وبشرهم معهن، ثم نهى عن «الميل كل الميل» ، وهو أن يفعل فعلا يقصده من التفضيل وهو يقدر أن لا يفعله، فهذا هو كُلَّ الْمَيْلِ، وإن كان في أمر حقير، فكأن الكلام فَلا تَمِيلُوا النوع الذي هو كل الميل وهو المقصود من قول أو فعل،
Yüce Allah'ın { وَلَنْ تَسْتَطِيعُوا أَنْ تَعْدِلُوا بَيْنَ النِّساءِ } “Kadınlar arasında adaleti sağlamaya asla güç yetiremezsiniz” ayetinin anlamı şudur: Fiillerde, sözlerde, sevgide, cinsî münasebette ve diğer hususlarda mutlak manada tam ve eşit bir adalet. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem hanımları arasında taksimat yapar, sonra da şöyle derdi: «Allahım! Bu benim sahip olduğum [gücümün yettiği] hususlardaki taksimimdir. Senin sahip olduğun ve benim sahip olamadığım hususlarda beni muaheze etme.» Yani kalbiyle meyletmesini kastediyordu. Ömer b. el-Hattâb da şöyle derdi: 'Allahım! Kalbime gelince ona gücüm yetmez; bunun dışındakilerde ise adaletli davranacağımı umuyorum.' Bu ayetin Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ve onun kalben Âişe'ye meyletmesi hakkında indiği rivayet edilmiştir. Yüce Allah kulların beşerî hallerini, onların fıtratları gereği kalplerinin eşlerden bazısına diğerlerinden daha fazla meyletmesine, onlara olan neşelerine ve onlarla güler yüzlü olmalarına güç yetiremeyeceklerini vasfetmiş; ardından 'büsbütün meyletmekten' nehyetmiştir. Bu da [erkeğin], yapmamaya gücü yettiği halde kasıtlı olarak birini üstün tutacak bir davranışta bulunmasıdır. Önemsiz bir meselede bile olsa işte { كُلَّ الْمَيْلِ } 'bütün meyil' budur. Sanki söz: 'Sözden veya fiilden kastedilen ve bütün meyil niteliğinde olan türe meyletmeyin' demektir.
وقوله تعالى فَتَذَرُوها كَالْمُعَلَّقَةِ أي لا هي أيم ولا ذات زوج، وهذا تشبيه بالشيء المعلق من شيء لأنه لا على الأرض استقر، ولا على ما علق منه انحمل، وهذا مطرد في قولهم في المثل: أرض من المركب بالتعليق، وفي عرف النحويين في تعليق الفعل، ومنه في حديث أم زرع قول المرأة: زوجي العشنق، إن انطلق أطلق، وإن أسكت أعلق، وقرأ أبيّ بن كعب «فتذروها كالمسجونة» وقرأ عبد الله بن مسعود «فتذروها كأنها معلقة» ثم قال تعالى وَإِنْ تُصْلِحُوا وَتَتَّقُوا أي وإن تلتزموا ما يلزمكم من العدل فيما تملكون فَإِنَّ اللَّهَ كانَ غَفُوراً رَحِيماً لما لا تملكونه متجاوزا عنه، وقال الطبري: معنى الآية، غفورا لما سلف منكم من الميل كل الميل قبل نزول الآية.
Yüce Allah'ın { فَتَذَرُوها كَالْمُعَلَّقَةِ } “onu askıda kalmış gibi bırakırsınız” buyruğu; yani ne bekârdır ne de evlidir. Bu, bir yere asılmış olan şeye benzetmedir; çünkü o ne yere oturmuş ne de asıldığı şey tarafından bütünüyle yüklenilmiştir. Bu durum, Arapların 'Binitten askıya razı ol' meselinde ve nahivcilerin örfündeki 'fiilin ta'liki' kullanımında yaygındır. Ümmü Zer' hadisinde kadının: 'Kocam el-Aşannak'tır (uzun boylu biridir); konuşursam boşar, susarsam askıda bırakır' sözü de bundandır. Übey b. Ka'b «فتذروها كالمسجونة» (onu hapsedilmiş gibi bırakırsınız) şeklinde; Abdullah b. Mes'ûd ise «فتذروها كأنها معلقة» (onu sanki askıdaymış gibi bırakırsınız) şeklinde okumuştur. Sonra Yüce Allah { وَإِنْ تُصْلِحُوا وَتَتَّقُوا } “Eğer düzeltir ve sakınırsanız” buyurmuştur; yani malik olduğunuz hususlarda üzerinize gereken adalete riayet ederseniz, { فَإِنَّ اللَّهَ كانَ غَفُوراً رَحِيماً } “şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir”, güç yetiremediğiniz şeyleri bağışlayıcı ve affedicidir. Taberî: 'Ayetin anlamı, ayet inmeden önce sizden geçen büsbütün meyli bağışlayıcıdır demektir' demiştir.
قال القاضي أبو محمد- ﵀: فعلى هذا فهي مغفرة مخصصة لقوم بأعيانهم، واقعوا المحظور في مدة النبي ﷺ، وجاء في التي قبل وَإِنْ تُحْسِنُوا وفي هذه وَإِنْ تُصْلِحُوا لأن الأول في مندوب إليه، وهذه في لازم، لأن الرجل له هنالك أن لا يحسن وأن يشح ويصالح بما يرضيه، وفي هذه ليس له أن يصلح، بل يلزمه العدل فيما يملك.
Kadı Ebû Muhammed -rahimehullâh- şöyle dedi: Buna göre bu, Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem döneminde bu yasak fiili işlemiş olan belirli bir topluluğa tahsis edilmiş bir mağfirettir. Bundan önceki ayette { وَإِنْ تُحْسِنُوا } “Eğer iyilik eder” buyrulurken bu ayette { وَإِنْ تُصْلِحُوا } “Eğer düzeltirseniz” şeklinde gelmiştir; çünkü birincisi mendup olan bir husustadır, bu ise farz olan bir husustadır. Zira erkek orada ihsanda bulunmama, şuh gösterip kendisini razı eden şartlar üzerinden sulh olma hakkına sahiptir; bunda ise [adaleti terk ederek] sulh yapma hakkı yoktur, bilakis gücünün yettiği hususlarda adaleti gözetmek zorundadır.
قوله تعالى:
Yüce Allah'ın şu buyruğu:
[سورة النساء (٤) : الآيات ١٣٠ الى ١٣٣]
[Nisâ Suresi (4), Ayetler 130-133]
وَإِنْ يَتَفَرَّقا يُغْنِ اللَّهُ كُلاًّ مِنْ سَعَتِهِ وَكانَ اللَّهُ واسِعاً حَكِيماً (١٣٠) وَلِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَلَقَدْ وَصَّيْنَا الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَإِيَّاكُمْ أَنِ اتَّقُوا اللَّهَ وَإِنْ تَكْفُرُوا فَإِنَّ لِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَكانَ اللَّهُ غَنِيًّا حَمِيداً (١٣١) وَلِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَكَفى بِاللَّهِ وَكِيلاً (١٣٢) إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ أَيُّهَا النَّاسُ وَيَأْتِ بِآخَرِينَ وَكانَ اللَّهُ عَلى ذلِكَ قَدِيراً (١٣٣)
{ وَإِنْ يَتَفَرَّقا يُغْنِ اللَّهُ كُلاًّ مِنْ سَعَتِهِ وَكانَ اللَّهُ واسِعاً حَكِيماً (١٣٠) وَلِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَلَقَدْ وَصَّيْنَا الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَإِيَّاكُمْ أَنِ اتَّقُوا اللَّهَ وَإِنْ تَكْفُرُوا فَإِنَّ لِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَكانَ اللَّهُ غَنِيًّا حَمِيداً (١٣١) وَلِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَكَفى بِاللَّهِ وَكِيلاً (١٣٢) إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ أَيُّهَا النَّاسُ وَيَأْتِ بِآخَرِينَ وَكانَ اللَّهُ عَلى ذلِكَ قَدِيراً (١٣٣) } “Eğer ayrılırlarsa, Allah her birini kendi geniş lütfundan muhtaç olmaktan kurtarır. Allah lütfu geniş olandır, hikmet sahibidir. (130) Göklerde ne var, yerde ne varsa hepsi Allah'ındır. Andolsun, sizden önce kendilerine kitap verilenlere de, size de Allah'tan korkup sakınmanızı vasiyet ettik. Eğer inkâr ederseniz, şüphesiz göklerde ne var, yerde ne varsa hepsi Allah'ındır. Allah hiçbir şeye muhtaç değildir, her türlü övgüye layıktır. (131) Göklerde ne var, yerde ne varsa hepsi Allah'ındır. Vekil olarak Allah yeter. (132) Ey insanlar! O dilerse sizi yok eder ve başkalarını getirir. Allah buna hakkıyla güç yetirendir. (133)”
الضمير في قوله يَتَفَرَّقا للزوجين اللذين تقدم ذكرهما، أي إن شح كل واحد منهما فلم يتصالحا لكنهما تفرقا بطلاق فإن الله تعالى يغني كل واحد منهما عن صاحبه بفضله ولطائف صنعه، في المال والعشرة، والسعة وجود المرادات والتمكن منها، وذهب بعض الفقهاء المالكيين إلى أن التفرق في هذه الآية هو بالقول، إذ الطلاق قول، واحتج بهذه على قول النبي ﷺ «البيعان بالخيار ما لم يتفرقا» إذ مذهب مالك في الحديث أنه التفرق بالقول لا بالبدن.
Ayetindeki { يَتَفَرَّقا } fiilindeki zamir, daha önce zikredilen iki eşe aittir; yani eğer her ikisi de şuh gösterir, sulh olmayıp boşanma yoluyla ayrılırlarsa, şüphesiz Yüce Allah lütfuyla ve güzel ihsanıyla her birini eşine muhtaç olmaktan kurtarır; bunu malda ve geçimde sağlar, genişlik (se'a) ise arzulanan şeylerin bulunması ve onlara güç yetirilmesidir. Bazı Mâlikî fakihleri bu ayetteki ayrılmanın sözle olduğu görüşüne varmışlardır, zira talak bir sözdür; ve Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in «Alışveriş yapan iki kişi ayrılmadıkları sürece muhayyerdirler» hadisine bunu delil getirmişlerdir, çünkü Mâlik'in hadisteki mezhebi bunun bedenle değil sözle ayrılma olduğudur.
قال القاضي أبو محمد: ولا حجة في هذه الآية، لأن إخبارها إنما هو من افتراقهما بالأبدان، وتراخي المدة بزوال العصمة، و «الإغناء» إنما يقع في ثاني حال، ولو كانت الفرقة في الآية الطلاق لما كان للمرأة فيها نصيب يوجب ظهور ضميرها في الفعل، وهذه نبذة من المعارضة في المسألة، و «الواسع» معناه: الذي عنده خزائن كل شيء.
Kadı Ebû Muhammed şöyle dedi: Bu ayette [onlar için] bir delil yoktur; çünkü ayetin haberi ancak bedenleriyle ayrılmaları ve nikâh bağının kalkmasıyla sürenin uzaması hakkındadır. 'İğnâ' (ihtiyaçsız kılma) ise ancak ikinci bir durumda meydana gelir. Şayet ayetteki ayrılık talak olsaydı, fiilde kadının zamirinin açıkça yer almasını gerektiren bir payı kadın için olmazdı. Bu, meseledeki itirazlardan bir bölümdür. 'Vâsi'in anlamı ise: her şeyin hazineleri kendi katında olandır.
وقوله تعالى: وَلِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ تنبيه على موضع الرجاء لهذين المفترقين، ثم جاء بعد ذلك قوله وَإِنْ تَكْفُرُوا فَإِنَّ لِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ تنبيها على استغنائه عن
Yüce Allah'ın { وَلِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ } “Göklerde ne var, yerde ne varsa hepsi Allah'ındır” buyruğu, bu ayrılan iki kişinin ümit bağlayacağı makama bir uyarıdır. Ardından gelen { وَإِنْ تَكْفُرُوا فَإِنَّ لِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ } “Eğer inkâr ederseniz, şüphesiz göklerde ne var, yerde ne varsa hepsi Allah'ındır” buyruğu ise O'nun kullardan müstağni olduğuna
العباد، ومقدمة للخبر بكونه غنيا حميدا، ثم جاء بعد ذلك قوله وَلِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ، وَكَفى بِاللَّهِ وَكِيلًا مقدمة للوعيد، فهذه وجوه تكرار هذا الخبر الواحد ثلاث مرات متقاربة. وقوله تعالى وَلَقَدْ وَصَّيْنَا الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكُمْ لفظ عام لكل من أوتي كتابا، فإن وصية الله تعالى عباده بالتقوى لم تزل منذ أوجدهم، و «الوكيل» : القائم بالأمور المنفذ فيها ما رآه.
bir uyarı ve zengin (ganî) ve övülmüş (hamîd) olduğu haberine bir mukaddimedir. Bundan sonra gelen { وَلِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَكَفى بِاللَّهِ وَكِيلاً } “Göklerde ne var, yerde ne varsa hepsi Allah'ındır. Vekil olarak Allah yeter” buyruğu ise tehdide (vaîde) bir mukaddimedir. İşte bu tek bir haberin birbirine yakın üç defa tekrarlanmasının yönleri bunlardır. Yüce Allah'ın { وَلَقَدْ وَصَّيْنَا الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكُمْ } “Andolsun, sizden önce kendilerine kitap verilenlere de vasiyet ettik” buyruğu, kendisine kitap verilen herkesi kapsayan genel bir ifadedir; zira Yüce Allah'ın kullarına takvayı vasiyet etmesi onları yarattığından beri süreklidir. 'Vekîl' ise: işleri yürüten ve onlarda uygun gördüğünü uygulayandır.
وقوله تعالى: أَيُّهَا النَّاسُ مخاطبة للحاضرين من العرب، وتوقيف للسامعين لتحضر أذهانهم.
Yüce Allah'ın { أَيُّهَا النَّاسُ } “Ey insanlar!” buyruğu, hazır bulunan Araplara bir hitap ve dinleyenlerin zihinlerinin toparlanması için bir uyarıdır.
وقوله بِآخَرِينَ يريد من نوعكم، وروي عن أبي هريرة أنه لما نزلت هذه الآية ضرب رسول الله ﷺ بيده على كتف سلمان الفارسي وقال: هم قوم هذا، وتحتمل ألفاظ الآية أن تكون وعيدا لجميع بني آدم، ويكون الآخرون من غير نوعهم، كما قد روي: أنه كان في الأرض ملائكة يعبدون الله قبل بني آدم، وقدرة الله تعالى على ما ذكر تقضي بها العقول ببدائها، وقال الطبري هذا الوعيد والتوبيخ هو للقوم الذين شفعوا في طعمة بن أبيرق وخاصموا عنه في أمر خيانته في الدرع والدقيق.
{ بِآخَرِينَ } “başkalarını [getirir]” buyruğunda sizin türünüzden olanları kastetmektedir. Ebû Hureyre'den rivayet edildiğine göre bu ayet indiğinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem eliyle Selmân-ı Fârisî'nin omzuna vurmuş ve «Onlar bunun kavmidir» buyurmuştur. Ayetin lafızlarının bütün Âdemoğullarına bir tehdit olması ve o diğerlerinin onların türünden olmaması da muhtemeldir; nitekim Âdemoğullarından önce yeryüzünde Allah'a ibadet eden meleklerin bulunduğu rivayet edilmiştir. Yüce Allah'ın zikredilen hususa gücünün yettiğine akıllar bedahetle hükmeder. Taberî, bu tehdit ve azarlamanın Tu'me b. Übeyrik hakkında şefaatçi olan ve onun zırh ve un konusundaki hıyanetinde onun adına tartışan topluluğa yönelik olduğunu söylemiştir.
قال القاضي أبو محمد- ﵀: وهذا تأويل بعيد واللفظ إنما يظهر حسن رصفه بعمومه وانسحابه على العالم جملة أو العالم الحاضر.
Kadı Ebû Muhammed -rahimehullâh- şöyle dedi: Bu uzak bir tevil olup lafzın dizilişindeki güzellik ancak umumi olmasıyla ve bütün âleme veya o sırada hazır bulunan âleme şamil kılınmasıyla ortaya çıkar.
قوله تعالى:
Yüce Allah'ın şu buyruğu:
[سورة النساء (٤) : الآيات ١٣٤ الى ١٣٥]
[Nisâ Suresi (4), Ayetler 134-135]
مَنْ كانَ يُرِيدُ ثَوابَ الدُّنْيا فَعِنْدَ اللَّهِ ثَوابُ الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ وَكانَ اللَّهُ سَمِيعاً بَصِيراً (١٣٤) يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامِينَ بِالْقِسْطِ شُهَداءَ لِلَّهِ وَلَوْ عَلى أَنْفُسِكُمْ أَوِ الْوالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ إِنْ يَكُنْ غَنِيًّا أَوْ فَقِيراً فَاللَّهُ أَوْلى بِهِما فَلا تَتَّبِعُوا الْهَوى أَنْ تَعْدِلُوا وَإِنْ تَلْوُوا أَوْ تُعْرِضُوا فَإِنَّ اللَّهَ كانَ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيراً (١٣٥)
{ مَنْ كانَ يُرِيدُ ثَوابَ الدُّنْيا فَعِنْدَ اللَّهِ ثَوابُ الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ وَكانَ اللَّهُ سَمِيعاً بَصِيراً (١٣٤) يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامِينَ بِالْقِسْطِ شُهَداءَ لِلَّهِ وَلَوْ عَلى أَنْفُسِكُمْ أَوِ الْوالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ إِنْ يَكُنْ غَنِيًّا أَوْ فَقِيراً فَاللَّهُ أَوْلى بِهِما فَلا تَتَّبِعُوا الْهَوى أَنْ تَعْدِلُوا وَإِنْ تَلْوُوا أَوْ تُعْرِضُوا فَإِنَّ اللَّهَ كانَ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيراً (١٣٥) } “Kim dünya mükâfatını isterse bilsin ki, dünyanın da ahiretin de mükâfatı Allah katındadır. Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla görendir. (134) Ey iman edenler! Kendiniz, ana babanız ve en yakınlarınız aleyhine de olsa, Allah için şahitlik yaparak adaleti titizlikle ayakta tutan kimseler olun. [Aleyhine şahitlik ettiğiniz kişi] zengin de olsa fakir de olsa, Allah ikisine de daha yakındır. Sakın adaletten saparak hevanıza uymayın. Eğer [dili] eğer büker veya [şahitlikten] yüz çevirirseniz, şüphesiz Allah yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır. (135)”
أي: من كان لا مراد له إلا في ثواب الدنيا ولا يعتقد أن ثم سواه، فليس هو كما ظن، بل عند الله تعالى ثواب الدارين، فمن قصد الآخرة أعطاه الله من ثواب الدنيا وأعطاه قصده، ومن قصد الدنيا فقط أعطاه من الدنيا ما قدر له وكان له في الآخرة العذاب، والله تعالى «سميع» للأقوال، «بصير» بالأعمال والنيات.
Yani: Kimin gayesi sadece dünya sevabı olur ve onun dışında bir şeyin varlığına inanmazsa, durum onun zannettiği gibi değildir; bilakis her iki yurdun sevabı da Yüce Allah'ın katındadır. Dolayısıyla kim ahireti kastederse Allah ona dünya sevabından verir ve kastettiğini de ona bahşeder; kim de sadece dünyayı kastederse, ona dünyadan takdir edilen kadarını verir, ahirette ise onun payı azap olur. Yüce Allah sözleri «işiten» (semî'), amelleri ve niyetleri «gören»dir (basîr).
ثم خاطب تعالى المؤمنين بقوله كُونُوا قَوَّامِينَ الآية، وهذا بناء مبالغة، أي ليتكرر منكم القيام.
Sonra Yüce Allah { كُونُوا قَوَّامِينَ } “titizlikle ayakta tutan kimseler olun” ayetiyle müminlere hitap etmiştir. Bu mübalağa kalıbıdır, yani bu ayakta tutma işi sizden tekrar tekrar gerçekleşsin.
بِالْقِسْطِ وهو العدل، وقوله شُهَداءَ نصب على خبر بعد خبر، والحال فيه ضعيفة في المعنى، لأنها تخصيص القيام بالقسط إلى معنى الشهادة فقط، قوله لِلَّهِ المعنى لذات الله ولوجهه ولمرضاته، وقوله وَلَوْ عَلى أَنْفُسِكُمْ متعلق ب شُهَداءَ، هذا هو الظاهر الذي فسر عليه الناس، وأن هذه الشهادة المذكورة هي في الحقوق، ويحتمل أن يكون قوله شُهَداءَ لِلَّهِ معناه بالوحدانية، ويتعلق قوله وَلَوْ عَلى أَنْفُسِكُمْ ب قَوَّامِينَ بِالْقِسْطِ، والتأويل الأول أبين، وشهادة المرء على نفسه إقراره بالحقائق وقوله الحق في كل أمر، وقيامه بالقسط عليها كذلك، ثم ذكر الْوالِدَيْنِ لوجوب برهما وعظم قدرهما، ثم ثنى
{ بِالْقِسْطِ } adalet demektir. { شُهَداءَ } kelimesi haber üstüne haber olarak nasb edilmiştir; bunun hal olması ise mana bakımından zayıftır, çünkü adaleti ayakta tutmayı sadece şahitlik manasına tahsis etmiş olur. { لِلَّهِ } ifadesinin manası; Allah'ın zatı, O'nun rızası ve vechi içindir. { وَلَوْ عَلى أَنْفُسِكُمْ } ifadesi { شُهَداءَ } kelimesine müteallıktır; insanların tefsir ettiği zahir olan görüş budur ve zikredilen bu şahitlik haklar konusundadır. { شُهَداءَ لِلَّهِ } ifadesinin O'nun vahdaniyetine şahitlik manasında olması ve { وَلَوْ عَلى أَنْفُسِكُمْ } ifadesinin { قَوَّامِينَ بِالْقِسْطِ } ibaresine taalluk etmesi de muhtemeldir; ancak birinci tevil daha açıktır. Kişinin kendi aleyhine şahitlik etmesi, hakikatleri ikrar etmesi ve her işte hakkı söylemesidir; kendi aleyhine adaleti ayakta tutması da böyledir. Ardından onlara itaatin ve iyilik etmenin (birr) vacip olması ve değerlerinin büyüklüğü sebebiyle { الْوالِدَيْنِ } (ana babayı) zikretmiş, sonra
ب الْأَقْرَبِينَ إذ هم مظنة المودة والتعصب، فجاء الأجنبي من الناس أحرى أن يقام عليه بالقسط ويشهد عليه، وهذه الآية إنما تضمنت الشهادة على القرابة، فلا معنى للتفقه منها في الشهادة لهم كما فعل بعض المفسرين ولا خلاف بين أهل العلم في صحة أحكام هذه الآية، وقوله تعالى: إِنْ يَكُنْ غَنِيًّا أَوْ فَقِيراً فَاللَّهُ أَوْلى بِهِما معناه: إن يكن المشهود عليه غنيا فلا يراعى لغناه، ولا يخاف منه، وإن يكن فقيرا فلا يراعى إشفاقا عليه فإن الله تعالى أولى بالنوعين وأهل الحالين، والغني والفقير اسما جنس والمشهود عليه كذلك، فلذلك ثنى الضمير في قوله بِهِما، وفي قراءة أبيّ بن كعب «فالله أولى بهم» على الجمع، وقال الطبري:
sevgi ve taassup beslenmesi muhtemel olan { الْأَقْرَبِينَ } (en yakınları) ikinci olarak zikretmiştir. Böylece yabancı insanların, haklarında adaletin ayakta tutulmasına ve aleyhlerine şahitlik edilmesine daha layık olduğu anlaşılmıştır. Bu ayet yalnızca akraba aleyhine şahitliği içermektedir; dolayısıyla bazı müfessirlerin yaptığı gibi onların lehlerine şahitlik etme hükmünü buradan çıkarmaya çalışmanın bir anlamı yoktur. Bu ayetin hükümlerinin sıhhati hususunda ilim ehli arasında hiçbir ihtilaf yoktur. Yüce Allah'ın { إِنْ يَكُنْ غَنِيًّا أَوْ فَقِيراً فَاللَّهُ أَوْلى بِهِما } buyruğunun manası: Eğer aleyhine şahitlik edilen kişi zengin ise zenginliğinden dolayı gözetilmez ve ondan korkulmaz; eğer fakir ise ona acındığı için gözetilmez; zira Yüce Allah her iki türe ve her iki durumun ehline daha yakındır ve onları daha çok gözetir. Zengin ve fakir cins isimleridir, aleyhine şahitlik edilen de böyledir; bu yüzden { بِهِما } buyruğunda zamiri tesniye (ikil) kılmıştır. Übey b. Ka'b'ın kıraatinde çoğul olarak «فالله أولى بهم» şeklindedir. Taberî şöyle demiştir:
ثنى الضمير لأن المعنى فالله أولى بهذين المعنيين، غنى الغني وفقر الفقير، أي: وهو أنظر فيهما، وقد حد حدودا وجعل لكل ذي حق حقه، وقال قوم أَوِ بمعنى الواو، وفي هذا ضعف.
Zamir ikil kılınmıştır, çünkü mana: 'Allah bu iki duruma; zenginin zenginliğine ve fakirin fakirliğine daha evladır', yani onlar hakkında en iyi gözetendir; zira sınırlar koymuş ve her hak sahibine hakkını vermiştir. Bir topluluk { أَوْ } edatının 'vav' (ve) anlamında olduğunu söylemiştir ki bunda zayıflık vardır.
وذكر السدي: أن هذه الآية نزلت في النبي ﷺ، اختصم إليه غني وفقير، فكان في ضلع الفقير علما منه أن الغني أحرى أن يظلم الفقير، فأبى الله إلا أن يقوم بالقسط بين الغني والفقير.
es-Süddî şöyle zikretmiştir: Bu ayet Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem hakkında inmiştir. Kendisine bir zengin ile bir fakir davalaşmak üzere geldiler; o da zenginin fakire zulmetmeye daha meyilli olduğunu bildiğinden fakirin tarafında bulundu. Bunun üzerine Allah, zengin ile fakir arasında adaleti ayakta tutmaktan başkasına razı olmadı.
قال القاضي أبو محمد عبد الحق: وارتبط هذا الأمر على ما قال النبي ﷺ:
Kadı Ebû Muhammed Abdülhak şöyle dedi: Bu mesele, Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu buyruğuna bağlıdır:
«فأقضي له على نحو ما أسمع» ، أما أنه قد أبيح للحاكم أن يكون في ضلع الضعيف، بأن يقيد له المقالات ويشد على عضده، ويقول له: قل حجتك مدلا، وينبهه تنبيها لا يفت في عضد الآخر، ولا يكون تعليم خصام، هكذا هي الرواية عن أشهب وغيره.
«Ben onun lehine işittiğime göre hükmederim.» Ancak hâkimin, zayıfın sözlerini kayda geçirmesi, ona destek vermesi, ona: 'Delilini çekinmeden söyle' demesi ve diğer tarafın azmini kırmayacak ve husumet öğretme niteliğinde olmayacak şekilde onu uyarması suretiyle zayıfın tarafında bulunması caiz kılınmıştır; Eşheb ve diğerlerinden rivayet böyledir.
وذكر الطبري: أن هذه الآية هي بسبب نازلة طعمة بن أبيرق، وقيام من قام في أمره بغير القسط، وقوله تعالى: فَلا تَتَّبِعُوا الْهَوى نهي بيّن، واتباع الهوى مرد مهلك، وقوله تعالى: أَنْ تَعْدِلُوا يحتمل أن يكون معناه مخافة أن تعدلوا، ويكون العدل هنا بمعنى العدول عن الحق، ويحتمل أن يكون معناه محبة أن تعدلوا، ويكون العدل بمعنى القسط، كأنه قال: انتهوا خوف أن تجوروا أو محبة أن تقسطوا، فإن جعلت العامل تَتَّبِعُوا فيحتمل أن يكون المعنى محبة أن تجوروا، وقوله تعالى: وَإِنْ تَلْوُوا أَوْ تُعْرِضُوا قال ابن عباس: هو في الخصمين يجلسان بين يدي القاضي فيكون ليّ القاضي وإعراضه لأحدهما على الآخر، فالليّ على هذا مطل الكلام وجره حتى يفوت فصل القضاء وإنفاذه للذي يميل القاضي عليه، وقد شاهدت بعض القضاة يفعلون ذلك، والله حسيب الكل، وقال ابن عباس أيضا، ومجاهد، وقتادة والسدي وابن زيد وغيرهم: هي في الشاهد يلوي الشهادة بلسانه ويحرفها، فلا يقول الحق فيها، أو يعرض عن أداء الحق فيها.
Taberî, bu ayetin Tu'me b. Übeyrik olayı ve onun davasında adalete aykırı olarak duran kimseler sebebiyle indiğini zikretmiştir. Yüce Allah'ın { فَلا تَتَّبِعُوا الْهَوى } “Sakın hevanıza uymayın” buyruğu açık bir nehiydir; heva ve hevese uymak helak edici bir uçurumdur. Yüce Allah'ın { أَنْ تَعْدِلُوا } buyruğunun manasının 'adaletten saparsınız korkusuyla' olması muhtemeldir ve buradaki adl kelimesi haktan yüz çevirmek (udûl) anlamındadır. Manasının 'adaletli davranmayı sevmeniz/isteminiz sebebiyle' olması da muhtemeldir ve adl kelimesi adalet (kıst) anlamındadır; sanki: 'Zulmedersiniz korkusuyla veya adalet yapma arzusuyla [şahitlikten] kaçınmayın' demiştir. Şayet amili { تَتَّبِعُوا } fiili kılarsan, mananın 'zulmetmeyi sevmeniz sebebiyle' olması da muhtemeldir. Yüce Allah'ın { وَإِنْ تَلْوُوا أَوْ تُعْرِضُوا } “Eğer [dili] eğer büker veya yüz çevirirseniz” buyruğu hakkında İbn Abbas şöyle demiştir: Bu, hâkimin önünde oturan iki hasım hakkındadır; hâkimin birine karşı dili eğip bükmesi ve diğerinden yüz çevirmesi söz konusudur. Buna göre ley (تَلْوُوا); hâkimin aleyhine meylettiği kişinin aleyhine davanın hükmünün ve infazının kaçması için sözü uzatıp sürüncemede bırakmasıdır. Ben bazı hâkimlerin bunu yaptıklarına şahit oldum; Allah herkesin hesabını görendir. Yine İbn Abbas, Mücâhid, Katâde, es-Süddî, İbn Zeyd ve başkaları şöyle demişlerdir: Bu, diliyle şahitliği eğip büken, onu tahrif eden ve onda hakkı söylemeyen ya da onda hakkı yerine getirmekten yüz çeviren şahit hakkındadır.
قال القاضي أبو محمد- ﵀: ولفظ الآية يعم القضاء والشهادة والتوسط بين الناس، وكل إنسان مأخوذ بأن يعدل، والخصوم مطلوبون بعدل ما في القضاة فتأمله، وقرأ جمهور الناس «تلووا» بواوين من لوى يلوي على حسب ما فسرناه، وقرأ حمزة وابن عامر وجماعة في الشاذ «وأن تلو» بضم اللام وواو واحدة، وذلك يحتمل أن يكون أصله «تلئوا» على القراءة الأولى، همزت الواو المضمومة كما همزت في أدؤر، وألقيت حركتها على اللام التي هي فاء «لوى» ثم حذفت لاجتماع ساكنين، ويحتمل أن تكون «تلوا» من قولك ولي الرجل الأمر، فيكون في الطرف الآخر من تُعْرِضُوا كأنه قال تعالى للشهود
Kadı Ebû Muhammed -rahimehullâh- şöyle dedi: Ayetin lafzı hüküm vermeyi, şahitliği ve insanlar arasında arabuluculuk yapmayı kapsar; her insan adil davranmakla mükelleftir ve hasımlar hâkimlerdeki bir adaletle talep edilirler, bunu iyi düşün. İnsanların cumhuru açıkladığımız üzere levâ-yelvî fiilinden iki vav ile «تلووا» şeklinde okumuştur. Hamza, İbn Âmir ve şazz kıraatlerdeki bir topluluk ise lâm'ın dammesi ve tek vav ile «وأن تلو» şeklinde okumuşlardır. Bunun birinci kıraate göre aslının «تلئوا» olması muhtemeldir; 'ed'ür' kelimesinde hemzelendiği gibi zammeli vav hemzelenmiş, hareketi 'levâ'nın fâ'sı olan lâm'a aktarılmış, sonra iki sakinin bir araya gelmesi sebebiyle hazfedilmiştir. «تلوا» ifadesinin 'adam işi üstlendi' (veliye'r-raculü'l-emre) sözünden gelmesi de muhtemeldir; bu durumda { تُعْرِضُوا } fiilinin zıt karşılığı olur, sanki Yüce Allah şahitlere
وغيرهم: وإن وليتم الأمر وأعرضتم عنه فالله تعالى خبير بفعلكم ومقصدكم فيه، فالولاية والإعراض طرفان، والليّ والإعراض في طريق واحد، وباقي الآية وعيد.
ve başkalarına şöyle buyurmuştur: 'Eğer işi üstlenir [veya] ondan yüz çevirirseniz, şüphesiz Allah yaptıklarınızdan ve bu husustaki maksadınızdan hakkıyla haberdardır.' Böylece vilayet (işi üstlenme) ile yüz çevirme iki zıt uç olur; ley (eğip bükme) ile yüz çevirme ise aynı doğrultudadır. Ayetin geri kalanı ise bir tehdittir.
قوله تعالى:
Yüce Allah'ın şu buyruğu:
[سورة النساء (٤) : الآيات ١٣٦ الى ١٣٧]
[Nisâ Suresi (4), Ayetler 136-137]
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا آمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَالْكِتابِ الَّذِي نَزَّلَ عَلى رَسُولِهِ وَالْكِتابِ الَّذِي أَنْزَلَ مِنْ قَبْلُ وَمَنْ يَكْفُرْ بِاللَّهِ وَمَلائِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ فَقَدْ ضَلَّ ضَلالاً بَعِيداً (١٣٦) إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا ثُمَّ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا ثُمَّ ازْدادُوا كُفْراً لَمْ يَكُنِ اللَّهُ لِيَغْفِرَ لَهُمْ وَلا لِيَهْدِيَهُمْ سَبِيلاً (١٣٧)
{ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا آمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَالْكِتابِ الَّذِي نَزَّلَ عَلى رَسُولِهِ وَالْكِتابِ الَّذِي أَنْزَلَ مِنْ قَبْلُ وَمَنْ يَكْفُرْ بِاللَّهِ وَمَلائِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ فَقَدْ ضَلَّ ضَلالاً بَعِيداً (١٣٦) إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا ثُمَّ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا ثُمَّ ازْدادُوا كُفْراً لَمْ يَكُنِ اللَّهُ لِيَغْفِرَ لَهُمْ وَلا لِيَهْدِيَهُمْ سَبِيلاً (١٣٧) } “Ey iman edenler! Allah'a, Peygamberine, Peygamberine indirdiği kitaba ve daha önce indirdiği kitaba iman edin. Kim Allah'ı, meleklerini, kitaplarını, peygamberlerini ve ahiret gününü inkâr ederse, şüphesiz derin bir sapıklığa düşmüştür. (136) Şüphesiz iman edip sonra inkâr edenleri, sonra yine iman edip sonra inkâr edenleri, sonra da inkârlarını artıranları Allah ne bağışlayacak ne de onları doğru bir yola iletecektir. (137)”
اختلف الناس فيمن خوطب بقوله تعالى: يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا آمِنُوا بِاللَّهِ فقالت فرقة: الخطاب لمن آمن بموسى وعيسى من أهل الكتابين، أي: يا من قد آمن بنبي من الأنبياء، آمن بمحمد ﵇، ورجح الطبري هذا القول، وقيل: الخطاب للمؤمنين على معنى: ليكن إيمانكم هكذا على الكمال والتوفية بالله تعالى وبمحمد ﵇ وبالقرآن وسائر الكتب المنزلة، ومضمن هذا الأمر الثبوت والدوام، وقيل:
İnsanlar Yüce Allah'ın { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا آمِنُوا بِاللَّهِ } “Ey iman edenler! Allah'a iman edin” buyruğu ile kime hitap edildiği hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bir grup şöyle demiştir: Hitap, iki Kitap ehlinden Mûsâ ve Îsâ'ya iman edenleredir; yani: 'Ey peygamberlerden bir peygambere iman etmiş olanlar! Muhammed aleyhisselâm'a da iman edin.' Taberî bu görüşü tercih etmiştir. Bir diğer görüşe göre: Hitap müminleredir ve manası: 'İmanınız Allah Teâlâ'ya, Muhammed aleyhisselâm'a, Kur'an'a ve indirilen diğer kitaplara tam ve eksiksiz bir şekilde böyle olsun' demektir ve bu emrin içeriği sebat ve devadır. Başka bir görüşe göre ise:
الخطاب للمنافقين، أي: يا أيها الذين أظهروا الإيمان بألسنتهم، ليكن إيمانكم حقيقة على هذه الصورة، وقرأ أبو عمرو وابن كثير وابن عامر، «نزّل» بضم النون وكسر الزاي المشددة على ما لم يسم فاعله، وكذلك قرؤوا «والكتاب الذي أنزل من قبل» بضم الهمزة وكسر الزاي على ما لم يسم فاعله، وقرأ الباقون «نزل وأنزل» بفتح النون والزاي وبفتح الهمزة في «أنزل» على إسناد الفعلين إلى الله تعالى، وروي عن عاصم مثل قراءة أبي عمرو، وَالْكِتابِ المذكور أولا هو القرآن، والمذكور ثانيا هو اسم جنس لكل ما نزل من الكتاب، وقوله تعالى: وَمَنْ يَكْفُرْ بِاللَّهِ إلى آخر الآية وعيد وخبر، مضمنة تحذير المؤمنين من حالة الكفر.
Hitap münafıklaradır; yani: 'Ey dilleriyle iman ettiklerini açığa vuranlar! İmanınız bu surette gerçek olsun.' Ebû Amr, İbn Kesîr ve İbn Âmir, nûn'un dammesi ve şeddeli zâ'nın kesresiyle meçhul fiil kalıbında «نُزِّلَ» şeklinde; aynı şekilde «وَالْكِتَابِ الَّذِي أُنْزِلَ مِنْ قَبْلُ» ifadesini de hemzenin dammesi ve zâ'nın kesresiyle meçhul olarak okumuşlardır. Diğer kıraat imamları ise her iki fiili Allah Teâlâ'ya isnat ederek nûn ve zâ'nın fethasıyla «نَزَّلَ» ve «أَنْزَلَ»deki hemzenin fethasıyla okumuşlardır. Âsım'dan Ebû Amr'ın kıraati gibi de rivayet edilmiştir. İlk olarak zikredilen { وَالْكِتابِ } Kur'an'dır; ikinci olarak zikredilen ise indirilen kitapların bütünü için bir cins ismidir. Yüce Allah'ın ayetin sonuna kadar gelen { وَمَنْ يَكْفُرْ بِاللَّهِ } buyruğu bir tehdit ve haberdir; içeriği müminleri küfür durumundan sakındırmaktır.
واختلف المتأولون في المراد بقوله تعالى: إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا ثُمَّ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا فقالت طائفة منهم قتادة وأبو العالية: الآية في اليهود والنصارى، آمنت اليهود بموسى والتوراة ثم كفروا، وآمنت النصارى بعيسى والإنجيل ثم كفروا ثم ازدادوا كفرا بمحمد ﷺ، ورجح الطبري هذا القول، وقال الحسن بن أبي الحسن: الآية في الطائفة من أهل الكتاب التي قالت آمِنُوا بِالَّذِي أُنْزِلَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَجْهَ النَّهارِ وَاكْفُرُوا آخِرَهُ [آل عمران: ٧٢] وقال مجاهد وابن زيد: الآية في المنافقين، فإن منهم من كان يؤمن ثم يكفر، ثم يؤمن ثم يكفر، يتردد في ذلك، فنزلت هذه الآية فيمن ازداد كفرا بأن تم على نفاقه حتى مات.
Müfessirler Yüce Allah'ın { إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا ثُمَّ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا } “Şüphesiz iman edip sonra inkâr edenler, sonra yine iman edip sonra inkâr edenler” buyruğundan ne kastedildiği konusunda ihtilaf etmişlerdir. Katâde ve Ebü'l-Âliye'nin de aralarında bulunduğu bir topluluk şöyle demiştir: Ayet Yahudiler ve Hristiyanlar hakkındadır; Yahudiler Mûsâ'ya ve Tevrat'a iman ettiler, sonra küfre saptılar; Hristiyanlar Îsâ'ya ve İncil'e iman ettiler, sonra küfre saptılar; sonra da Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i [inkâr ederek] küfürlerini artırdılar. Taberî bu görüşü tercih etmiştir. Hasan b. Ebi'l-Hasan şöyle demiştir: Ayet, Ehl-i Kitap'tan { آمِنُوا بِالَّذِي أُنْزِلَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَجْهَ النَّهارِ وَاكْفُرُوا آخِرَهُ } “İman edenlere indirilene günün başında iman edin, sonunda ise inkâr edin” diyen fırka hakkındadır. Mücâhid ve İbn Zeyd ise şöyle demişlerdir: Ayet münafıklar hakkındadır; zira onlardan öyleleri vardı ki iman eder sonra inkâr eder, sonra yine iman eder sonra inkâr eder, bu minvalde bocalar dururdu. İşte bu ayet, ölünceye dek nifakında ısrar edip küfrünü artıran kimseler hakkında inmiştir.
قال القاضي: وهذا هو القول المترجح، وقول الحسن بن أبي الحسن جيد محتمل، وقول قتادة وأبي العالية وهو الذي رجح الطبري قول ضعيف، تدفعه ألفاظ الآية، وذلك أن الآية إنما هي في طائفة يتصف كل واحد منها بهذه الصفة من التردد بين الكفر والإيمان، ثم يزداد كفرا بالموافاة، واليهود والنصارى لم يترتب في واحد منهم إلا إيمان واحد وكفر واحد، وإنما يتخيل فيهم الإيمان والكفر مع تلفيق الطوائف
Kadı [Ebû Muhammed] şöyle dedi: Tercihe şayan olan görüş budur. Hasan b. Ebi'l-Hasan'ın sözü güzel ve muhtemeldir. Katâde ve Ebü'l-Âliye'nin sözü -ki Taberî'nin tercih ettiği görüştür- zayıf bir görüştür ve ayetin lafızları bunu reddeder. Zira ayet, her bir ferdi küfür ile iman arasında bu şekilde bocalama vasfına sahip olan ve ardından bu hal üzere ölüp küfrünü artıran bir topluluk hakkındadır. Yahudi ve Hristiyanların her bir ferdinde ise sadece bir iman ve bir küfür cereyan etmiştir; onlarda imanın ve küfrün [tekrarlanması] ancak aynı zamanda
التي لم تتلاحق في زمان واحد، وليس هذا مقصد الآية، وإنما توجد هذه الصفة في شخص من المنافقين، لأن الرجل الواحد منهم يؤمن ثم يكفر، ثم يوافي على الكفر وتأمل قوله تعالى: لَمْ يَكُنِ اللَّهُ لِيَغْفِرَ لَهُمْ فإنها عبارة تقتضي أن هؤلاء محتوم عليهم من أول أمرهم، ولذلك ترددوا وليست هذه العبارة مثل أن يقول:
birbirine yetişmemiş fırkaların bir araya getirilmesiyle tasavvur edilebilir ki ayetin kastı bu değildir. Bu sıfat ancak münafıklardan bir şahısta bulunur; çünkü onlardan tek bir adam iman eder, sonra küfre sapar, sonra da küfür üzere ölür. Yüce Allah'ın { لَمْ يَكُنِ اللَّهُ لِيَغْفِرَ لَهُمْ } “Allah onları bağışlayacak değildir” buyruğunu iyi düşün; zira bu ifade, bunların işlerinin en başından beri haklarında hükmün kesinleşmiş olmasını gerektiren bir ifadedir, bu yüzden bocalamışlardır. Bu ifade,
لا يغفر الله لهم، بل هي أشد، وهي مشيرة إلى استدراج من هذه حاله وإهلاكه، وهي عبارة تقتضي لسامعها أن ينتبه ويراجع قبل نفوذ الحتم عليه، وأن يكون من هؤلاء، وكل من كفر كفرا واحدا ووافى عليه فقد قال الله تعالى: إنه لا يغفر له، ولم يقل «لم يكن الله ليغفر له» فتأمل الفرق بين العبارتين فإنه من دقيق غرائب الفصاحة التي في كتاب الله تعالى، كأن قوله لَمْ يَكُنِ اللَّهُ حكم قد تقرر عليهم في الدنيا وهم أحياء.
'Allah onları bağışlamaz' (lâ yağfirullâhu lehum) denmesi gibi değildir; bilakis daha şiddetlidir ve bu durumda olan kimsenin derece derece azaba yaklaştırılmasına (istidrac) ve helakine işaret eder. Bu ifade, onu işitenin kesin hüküm aleyhine verilmeden ve bu kimselerden olmadan önce uyanmasını ve [tövbe ile] geri dönmesini gerektiren bir ifadedir. Bir tek küfre sapıp o hal üzere ölen herkes hakkında Allah Teâlâ onun bağışlanmayacağını bildirmiştir, fakat «لم يكن الله ليغفر له» dememiştir. Bu iki ifade arasındaki farkı iyi düşün; zira bu, Allah Teâlâ'nın kitabındaki fesahatin ince ve harika nüktelerindendir. Sanki O'nun { لَمْ يَكُنِ اللَّهُ } buyruğu, onlar henüz hayattayken dünyada haklarında kesinleşmiş bir hükümdür.
قوله تعالى:
Yüce Allah'ın şu buyruğu:
[سورة النساء (٤) : الآيات ١٣٨ الى ١٤٠]
[Nisâ Suresi (4), Ayetler 138-140]
بَشِّرِ الْمُنافِقِينَ بِأَنَّ لَهُمْ عَذاباً أَلِيماً (١٣٨) الَّذِينَ يَتَّخِذُونَ الْكافِرِينَ أَوْلِياءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ أَيَبْتَغُونَ عِنْدَهُمُ الْعِزَّةَ فَإِنَّ الْعِزَّةَ لِلَّهِ جَمِيعاً (١٣٩) وَقَدْ نَزَّلَ عَلَيْكُمْ فِي الْكِتابِ أَنْ إِذا سَمِعْتُمْ آياتِ اللَّهِ يُكْفَرُ بِها وَيُسْتَهْزَأُ بِها فَلا تَقْعُدُوا مَعَهُمْ حَتَّى يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ إِنَّكُمْ إِذاً مِثْلُهُمْ إِنَّ اللَّهَ جامِعُ الْمُنافِقِينَ وَالْكافِرِينَ فِي جَهَنَّمَ جَمِيعاً (١٤٠)
{ بَشِّرِ الْمُنافِقِينَ بِأَنَّ لَهُمْ عَذاباً أَلِيماً (١٣٨) الَّذِينَ يَتَّخِذُونَ الْكافِرِينَ أَوْلِياءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ أَيَبْتَغُونَ عِنْدَهُمُ الْعِزَّةَ فَإِنَّ الْعِزَّةَ لِلَّهِ جَمِيعاً (١٣٩) وَقَدْ نَزَّلَ عَلَيْكُمْ فِي الْكِتابِ أَنْ إِذا سَمِعْتُمْ آياتِ اللَّهِ يُكْفَرُ بِها وَيُسْتَهْزَأُ بِها فَلا تَقْعُدُوا مَعَهُمْ حَتَّى يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ إِنَّكُمْ إِذاً مِثْلُهُمْ إِنَّ اللَّهَ جامِعُ الْمُنافِقِينَ وَالْكافِرِينَ فِي جَهَنَّمَ جَمِيعاً (١٤٠) } “Münafıklara, kendileri için elem dolu bir azap olduğunu müjdele! (138) Onlar, müminleri bırakıp kâfirleri dost edinenlerdir. Onların yanında izzet mi arıyorlar? Oysa bütün izzet Allah'ındır. (139) Oysa Allah size Kitap'ta: 'Allah'ın ayetlerinin inkâr edildiğini ve onlarla alay edildiğini işittiğiniz zaman, başka bir söze dalıncaya kadar onlarla beraber oturmayın; yoksa siz de onlar gibi olursunuz' diye indirmişti. Şüphesiz Allah, münafıkların ve kâfirlerin hepsini cehennemde toplayacaktır. (140)”
في هذه الآية دليل ما على أن التي قبلها إنما هي في المنافقين، كما ترجح آنفا، وجاءت البشارة هنا مصرحا بقيدها، فلذلك حسن استعمالها في المكروه، ومتى جاءت مطلقة فإنما عرفها في المحبوب.
Bu ayette, az önce tercihe şayan görüldüğü üzere, bundan önceki ayetin de münafıklar hakkında olduğuna dair bir delil vardır. Burada müjde (bişâret) kaydı açıkça belirtilerek gelmiştir; bu yüzden hoşlanılmayan (hoşa gitmeyen) bir şeyde kullanılması güzel olmuştur. Müjde mutlak olarak geldiğinde ise örfte ancak sevilen şeyler için kullanılır.
ثم نص تعالى في صفة المنافقين على أشدها ضررا على المؤمنين، وهي موالاتهم الكفار واطراحهم المؤمنين، ونبه على فساد ذلك ليدعه من عسى أن يقع في نوع منه من المؤمنين غفلة أو جهالة أو مسامحة، ثم وقف تعالى على جهة التوبيخ على مقصدهم في ذلك، أهو طلب العزة والاستكثار بهم أي ليس الأمر كذلك بل العزة كلها لله يؤتيها من يشاء، وقد وعد بها المؤمنين، وجعل العاقبة للمتقين، والْعِزَّةَ أصلها:
Sonra Yüce Allah münafıkların sıfatları içinde müminlere en çok zarar verenine açıkça değinmiştir ki bu da onların kâfirleri dost edinip müminleri bir kenara atmalarıdır. Müminlerden gaflet, cehalet veya hoşgörü sebebiyle böyle bir duruma düşebilecek olan kimselerin bunu terk etmesi için bunun bozukluğuna dikkat çekmiştir. Ardından Yüce Allah, onların bu tutumdaki maksatlarını azarlama gayesiyle sormuştur: Onların yanında izzet arayıp onlarla çoğalmak mı istiyorlar? Yani durum öyle değildir; bilakis izzetin tamamı Allah'ındır, onu dilediğine verir. O, izzeti müminlere vadetmiş ve güzel akıbeti de muttakilere kılmıştır. İzzet (الْعِزَّةَ) kelimesinin aslı:
الشدة والقوة، ومنه الأرض العزاز أي: الصلبة، ومنه عَزَّنِي [ص: ٢٣] أي: غلبني بشدته، واستعز المرض إذا قوي، إلى غير هذا من تصاريف اللفظة.
Şiddet ve kuvvettir. 'Sert ve katı yer' manasındaki 'el-ardu'l-azâz' (الأرض العزاز) tabiri de bundandır. { عَزَّنِي } “bana üstün geldi” ifadesi de 'şiddetiyle beni yendi' demektir. Hastalık güçlendiğinde 'iste'azze'l-marad' (استعز المرض) denir. Kelimenin diğer türevleri de bu şekildedir.
وقوله تعالى وَقَدْ نَزَّلَ عَلَيْكُمْ مخاطبة لجميع من أظهر الإيمان من محقق ومنافق، لأنه إذا أظهر الإيمان فقد لزمه أن يمتثل أوامر كتاب الله تعالى، والإشارة بهذه الآية إلى قوله تعالى: وَإِذا رَأَيْتَ الَّذِينَ يَخُوضُونَ فِي آياتِنا فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ حَتَّى يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ [الإنعام: ٦٨] ، إلى نحو هذا من الآيات، وقرأ جمهور الناس «نزّل عليكم» بضم النون وكسر الزاي المشددة قال الطبري: وقرأ بعض الكوفيين «نزّل» بفتح النون والزاي المشددة على معنى نزل الله، وقرأ أبو حيوة وحميد «نزل» بفتح النون والزاي خفيفة، وقرأ إبراهيم النخعي «أنزل» بألف على بناء الفعل للمفعول، والْكِتابِ في هذا الموضع القرآن، وفي هذه الآية دليل قوي على وجوب تجنب أهل البدع وأهل المعاصي، وأن لا يجالسوا، وقد روي عن عمر بن عبد العزيز أنه أخذ قوما يشربون الخمر فقيل له عن أحد الحاضرين: إنه صائم فحمل
Yüce Allah'ın { وَقَدْ نَزَّلَ عَلَيْكُمْ } “Oysa size indirmişti” buyruğu, samimi olanıyla münafık olanıyla imanını açığa vuran herkesi muhatap almaktadır; zira kişi imanını açığa vurduğunda Allah Teâlâ'nın kitabının emirlerine uyması kendisine vacip olur. Bu ayetle yapılan işaret, Yüce Allah'ın { وَإِذا رَأَيْتَ الَّذِينَ يَخُوضُونَ فِي آياتِنا فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ حَتَّى يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ } “Ayetlerimiz hakkında ileri geri konuşanları gördüğün zaman, onlar başka bir söze dalıncaya kadar kendilerinden yüz çevir” buyruğuna ve buna benzer diğer ayetleredir. İnsanların cumhuru nûn'un dammesi ve şeddeli zâ'nın kesresiyle «نُزِّلَ عَلَيْكُمْ» şeklinde okumuştur. Taberî: 'Bazı Kûfeliler «Allah indirdi» manasında nûn ve şeddeli zâ'nın fethasıyla «نَزَّلَ» şeklinde okumuşlardır; Ebû Hayve ve Humeyd ise nûn'un ve şeddesiz zâ'nın fethasıyla «نَزَلَ» şeklinde okumuşlardır; İbrâhim en-Nehaî ise fiilin meçhul kalıbıyla elif ile «أُنْزِلَ» şeklinde okumuştur' demiştir. Bu yerdeki { الْكِتابِ } Kur'an'dır. Bu ayette bidat ehlinden ve günah ehlinden sakınmanın ve onlarla bir arada oturmamanın vacip olduğuna dair kuvvetli bir delil vardır. Ömer b. Abdülazîz'den rivayet edildiğine göre o, şarap içen bir topluluğu yakalamış, orada bulunanlardan biri hakkında kendisine: 'O oruçludur' denilince ona da ceza
عليه الأدب، وقرأ هذه الآية إِنَّكُمْ إِذاً مِثْلُهُمْ وهذه المماثلة ليست في جميع الصفات، ولكنه إلزام شبه بحكم الظاهر من المقارنة، وهذا المعنى كقول الشاعر: [الطويل]
tatbik etmiş ve { إِنَّكُمْ إِذاً مِثْلُهُمْ } “yoksa siz de onlar gibi olursunuz” ayetini okumuştur. Bu benzerlik bütün sıfatlarda değildir, ancak beraber bulunmanın zahirî hükmüyle bir benzetme ilzamıdır. Bu anlam şairin şu beyti gibidir: [Tavîl]
عن المرء لا تسأل وسل عن قرينه ... فكلّ قرين بالمقارن يقتدي
Kişiyi sorma, arkadaşını sor ... Çünkü her arkadaş beraberindekine uyar.
ثم توعد تعالى المنافقين والكافرين بجمعهم في جهنم، فتأكد بذلك النهي والحذر من مجالسهم وخلطتهم.
Sonra Yüce Allah münafıkları ve kâfirleri cehennemde bir araya getirmekle tehdit etmiş; böylece onların meclislerinden ve onlarla içli dışlı olmaktan sakındırma ve nehiy pekişmiştir.
قوله تعالى:
Yüce Allah'ın şu buyruğu: